Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000220351

s. »

Ir

WIELKA ENCYKLOPEDYA POWSZECHNA

ILUSTROWANA.

.

*

7s

t==ï

P-

t”

ILUSTROWANA

od Tomu XXIII wydawana nakładem Komitetu Redakcyjnego.

SERY A I

Körös—Krajewski Henryk.

(1Ź4- ryciąy).

warszawa

DRUKARNIA

»IGAZETY HANDLOWEJ*'

Szpitalua J\ś 10.

-

M

i

_J£>

w.

■ A>.

A>

V*!

*

KT

■<■

mm

»-'

'4$

s?

CO

\ *

-..5

a

⁰7p i 'fCi\z

-.'/t 4 ' - ^

vu

£

i

*S,

A

•\fcc. :; Y\-2

n

Wh fir ^ M3-

(K)

po-

Körös (węg.), wym. Keresz, łac. Chrysiu s, Chrysus, Crisius, Crysus, rzeka na Węgrzech, lewy dopływ Cisy, powstaje z połączenia trzech rzek: Białego (węg. F e h é r

K.), Czarnego (węg. Fekete K.) i Wartkiego (węg. Sebes K.). Wszystkie trzy ramiona źródlane wypływają z gór Bi li ars kich (ob.), pierwsze dwa na Węgrzech, trzeci zaś w Siedmiogrodzie. Południowe ramię główne tworzy Biały K. Wypływa on z płd.-wsch. odnogi gór Biharskich koło rumuńskiej wsi Du-papińtm w kom. Huniadzkim (węg. Hunyad vjârmegye), po w. Bradzkim (węg. Br ad i jar as) i płynie w płn.-zach. kierunku przez 3 komitaty: Huniadzki, Uradzki i Bekeski koło osad Körösbanya, Nagy-Halmâgy i Buttyin; tu opuszcza krainę górską i wypływa na nizinę węgierską, mija w tym samym kierunku osady Borosjenö, Kisjenö i Békés, poniżej której to miejscowości łączy się od pr. brz. z Czarnym K-em.—C z a r n y K. wypływa z trzechjźró-deł na zach. stoku gór Biharskich koło osady Rézbânya w komitacie Biharskim, pow. Wasz-koskim (węg. Vaskohi j aras), płynie przez tenże komitat na płn.-zach. koło Belényes, Gyantd i Tenke, potem, wydostawszy się na równiny, podąża na zach., a wpłynąwszy do kom. Bekeskiego, zwraca się na płn..zach. i pod Bekęszem łączy się z Białym K. Od łączenia obu tychK-ów, aż po uście Wartkiego,

K. zwie się rzeka Dwoistym K.— Ramię źródlane, Wartki K., powstaje z połączenia trzech górskich dopływów, po płn.-wsch. stronie gór Biharskich, na .płd. zboczu góry Dumbrawy, w dziale górskim, Vlegyâsza (1 847 m.) zwanym, w komitacie Kołoszwarskim, pow. Huniadzkim. Płynie nasamprzód na płn., potem pod Bânffy-Hunyad zwraca się ku zach., przebija góry Biharskie dzikim romantycznym wyłomem; pod Feketetó wchodzi do kom. Bihar-

Wlleka Kocyki. Pewsz. llnstr. Zeaz. 3)Ja. Tom XXXIX.

skiego, gdzie pod Wielkim Waradynem (uiem. Gross-War dein, węg. Nagy-Varad) wydostaje się ua nizinę węgierską. Pod tem miastem oddziela się- od głównego ramienia odnoga boczna, M a ł y m K-em (węg. Ki s-K.) zwana, podążająca ku półn.-zach. do rz. Beret-tyó. Odtąd w biegu krętym wije się Wartki K. przez kom. Biharski zrazu na płd.-zach., potem na zach., a wreszcie pod Szeghalom, przybrawszy od pr. brz. rzekę Berettyó, właściwie jej kanał, skręca się na płd.-zach. i poniżej Köröstaresa łączy się z Dwoistym K-em. Przy uściu rz. Berettyó do Wartkiego K. rozpościerają się rozległe obszary bagienne i moczaro-wate, Serrét zwane. Tak powstaje Keresz Troisty, który podąża na zach. i pł.-zacli. koło Gyoma i Szarvas i wlewa swe wody pod Czongradem (węg. Cs o ng rad) do Cisy z lew. brz. Na granicy komitatów: Bekeskiego i Solnockiego poniżej miasta Mezötür przybiera Troisty K. z pr. biz. z płn. obsz. bagiennego na płd. spływającą, 80 km. długą strugę, Hortobàgy zwaną. Długość biegu Wartkiego K. wynosi 287, Czarnego 257, Białego 303, Troistego zaś K. 267 km. Wszystkie te trzy rzeki, po opuszczeniu krainy górskiej, płyną wśród rozległych bagien. Prace regulacyjne koło tych rzek rozpoczęto już w r., 1820, stępują one wolnym krokiem naprzód pod kierunkiem towarzystwa regulacyjnego K ö r ö s - B e-rettyó. Począwszy od osady Bekeszu, jest K. spławny aż po swe uście. Nadmienić należy, że Biały K. na górnym swym biegu toczy w swem łożysku złoty piasek.—B i b 1.: ]) Ko-vâcs Lajos „Der Theiss-Köröser Kanal.“ (Wiedeń 1864); Lóczy L. „Echinoiden aus den Neogen-Ablagerungen des weissen Köröstales“ (Wiedeń 1877); Hauer J. „Die geologische Karte des Köröstales“ (Wiedeń 1852); Haue r J. „Über die geologische Beschaffenkart de*

Korosko (Ko rusk o), wioska w Nubii, w o-

Köröstales im össt. Teile des Biliarer Komita-

tes in Ungarn“ (Wien 1852); Wolf H. „Bericht j kręgu Kenuc, prowincyi egipskiej Esneh, na über die geologische Aufnahme im Köröstale vom J. 1860“ (Wiedeń 1863). Cztery ostatnie prace drukowano w „Verhandl. der K. K. geolog.

Reichsanstalt in Wien.“.

Br. U

Körös, miasto w Kroacyi, ob. Kreutz.

Körösbanya miasteczko węgierskie, w kom. Huniadzkim (węg. Hunyad vârmegye), pow. Kereszbańskim, na lewym brzegu górnego Kereszu Białego (węg. Teher-Körös), w dolinie górskiej, oddzielającej pasmo gór Bihar-skich od właściwych Rudaw siedmiogrodzkich, znane już Rzymianom p. n. Chrysii Aura-r i a, którzy tutaj mieli kopalnie złota i srebra.—W miejscu jest sąd pow , urząd podatk., poczta, telegraf i telefon, stacya kolei żel notaryat, szpital, kościół rzymsko-katolicki, grecko-katolicki i ewang.-reformowany. Wyznawcy gr.-wsch. kościoła należą do parafii w Ryszce Wielkiej (węg. Nagy-Riska). Jest tu klasztor Franciszkański, założony przez św. Jana Kapistrana. W r. 1880, było dom. 148, m-ców 637, w r. 1890 mk. 664, a w r. 1900 dm. 187, mk. 965 narodowości rumuńskiej i węgierskiej. Mieszkańcy pracują przeważnie w kopalniach złota i srebra, tudzież w płucz-karniach piasku złotego. Obszar gminy 1 czy 1 193 morgów katastr. Dawniej K. był głów-nem miastem komitatu Zarandzkiego. — Po wiat Ker es z bański obejmuje 85 588 morgów kat. z ludnością 21 161 (1900 r.); liczy 1 miasteczko, 5 wsi większych, a 29 wiosek; l par. rzymsko-katolicka, 1 parafia grecko-katolicka,

1    par. ewang.-reform., i 26 par. gr.-wsch.;

2    osady z ludnością mieszaną, węgierską i rumuńską, a 33 osady czysto rumuńskie. Okolica górska. Górnictwo.

St. Eh.

prawym brzegu Nilu w obszernej wulkanicznej pustyni. Nieco nędznych chat, zamieszkałych przez handlarzy i Beduinów, fort angielski z działami, 583 m-ców (1882 r,). Przed powstaniem Mahdi’ego była głównym składem i punktem przeładunkowym dla karawan, dążących przez pustynię do Abu-Hamad.

Br. G.

Körös-Ladany, z pustami: Bikasz iget, Fâs, Korhany, Sarret, Tenkeip art Vermes, z folw. Kihikert, z wólkami Csordavagas iMèhes, miasteczko, w kom. Bekeskim, pow. Seghalomskim (węg. Szeg-halmi jaras), par. rzym.-kat. i ewang. reform., rabinat, poczta, telegraf, telefon w miejscu. Należy do sądu pow. i urzędu podatk. w Szeglialom; leży w pobliżu pr. brz. Wart. kiego Keresza (węg. Sebes-K ö rös); stacya kolei żel. Wielki Waradyn-Gyoma; 11 km. na płd.-zach od m. pow.; posiada zamek z pięk nym parkiem. Miasto przemysłowe; liczne-młyny; kwitnie uprawa drzew owocowych i wina, również hodowla bydła rogatego, owiec i koni. W* r. 1900 było dm. 1222, mk. 7 139 narodowości węgierskiej, religii rzymsko-kato-liczkiej i ewaug.-reform. Obszar gminy obejmuje 23 325 morgów katastr.

Br. G

Körösmerö, rusk. Jasinia, poi. Jasień, miasteczko w Węgrzech północnych, na płcf. stoku Karpat, tuż nad granicą Galicyi, w kom. Marmaroskim, pow. Czarnocisańskim, nad Czarną Cisą, stacya końcowa kolei państw. Stani-sławów-Kórósmeró, łącząca się z kolejami wę-gierskiemi cisańskiemi.; par. kat. i gr.-kat. w miejscu; należy do sądu pow. w Rachowie (węg. A k n a-R a h o), urz. podatk. w Syhocie Marmaroskim (węg. Mâramaro s-Sziget).

.....    .    .    W r. 1900 było dom. 2 148, m-ców. 9 029 narodo-

KörÖSl Józef, statystyk węgierski (* 20 wości ruskiej, węgierskiej i niemieckiej. Ob-kwietnia 1844 r. w Peszcie), od r. 1868 czło- szar gminy wynosi 78 059 morgów katastr, nek rady statystycznej, od r. 1870 dyrektor Mieszkańcy trudnią się przeważnie hodowlą o-biura statystycznego m. Pesztu, które pod je- wiec, wyrobem serów owczych, tudzież handlem, go energicznem i ućzonem kierownictwem uro- Znajdują się tu źródła nafty, przedewszystkiem sło do poziomu jednej z najważniejszych orga- na stokach Bubnego grzbietu, rozpościerające-nizacyj statystycznych świata. Biuro opracowa- g0 sję między dolinami Stebny i Łazeszczyny. ło cały szereg znakomitych spisów, dotyczących w obrębie gminy leżą rozrzucone wólki: Czar-„śmiertelności“, „finansów“. Najważniejsze o- na Cisa, Łazeszczyna, Łopuszanka, Stebna, głoszone zostały również w przekładach na ję- Świdowiec i Żymir.    Vr- G-

zyk francuski i niemiecki. K. i pod względem Kcrosteń, gród plemienia słowiańskiego Dre-teoretycznym zasłużył się statystyce, mianowi- wian, ob. Is koro ść.

cie, wprowadzając nowe metody w zakresie ba- Korosteszów, Korestyszów, Koryste-dania statystyki sanitarnej, śmiertelności, po- szowo, miasteczko w powiecie Radomyskim pulacyi świata itd. Dużo wrzawy narobiła je- gub. Kijowskiej, w malowniczem położeniu go broszura przedstawiona na zjeździe demorga- wśród lasów sosnowych, na lewym brzegu rz. ficznym w przedmiocie spisu ludności świata. Teterewa i przy drodze żwirowej z Kijowa do Pod jego redakcyą wychodził „Bulletin annuel Brześcia; oddalone od miasta powiatowego o 25 des finances des grandes villes“ (1877-1886, wmrgt> od Kijowa o 95. Od r. 1850 rozpo-10 tomów). Oddzielnie ogłosił: „Limites de la częto w K-e dobywanie granitu, który obra-démographie“ (Genewa 1882); „Armut und To- biają na miejscu (do 1000 sążni sześciennych desnrsachen“ (Wiedeń 18861. Ob. Staty- rocznie) robotnicy Włosi; wyroby z materyału styka.    ' P' dobytego znajdują zbyt w sąsiednich miastach;

E. Chw.

Żytomierzu i Kijowie. Prócz tego w pobliżu K-a niewyzyskane pokłady glinki kaolinowej, ochry żelaznej i marmuru. Ze szczelin w skałach granitowych wytryskują źródła mineralne, obfitujące zwłaszcza w sole żelaza. Ożywcze powietrze leśne, kąpiele lecznicze, urocze położenie i dogodne warunki komunikacyjne z Żytomierzem i Kijowem ściągają do K-a mnóstwo letników, a wille z roku na rok mnożą się. Około 6 500 m-ców, z których: 1494 prawosławnych, 382 katol., 178 reform, i 4 400 Żydów. Dwie cerkwie prawosławne, kościół katolicki murowany i ewangielicki, bożnica żydowska, szpital ekonomiczny na 200 łóżek, 75 sklepików, 6 jarmarków rocznie, targ dwa razy w tygodniu; poczta, telegraf, 3 młyny wodne, 6 fabryk sukna, 2 tartaki, smolarnia, garbarnia, fabryka papieru listowego, huta szklana, zakłady obróbki kamienia i granitu, gorzelnia, browar. W r. 1873 przeniesiono z Kijowa do K-a seminaryuin nauczycielskie ze szkołą początkową przy niem; do seminaryum w r. 1892 uczęszczało 97 wychowańców, u-kończyło kursa 37, do szkółki 86 uczniów; przy seminaryum stacya meteorologiczna. W całym majątku K-im dusz rewiskich płci męskiej • 2 752 i 34 927 dies, ziemi. W r. 1863 włościanie na mocy aktu wykupnego posiedli w K-ie na własność 1 257 dies, ziemi za 37 183 rub.—

Według podania, K. miał być niegdyś stolicą dawnych Mińczan czy Miczan, odnogi plemienia Drewlan. Ślńdy tych Mińczan dotrwały do naszych czasów w nazwach wielu osad i wiosek. Starożytne horodyszcza i kurhany, których tu pełno, mają być zabytkami tegoż plemienia. W ogrodzie dworskim w K-wie znajduje się wydobyty spory głaz, jedenastu karbami zaznaczony, jakoby głaz „żertwienny“

(ofiarny) dawnych Mińczan. Są to wszakże zabytki przez archeologów niezbadane. Rewizya zamku żytomierskiego z r. 1596 mówi, że za najazdu Mengligireja (1483) K. wraz z całą o-kolicą uległ zniszczeniu. Taż sama rewizya mówi dalej, że K-ów z przyległym Łowko-wem i Krosznią należał przed zniszczeniem do zamku żytomierskiego, lecz po najeździe tatarskim te 3 miejsca hospodar rozdarował. Jakoż w r. 1499 w. ks. litewski Aleksander nadał K. ziemianinowi, Krzysztofowi Kmicie. W r.

1602 późniejszy dziedzic K-a, Adam Olizar, u-fundował kościół katolicki i wzniósł zamek, a miasteczko tak się zabudowało, że rozróżniano „Stary“ i „Nowy“ K. W tym czasie zaczęli się tu osiedlać Żydzi i mieli swoją bożnicę.

Za klęsk kozackich 1648 r. K., to stał wiernie przy Rzplitej, to przechodził na stronę Chmielnickiego. W r. 1777 król Stanisław August dał miastu przywilej, potwierdzający prawo na 6 jarmarków rocznie i stanowiący jeszcze dwa nowe. W r. 1779 otrzymał K. prawo magdeburskie. Na miejscu dawnego kościoła drewnianego stanął nowy murowany. Tutejszy kahał żydowski opłacał w r. 1772 pogłównego złp. 1 240; wogóle ze wszystkich miasteczek w powiecie Żytomierskim po Cudno wie i Berdyczowie najwięcej tu było sta-rozakonnych. W r. 1794 majętność K-ska uległa konfiskacie, od której wszakże uwolniła ją Katarzyna II. Ostatni właściciel K-a, Gustaw hr. Olizar, wielki miłośnik nauk i sztuk, przytem sam poeta, zgromadził bibliotekę z kilku tysięcy tomów złożoną, zawierającą wiele cennych manuskryptów i autografów—oraz ga-leryę obrazów, w której obok dzieł mistrzów włoskich były portrety królów polskich, hetmanów wielkich i członków rodu Olizarów, trzy o-brazy pędzla Smuglewicza i wiele innych. On również w r. 1837 otworzył w K-wie zakład hydropatyczny, czas jakiś nader uczęszczany, o-becnie jednak nie czynny. Po śmierci Gustawa Olizara (f w Dreźnie 1865 r.) staiożytne dziedzictwo rodziny ukraińskiej przeszło w obce ręce.—(„Słown. Geogr.“).

Korotojak—miasto powiatowe gub. Woro-neskiej, stacya kolei Bałaszowo-Charkowskiej, na prawym brzegu rz. Donu, o 80 w. na płd. od Woroneżu, około 9 400 m-ców (1905 r.), trudniących się przeważnie rolnictwem i szewc-twem. Władze powiatowe, poczta, telegraf, dwie cerkwie, 3-klasowa szkoła miejska, szpital, garbarnia, 3 maślarnie i 3 jarmarki doroczne. —Miasto założono w 1642 r. jako placówka przeciwko zagonom tatarskim. W 1670 ucierpiało od najazdu Prołki Rjazina, brata głośnego Steńki. W 1737 i 1789 zgorzało Die-mal doszczętnie. — Powiat K-c k i w zachodniej części gub. Woroneskiej, 3 268 w. powierzchni, którą dzieli Don na dwie różne części: wyniosłą i falistą na prawym brzegu

i—równinę miejscami pagórkowatą na lewym. Przeważa czarnoziem, zdarza się też glina, wzdłuż zaś Donu ciągną się piaski. Pod względem geologicznym powiat należy do formacyi kredowej. Zrasza go obficie Don z dopływami: Porostań, Werbiłowka, Połudań i Tichaja Sosna. Jezior niewiele, największe Megenowo (6 w. dług. i 150 sążni szerokie). Ludność (w 1904 r.: 149 000 osób), składa się z Mało-rusinów i Wielkorusinów (parę tysięcy sekcia-rzy) i trudni się przeważnie rolnictwem i rybołówstwem (nadbrzeżni). Z ogółu 357 078 djes. ziemi pod rolą jest 67.9$, pod lasem 10.1°/o> pod polami i łąkami 12.2°/₀, wreszcie nieużytki zajmują 9.8°/₀. Do włościan należy 87,2°/₀ ziemi. Inwentarz: 61 982 konie, 43 620 bydła rogatego i 130 140 owiec. Istnieje 5 stadnin prywatnych. W ostatnich czasach rozwijać się zaczęła hodowla anyżu i słoneczników na użytek olejarni miejscowych.

Eorotyńska Wanda, współczesna autorka polska, pisująca pod nazwiskiem z pierwszego małżeństwa Grot-Bęczkowskiej, napisała szereg mniejszych i większych nowel i obrazków, tudzież artykułów przeważnie w sprawach wy-

chowawczych i kobiecych, głównie w „Bluszczu*, i Dynaburg, 1858); „Kwestarz starozakonny“, Osobno ogłosiła następnie utwory beletrystycz- odbitka z „Teki“ (przełożone na liebrajszczy-ne: „Z szarej przędzy“, nowele obrazki (War- znę przez Żydów w Ełku), „Wypił Kuba do szawa 1894), „Bezwoli“, powieść (tamże 1896), Jakóba, czyli urodziny, powołanie i suchoty „Co będzie z naszego chłopca?“ powieść (tam- gorzałki“ (Wilno, 1859), wystąpienie do ludu że 1897), „Kędy droga?“ powieść (tamże 1898), przeciw pijaństwu; „Piosuki Berangera“ (Wil-„W mieszczańskiem gnieździe“ (tamże 1899), no, 1859), przełożone wspólnie z Kondratowi-„Marzycielka“ powieść (tamże 1900), „Idylla czem; wreszcie w r. 1862 umieścił kilka głę-kawalerska“ (tamże 1900), „W szponach“ po- bokich liryk w książce zbiorowej dla Wójci-wieść (tamże 1902), „Anima vagans“ (tamże ckiego (np. „Dwie niwy“). W Wilnie też za-1902). Nadto w czasopismach zamieściła na- czął pisywać artykuły historyczno-literackie, stępujące powieści: „Stella Ogarkówna“ (w „Wę- jakoto: „Kilka szczegółów o rodzinie, miejscu drowcu“ 1900) i „Z prądem fali“ (w „Blusz- urodzenia i młodości Adama Mickiewicza“ czu“ 1903). Jest też autorką następujących („Kuryer Wileński“ 1860); do tegoż przedinio-utworów dramatycznych: „Na łaskę losu“, dra- tu powracał później w „Bibliotece Warszaw-matu, grywanego na scenach prowincyonalnych skiej“ (1870, tom III) i w „Gazecie Warszaw-w Warszawie, Radomiu i Łodzi; „Cudownych skiej“; „Salomon Rysiński“ („Kuryer Wileń-dzieci“, komedyi, granej w Warszawie i Łodzi; ski“ 1863) i inne. W początkach roku 1866 „Kolei żelaznej w Honolulu“, satyry współcze- przeniósł się na stałe do Warszawy i wszedł snej, granej w Warszawie, oraz kilku jednoak- do redakcyi „Gazety Warszawskiej“, ua tern tówek. Dużego talentu twórczego K-a nie stanowisku pozostawał do śmierci, posiada, ale umie w swoich powieściach pod- sywał też do czasopism, jak oto: „Wieńca“, patrywać tragiczne nieraz epizody codziennej „Tygodnika powszechnego“, „Tygodnika Ilu-szarzyzny życiowej.    h. G.-e strowanego“, „Kroniki Rodzinnej“. Żmudna pra-

Pi-

uczonego. Do wielkiej „Encyklopedyi powszechnej“ S. Orgelbranda napisał kilka cennych artykułów, jak: „Wilno“, „Witebsk“, „Wołyńskie województwo“ i inne. W czasopismach zamieścił wówczas następujące prace: „Ducho-wnictwo“ („Gazeta Warszawska“ 1866); „Ciołek, optyk z XIII w.“ (tamże, 1867); „Życiorys Ignacego Domeyki“ („Kłosy“, 1877); „Życiorys Karpińskiego“ („Wieniec“ 1872), „Rodzina Lelewelów“ („Tygodnik powszechny“, 1882), życiorys Z. Kaczkowskiego w XI t. wydania jego pism; „Kraszewski jako poeta“ (w „Książce jubileuszowej“, 1880). Do felietonu „Gazety Warszawskiej“ przełożył powieści: „Oblężenie Falcburga“ Erckmana-Chatriana (osobne wydanie w Bibliotece Wiślickiego); „Pendennis“ Thackeraya, „Kram starożytności Dickensa“. Dla dzieci przerobił z francuskiego: „Na kolanach babuni“ pani J. Cuvillier - Fleury i „Wieczory wróżki“ pań D’Hauteville i Wetzel (1874); napisał też wierszem popularną książęczkę p. t. „Zwierzęta mówiące“. Jako wydawca zasłużył się przedewszystkiem 10-to-mowem wydaniem „Poezyj“ L. Kondratowicza, które poprzedził przedmowę (Warszawa 1872); drukował też wiele wspomnień o Syrokomli, zwłaszcza w „Obrazach z pobrzeży Niemna“, drukowanych w „Tygodniku Powszechnym“ (1882—1884), gdzie znajdują się/ wspomnienia Nieświeża, Załucza, Żukowego Borku, Borej-kowszczyzny i Wilna, a także objaśnienia do „Pana Tadeusza“. Przygotował też do druku i opatrzył przedmową „Gjulistan“ w przekładzie E. Otwinowskiego (1879) oraz „Bibliotekę pamiętników“ Duponta o Sobieskim (1885); tom II, IV i VIII „Muzeum Konst. Swidzińskiego“ mają mu też wiele do zawdzięczenia; wydał

Ilorotyński W i n c e II t y, współczesny autor ca dziennikarska nie zabiła w nim wszakże polski (* r. 1831— f lutego 1891). Przyszedł na świat we wsi Sieliszcze, w pow. Nowogródzkim, gminie Turzeckiej, gub. Mińskiej, o 6 mil od Nowogródka, jako syn ubogich rolników.

Sam się uczył czytać na elementarzu, co go zachęciło do dalszej pracy. Szczęśliwy traf zbliżył go w r. 1851 do Ludwika Kondratowicza, który zajął się szczerze jego wykształceniem i dawał mu wskazówki metodyczne.

W r. 1855 pojechał K. do Wilna i wstąpił do redakcyi „Kuryera Wileńskiego“, gdzie pracował do r. 1865. Brał też udział w redakcyi „Teki Wileńskiej“ (1857—1859), wydawanej przez A. H. Kirkora. Po jej zamknięciu wszedł do redakcyi „Słownika języka polskiego“, wydawanego w Wilnie przez M. Orgelbranda; objaśnił wyrazy pospolite pod literą W., wyrazy filozoficzne, opuszczone przez Trentowskiego, o-raz prowadził ogólną redakcyę dzieła od litery L. do końca. W r. 1858 został mianowany członkiem współpracownikiem Komisyi Archeologicznej, potem zaś Komitetu Statystycznego Wileńskiego, dla których pisywał referaty (np. o Serbach łużyckich, o dokumentach, nadsyłanych do Muzeum starożytności i inn.). W roku 1856 wydrukował pierwsze swe utwory wierszowane: „Nad kolebką“ i „Branka“ („Biblioteka Warszawska“, tom II i IV). W roku Ü857 zaś wiersze: „Powrót ze swadźby“ i „Brzózka“ (tamże). W tymże roku wyszedł pierwszy zbiorek jego poezyj p. t. „Czem chata bogata, tem rada“ (z przedmową Syrokomli; Wilno); w r. 1857 „Teka“ wydrukowała jego „Okruchy“, 11 utworów lirycznych o tendencyi demokratycznej. W następnych latach wydał wierszem: „Tomiło“, poemat ludowo-fantasty-Cżny, o silnym podkładzie społecznym (Wilno

„Syrokomla o sobie“ (tamże, 1896) i „Panteon Od r. 1869 do 1877 włącznie redago- polski czyli życiorysy znakomitych Polaków

wreszcie „Kalendarz Jana Ostroroga z XVII go“. Osobno wydał następujące prace: „Sty-w.“, a w wydaniu jubileuszowem „Pism“ Jana listyka języka polskiego“ (Warszawa, 1889), Kochanowskiego zamieścił komentarz do „Szachów“.

_ wał „Kalendarz“ Jana Jaworskiego (aż do jego zamknięcia). Używał pseudonimów Borzy-wój, Q.,    S.; był znakomitym znawcą ru-

szczyzny statutowej i skatalogował w Bibliotece Krasińskich druki cerkiewne. W r. 1894

W „Słowniku Geograficz-

XII—XVI w.“ (tamże, 1898). Oczyścił z przeróbek Sierocińskiego i przedmową poprzedził „Pamiątkę po dobrym ojcu“ Michała Wiszniewskiego (1897).

„Kraj“

Szubrawców w Wilnie, odczyt na Osady Rolne, niedoszły do skutku z powodów niezależnych od autora. Sympatyczną sylwetkę K-go zamieścił S. Krzemiński w „Bluszczu“ (JVê 12 r.

H. G-e.

1891).

Korotyński Ludwik Stanisław, syn Wincentego, współczesny pisarz polski (* 1860 r. w Wilnie). Po ukończeniu wydziału histo-ryczno-filologicznego w Warszawie w r. 1883, bawił w charakterze nauczyciela we Francyi, na Ukrainie i w gub Twerskiej; około r. 1890 osiadł na stałe w Warszawie. Od czasów uni

wersyteckich był współpracownikiem „Gazety Warszawskiej“ (do r. 1893) i „Tygodnika Powszechnego“; przez lat kilka (do r. 1899) był współredaktorem „Wisły“, tudzież należał do redakcyi nowego „Słownika języka polskiego“ i nowej „Encyklopedyi“ S. Orgelbranda. (Obecnie wchodzi do redakcyi „Tygodnika Ilustrowanego“ i „Kuryera Warszawskiego“. Osobno ogłosił „Słów kilka o grafice, pisowni i czystości języka polskiego“ (Warszawa, 1882), oraz objaśnienia polskie do „Tabulae, quibus anti-quitates graecae et romanae illustrantur“ (Lwów 1894). Napisał obszerny życiorys Jarosława Vrchlickiego („Tygodnik powszechny“ 1883) i Leonarda Sowińskiego („Zycie“ 1888). Jest też K. autorem następujących prac, rozproszonych po czasopismach: „Grób i kolebka Syrokomli“ (w „Tygodniku Ilustrowanym“), ,,Joachim Lelewel, jako zbieracz pieśni ludowych („Księga pamiątkowa“ Mickiewicza i „Prawda“ jubileuszowa Świętochowskiego);,,Kobieta w domu i społeczeństwie“ (według B. Lorkowića) („Świt“ 1885), ogłosił wyjątek z łacińskiego pamiętnika Mikołaja Malinowskiego („Kronika Rodzinna“ i wydawnictwo „Sami sobie“). Przełożył z francuskiego Teofila Gautier „Cuda brami-nizmu“ („Romans i powieść“ 1883) oraz kilka nowel Maupassanta. Napisał też kilka artykułów w niniejszej Encyklopedyi.

Korotyński Władysław Raj n old (* r. 1866 w Wilnie). Syn Wincentego, współczesny pisarz polski. W r. 1884 — 1892 pisywał w „Gazecie warszawskiej“, między inne-mi, artykuły wstępne treści społecznej i odcinki historyczno-literackie („Losy biblioteki Lelewela“ 1886, „Rocznica hypoteki“ 1887 i inne). Potem pracował w „Tygodniku Ilustrowanym“, „Kuryerze Codziennym“ i innych czasopismach, a od maja 1899* do października r. 1903 był redaktorem „Kuryera Warszawskie-

1891) , („Kuryer Warszaw -

nym“ opisał świątynie i gmachy warszawskie drukował rzecz jego o Towarzystwie i sporządził wykaz źródeł do dziejów Warszawy (1893); w „Wędrowcu“ ogłosił tekst „Estetyki m. Warszawy“ Antoniego Magiera; napisał szereg przyczynków do historyi Warszawy (w „Kuryerze Warszawskim“: „Ludność Warszawy od XVI wieku“ 1897, „Kamienica Za-łęskich“ 1899, „Rymy archiwalne“ 1904, „Nazwa Warszawy“ 1905 i t. d.). Ogłosił nadto szereg przyczynków do życia i pism Adama Mickiewicza: „Trzy pieśni“ („Tygodnik powszechny“ 1885), „Ziarnka“ („Tygodnik powszechny“ 1885 i „Tygodnik Ilustrowany“

1895), „Wschód i północ“ („Gazeta Warszawska“ 1890), „Listy A. E. Odyńca do Joachima Lelewela“ („Tygodnik Illustrowany“ „Mickiewicz i Sniadeccy“

ski“ 1903) i w. in. Opracowywał też ma-teryały biograficzno-literackie: „Karpiński nauczyciel“ („TygodnikIllustrowany“ 1892), „Kaczkowski o sobie“ („Wędrowiec“ 1896), „Testament Józefa ks. Poniatowskiego („Kuryer Warszawski“ 1903) i t. d. Napisał kilka większych życiorysów: starożytnika Stronczyńskie-go („Wiek“ 1897), poety Adama Pługa („Kuryer Warszawski“ 1903). W r. 1905 ogłosił szereg artykułów na czasie: „Ustawy szkół w Królestwie Polskiem w XIX w.“ (w „Kur. Warszawskim“ 1905 r.), „Rady powiatowe z roku 1861“ (w „Ekonomiście“ 1905    r.). Od r.

H. G-e.

1897 pod pseudonimem Ładzisława Borzywo-jowicza umieszczał w „Kuryerze Warszawskim“ obrazki staropolskie p. t. „Z raptularza“. W niniejszej Encyklopedyi opracował historyę drukarstwa.

H. G-e.

Korotyński Bruno W i n c e n t y (* r. 1873), przez kilka lat był współpracownikiem rocznika, poświęconego archeologii przeddziejowej p. t. „Światowit“. Od r. 1807 wszedł do re-dakcyi „Słowa“, a także „Kuryera Warszawskiego“, pisując artykuły publicystyczne i literackie do „Słowa“, „Bluszczu“, „Gazety Warszawskiej“, „Kuryera Warszawskiego“, „Kro-

niki Rodzinnej“, „Ateneum“, wanego“ i innych.

Korowa istota, ob. Mózg.

Korowaj, chleb weselny w Serbii, Bulga-ryi, u Małorusów ■ i Białorusinów; na naszym obszarze geograficznym istnieje na Podlasiu wśród ludu wiejskiego i dobrej szlachty, w niektórych punktach Mazowsza, dokąd przedostał się od wymienionych szczepów ruskich. Znany jest też na Litwie jako koro w aj u s, a nawet karwojaus, w Lubelskiem zowią

„ Świata ilustro-

H. G -e

go korował. Sumcow, a następnie Wołkow stą, podrzucają pod sam pułap, a chustę odda-wyprowadzają nazwę K-a od tego samego źró- ją swatowi. Zasiadają następnie do podwie-dłosłowu, co kr o w a, k or o w a (taki słoworód u- czorka, a gdy K. jest upieczony, wyjmują go wydatnił się także w nazwie litewskiej kar-wojaus); warto zaznaczyć, iż wśród ozdób, umieszczanych na K-u, znajdu e się często postać rogatego czworonoga, co może świadczy, iż ciasto to zastąpiło dawną ofiarę z krow;y.

cukierka-

z pieca, przystrajają barwinkiem, mi, pozłotką, a na ciasto kładą dwie nowe łyżki drewniane, związane czerwoną nitką, wreszcie każda K-ajnica obdarzona szyszką odchodzi, a panna młoda wraca do domu. Każdej czynności towarzyszą śpiewy zbiorowe. Pod Zbarażem („Zb. wiad. do antr. kraj.“ VII, 121 — 222) przybywa nieco nowych, "a znamiennych szczegółów. Jedna nic, ta mianowicie, która najzgodniej żyje z mężom, mięsi ciasto na K„ a potem rodziela je dwie części i to odrazu, bo rozdzieliwszy nie wolno ani przyczyniać z jednej części do drugiej, ani ujmować. Z jednej części wyrabiają K., dużą bułkę pszenną, którą kładą na uprzednio wypieczony placek z mąki żytniej razowej, z drugiej—ozdoby różne (ptaszki, szyszki, róże). Wsadziwszy K. do pieca, wszystkie K-jnice czepiają się łopaty i skaczą z nią po chacie. W okolicach Pińska (P. Bykowski „Zb. wiad. do antr. kraj.“ II, 217) K. pieką w domu pana młodego. — Por. także Kolberg „Pokucie“ I (226—229 z rysunkiem, odtworzonym nä ||fig. 1; 249, 275); |„Zb. wiad.

z korowaj-

Możliwa rzecz, iż nazwa K. pozostaje w związku z litew. karaiszis, sansk. apakńrika — w obu razach pieczywo, a dźwiękowe powiązanie z krową ukazało się znacznie później.

Wogóle jednak większość badaczy widzi w K-u przeżytek kultu sił wegetacyjnych. Jakiemi-kolwiek byłyby zresztą rodowody K-u, jest on na niewątpliwie Chlebem obrzędowym, przygotowywanym wśród pienia pieśni, które niekiedy noszą piętDO bardzo starodawne, z wielkiem namaszczeniem, a czynności te zakrawają na rytuał ofiarniczy. Zresztą obrzędy, związane Z wypiekiem K-u, różnią się mocno, stosownie do okolicy. W okolicach Białej Cerkwi (J.

Moszyńska w „Zb. wiad. do antr. kraj.“ I,

187 — 189) K. pieką w wigilię wesela, a pieczenie to jest „jednym z najgłówniejszych aktów wesela ludowego“. Jeśli ślub przypada w niedzielę, matka panny młodej już w piątek wieczorem udaje się do tej sąsiadki, która u-chodzi za najszczęśliwszą w swem pożyciu mał-żeńskiem i nie jest za wdowcem, i zaprasza ją, ażeby własną ręką bez niczyjej pomocy zarobiła ciasto na K. W sobotę matka ubrana świątecznie znowu zaprasza sąsiadki, koro w aj nice, a te w liczbie niekiedy dwudziestu, wystroiwszy się świątecznie, stają do K-u.

'à

fil

Fig. 1. Korowaj (z pod Chobimierza na Pokuciuj.

do antr. kraj.“ XIII, 209, 158, XIX 172; Kolberg „Mazowsze“ III, 194—195; „Chełmskie“¹* I, 213; „Lubelskie“ I, 157, 232. Cechę znamienną K-a tworzą jego ozdoby: dokoła idzie często plecionka (warkocz) z ciasta, oraz różne kubeczki, krążki, kwiatki, szyszki, kaczki, zajączki, a w K. są pozatykane gałązki — okoliczność, która dużo przyczyniła się do powstania poglądu, iż pieczywo to jest związane z obchodem sił wegetacyjnych. Dołączony rysunek uprzytomnia te bogactwo ozdób. Zwykle K., z mąki pszennej, spoczywa na podstawie z placka żytniego, ta ma niekiedy łokieć średnicy. Niekiedy bywa parę K-ów: w okoli-

Przez cały czas przygotowywania i pieczenia, prócz gospodyni, zaproszonych kobiet i jednego swata, który koniecznie musi przy ceremonii być obecnym, nikt więcej nie może się w izbie znajdować, nawet panna młoda wynosi się z domu. Gdy zejdą się,wszystkie korowajnice i spożyją poczęstunek, najmłodsze i najzdrowsze zaczynają miesić przygotowane na K. ciasto, które być musi z białej, pszennej mąki, inne zaś kobiety siedzą dokoła na ławach. Gdy ciasto zejdzie, wszystkie razem przystępują do wyrabiania K-u, każda ze swym nożem, który przyniosła. K. trzeba koniecznie wyrabiać na dzieży od chlelia, na spód ciasta kładą dwu-groszniak, w izbie zapałają cerkiewną świecę woskową, która się pali dopóty, póki K. nie będzie w piec włożony. Wyrabiają różne o-zdoby: zubczyki (ząbki), kaczki, słowiki, które przyozdobiają K., nadto szyszki, które panna młoda rozdaje spraszając na wesele. Swat wymiata piec i wsadza K. do pieca. Po wsadzeniu K-u do pieca, umywają korowajnice ręce tą wodą, którą przed wsadzeniem K-u do pieca polewały go dla nadania mu połysku, śmieją się, skaczą i całują się, a swat z izby ucieka: wszystkie za nim gonią, przytrzymują i wycałowywują. Dzieżę zakrywają nową chu-

L. K.

K,

8. P.

each Sterdyni jeden K. pieką w domu pana młodego, drugi u panny młodej — jednakowo zdobne, a nadto jest specyalny K. panny młodej, uposażony w ozdoby roślinne, ciastem poobwijane (jabłka, kalinę, zwłaszcza zaś mo-drzak) (Kolberg „Mazowsze“ III, 194, por. także „Pokucie“ I, 259, 275, K. i K-ajczyk „Zb. wiad. do antr. kraj.“ VII 122). Zarówno pieczenie jak i dzielenie K-a pomiędzy gośćmi obfituje w różne przeżytki prastare, zwłaszcza na Białej Rusi. Co do opracowań teoretycznych K-a i jego znaczenia: T. Volkov „Rites et usages nuptiaux en Ukraine“ (Paryż 1893);    8umc o w „0 swadiebnych obrjadach

u Sławian, preimuszczestwienno russkich“ (Charków 1881) oraz tenże „Hljeb w obrjadach i piesnijach“ (Charków 1885). W języku polskim istnieje niewielki przyczynek K. Wł. Wójcickiego' „Korowaj i Kołacz“ („Zarysy domowe“ I).

Korowaj-Metelicki M i c h a ł, prawnik i dziennikarz (* 1855 —f 1889), studya prawne ukończył w uniwersytecie warszawskim, gdzie brał udział w życiu umysłowem kolegów, usiłując po-wstrz^maó towarzyszów od prądów społecznych, które wtedy nurtowały wśród młodzieży (w latach 1880 —1883). Był korespondentem „Kraju“ i współpracownikiem „Przeglądu tygodniowego“ w zakresie literatury rossyjskiej i u-kraińskiej. Po śmierci wyszedł tomik jego poezyj.

Korowajewskie starostwo niegrodowe, w województwie i powiecie witebskim. Podług metryk litewskich powstało na początku w. XVII i obejmowało dwie wsie: Korowajno i Trubacze z przyległościami, do których przyłączono następnie wójtowstwo witebskie. Pierwotnie posiadali je Jerzy Załęski, od r. 1605 Aleksander Hołownia z żoną, od r. 162! Fryderyk Sapieha, od r. 1655 Samuel Sanguszko, wojewoda witebski, od r. 1692 Adam Kisiel, pisarz ziemski witebski, wreszcie na mocy przywileju Augusta III z d. 12 grudnia 1746 r. Stefan i Teresa małżon. Kosso\tfowie, którzy opłacali z niego kwarty złp. 282 gr. 22, a hyberny złp. 143. — „Sł. Geogr.“.

Korowajnica, ob. Korowaj.

Korowicki Aleksand er, prawnik polski. Pochodził z Białostockiego, gdzie się urodził r. 1797. Nauki początkowe odbywał u Pijarów w Drohiczynie] i w gimnazyum białostockiem. W uniwersytecie wileńskim studyował nauki prawne, które ukończył ze stopniem magistra praw. W r. 1827 powołany został do wykładów prawa cywilnego krajowego. Wykłady prowadził według kursu przez siebie ułożonego. Gdy J a-roszewicz (ob.) objął tę katedrę, polecono K. w r. 1827 wykłady prawa cywilnego ros-syjskiógo, i do tego wykładu ułożył swój kurs. Po zamknięciu Uniwersytetu przeniesiony został do Petersburga, gdzie wszedł do komitetu ustanowionego przy drugim oddziale przybocznej kancelaryi cesarskiej, dla rewizyi praw. W tym komitecie pracowali już; Malewski Franciszek (ob.), a później Ignacy Daniło-w i c z. W r. 1841 powołany został do uniwersytetu Moskiewskiego, gdzie w r. 1845 został profesorem zwyczajnym i prowadził wykłady prawa polskiego dla młodzieży z Królestwa. Wysłużywszy emeryturę, osiadł w Warszawie, gdzie zmarł r. 1864. Prace jego cechuje wyborna polszczyzna: „Porządek sądzenia spraw w Rządzącym Senacie i Radzie Państwa“ (Wilno, Zawadzki, 1827 X, 59); „Porządek sądowy kryminalny podług praw rossyjskich z dodaniem odmian guberniom zachodnim właściwych“, (Wilno 1831); „Proces cywilnylitewski“ (tamże 1826); „Proces graniczny“ 1827. Korowiec, ob. Arad us.

Korówka (SchiAoneura), owad należący do rzędu pluskwiaków (Rhyncłiota s. Hemi-ptera), grupy równoskrzydłych (Homo-ptera), podrzędu Phytophtires (pluskwy roślinożerne), rodziny Aphidae (mszycowa-te), podrodziny Aphidida, grupy Pemphiginae. Do tego rodzaju należą osobniki skrzydlate lub bezskrzydłe, odznaczające się miękkiem, ocie-żałem ciałem, słabemi kończynami i małemi rozmiarami; dwie pary jednorodnych błoniastych skrzydeł z ubogą siecią żyłek, przednie większe niż tylne, ryjek średniej wielkości, różki u dorosłych form 6-członkowe spiczasto zakończone, długości połowy ciała; na grzbietowej stronie piątego odcinka odwłoka znajdują się dwie małe brodawki, na których mieszczą się otwory gruczołów wydzielających substancyę woskową, służącą mszycom za obronę przeciw wrogom (larwom Chrysopa, bożym krówkom itd.). Dawniej sądzono, że gruczoły te wydzielają t. zw. rosę miodową, tj. sok słodki, szczególnie łubiany przez mrówki, dlatego nazywano wspomniane brodawki solco-w e m i; teraz wiadomo, że słodka wydzielina jest tylko kałem mszyc, dlatego z inieyatywy Nietschego brodawki te nazywają obecnie, stosownie do ich położenia na grzbiecie, grzbietowe mi.—K-i żyją pasorzytniczo na korze, gałęziach, liściach i korzeniach roślin. Zagłębiając szt}rleciki ryjka głęboko w tkanki rośliny, wysysają z niej soki i często tak silnie podrażniają tkankę, że wywołują obfitszy dopływ soków, anormalne rozmnażanie komórek, przez co tworzą się nowotwory rakowate, guzy, skrzywienia itd. K-i mnożą się bardzo szybko, istnieje u nich heterogonia tj. zmiana pokoleń dzieworodnych (niekiedy również żyworodnych) i pokoleń, złożonych z obu płci. Zwykle zmiana pokoleń następuje w takim porządku: W jesieni skrzydlate samce i bezskrzydłe samice spółkują i wytwarzają zapłodnione tak zwane jajka zimowe, które zimują. Z tych jajek na wiosnę (rzadziej jeszcze w jesieni) rodzą się bezskrzydłe samice (fundatrices vyrae), które rozmnażają się bez zapłodnienia i wyda-

50 części

100

650

ją na świat żywe potomstwo lub jkładą parte-nogenetyczne jajka i następuje cały szereg pokoleń bezskrzydłych dzieworodnych samic; w drugiej połowie lata rodzą się samice skrzydlate (sexuparae), które wydają na świat bezskrzydłych samców i samice {sexuales) z nie-rozwiniętemi częściami gębowemi; zapłodniona samica składa jajka, z których następną wiosną lub jeszcze w jesieni' wykluwają się larwy bezskrzydłej K-i, t. zw. założycielki (fun-datrix vera). Często jednak dzieworodne pokolenia rozwijają się dalej i zimują. Prócz he-teragonii zdarza się u niektórych K-ych też inne niemniej ciekawe zjawisko, a mianowicie migra-c y a. Przypomina ono zmianę gospodarza u różnych pokoleń pasorzytów zwierzęcych. Jak soliter długoczłonki (Taenia solium) w postaci tasiemca żyje w przewodzie pokarmowym człowieka a węgier jego (Cysticercus cellulosa) w mięśniach świni, tak samo różne pokolenia K-ek przebywają na rozmaitych roślinach; najczęściej przenoszą się z liści drzew na korzenie traw. Gatunki nie emigrujące na inne rośliny przenoszą się z jednej części swego gospodarza na drugą, np. z kory na liśeie lub odwrotnie. Istnieje u nas 8 gatunków rodzaju K-ek, z których najgłówniejszy bez wątpienia jest Schizoneura laniyera Hausm. (K. krwa-w a czyli pospolita). Bezskrzydłe: woskowo-żółtego, brunatno-czerwonego do ciemno burego koloru z sino-białawym puszkiem; oczy bardzo małe. Skrzydlate: blyszcząco-czarne, odwłok koloru czekoladowego; ciało całe pokryte białawym puchem; oczy bardzo duże. Długość lV₂—2*/₂ mm. Sprowadzona w XVIII w. z A-meryki Północnej do Europy, rozmnożyła się o-gromnie i stała się prawdziwym biczem ogrodnictwa. Żyje gromadnie od czerwca do września na korze jabłoni, szczególnie młodych; ssaniem swym wywołuje chorobliwe nabrzmienia, pękanie kory, przez co drzewa chorują, giną lub przestają dawać owoce. K-i krwawe nie emigrują, a przechodzą całe pasma rozwoju na jabłoni. Na wiosnę pojawiają się larwy bezskrzydłych żyworoliżących samic, które rosną szybko, płodzą się i rozmnażając się prędko, pokrywają gałęzie i pień gęstym białym puchem. Jeżeli zgnieść jedną z tych K-ek, występuje czerwony sok—stąd nazwa K-i krwawej. Skrzydlate samice [sexuparaë) pojawiają się we wrześniu; na dolnej stronie liści wydają na świat bezskrzydłych samców i samice z nierozwiniętemi częściami gębowemi. Zapłodniona samica składa na korze jajko, które albo zimuje, albo jeszcze w jesieni z niego wykluwa się larwa bezskrzydłej K-i—założycielki. Niekiedy bezskrzydłe samice również zimują i cykl ten trwa dalej, poczynając od wiosny następnego roku. Pokolenia letnie żyją także na korzeniach jabłoni, wywołując tam chorobliwe obrzmienia. Jako środek ochronny przeciw K-e pospolitej zalecają zakaz wywozu drzew

z zarażonych miejscowości i staranną dezynfek-cyę przesyłanych roślin; walczyć z borówką, można za pomocą energicznego nacierania drzew szczotkami, umoczonemi w mleku wa-piennem, nafcie lub mydle karbol o wem; dobrze też jest skrapiać drzewa następującą mieszaniną:

szarego mydła alkoholu amylowego spirytusu (alk. etylowego) 200    „

wody

Ponieważ jajka zimowe składane są na ziemi lub na korzeniach, należy więc okopywać drzewa i zalewać korzenie wspomnianemi płynami; można też zatrzymywać wpełzające po pniu młode za pomocą smolnych pierścieni. — Na gruszce żyje podobna Schizoneura laniyera varietas pyri Goethe, podług innych oddzielny gatunek Sch. pyri. Od maja do października bezskrzydłe samice tej K-i przebywają na korzeniach gruszek, często na 2 m. pod ziemią; w końcu lata lub w początku jesieni pojawiają się skrzydlate samice [sexuparae), które przelatują na pnie gruszek, gdzie na dolnej stronie liści wydają na świat pokolenie płciowe. Drobne bezryjkowe samice i samce pełzają po pniu, spółkują i samice kładą po jednym jajku. Wogóle za prawidło uważać należy, że obupłciowe pokolenie nigdy nie żyje na korzeniach, a zawsze na górnych częściach drzew.—Schinozeura ulmi. Bezskrzydłe: ciemnozielone z białym puszkiem; skrzydlate: czarne, biało prążkowane, odwłok ciemno-bury; długość ciała 2—2l/a mm. Żyje od maja do sierpuia na wiązie ( Ulmus), którego liście przez ssanie skręca ku dołowi, po wyjściu mszycy liście zasychają. Skrzydlate pokolenie przelatuje na korzenie czarnej porzeczki (Ribes niyrum ) gdzie się płodzi; dawniej uważano je za oddzielny gatunek Sch. fodiens Buck. W końcu lata i na jesieni znowu zjawiają się na wiązie skrzydlate sexuparae, rodzące samców i samice; samice składają jajka zimowe.—Sch. americana żyje na Ulmus americana, ale nie emigruje. Samica-założycielka na wiosnę skręca liście ku dołowi; drugie pokolenie —bezskrzydłe; trzecie—skrzydlate; larwy 4-go pokolenia ssą na innych liściach, rozwijają się w bezskrzydłe samice; 5-e pokolenie skrzydlate, samice (sexuparae) porzucają liście i na korze rodzą młode bez ryjków. — Sch. lanuyinosa — czarna, z białym puszkiem. Żyje również na wiązie (Ulmus), gdzie ssaniem na dolnej stronie liścia, często u nasady i blisko nerwu środkowego, wytwarza duże (do wielkości pięści), bure, jedwabiste, pęcherzykowate nabrzmienia (orzeszki), mieszczące się na górnej stronie liści lub na jego szypułce; mszyce żyją i płodzą się w tych orzeszkach. — Sch. corni F a b r. (—Sch. vayans Koch- Sch. venusta Pas s.—Sch. panicola T h o m) żyje gromadnie na liściach, wśród kwiatów i na młodych pę-

A. E

wie ściśle ograniczyć się nie daje, dla tego też chirurgowie dzisiejsi przekładają nad K. nóż albo żegadła z metalu rozpalonego, któremi wykonywa się wszystko w granicach dowolnych' z góry przewidzianych (por. Przyżeganie i Żegadło). Dziś jeszcze do przypalali drobniejszych najczęściej używany bywa Azotan sr e b ra, .czyli t. zw. kamień piekielny (Argentum nitricum s. Lapis infernaliś), oraz Chlorek cynkowy (Zincum chloratum) w rozczynie i znacznie rzadziej kwas azoto-w y (Acidum nitricum), działający bardzo silnie. Z innych ciał chemicznych jako K., ale wyjątkowo tylko, stosowane bywają jeszcze-kwas octowy (Alcohol aceti), Arszenik (Acidum arsenicosum), Tlenek wapniowy (Calcium oxy-datum), Podchloron wapniowy (Calcaria hypo-chlorosa, Potaż gryzący (Kali hydricum s. cau-sticum), Półtorachlorek żelazowy (Ferrum ses-quichloratum), Chlorek amido-rtęciowy (Hydrargyrum amidato-bichloratum) i Azotan rtęci (Hydrarg. oxydulatum nitricum); dawniej środków podobnych stosowano daleko więcej jeszcze, a bez wszystkich omal obyć się można zupełnie.

dach derenia (Cornus sanguinea). Koloru czarnego, bezskrzydły—matowy, skrzydlaty—błyszczący; spód i koniec odwłoka biały. Skrzydlate samice przenoszą się na korzenie traw (Triticum intermedium, vulgare, Panicum gla-brum, Lolium i in.), gdzie dawniej znane były pod nazwą Sch. venusta. Poczynając od połowy lipca do końca sierpnia, skrzydlate samice (sexuparae) przelatują z powrotem na liście derenia. Tu rodzi się pokolenie płciowe, które również ssie, kilka razy lenieje, nakoniec spółkuje. Zapłodnione samice składają jajka w zagłębieniach i szparach kory, jak również pod korą. Sch. tremulae żyje od lipca do września między liśćmi na końcach młodych pędów osiki. Bezskrzydłe: buro-żółte, błyszczące, z białym nalotem, półkuliste; skrzydlate: czarne, odwłok burawo-czerwony, z nalotem. Sch. Beaumuri żyje w maju na lipach, skręcając spiralnie młode gałązki. Bezskrzydłe: bure; skrzydlate czarne; odwłok ciemno-zielony.— Literatura: Kaltenbach „Monographie der Fam. der Pflanzenläuse“ (1843); Koch „Die Pflauzenläuse (Aphiden)“ (1857); Leuc-kart „Die Fortpflanzung der Blatt u. Rinden-liiuse“ (1874); Kessler „Die Entwickelungs— und Lebensgeschichte der Blutlaus“ (1885); Heller „Die Blutlaus und ihre Vertilgung“ (1885); Goethe „Die Blutlaus“ (1885); „Göl-di „Studien über die Blutlaus“ (1885); Lichtenstein „Les migrations des pucerons confirmés“ (1883). Hołodnowskij „Krowia-naja iii mochnataja tlja“ (1887); Tegoż „K woprosu o żizniennom cikle wiązowych tlej“ („Trud. R. Ent. Ob.“ tom 31); Porczynskij „Krasnaja i niekotoryja drugija tli“; Mo kr zeck ij „Krowianaja tlja w Krymu“ (1896); Tegoż „Niekotoryja nabludienija nad ciklom roz-witija połowago Sch. - lanigera Hausm.“ („Zap. Nowor. Ob.Jest.“ t. 21); Büsge „Der Honig-thau“ („Jen. Zeit. f. Nat.“ Bd. 25); M ord wilko „K biologii i morfologii tliej“ (1901).

Korozywy (łac. Bemedia corrosiva s. cau-stica s. Cauteria potentialia), po polsku zżera d ł a; są to bądź związki chemiczne czyste, bądź też mieszaniny z nich w aptekach wyrabiane, służące do przypalania ciała w celach leczniczych. Wszystkie z nich na skórze wywołują uczucie palenia silniejszego lub słabszego, a większość sprawia ból dokuczliwy i trwający długo. W zetknięciu się z tkankami ciała, niszczą je mniej lub więcej, tworząc najczęściej strupy miękkie i wilgotne, rozpadające się łatwo. Siła niszcząca wielu z nich jest bardzo znaczna, tak, że za ich pomocą można wygubiać nawet nowotwory o rozmiarach większych. Niegdyś stosowanie ich było bardzo rozpowszechnione, gdy obawa noża chirurgicznego była o wiele większa niż dziś, od czasu wynalezienia chloroformu jednak używanie ich, słusznie bardzo, ulega ograniczeniu coraz większemu. Działanie ich ani wgłąb ani wszerz nigdy pra-

Wileka Kocyki. Powsz. llustr. Zesz. 313a. '.Com XXXIX.

Dr. J r.

Korporacya. K. jestto związek osób, posiadających własną osobistość prawną. K. jestto najpierwotniejszy i najważniejszy rodzaj t. zw. osoby prawnej. Teorya K-yi jest dzisiaj jeszcze przedmiotem poważnego sporu. Jedni prawnicy (Savigny, Puchta, Vangerow, Thöl) opierają się w poglądach swoich na prawie rzymskiem, w szczególności na ostrym i wyłącznym indywidualizmie rzymskiego prawa prywatnego. W myśl tych zasad każdy stosunek wspólności pomiędzy wielu kontrahentami stanowi communio, w której większość podmiotów pojęta jest jako summa zupełnie nie związanych osobników z wydzielonemi sferami u-"działu; zaś każda jedność woli skierowana do wspólnoty pojmowana jest jako societas, warunkująca pewne przeważnie tylko obligatoryjne stosunki umowne pomiędzy kilkoma, osobiście zresztą zupełnie nietykalnymi osobnikami. Wyjątkowo tylko drogą sztucznej konstrukcyi pra-prawnej wa możliwość jednolitej osobowości Universitas postaci osoby prawnej i nazywa ją wo zakład (corpus). Tutaj ujawnia się, obok powiązanych ze s ;bą osobników, nowy, od nich zupełnie nie zależny, obcy im i zewnętrzny podmiot, który jest fikcyą, sztucznym tworem, który służy dla pewnych celów, czysto majątkowych i dla którego za pomocą nowych dalszych fikcyj w osobach członków, i urzędników korporacyj tworzą się jej przedstawiciele prawni. Inni prawnicy (Unger, Stobbe, Windscheid) przyznają wprawdzie, że ta teorya wystarcza, być może, dla objaśnienia pierwotnych tworów K-ych, powstałych w późniejszych wiekach państwa Rzymskiego, ale zgoła jest niewystarczającą dla prawa dzisiejszego. Jednak prawnicy ci sądzą, że jeśli z konstrukcyi rzymskiej

wykluczyć sztuczne, wprowadzone do niej ograniczenia, to można przy jej pomocy objąć cały świat dzisiaj tak licznych stosunków K-ych.

spektorów, jak np. w kodeksie cywilnym kalifornijskim, gdzie w ogóle dział cały o K-ach opracowany jest bardzo szeroko.—W historycznym rozwoju K-i zauważyć można kilka okresów. W epoce słabych związków państwowych. K-e rozwijają się zupełnie niezależnie i dochodzą do wyjątkowej siły i powagi (gildye, cechy, ob.). Rozwijająca się władza państwowa działa na K-e w sensie ograniczenia ich rozrostu, a państwo policyjne stara się wprost zniszczyć K-ye o charakterze prawno-publicz-nym, jako mogące ograniczyć i podkopać jego władzę. W tym okresie władza państwowa stara się nie dopuścić nawet do tworzenia pry-watuo-prawnych K-yj, a istniejące poddaje znacznym ograniczeniom. Z innego stanowiska, ale również ujemnie, zapatrywała się na znaczenie K-yj teorya prawa przyrodzonego i praw człowieka, widziała bowiem pogwałcenie praw jednostki w panowaniu większości nad mniejszością. — Najbardziej krańcowym wyrazem tego poglądu były dekrety prawodawcy francuskiego w okresie wielkiej Rewolucyi z czerwca r. 1791 i z sierpnia 1792, w których czytać można było, że „państwo istotnie wolne nie może tolerować w swojem łonie żadnej K-r'. Pogląd ten znalazł sobie wyraz w kodeksach francuskich. Życie atoli zadało kłam wszystkim tym ograniczeniom i całe XIX stulecie było okresem najbujniejszego rozkwitu zasady K-yjności we wszystkich dziedzinach życia. Państwo praworządne pozwala obywatelom na zupełnie dowolne tworzenie wszelkiego rodzaju związków, i łączenie się wzajem dla celów możliwie różnorodnych. Rodzaje K-yj są najróżnorodniejsze, podział najjaskrawszy jest: na K-ye o charakterze prawno-publicznym z je-

Do pierwszych należy zaliczyć wszystkie zbiorowe organy samorządu, związki stanowe (szlacheckie), miejskie, wiejskie i t. d., cechy, związki zawodowe, kasy pomocy, związki wodne, związki leśne itd. Do liczby drugich należą wszystkie K-ye prywatne, zakładane w celu propagowania pewnych materyalnych i duchowych celów. —Ob. artykuły: Akademia, Cechy, Kollegia, Gildye, Gmina, Osoba prawna, Związki zawodowe (trade uniony), Związki wodne, Uniwersytety wolne.—Literatura- Najwa-żnipjszem dziełem traktującem o K-yi, jest znakomita 3 tomowa praca Gierke’go, „Das

s. P.

Korporacye duchowne (Corpus ecclesiasti-cum). Jak w kraju dla dopięcia celów państwowych różne są kollegia, np. prawne, administracyjne, gminy miejskie i wiejskie, cechy

W przeciwwstawieniu do tych teoryj romani-stycznych, teorya germanistyczna w pierwotnem swojem założeniu (Beseler, Heusler, Gierke), dzisiaj coraz bardziej rozpowszechniona, twierdzi, że K-a nie jest zgoła fikcyą, ale w jednolitą osobowość prawną, jako podmiot prawny, zorganizowanym związkiem osób K-a jest organizmem, posiadającym jednolitą wolę, jest wytworem tych od człowieka nieoderwalnych sił, które po za życiem osobniczem pracują na rzecz życia społecznego wyższego porządku. Członkowie K-yi znajdują się w stosunku zależności wzajemnej i obowiązują się w pewnych wypadkach do pewnej, niezależnej od ich własnej a zależnej od woli innych członków działalności, a mianowicie do działania w myśl postanowień „większości“, wyrażonych w „ogólnem zgromadzeniu“ członków. To ostatnie stanowi pierwszy i główny organ K-yi, zastępujący ogół członków i wyrażający jego wolę. Członkowie K-yi po za ogólnem .zgromadzeniem, jeśli nawet działają jednomyślnie i jednogłośnie nie stanowią K-yi, stanowią tylko oddzielne, nie związane wzajem jednostki. — Zgromadzenie zwołuje się według określonego \\ ustawie albo statucie ustanowionego porządku. Aby uchwały jego były ważne, potrzebna jest obecność określonej liczby członków K-yi albo obecność innych warunków, wskazanych w ustawie. 0-becność wszystkich członków albo jednogłośne uchwały w sprawach K-yi nie są wymagane, z wyjątkiem niewielkiej liczby wypadków; skład członków również nie potrzebuje być niewzruszony; członkowie mogą zmienić się—jedni mogą z K-yi wychodzić i ich miejsca zajmować dnej i prawuo-prywatnym z drugiej strony, inni; mimo to K-a byt swój zachowuje, a u-chwały jej nie przestają być ważne; drugim organem K-yi jest zarząd, który wykonywa u-chwały zgromadzenia ogólnego i w jego imieniu spełnia wszystkie czynności, konieczne dla istnienia K-yi. Zarząd wybierany bywa/ zazwyczaj z liczby członków K-yi w stosunku określonym przez ustawę. K-a odpowiada za wszystkie czynności zarządu, zgodne z ustawą albo z u-chwałami zgromadzenia ogólnego. W bardziej złożonych K-yach bywają inne jeszcze organy drugorzędne; obecność ich atoli nie jest konieczna dla istnienia K-yi. Słowem—K-a jest zawsze pewną organizacyą władzy i podporząd- . deutsche Genossenschaftsrepbt“ (Berlin 1868 — kowania, ale nie podporządkowania osobistego 1881) oraz krótki wykład tegoż w jego „Deu-woli jednego członka, a tylko woli powszech- tsches Privatrecht“ (Berlin 1895 t. I str. 495 nej, wyrażonej w uchwale większości. Związki inast.); Ziteimann „Begriff und Wesen der K-yjne są wszędzie zależne od nadzoru państwa, sogenannten juristischen Personen“ (Lipsk, 1873, O ile niema praw powszechnych, normujących §§ 27—44). warunki powstawania K-yj, utworzenie jej zależne jest od zezwolenia państwa i zatwierdzenia ustawy w porządku, przez prawo wskazanym. Działalność K-yi podlega kontroli organów państwowych, niekiedy specyalnych in- ¹ podobnie i Kościół, dla dopięcia właściwych

sobie celów, posiada trkże K-e, jak parafie, kollegiaty, kapituły, konsystorze arcybiskupie, zakony i kongregacye duchowne. Odpowiednio do zakresu działania i celu, stowarzyszenia takie mają też określone prawa i przywileje, odnoszące się tak do wewnętrznego, jak zewnętrznego ich stosunku. Na zewnątrz mają prawo do istnienia niezależnego i swobodnej w swym zakresie działalności, a dla dopięcia swych celów mogą prawnie nabywać własność, zawierać kontrakty, zaciągać długi, za które K-a odpowiada, nie zaś pojedyńczy członkowie, chyba że we własnem działali imieniu; mogą też prowadzić procesy, otrzymać pozew prawny i wybrać dla swej obrony pełnomocnika, albo też dla prowadzenia interesów na zewnątrz 'mieć stałego urzędnika (syndyka). Ponieważ zaś K. nie może działać osobiście, prawo przyznaje jej też przywileje, które przysługują małoletnim, ale zato podlega nadzorowi odnośnych władz duchownych i, wedle nowszych praw państwowych, w części także kurateli rządu. W życiu wewnętrznem ma K. prawo autonomii, tj. może w swym zakresie działania stanowić większością głosów pewne przepisy (statuty), obowiązujące członków stowarzyszenia; statuty te jednak nie mogą być w sprzeczności z ogól-nem prawem Kościoła i państwa i jeśliby miały skutki prawne dła osób trzecich, muszą być przez władzę duchowną i świecką potwierdzo-nemi. Za to nabierają dla stowarzyszonych mocy prawa (statuta legalia) i różnią się od postanowień dowolnie w łonie K-y i powziętych, które samych tylko członków się tyczą (statutu conventionalia). Oprócz statutów na piśmie, mogą też być prawa niepisane, tj. pewna norma ustalona przez podobne w różnych wypadkach postępowanie, przyjęte w końcu milcząco przez członków jako zwyczaj (observantia). — „Enc. kościelna“.

Korporał, Corporate, chusta biała Imana, najmniej 227₂ cali długa i szeroka, gładka, chyba tylko po brzegach lekko i płasko obhaftowana, lub koronką obszyta, mogąca mieć krzyżyk wyznaczony, lecz tylko na przodzie. Euzebiusz Papież (f 310) przed Sylwestrem jeszcze miał nakazać używanie K-u; wedle innych Sykstus. Nazywa się K-em, gdyż ciało Chrystusowe na nim się kładzie; niegdyś zwał się pallium, palla, lub palla corpdralis, u Greków siXïjtôv, a był daleko większy niż dzisiaj, rozciągał się na ołtarzu nakształt obrusa, tak, że stroną jego od środka ołtarza ku sobie, zamiast dzisiejszej palki, kielich zarazem nakrywano. Dziś tylko Kartuzy i jeszcze niektóre kościoły takich K-ów używają. Rubryka mszału, surowo i ściśle zastrzega, ażeby K. był lniany lub konopny nigdy zatem perkalowy lub inny. Powinien być poświęcany przez biskupa, lub upoważnionego kapłana; raz poświęcony, aż do zużycia się poświęconym zostaje. Po poświęceniu albo po wypraniu, wolno go i świeckim

brać do rąk, ale po użyciu do Mszy już nie. Prać K-y powinien subdyakon, do którego to z ordynacyi należy: pallas altar is et uorpora-lia abluere, dyakon lub kapłan, w zakrystyi intra sanctuarium, przybrany w komżę (z u-stawy św. Klemensa), w osobnem ku temu naczyniu i to w trzech wodach; po każdem wypłukaniu wodę zlać należy do piscyny. Niewiasty, choćby zakonnice, nawet za pozwoleniem biskupa nie mogą ich prać; dopiero po przemyciu przez będącego in sacris, oddaje się do ostatniego wyprania alicui honest ae matro-nae vet virgini. Mistycznie K. oznacza prześcieradło, którern po zdjęciu z krzyża obwinięte było Ciało Chrystusa.— „Enc. kościelna“.

Korpus (wojskowość). K-em w armii nazywa się połączenie wszystkich rodzajów broni w należytym stosunku i liczbie, niezbędnej do?samodzielnej akcyi w czasie wojny. Jeżeli K-wi przeznacza się w czasie wojny akcyę samodzielną, to zowie się on oddzielnym, jeżeli zaś działać ma wraz z innemi, to wchodzi w skład armij. Połączenie wojsk rozmaitych rodzajów broni jest niezbędne nietylko w czasie wojny, lecz i w okresie pokoju: 1) w celu zwiększenia ich bojowej gotowości i 2) dla wspólnych ćwiczeń. Liczba osób*, czyli siła K-u, oparta jest na bojo wem doświadczeniu. Minimum zależy od tego, aby K. mógł wykonać strategiczne zadania większej wagi, maximum jest ograniczone potrzebą ześrodkowanych ruchów, jako też możnością otrzymywania bez przerwy od intendentury przedmiotów prowi-zyi i uzbrojenia. Zależnie od wymienionych wyżej warunków, skład i siła K-u nie jest we wszystkich armiach stała, lecz chwieje się między 24 a 48 batalionami piechoty, 8 a 16 szwadronami jazdy, 80 — 150 działami i 8 — 4-ma rotami wojsk inżenierskich. Instytucye K-u łączą się pod ogólną nazwą sztabu, do którego należą: szef sztabu, zawiadujący służbą szeregową, naczelnik artyleryi, stojący na czele dwóch brygad artyleryi pieszej i 2 — 3 ba-teryj konnych, wraz z ich parkami; lekarz K-u stojący na czele personelu lekarskiego i sanitarnego, K'Owy intendent, mający ogólny nadzór nad dostarczaniem wojskom K-u żywności, amunicyi itd., wreszcie naczelnik inżenierów, któremu podlega batalion saperów, telegrafiści, telefoniści, aeronauci, komendy cyklistów, sygnalistów, batalion obozowy i wogóle wszelkie komendy pomocnicze, tworzące łącznię sztabu K-u z należącemi doń wojskami. Ogół głów, należących do K-u wraz z komendami poinocniczemi wynosi 30—50 tys. K., jako wyższą samodzielną jednostkę bojową, po raz pierwszy zorganizowano r. 1800 we Francyi w nadreńskiej armii Moreau. Skończoną for-macyę K-owi nadał Napoleon w obozie pod Bouh gne (1804). Każdy z nich składał się albo z piechoty z pieszą artyleryą, lub też jazdy z konną artyleryą. Niektóre tylko

W K-ności zobowiązanie ustaje względem wszystkich biorących udział, jeśli umorzone jest w jakikolwiek sposób odnośnie do jednego uczestnika, bez względu na to, czy to będzie zapłata, nowacya, potrącenie, darowizna, zgoda, utrata rzeczy, nieważność, zerwanie, warunek rozwiązujący, przedawnienie. Inaczej w solidarności, gdzie potrzeba stanowczej zapłaty długu, lub wykonania czynu. Jeśli wierzyciel zrzeka się pretensyi np. co do poręczyciela lub kogoś z dłużników, pozostali są w dalszym ciągu związani solidarnością. Już w rozkwicie prawa rzymskiego uznawano K-ość za mało sprawiedliwą, dziś wyszła z użycia.

z K-ów składały się ze wszystkich trzech rodzajów broni. Siłą K-ów ówczesnej armii francuskiej była też niejednakowa, lecz zależna od zaufania Napoleona do generała dowodzącego, jako też od jego zdolności. Podobnąż organi-zacyę K-ów zapożyczyły i inne armie europejskie. Współczesną formacyę K-ów w najdrobniejszych szczegółach opracował sztab armii pruskiej, skąd przeszła do wojsk państw innych. W czasach obecnych: Rossy a posiada 27 K-ów, licząc w to i wojska, znajdujące się na Dalekim Wschodzie, Niemcy 18, Austro-Węgry 15, Francyal9, Włochyl2. Wojska angielskie w czasie pokoju nie dzielą się na K-y, w czasie wojny mają ich 8, zato liczebność ich jest o wiele większą od K-ów państw stałego lądu, podczas gdy bowiem pierwsze mają tylko dwie piesze dywizye, angielskie mają ich trzy. Turcya posiada jak w czasie pokoju tak i wojny 7 K-ów, Rumunia 4, o sile 31 j/4 batalionów, 16 szwadronów, 84 dział, Belgia i Hiszpania tylko na czas wojny formują K-y. Pozostałe państwa a między niemi i Japonia wojsk swoich nie dzielą na K-y.

Korpus kadetów w Kaliszu, ob. Kadetów szkoły w dawnej Polsce.

Korpus kadetów w Warszawie, ob. K a-detów szkoły w dawnej Polsce.

Korrazya, ob. Korrozya.

Korrealne zobowiązanie. Ze stanowiska teoryi i praktyki kodeksowej wielokrotny bywa podział zcb o wi ąz ań (ob.). Między inne-mi odróżniamy jednostkowe inaczej proste, oraz łączne. W kategoryi pierwszej może istnieć stosunek między jednym lub kilku wierzycielami a jednym lub kilku dłużnikami.

lei p. X. ma prawo w razie niewykonania zobowiązania zmusić wedle swego wyboru każdą z osob: A, B, C, D, E. — Solidarność między wierzycielami jest wtedy, gdy tytuł nadaje prawo wszystkim razem albo pojedyńczo żądać zapłaty całkowitej wierzytelności; uiszczenie spełnione względem jednego kredytora zwalnia wszystkich dłużników. Oba rodzaje solidarności powstają, bądź z przepisów ustawy, bądź z umowy wyraźnej. Domniemywać się tego stosunku niewoliło. K-ość ma wspólne cechy z zobowiązaniem solidarnem i różni się tylko w szczegółach, natury bardziej podmiotowej, oraz w sposobie uiszczenia, tj. rozwiązania stosunku. Wierzyciel, czy dłużnik bywa zasadniczo (principali-ter) lub dodatkowo uprawnionym lub obowiązanym, jeden z nich czasami jest (coreus pure) drugi tylko warunkowy (sub conditione) albo naodwrót. Stosunek ten wynika np. bądź między kilku poręczycielami tegoż samego długu, bądź między głównym dłużnikiem a poręczycielami.

J. K-nd.

F. O.

Bez względu na ilość osób, Korrekta (łac. com'/70=poprawiam) czyli ro-biorących udział w umowie, każdy dłużnik bota korektorska polega na doprowadzeniu dru-płaci sumę lub wykonywa pewną czynność ku do możliwej doskonałości, tj. do usunięcia równą innym a każdy wierzyciel odbiera część wszystkich błędów, które powstały przy skła taką samą, nań przypadającą. Zobowiązania daniu czcionek. Korektor przedewszystkiem po-znów łącznie nadają charakter stronom podwój- winien porównać odbitkę z rękopisem i wyzna-ny i stąd mogą być stosunkowe {obi. pro czyć prócz błędów faktycznych rozmaite inne rata), solidarne i korrealne. W niniej- braki, jak: użycie zepsutych czcionek, liter szyrn artykule obchodzi nas różnica między so- i znaków z innego kalibru pisma, przewrócenie lidarnością i korrealnością, różnica z czasów liter itd. Wszystkie błędy zauważone w K-e prawa rzymskiego, pominięta w nowszych usta- winny być oznaczone na marginesie odbitki wach cywilnych. Solidarność polega na wza- takiemi znakami, jakie były użyte w tekście, jemnej solidarności i na jednem a całkowitem Po otrzymaniu pierwszej K-y, zecer poprawia uiszczeniu. Przykłady bliżej objaśnią definicyę: błędy w złożonej formie, używając narzędzia, Solidarnośćmiędzy dłużnikami jest zwanego sztyletem, który musi mieć ko-wtedy, gdy wszyscy dłużnicy związani są z so- nieć żelazka ostry, aby nie kaleczyć wyjmo-bą tak, że muszą dać lub oddać, lub uczynić wanych, jakoteż po obu stronach znajdujących jedną i tąż samą rzecz i każdy z nich do ca- się liter. Sztylet należy często ostrzyć, gdyż łości znaglonym być może, a zapłata lub wy- stępiony staje się niemożliwym do poprawia-konanie dopełnione przez jednego z nich uwal- nia. W razie, gdy K. jest bardzo duża, zecer nia pozostałych zsolidaryzowanych względem powinien zmoczyć kolumnę lub szpaltę wodą, wierzyciela. Pięć np. osób A, B, C, D, E, a następnie ją rozwiązać; wtedy łatwiej mu obiecuje zwrócić panu X. rubli sto —solidarnie, będzie zupełnie równo wyjustować wiersze. — albo’zaoraé dla niego i zasiać morgę gruntu. Jeśli Poprawianie błędów w związanej kolumnie jest więc B. uiści w terminie sumę lub obrobi pole, , wielce utrudnione. Pragnąc wprowadzić do wyra-panowie A, C, D, E, są wolni od długu. Z ko- I zu opuszczoną literę najlepiej będzie przekreślić

'\X

=&=

Ln

)-(

>-<

Bardzo

H.

S. Drz.

za-

znajdującą się óbok niej literę i obie napisać na marginesie. Oto znaki powszechnie używane w K-ach:

wyrzucenie,

usunięcie odbitego justunku, odwrócenie przewróconej litery, rozłączenie, złączenie

zwężenie odstępu między wyrazami,

wyrzucić i złączyć,

wyrzucić i rozłączyć,

przywrócenie przekreślonego wyrazu,

przestawienie wyrazów,

zrównanie wyrazów lub liter w wierszu,

wcięcie wiersza (a capite),

złączenie a capite,

ściśnięcie odstępu między wierszami.

rozsadzenie odstępu między wierszami

Chcąc wyrazy lub zdanie całe podać pismem innego gatunku, kursywą, groteskiem lub tłusto, trzeba odpowiednie miejsce w wierszu podkreślić raz, dwa lub trzy razy i oznaczyć tak samo na marginesie. Poprawioną odbitkę ze cer daje do drugiej K-y. Zadaniem korektora będzie dokładne sprawdzenie, czy wszystkie błędy zostały usunięte i czy nie wkradły się nowe przy składaniu zmienionego tekstu. Pożądaną jest rzeczą, aby do drugiej K-y nie wprowadzać zmian poważniejszych. Następuje trzecia K., która może być ostatnią, o ile autor lub też korektor specyalista polegać będzie mógł na tern, że wszystkie błędy usunięte zostaną. Podpisanie odbitki uważać należy za upoważnienie do druku. Przy drukowaniu dzieł specyalnych, jak słowniki, encyklopedye często wymagane są 4 a nawet 5 K-kt. ważną jest rzeczą, aby korektor stał na wysokości zadania, t. j. władał doskonale językiem i posiadał przynajmniej średnie wykształcenie.— Literatura: Lorek „Herstellung v. Druckwerkt n“ (4-e wyd. Lipsk, 1883); Bertram „Manuskript und Korrekte“ (Halle, 1875); W a 1-d o w „Anleitung zum Zeichnen v. K-en“ (2-e wyd. Lipsk, 1878); J. Leforestier „Guide pratique et bibliographique du correcteur“ (II,

1890).

Korrektorowie, łac. Correctores Współrządzący), zwali się w późniejszych czasach cesarstwa rzymskiego namiestnicy mniejszych pro-wincyj, a szczególnie w pojedyńczych częściach Italii urzędnicy, którym przysługiwała ranga pomiędzy Gonsulares a Praesides\ obowiązkiem ich było dbać o porządek zewnętrzny i o u-trzymywanie budynków cesarskich w dobrym stanie. Por. Dreyssig „De Correctoribus“, Lipsk 1739; Savigny, „Geschichte des Römischen Rechts“, tom I str. 74.

Korrektorowie rzymscy (Correctores romani). Gdy Gracyan kompilował swój zbiór praw, w duchu czasu przemagała tradycya. Z czasem wszakże dawała się uczuć potrzeba nowego rozpatrzenia tekstu. Potrzebie tej zamierzał już Pius IV zaradzić. Pius V ustanowił kongregacyę pięciu kardynałów, mającą kierować poprawą dekretu Gracyana. Do składu tej kongregacyi należeli: Marek Ant. Columna, Hugo Buoncampagno (późniejszy Grzegorz XIII), Aleksander Sforza, Wilhelm Sirlet i Franc. Al-ciatus. Później przybrani byli kard. Gwido Ferrerius i Antoni Caraffa. Nadto, należało do tego 15 uczonych duchownych, pomiędzy którymi byli: Feliks Perretti, generał franciszkański (późniejszy Sykstus V), Micha! Thomasius, Lucratellns, Franc. Torres i Franc. Leo (Hiszpan, który później został jezuitą). Ci rozpoczęli dzieło, którego dokonał Grzegorz XIII. Polecił on sporządzić dokładny indeks wszystkiego, co zrobiła kongregac ya i co w tym względzie zrobili uczeni, nie należący do kongregacyi, i prosił wszystkie akademie katolickie, aby w kor-rekturze Gracyana wzięły udział.— Ogólny kierunek i przegląd pracy powierzono kardynałowi Alciato, który łatwiejsze punkta sam załatwiał, trudniejsze przedstawiał kongregacyi. Gdy dzieło zostało ukończone, oddano je do druku. — „Enc. kościelna“.

Korrektura pruska. W ziemiach t. zw. pruskich panowała wielka rozmaitość ustaw. Król Kazimierz Jagiellończyk po wcieleniu znacznej części tego kraju zaprowadził tam prawo Chełmińskie (ob.) jus Gulmense, będące odmianą magdeburskiego, które jeszcze w wieku XIII nadane zostało przez mistrzów krzyżackich miastom Chełmnu i Toruniowi. Z osnowy dekretu królewskiego z roku 1476 przekonać się można, że ustawy chełmińskie obowiązywały zarówno mieszczan i szlachtę w Prusiech królewskich. Jeden tylko Bandtkie („Zbiór rozpraw“ str. 186) mniema, jakoby szlachta rządziła się innemi zwyczajami. Tak nie było. Owszem szlachcie tamtejszej przez lat sto ciąży owo równouprawnienie, korzysta więc z obecności przy boku króla Zygmunta III sekretarzy współrodaków: Mikołaja Niewieścińskiego i Reinholda Heidenstejna i ci opracowali nowellę do Jus Gulmense, wedle wzorów ustaw i obyczajów w ziemiach Korony Polskiej. Ową nowellę, inaczej „poprawę“ zatwierdza sejm warszawski w rokę 1598 i nosi ona miano „ Jus terrestre nobilitatis Prussiae correctum“ lub inaczej K-y pruskiej. Volumina leyum mieszczą ją w tomie VI w ciągu u-staw z roku 1632. Siła obowiązująca nowelli dotyczy tylko Prus królewskich, Prusy bowiem książęce uzyskały od ks. Jana Zygmunta oddzielną kodyfikacyę p. n. Jus provinciale ducatus Prussiae publicatum anno 1620. Z powodu jednak umiejętnego układu przepisów w artykułach, stanowczości rozporządzeń, sądy w Koronie zazwyczaj w sporach spadkobrania stosowały korekturę. Z tego wzglę-

1728 i 1736.

du między uczonymi prawnikami powstał spór (Jekiel, Rosbierski, J. W. Bandtkie, Pliszka, Wę-grzecki), czy K. była we właściwej Polsce o-bowiązującą. Dutkiewicz za Ostrowskim twierdzi że „była prawem zwyczajowein ex usa, ale nie całkowicie przyjęta“. Autor ów nawet w swym podręczniku („Program“ str. 106 — 114) wykłada prawo sukcesyjne polskie według porządku korrektury pruskiej. Sama zaś kody-fikacya ma siedm rozdziałów: 1) o sukcesyi, 2) o darowiznach i testamentach, 3) o opiece, 4) o przedawnieniu, 5) o magistraturze, 6) o procesie cywilnym, 7) o granicach. Przekład polski z łaciny najpierw wydany został u Pe-tersona w Gdańsku r. 1625, potem w 1685,

F. o.

reux, Fraehn, Köhne. — Porówn. Łatyszew „Inscripti

niono w nim rozkwit bogactwa krajowego w wiekach

gęś

Rhizophora, Ficus, 'tworzących lasy na bagni-skow

Kosir, miasto, ob. Koseir.

lapsilfsiti

nie i sejm odmówił uchwalenia żądanych przez rząd

W r. 1863 wyszły z druku „Siewiernoruskija narodop

Koszeailą,. śita^fäfafc

M/L

wę za liche 40 000 skudów. Ludność, nie wyłączaj

kościołów biskupich) św. K-a katolickiego we wszys

Kośoiół ewangelicko-augsburski, ob. E-wangelicki kościół.

[7

Wlelka kocyki. Powił. llustr. Ze»*. 809a. Tom X2XI

2 000 dezerterów przemknęło się do Galicyi; była t

mffléÉÈ

Fig. 100. Kotew.

Kotwica II, herb polski z nadania. Na tarczy w pol

L J.

fi

Rubryka języków: żmudzkiego a litewskiego jest nie

Aug. cenił jego męstwo, lecz ze smutkiem widział,

jąlkowe prawa dobywania soli na własny uży- siadaj

Rzeczpospolita jednak arcybiskupów smoleńskich m

Szczepan wyznaczony pod przewodnictwem księcia Sta

łom wodnym. Ta ostatnia partya wzięła górę, ale

m\\ « 0 Æ

«rom

W r. 1364 założył Kazimierz W. Uniwersytet, któr

no przez takie odnawianie wiele śladów prze- archi

20.85, 19.50, 18.64, 17.66, 18.89, 20.97, 17.41,

Wielkiego Księstwa. Napróżno wyłoniła się , połącz

...

Kramer (Gra

S e h mi d t’a: extra-dolichocephalia (nadzwyczaj 

-,

sent Emperors of Russia, the King of Prussia, and

,Dzieła“ Warsz, ranny pod Ostrołęką. Z wojska wysz

Krasnostaw, Ob. Krasnystaw. Krasnostawskie starostwo ob. Krasny-

Krasuski Dominik, kaznodzieja króla Władysława IV,

I POŁ WIEKUJ 1 : TRUDÓW I ZASŁUG

Krauss Ferdynand, zoolog niemiecki (* 1812 w Sztut

TO)

rą ludową i językoznawstwa, przeważnie w czasopi

Si

W okolicy K. mieszka znaczna liczba Tatarów, dor,

Kręgosłupa rozszczepienie (Spina bifida,

Kroacko-Sławońskie Pogranicze, ob. Pogranicze Wojskowe.

1890 zabrało do siebie księstwo. Po traktacie Scho

narodowe prywatne ludność

1816. Rok 1816 zastał włościan wolnymi, a to na mo

wydaje z siebie, w latach 1858—1861, jaknaj-silni

miała iść na budowę dróg większych, nie | lewiecka

■ a w trzecim roku sami prowadzili wykłady pod kie

f Dr Franciszek Jawdyński.

F. o.

Korrektura Taszyckiego, ob. Taszycki.

Korrelacya. K-ą albo współ czynnością nazywa się w biologii szereg zjawisk, dotyczących wzajemnej zależności najrozmaitszych części budowy istot światów' roślinnego i zwierzęcego. Zależność ta dotyczy zarówno właściwości budowy najrozmaitszych narządów (współ-czynność morfologiczna), jak i ich funkcyj (wsp. fi z y o 1 o g i c z n a); oba rodzaje zależności po większej części są wzajem ustosunkowane. K. w budowie i czynności spostrzegać się daje w czasie wzrostu i rozwoju osobniczego (ontogenicznego) i rodowego (filogenetycznego), w przebiegu rozmaitych spraw życiowych, a szczególnie wybitnie występuje w zjawiskach zmienności; świadczy ona, iż cała organizacya ustrojów—różne organy i części ciała—pozostają w tak ścisłym związku ana-tomo-fizyologicznym, iż zmiany w jednej części sprowadzają większe lub mniejsze przekształcenia w częściach pozostałych, skąd wnioskować można o bezpośredniej lub pośredniej współzależności ich wzajemnej. Zjawiska zmienności współ czynnej wynikają z faktu, iż każdy narząd w danym typie świata żyjącego zbudowany jest z pewnej liczby jednostek morfologicznych, zajmuje określoną przestrzeń, ma również określone wymiary, w zależności od funkcyj swych i wzajemnego układu innych narządów; posiada też pewną formę, tak iż przy zwiększeniu się (w rozwoju) jednego narządu musi zajść drogą konieczności zatrzymanie się rozwoju i wogóle modyfikacya narządów sąsiednich lub tylko ich części. Można sobie wystawić, jaka rozmaitość ustosunkowań wzajemnych (co do jakości i ilości zmian tych) przypuszczalnie zachodzić powinna ze względu na rozmaity stopień zmienności i najrozmaitsze wpływy warunków zewnętrznych życia.—Istnienie stosunków między poszczególnemi organami ciała jest faktem; dostrzedz to można nawet bez analizy drobiazgowej: istnieje zależność między organami oddychania a systemem krwionośnym, tym systemem a organami odżywiania, układem kostnym i mięśniowym i t. d. Wszak powszechnie wiadomo, iż organizm każdy pod pewnemi względami jest skoordynowanym mechanizmem poszczególnych części — organów, które wewspóluem działaniu wykonywują wiele spraw, ogólnie zwanych) życiem; przytem układ ten przedstawia zgodność i harmonię; trudnoby nawet wyobrazić sobie, aby pewne jednostki tego układu zmieniając się, nie pociągały za sobą zmian w innych funkcyonalnie od nich zależnych; zresztą zmiany poszczególnych narządów lub tkanek, którym nie towarzyszy zmienność w organach zależnych, byłaby niepożądaną ze stanowiska doboru naturalnego i odbiłaby się niekorzystnie w walce o byt; tak np. znaczna długość «skrzydeł ptaków (powstała w drodze doboru dzięki zmienności) nie przysporzyłaby organizmowi korzyści, gdyby obok niej nie zaszły zmiany co do masy i siły mięśni, od których działalność skrzydeł jedynie jest zależną; zmiany długości piór w upierzeniu ptaków pociągają zmienność mięśni, od tych zaś zależy rozrost odpowiednich kości skieletu Ponieważ zmiany pewnych narządów w kierunku zwiększania się ich masy pociągają znaczniejszy dopływ do nich substan-cyj odżywczych, przeto inne części przyległe mogą otrzymywać mniej pożywienia, a tym samem nastąpi nieco inuy ich rozwój—mogą one zmniejszyć się, niedokładnie funkeyonować lub nawet zaniknąć; natomiast zanik pewnych części układu może pociągnąć uwydatnienie się i rozrost innych, współzależnych. Za czynnik zmienności K-cyjnej uznają niektórzy i ten fakt, że rozrastanie się jednego narządu powoduje uciskanie sąsiedniego, skutkiem czego ten odpowiedni musi zmieniać położenie swoje i kształty. Teoretycznie nie zawsze można wyrozumować najrozmaitsze zmiany współczyn-ne w organizacyi zwierząt i roślin, gdyż niekiedy niepodobna doszukać się związku istniejącego pomiędzy częściami danej organizacyi; jak głęboką i tajemniczą poniekąd bywa K., dowodzi zjawisko związku głuchoty z barwą oczu u niektórych zwierząt; np. koty z niebieskie mi o-czami są zazwyczaj głuche; albo np. istnieje związek między kolorem skóry a wrażliwością organizmu na pewne trucizny. Pakty tego rodzaju, nieprzydatne pozornie lub obojętne w życiu danego ustroju były powodem wielu zarzutów przeciw teoryi Darwina; niezrozumiałęm bowiem było nabycie wielu cech szkodliwych, niekiedy i obojętnych, które organizm pomimo swego jakoby przystosowania do warunków zewnętrznych osiąga w rozwoju osobniczym lub też rodowym i przekazuje częstokroć dziedzicznie na potomstwo. Darwin odparł zarzuty tego rodzaju twierdzeniem, iż obok cech pożytecznych, powstałych dzięki doborowi naturalnemu na tle zmienności wrodzonej organizmów lub wskutek wpływu warunków zewnętrznych, mogą wystąpić cechy obojętne lub nawet szkodliwe, za sprawą zmienności korrelacyjnej. Zjawisko^ samej zmienności i przyczyny, wa-

runkujące ją, zależą od czynników przypuszczał- owady i przenoszenie pyłku z kwiatka na kwiat, nie rozmaitych; Weismann widzi przyczynę co jednak byłoby trudne przy istnieniu samych zmienności orgnizmów w t. zw. amphimik- tylko kwiatów rurkowych ze względu na ich syi (łączenie się przez zapłodnienie zawiązków ! niepokaźny wygląd. Podobny przykład przed-dziedzicznych obojga rodziców) i odrzuca wpływ . stawia bławat (rodzaj roślin ze złożonych czynników zewuętrznych; neolamarkiści przy- i Centaur eu cyanus) z kwiatostanem o jednako-czynę zmienności K-nej widzą w warunkach j wym typie budowy poszczególnych kwia-zewnętrznych odpowiednio kształtujących idyo-plazmę komórek rozrodczych, wielu stara się wskazać działalność czynników innego rodzaju (Eimer, de Vries). Z licznych bardzo przykładów zmienności współczynnej jedne dadzą wytłumaczyć się działaniem doboru naturalnego i t. zw. „celowością“ powstania i istnienia, w innych natomiast trudno doszukać się jakichkolwiek cech użytecznych; są one też pod pewnym względem niepowiązane przyczynowo i usunięte z pod działania doboru naturalnego.

tów; gdy jednak kwiaty środkowe są niewielkie (kw. rurkowe), to brzeżne tworzą duże jaskrawo zabarwione „kieliszki“, nadające całemu kwiatostanowi jego jaskrawą barwę; kwiaty te pozbawione są pręcików i słup ków.— Należy jeszcze wspomnieć o związanem z K-cyą zjawiskami kompensacyi i ekonomiii wzrostu. Prawo to sformułowali jednocześnie starszy Geoffroy i Góthe. „Natura, aby wydatkować z jednej strony, musi oszczędzać z drugiej“ (Góthe). Prawem tem tłumaczyć można wiele zjawisk współczynności a nawet w wielu razach uważać je za jej źródło. Tak naprz. pewne odmiany i gatunki roślin u-prawnych, dostarczając obfitych i pożywnych liści lub korzeni, dają jednocześnie

na (kapusta, rzepa, rzodkiew i inne); zanik nasion u wielu owoców naszych drzew kulturalnych idzie w parze z wielkością i jakością samego owocu, (który jakoby wygrywa na tym zaniku nasion). Wielkiemu czubowi z piór na głowie naszych kur domowych towarzyszy mniejszy grzebień; lecz w stanie natury mało wykryto przykładów podobnej rekompensacyi. Darwin przypuszcza, że przytoczone przykłady kompensacyi dadzą się sprowadzić do bardzo ogólnej zasady —„dobór naturalny nieustannie usiłuje oszczędzać w każdej części organizacyi“. „Jeżeli przy zmianie warunków życia, jakikolwiek organ, dawniej pożyteczny, staje się mniej pożytecznym, to dobór naturaluy będzie sprzyjał jego zmniejszeniu.“ Darwin przytacza świetny przykład: skorupiaki, zwane wicinno-gami (Cirrhipedia), żyjące jako pasorzyty na innych organizmach, ochronione dzięki temu od nieprzyjaznych czynników w walce o byt, tracą mniej lub więcej własnąt skorupę, gdy gatunki pokrewne, żyjące samodziel lie, posiadają doskonale wykształconą skorupę (gatunki pasorzytnicze z zanikową skorupą: samice z rodzaju Ibla, niewitnik (Proteolepas i inne).—Zjawiska współzależności części oddzielnych ustroju poznano oddawna: już Arystoteles wzmiankuje o wzajemnych stosunkach pomiędzy narządami w organizmie. Jednak istnienie zmienności współczynnej zbadano i jako prawo rozwoju do biologii wprowadzono w dobie przeddarwinowskiej. Zoolog francuski Geoffroy St. Hilaire pierwszy zastosowywa je jako principe du balancement do badań nad potworami (ob. t e r at o 1 o g i a). Najwybitniejszym jednak z przyrodników tej doby, który zastosował prawo to do badań auatomo-porównawcżych był Jerzy Cuvier, twórca paleontologii i ana-

Darwin np. przytacza, jako przykład, zależność między upierzeniem nóg gołębia a błoną, łączącą zewnętrzne palce; istnieje np. związek pomiędzy większą lub mniejszą ilością puchu u wyklutych piskląt gołębi, a przyszłą barwą ich upierzenia; albo dość oryginalny związek J ubogie w substancye odżywcze owoce i nasio-między uwłosieniem a uzębieniem nagiego psa tureckiego; zależność ostatniego rodzaju, której przyczyny bliżej nie są znane, spotyka się u całych grup zwierzęcych; najbardziej anormalne co do pokrycia skóry rzędu ssących — walenie (Cetacea) i bezzębne {Edentata) posiadają równolegle najnieprawidłowsze uzębienie; jako przykład możnaby jeszcze przytoczyć fakt, że u.pta-ków rozmaitość w formie miednicy pociąga za sobą wahanie się kształtu nerek. O przykładach zmienności współczynnej oczywistej i podlegającej działaniu doboru naturalnego już mówiono. Świat roślinny daje również moc faktów co do ustosunkowali pomiędzy częściami ustroju; budowę kwiatów wielu roślin z rodziny Baldaszkowców ( Umbelliferae) i złożonych (Compositae), można w wielu wypadkach wy-tłómaczyć zmiennością współczynną uwarunkowaną doborem naturalnym i korzystną dla roślin w sprawie zachowania gatunku; tak np. u wielu gatunków ze złożonych istnieją kwiaty skupione w kwiatostany z mnóstwa poszczególnych kwiatuszków, różniących się w swej budowie: kwiatuszki środkowe są rurkowe i niewielkie, brzeżne zaś mają daleko większych rozmiarów korony, jaskrawo zabarwione języczkowe jak np. słonecznik (Helianthus animus), stokrotki (Beilis perennis), złocienie {chrysanthemum majanthemum) i b. wiele innych; odmienna budowa korony kwiatków brzeżnych pociąga częściowy lub zupełny zanik pręcików i słupków w tych kwiatach; tu obie cechy organizacyi widocznie zależą wzajemnie: zanik organów rozrodczych w kwiecie pociąga odszkodowanie w rozmiarach kwiatu i jego zabarwieniu—te cechy bowiem są bardzo ważnym nabytkiem w sprawie doboru naturalnego, gdyż zapewniają roślinie odwiedzanie przez

toinii porównawczej. Cuvier na podstawie nielicznych szczątków kopalnych (kości, zębó ,v) odbudowywał w olbrzymim zakresie świat zwierząt ssących, które żyły w ubiegłych okresach geologicznych; ta lub inna budowa znalezionych kości pozwala mu odtworzyć cały szereg części skieletu, gdyż pierwsze ustosunkowane były w znany sposób do innych—co też umożliwiało poznanie całości; poznawszy budowę skieletu, można było, tą samą metodą posługując się, odtwarzać najrozmaitsze narządy organizmu; Z kilku zębów zwierzęcia przeżuwającego i pewnych kości kończyn można odtworzyć cały organizm: zęby świadczą o rodzaju pożywienia, budowie organów pokarmowych; kości kończyn o całokształcie i deletu, sposobie lokomocyi i t. d. Dane te wystarczą, aby dopełnić poszukiw aną całość. Dzięki stosowaniu powyższej zasady zawdzięczamy paleontologii poznanie całych gromad istot żyjących w najdawniejszych okresach życia na kuli ziemskiej.

J. L-.cz.

St Min.

Korrelatywne pojęcia (w logice) czyli korrelaty, rodzaj pojęć koordynowanych czyli współrzędnych. Są niemi pojęcia wzajemnie się uzupełniające, tj. takie, z których jedno nie może być pomyślanem bez związku z drugiem. Np. pojęcia „mąż“ i „żona“ lub „środek“ i „cel“ są korrelatywnemi, ponieważ wzajemnie się uzupełniają. Pojęcie „mąż“ oznacza tylko nazwę mężczyzny, który posiadał lub posiada „żonę“, i odwrotnie, pojęcie „żona“ oznacza tylko nazwę kobiety, która posiadała lub posiada „męża“. Tak samo pojęcie „środek“ o-znacza tylko czynność, przez którą chcemy pewien „cel“ osiągnąć, i odwrotnie, pojęcie „cel“ oznacza tylko coś, co określonym „środkiem“ daje się osiągnąć.

Ko rrespondeneya handlowa (Handels-Correspondenz, Correspondance comme r ciał e) jest podstawą wszelkiego handlu, wychodzącego poza ramy sprzedaży ulicznej i obnośnej. Każde przedsiębiorstwo rozpoczyna istnienie swoje od wymiany listów, która trwa ciągle, gdyż na niej opiera się cały bieg interesów. Im znaczniejsze przedsiębiorstwo, tem K. bywa większa; nieraz setki listów dziennie piszą wyspecyalizowani korrespondenci. K.

H. jest jednym z głównych przedmiotów we wszystkich szkołach handlowych. Ażeby prowadzić K-ą h-ą należy stosować się do ogólnie przyjętych zwyczajów kupieckich, znać dokładnie przedmiot, o którym się pisze, jak również osobę lub firmę, z którą się korresponduje. Tylko znajomość charakteru osoby lub firmy, z którą się jest w stosunkach, może wpłynąć na ton i treść listu. Język K-i h-owej winien być zwięzłym i jasnym, t. j. nie powinien zabierać dużo czasu piszącemu i czytającemu oraz być zrozumiałym na pierwszy rzut oka. Ton K-i h-ej odznaczać się winien uprzejmością i spokojem nawet w razach, gdy odbiorcy listu wypadnie czynić wymówki. Praktyka handlowa urobiła pewien szablon, którego przestrzegać winni korrespondenci w rozmaitych przedsiębiorstwach. Żaden podręcznik K - i h-ej nie może wyczerpywać przedmiotu: jednak jest pewna kategorya listów jednakowych dla wszelkich gałęzi przemysłu i handlu. Są to okólniki czyli listy w sprawne otwarcia lub likwidacyi interesu, w sprawie udzielenia pełnomocnictwa (proku-r y) lub cofnięcia go, w sprawie reorganizacyi działalności; następnie listy z propozycyą usług, zawiązania lub odnowienia stosunków (offres de service), listy z podaniem warunków; wreszcie pisma, zawiadamiające o wystawieniu czeków, przekazów i akredytyw na pewną sumę (lettres d’avis). Pomocniczemi książkami do K-i h-ej są: książka kopiowa, aby się można w razie potrzeby powołać na dawniejszą korrespondencyę: książka wydatków pocztowych (Forto-Buch), gdzie zapisują się koszta przesyłki listu; kontrola wysyłanych i przychodzących listów {ab(jefertigte und Ankommende Briefe); książka otrzymywanych i przesyłanych pakietów wartościowych i posyłek; książka otrzymywanych i wysyłanych depesz; książka warunków {Conditio uen-Buch), gdzie notować należy warunki, na jakich danemu klientowi został otworzony kredyt, stopa proceuto-wa w konto-korrencie, stawka prowizyjna i t. d. Literatura przedmiotu: Nikodem Krakowski „Wykład teoretyczny i praktyczny korrespondencyi handlowej“ (Kraków, 1897); W. K o c e n t-Z i el i ń s k i i W. Ki erst „Podręcznik do korrespondencyi kupieckiej w pięciu językach: polskim, rosyjskim, niemieckim, francuskim i angielskim“ (Warszawa 1904). Al. J. Wiśniakowski „Korrespondent handlowy we wzorach i zdaniach“ (Warsz. 1904). „Eucyklopedya handlowa“ (Warsz. 1891), Schi e-be-Oder mann „Die kaufmännische Korrespondenz theoretisch und praktisch dargestellt“ (Lipsk 1903), ty cli że „Manuel de correspondance commerciale“ (Lipsk, 1887); Eitzen „Wörterbuch der Handelssprache. Deutsch-englisch“ (Hamburg, 1893). Schiebe Oder-manu „Auswahl deutscher Handelsbriefe für Handlungs-lehrlinge“ (Lipsk, 1893); P. Brée „Traité de correspondance commerciale, en deux parties (Drezno, 1895); H. Page („Nouveau guide de la correspondance commerciale“ (Paryż). Orlopp „Englische Handelskorrespondenz“ (Lipsk), Knocke H. „English commercial correspondence“ (Hanuower, 1903j. Hf* Korreus, po łacinie Correas, dowódzca belgijskiego szczepu Bellowaków. K. w roku 51 przed Chr. razem z Kommiusem {Commius), władyką Atrebatów, na czele własnych zastępów jako i sąsiednich plemion zamierzał najechać ziemię Swessyonów (Suessiones); uprzedził go jednakże Cezar, najeżdżając krainę Bellowaków, a chociaż K. przez dłuższy czas opór

stawiał w pozycyach, faktycznie dobrze wybranych, poniósł wreszcie klęskę w bitwie, w której sam, gardząc ucieczką albo niewolą, rażony pociskami zginął. Por. Caesar, Bell. Gall.

S. Dr*.

Termin

nicye.

S. I)rz.

W. H.

z. w.

chy.

8, 6—20; Orosius 6, 11.

Kcrroboracya. ob. In ta bulący a.

Korrobori, a właściwie C orrobo rri—nazwa, która tuła się jeszcze, a która ongi stale się powtarzała w dawnych opisach bytu tubylców australskich. Była to jedna z tych etykiet słownych, których nietylko używano, ale nadużywano, etykiet nic nie wyjaśniających bez określonego znaczenia. K-ami nazywano bez różnicy tańce, zbory, zabawy i t d. ten dzisiaj został usunięty z prac poważniejszych i zastąpiony przez ściślejsze defi-

L. K.

Korrojbos, po grecku Kópoipoę, po łacinie Coroebus• 1) rodem z Elidy, odniósł w r. 776 przed Chr. w pieszych wyścigach pierwsze zwycięstwo w igrzyskach Olimpijskich, odkąd je znowu po 86-letniej przerwie obchodzono; od tego roku rozpoczynają też historycy greccy o-bliczanie czasu według Olimpiad (ob.). Według legendy ludowej, przejętej także do epicznej poezyi, zabił K. potwora Pojne (iioiv/j = kara, pokuta), którego Apollo na Argi-wów zesłał; w sytuacyi tej przedstawiał go na grobowcu posąg, z kamienia wykuty, jeden z najstarszych, które Pausanias w Grecyi oglądał. Por. Pausanias, 5, 8, 6; l, 43, 7; 44, 1; —

2) rodem Prygijczyk, syn Mygdona i Anaksy-meny:    pokochawszy Kassandrę, najpięk

niejszą z córek króla Pryamosa, udał się na odsiecz Troi, lecz zginął tutaj, kiedy Grecy miasto owo zdobyli. Por. Vergilius, Aen. 2, 341.—3) Rodem z Megary, zabił potwora (Pojne), którego Apollo na ziemię Argolską zesłał, gdy Psamathe, córka argolskiego króla Krotoposa, dziecko, które bożek ów z nią spłó-dził, porzuciła; za to zabójstwo musiał w Delfach pokutować, aż przez postawienie świątyni, według rozkazu wyroczni, winy swej nie zmazał; grób jego pokazywano w Megarze. Por. Pausanias, 1, 43, 7.-4) Znakomity architekt ateński, żyjący za czasów Peryklesa. Por. Plu-tarchus; Pericl. 12.

Korrozya albo Korrazya (z łaciń. corro-do = zgryść), pewna forma, a zarazem pewna faza niszczącego działania sił zewnętrznych na powierzchnię ziemi, mianowicie odrywanie cząstek z powierzchni skał. K. może być uskuteczniona przez różne czynniki, a mianowicie przez lodowiec z wmarzniętemi w jego dno o-stremi głazami; przez wodę płynącą i unoszącą odtoczysko; przez wiatr, unoszący okruchy skalne i miotający niemi w stojące na drodze skały. Niejako doświadczalny przykład K-yi wietrza-nej widzimy na szybach okien w okolicach, gdzie panują silne wiatry, unoszące piasek (np. ua diunowych wybrzeżach mórz); szyby po pewnym czasie stają się matowemi, nie przezro czyste mi.

Wielb* Kocyki Poważ. U astr. Zesz. 30ä*. Tom TYT1X.

Xorrozya wpetrografii, zmiany zaszłe w kryształach minerałów skałotwórczych po ich utworzeniu się, lecz przed zeskaleniem się całej masy skały. K. zachodzić może tylko w skałach wybuchowych, obdarzonych budową porfirową, t. j. taką, że dobrze wykształcone naokół kryształy tkwią w masie osobno, lub wcale niekrystalicznej. Masa ognistociekła wydziela nasamprzód w takich skałacn kryształy minerałów najtrudniej rozpuszczalnych, lecz potem w biegu dalszej krystalizacyi mogą zachodzić w niej takie zmiany chemiczne, że staje się zdolną rozpuszczać kryształy pierwiastko-wo z niej wydzielone. A więc nagryza je, skąd otrzymują one zaokrąglone krawędzi i naroża, powygryzane zatoki i t. p. Gdy wreszcie cała skała się zeskali, kryształy które K-i uległy świadczą nam o przebiegu krystalizacyi w lawie zachodzącej, stąd K. minerałów skałotwórczych tworzy przedmiot szczegółowego badania mineralogów i petrografów.

Korrozya (w technice), zjawisko występujące przy kotłach parowych, powodujące niszczenie blachy kotłowej od wnętrza. Z początku na blasze w kilku miejscach tworzą się malutkie dołeczki głębokie na kilka milimetr., zcza-sem wżerają się dalej i powiększają, przybierając kształt stożkowaty, następnie zaś zlewają się razem. Wskutek tego następuje osłabienie ścianek kotła, co może wywołać eksplo-zyą (ob. kocioł parowy). K. powstaje często wskutek niedostatecznego krążenia wody w kotle, albo też gdy woda zasilająca zawiera materye, które, rozkładając się, działają niszcząco na ścianki kotła. Woda zawierająca kwasy tłuszczowe działa niszcząco na blachę kotłową w pobliżu zwierciadła wody. W kotłach z bulierami K. następuje zwykle w ściankach bulierów, a w kotłach płomienicowych (korn-walijskich) w dolnej części płaszcza i na wy-krępowaniach. Przyczyną K-yi są prawdopodobnie pęcherzyki gazu, które osiadają na ściankach i rozkładają się chemicznie. Woda, wolna od gazów przez przegotowanie, a także silnie krążąca w kotle nie dopuszcza do tworzenia się pęcherzyków, a tern samem do wywołania zjawiska K-i. Bardzo mała warstwa kamienia kotłowego uchrania mniej lub więcej blachę od K-yi, pochodzi to prawdopodobnie stąd, że kwasy zobojętniają się, albo też że warstwa ta tworzy ochronę mechaniczną bla-

M. H.

Komipcya w dawnem prawie polskiem, ob. Corrupti o.

Korrupcya, ob. Gnicie.

Korsabad, miasto w Persyi, ob. K h o r s a b a d.

Korsak czyli lis stepowy (Canis corsac v. Yulpes corsac), gatunek zwierząt drapieżnych (Carnivora) z rodziny psów (Gani-dae).—K. jest znacznie mniejszy od lisa pospolitego, długość bowiem jego ciała wynosi 55 — 60, a ogona 35 cm. Gęsta sierść koloru ru-j dawego; puszysty ogon barwy szarej z czarne-

Cz. St.

Fig, 2. Korsak I (herb).

JWi

Fig. 3. Korsak II (herb).

Korsak, ród. — Dr. Franciszek Piekosiński uważa nazwę K. za proklamacyę imionową,

mi plamami i czarnym końcem; w zimie ubarwienie zmienia się na białawe.—K. zamieszkuje stepy Kaspijskie aż do Mongolii; przebywa wyłącznie w stepach i miejscowościach pustynnych, unika zaś lasów i gór. Stałego legowiska nie posiada, nie wygrzebuje też nor, lecz odpoczywa podczas swych wędrówek pod otwartem niebem lub korzysta z przypadkowo znalezionych nor bobaka (Ardomys bobac). Żywi się K. przeważnie nornicami (Arvicola) i szczekuszkami (Lagomys), a oprócz tego ptakami, jaszczurkami, żabami i większemi owadami, np. szarańczą. Kirgizi polują na K-a ze względu na gęste, ciepłe i piękne futro, którego dostarcza. Przed wejściem do nor ustawiają oni sidła i potrzaski lub, wypędziwszy K-a z legowiska za pomocą dymu, szczują go psami. Oprócz psów myśliwi używają odpowiednio wytresowanych orłów i sokołów.

Korsak I, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem — dwa jelce czarne lub srebrne ukośnie skrzyżowane; w środku przewiązane. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie . Używany oddawna przez stary ród Korsaków, przybyły podług Kojałowicza z Korsyki, a najprędzej będący pochodzenia tatarskiego (Korsak — wyraz tatarski i oznacza małego lisa), oraz przez pochodzące odeń gałęzie, które z biegiem czasu dały początek nowym rodzinom: Burkoła-pów, Hłubockich, Hołu-bickich, Lipińskich, Po-czapowskich i Udzialskich v. Udzielskich. — Źródła: Paprocki; Kojałowiez; Niesiecki; Borkowski; K r u m a n „O muslimach litewskich“. n-

Korsak II, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem—strzała srebrna bez opierzenia, że-leźcem do góry, dwa razy przekrzyżowana. Nad hełmem w koronie szlacheckiej kotwica. Odmiana herbu Lis (ob.), powstała prawdopodobnie w drugiej połowie XVI wieku, używana przez rodzinę Korsaków przydomku Sowa, w Nowo-grodzkiem zamieszkałą. — Źródła: Kojałowiez; Niesiecki; Ostrowski. D-wskazującą praojca rodu tegoż imienia, o którym nic więcej powiedzieć nie umie nad to, że prawdopodobnie należał do rycerstwa polskiego Wieków Średnich, gdyż żadne średniowieczne źródło polskie tej proklamacyi nie podało (II, 78 „Rycer. p. w. śred.“ r. 1896). Poczytując herb

K. za klejnot zachodnio-europejski (167 J\? 213) dr. Piekosiński podał 'wizerunek najdawniejszych jego kształtów, wyobrażonych na liście szlachty pow. bracławskiego do króla Stefana Batorego, gdzie jest wyciśnięta pieczęć K-ów (Muzeum X. Czartoryskich „Herold p. w. ś.“ 387 r.

1889). Szlachta litewska przejęła herby przeważnie z Polski. Fakt przyjęcia herbu z Zachodu nie uzasadnia bynajmniej błędnej teoryi Paprockiego i Kojałowicza o pochodzeniu K-ów z wyspy Korsyki. Badania heraldyczne stwierdziły brak wszelkich cech wspólnych między K-mi, a rodziną ks. Corsinich lub Corsich we Włoszech. Dla łatwiejszego nawrócenia przydługo greckiej i zruszczonej szlachty Jezuici na początku XVII w. wymyślili dowcipną teoryę o kolonizacyi Lithuanii przez szczepy italskie, obliczoną dobrze na próżność rycerstwa litewskiego. Nie wytrzymuje również krytycznego sprawdzianu hypoteza o pochodzeniu gałęzi K-ów, Sowiczów, herbu Lis, ze Skandynawii dlatego, że po szwedzku K. oznacza gatunek lisa, albo też z Krymu, ponieważ tam na południu leży miasto Korsuń, a po tatarsku K. znaczy „wole gardło“. Nazwisk litewskich z taką gardłową końcówką było bardzo wiele na kresach i na Żmudzi jakoto: Aksak, Bułhak, Ostyk, Soł-tyk i inn. Od tych litewskich pochodne w Moskwie rody: Aksakowów, Bułhakowów, Sołtyko-wów, bynajmniej ródu swego nie wiodą od Mongołów bądź Finnów. W świetle najnowszej krytyki historycznej proklamacya K. nie była właściwie nazwą rodu, jeno całego szczepu, zaludniającego niegdyś Kuronię. Kronika Nestora między ludami litewskimi wymienia: Letuwę (Litwę) Zimiegołę; K o r ś, Norwę (narowa=bar-ci) i Letgołę (Aleks. Brückner, „Starożytna Litwa“ 66 — 79). Słownik zaś „Geogr. Kr. Pol.“ wylicza kilkadziesiąt nomenklatur wsi, miast, okolic: Korsakowo, Korsówka, Korsakiszki, Korsuń, Korsany, Korsyki, Korsztany, Korsakowe pole itp. Tymczasem w rzeczywistości miejscowości pochodnych od pierwiastku Kors snadnie odszukać można na Litwie kilkaset. Rozrodzenie i plenność K-ów na Litwie dobitnie już stwierdzili Lechici, przystosowując do nich znane w Bretanii przysłowie: „quand on beat, un buisson, il en sort un Courson“ (co krzaczek— ta Korsaczek). Jakoż w XVI w. na Litwie domy szlacheckie K-ów były już tak rozrodzone, że zmiana nazwiska lub przybieranie przydomków od posiadanych dóbr ziemskich stało się koniecznością ze względów prawnych i militarnych. Natenczas różniczkowano stale domy K-ów na Bobyniczach czyli, od miasteczka w woj. Połockiem leżącego, K-ów Bobynickich

dilej, Borkołabów, Głębockich, Poczapowskich (herbu Lis z przydomkiem), Hołubickich, Zaleskich i innych. Nadto od litewskich K-ów pochodzą moskiewskie rody: Korsakowów, Rym-skich-Korsakowów, książąt Dundukowów, Miło-sławskich, Despot-Zenowiczów i Zinowjewów. Dziś jeszcze na Litwie i Rusi łacno się spotkać z chłopami zniszczonymi tego nazwiska, co uzasadnia etnograficznie oczywisty o K-ach pewnik, że pochodzili nie z panów włoskich, tylko z miejscowych wieśniaków, jak zresztą wszelka wogóle szlachta. W połowie XIV wieku jeden z roztropniejszych naczelników szczepu litewskiego Korś, nazwiskiem Bratsza (Bratho-sa) odniósł jakąś orężną przewagę nad hufcem moskiewskim, co się zapędził, jak głosi legenda, aż pod Głębokie. Siła Litwy miała wtedy po-ledz na K-owem polu. W nagrodę za zwycięstwo nad wrogiem, w. ks. lit. Jagiełło dał temu przewódcy rodzoną siostrę w zamężcie. Na uzasadnienie tego heraldycznego podania przytoczyć już można fakt niezbity nadania Brato-szy w r. 1380 około stu mil kwadr, włości, ciągnących się od Głębokiego aż do Zawołocia i od rzeki Mysz aż do Dzisny, sięgając daleko za Dźwinę aż pod Popowice („Scriptor. Rer. Pol.“ V t. Crac. J. Szujski—Łappo 263 „Metr. Lit. Zap.“ 103 kod. 181; „Pamiętn. Albr. Radziwiłła“ 338 wyd. roku 1839), nad rzeką Udreją w pow. Newelskim. Nadanie to, lubo nie przechowało się w oryginalnym dokumencie, to niemniej jednak historycznie uwzględnione być musi. Istnienie bowiem owego dyplomatu Jagiełły z r. 1380 potwierdza przywilej Witolda z r 1409 oryginalny, oblatowany 9 lipca roku X626 w aktach z. Oszmiańskich, dany synowi Bratoszy Zenowi, który miał w r. 1390 przybyć z bratem do Moskwy w orszaku paniąt, towarzyszących ks. Zofii, narzeczonej w. ks. Wasyla Dymitrowicza. W tym przywileju Witolda przechował się frazes „włości... które to nadane były ojcu jego przez Jagiełłę...“ Oblata z r. ,1626 zgorzała podczas pożaru Oszmiany w r. 1857, lecz była ujawniona deputacyi szlacheckiej jeszcze w r. 1847 (Dekret wywód. fam. ur. z książąt Despot Bratoszyców Zenowiczów sz. zgr. gub. Mińskiej 26 czerwca r. 1817 zapadły; Deputacya Dwors. w Wilnie archiwum stół 3 JM® 92. Dieło Zenowicz). Prof. Ptaszycki pisze tak niewyraźnie, jak gdyby posiadał ową kopię z r, 1626 (Charitas r. 1900). Tymczasem dzisiaj przechował się tylko autentyk testamentu Krzysztofa Zenowicza z r. 1611, gdzie dokładnie jest opisany dyplom Witolda z r. 1409 (M. Krupowicz Z. D. I 52 JM® 39). Dość, że syn Bratoszy Żeno vel Zygmunt, jak go źródła ros-syjskie mianują, pozostawił czterech synów, z których jeden Aleksander w 1392 r. pozostał w Moskwie i uchodzić może za protoplastę bojarów Zinowiewów i Miłosławskich. („Obszczyj Ger-bownik Dw. r. W. Imp.“ 1797 r. „Encykl. Brokg.“ 596 XXIV, 31 XXXVI). - Lubo źródła rosyjskie przedstawiają fałsze historyczne XVII w. i większość znakomitszych Korsakowów i Miłosławskich pochodzi od Romana

K. Bobynickiego i Halszki Przysieckiej , dziedziców na Siennie w Mohylewskiem, w końcu XVI w., to niemniej jednak obchodziła gałąź rosyjska uroczyście w 1892 roku jubileusz 500-lecia istnienia w Moskwie rodziny K-ów. Utworzono wtenczas syndykat rodzinny, wykluczający z uczestnictwa katolickich przedstawicieli tego rodu. („Ustaw. f. w. kasy So-branie uzakon. i r. Praw.“ JM® 186 8 grudnia 1893 r.). D. A. Korsaków, prof, kazańskiego uniwer. podjął się nawet napisania monografiii historycznej rodziny, lecz dotąd istnieje tylko wyczerpane, w ograniczonej liczbie egzemplarzy wydanie p. n.: „Spisoklic rodaK.“ 66 str. z tablicą gen. 10 ark. (Typolitgr. Ewstafiewa w Peters.). Pomieniony druk powtarza wszystkie wymysły powstałe w XVII w. w Moskwie, kiedy car Aleksy poślubił litwinkę, Maryę Mi-łosławską. (K. Waliszewski „Pierre le Grand,“ „Wilenskij Wiestnik“ 1864 JM® 42). Drugi zaś syn Żena Bratoszyca, Jan, poseł do Wiednia z Monwidem, podpisał się nawet w 1431 r. na traktacie rozejmu ze strony W. ks. Świdrygieł-ły, jako Jascko Korsakowicz, lubo słusznie u-chodził później za protoplastę rodziny Despot-Zenowiczów (Turgienieff „Supplement, ad Histor. Riissiae Monumenta“ III 306). Trzecim synem Żena był Wasyl Koryakowicz, namiestnik krew-ski w r. 1430, który zdradził W. ks. Zygmunta na korzyść Świdrygiełły („Akt. J. Z. Rossii“ I JM® 31). Utraciwszy zamek, został wynagrodzony przez Swidrygiełłę starostwem Połockiem („Akt. J. Z. R.“ I 30 JM® 20, 18 i nast. Arch. Sang. III, 8 „ Zapis. Metr. Lit. “ XXII f. 104, w Bibl. ord. hr. Kras. odp. J. Wolffa). Czwartym synem Żena był Michał Korsakowicz, namiestnik J. K. M. Markowski. (Akt. J. Z. R. I 31). Od dwu ostatnich synów Żena pochodzi cały dom licznie rozrodzonych na Litwie K-ów herbu własnego i herbu Lis. — Historyczna w górnych piętrach łączność K-ów z Zenowi-czami pomimo różnicy w herbach udawadnia się treścią długo niedostępnych dokumentów Metryki Litewskiej. Autor „Pocztu szlachty litewskiej“ nie znał dokumentu z „ks. Zapisów“ 3 kod. 12 str. 11, mocą którego Kazimierz Jagiellończyk, bawiąc w Nowogródku, powrócił Michałowi, Waśkowi i Iwaszkowi Korsakowieżom majątek Uzdę, którą poprzednio władał ich ojciec, Żeno Brathoszec (p. „Akt. J. Z. R.“ I 38 JM® str. 29). Nie uwzględniono również inwentarza dóbr kościelnych biskupstwa Potockiego, sporządzonego w 1580 r. przez podskarbiego W. ks. L. T. Skumina Tyszkiewicza, w którym wyraźnie zapisano, że trzy cerkwie w Połocku były fundacyi K-ów, a nadto monaster św. Jura w polu|za miastem powstał z nadania pieniężnego i sioła Brataszyna nad Naczą przez panów Zenowiozów—-K-ów (przedruk, w Istor,

jurid. m. Sazonowa z ksiąg ziem. poł. II 301— pokryta mgłą tajemniczości. Słowem rzecz ca-316 Witbs. 1871 r.). Należy też zauważyć, ła jest co najmniej wysoce niewiarogodna i po-że potomkowie Żena Bratoszyca przez lat dwie- dejrzana.    wit. Kam.

scie nie dali niczem poznać pretensyj swych    Korsak Hołubioki Hieb mianowany 28

za

K.

do pochodzenia od serbskich Despotów, które marca 1558 r. przez Zygmunta Augusta arcy-urosły dopiero u Paprockiego. Łączność z serb- biskupem połockim obrządku wschodniego skimi Brataszami zbija całkowicie historya mia- życia władyki lit. Chreptowicza („Wiestn. Zap. steczka Głębokiego w woj. Połockiem położo- Ross.“ II, 6 r. 1865 r. Gow.). Wytrzymał nego. Przez ciąg dwu wieków Głębokie nie mężnie z innymi oblężenie Potocka przez Iwana wychodziło nigdy z rąk potomków Żena Brato- Groźnego, dzieląc w końcu okrutny los mni-szyca, rozrodzonych bujnie w gałęzie dwu do- chów łacińskich. Wbrew bowiem świadectwu mów: kalwińskich Despot Zenowiczów i grec- Stryjkowskiego (Ks. 25 r. I) rossyjscy historycy kich K-ów. W tym zakątku kresowym Rzplitej utrzymują, że arcybiskup Hierasim (Hieb) K. była odwieczna tych rodzin siedziba. I zawsze nie zginął w Moskwie z ręki „groźnego“ cara, gęstym wiankiem zameczków i dworów okalali tylko zmarł w Połocku 1564 r. i pochowany oni Dzisnę od brzegów rzeki Paczy aż do Be- został w Sofijskim soborze (Karam IX „Arch. rezweczy. Na mapie Pachołowicza z 1580 r. poł. duch. konsist.“ 288 JM® 113). Arcybiskup stwierdzć można, że południowa część Głębokiego K. był synem Jana Zenowicza K-a, namiestni-ze strumykiem, łączącym dwa jeziora, należa- ka kra^nosielskiego (f 1514 r.) i Nastasyi Ja-ła do Zenowiczów, północna zaś do K-ów (,,Tyg. kóbówny Dowmont Siesickiej, a żonaty był Illustr.“ 1903 r. JM® 28 str. 554 H. Wińcza) An- z Zofią Chodkiewiczówną, kasztelanką wileńską. na-Zofia Zenowicz, poślubiwszy w 1628 r. Ślady małżeństwa władyki greckiego starano Albrychta—Wł. ks. Radziwiłła wniosła w ten się zatrzeć w XVII w. dom: Smorgoń, Bielice, Postawy, Woroń i część    Korsak Zaleski Borkołap (f 1576 r.)

Głębokiego. Nawrócony na katolicyzm Józef syn Iwachny Hlebowicza na Zalesiu i Kuszli-Lwowicz K., wojewoda mścisławski, zapisał kowie, dworzanina J. K. M., ciwuna połockie-Głębokie, Berezwecz i całą fortunę magnacką go i pani Maryny, rodem z Multan, dziedziczki na rzecz Karmelitów bosych b Bzylianów. Au- Burkułabowa w pow, Orszańskim. Matka Bor-tentyk testamentu z 1642 r. przechowuje się kołapa po wzięciu Potocka uprowadzona była w Rudzienku u p. Kazimierza K-a Zaleskiego, do ciężkiej niewoli w Moskwie („Sborn. Istor. portret zaś fundatora z kościoła jgłębockiego, Imp. Obsz.„ VII, 298, Karpow). Na początku nabyty został przez ks. rektora Karola K-a 1562 r. w niekorzystnych warunkach posłował w Warszawie. („Tygodn. 111.“ 1901 r. JM® 6, Borkołap do Moskwy, gdy Iwan G. pretendo-„Wędrowiec“ 1902 r. JM® 30 Helleniusz (Eust. wał o rękę Katarzyny Jagiellonki i wojna z Pol-Iwanowski) Poznań 1860 r. kilka rysów î pa- ską wisiała w powietrzu (Karpow III, 46—67; miątek str. 165; Kraszewski J. I. „Catalogue Sołowjew VI, 180; Kojałowicz II, 7, 442, 438, d’une collection iconographique Poloniae“ 1865    8, 443). Powróciwszy szczęśliwie z Kremlinu,

r. Miedzioryt Jana Korsakowicza znajduje się otrzymał w nagrodę od króla starostwo Swi-w odbitce w Rudzienku i Suchej hr. Wł. Bra- słockie i różne włości („Metr. Lit. Z.“ 44, k. 65; nickiego; E. Rastawiecki. Słownik rytowników „A. Z. R.“ III, 115). Niebawem wsławił się K. p. 160).    R- „na polach Iwańskich w sieliszczu Burkułabo-

K.

Korsak Głębocki Józef, wojewoda mści-

Kcrsak Kazimierz, pan możny w XVI wym“ (Stryjkowski, Kojałowicz), jako mężny w., bohater znanej legendy, wedle której miał rotmistrz w zwycięskich hufcach polskich pod rzucić godności i rozkosze światowe i w naj- Ułłą. W nagrodę od Zygmunta Augusta uzy-niższym stanie, bo służąc za parobka u swoje- skał mężny rycerz starostwo Dzisieńskie (r. go własnego poddanego, spędził ż^ycie. — Opo- 1566 d. 25 marca) „Zap.“ 49 kod. 2—3). Z Polonii wieść tę podał po raz pierwszy jezuita, ks. Na- ks. Kroszyńskiej pozostawił Borkołap córkę je-ramowski, znalazłszy ją jakoby w papierach dynaczkę Ewę za ks. Januszem Czartoryskim, po ks. Podolcu, który owego K-a na śmierć poległym pod Pskowem w r. 1581 d. 14 paźdz. miał dysponować. Cała legenda, XVIII wieku („Met. Lit. Z.“ 68 kod. 102). Drugim mężem powstała, jest niewątpliwe dziełem 00. Jezui- Korsakówny był kniaź B. I. Sołomerecki. Gor-tów; przeciwko jej autentyczności brak jakich- liwi wyznawcy wiary wschodniej wzywali So-kolwiek bliższych danych o pochodzeniu boha- łomereccy w manifeście z dn. 1 wrześn. 1600 r. tera. Korsaków na Litwie było kilkanaście ro- lwowskie Staropigialne bractwo do obrony za-dzin i nie omieszkałby ks. Podolec podać bliż- i grożonej wiary („A. Z. R.“ IV, 241) i wkrótce szych rodowodów swojego penitenta; następnie ' fundowali z fortuny Korsakowskiej monaster po za relacyą ks. Narainowskiego, nigdzie nie- j żeński Borkołabowski, który ważną odegrał rolę ma żadnej historycznej wzmianki o istnieniu [ w dziejach unii kościołów i dzisiaj istnieje tego K-a, Podobnież braknie wiadomości ' tamże, o tych tak licznych dobrach, które miał posia- j

dać, a które odziedziczyła jego siostra, również j sławski, fundator klasztorów i kościołów na Li-

Korsak Zaleski Jan. — Korsak Bobynicki Pafał.

21

K.

twie. Był on synem Lwa i Maryi z Podbipię-tów K-ów, wnukiem Piotra, starosty orszańskie-go, bychows kiego i t. p. i Heleny Hornostay, marszałkówny w. litew. Za młodu był człowiekiem rycerskim, walcząc pod Smoleńskiem w r. 1610 („M. R.“ 153 ff. 210v), broniąc mężnie zamek Dzisieński przed Moskwą własnem mieniem i życiem („Vol. Leg.“). W nagrodę K. o-trzymał starostwo dzisieńskie, filipowskie, kury-łowskie i mścisławskie z landwójtowstwem, o-raz godność pokojowca J. K. M. Podczas wojny z r. 1633 Władysław IV słał do niego z obozu pod Smoleńskiem listy i uniwersały o pomoc w żołnierzu, prowiancie i amunicyi (Bibl. Ossoliń. Kętrz. 214 JV° 82; 93). Mianowany wojewodą Mścisławskim dnia 2 lipca roku 1638 (Radziw. A., I, 408) fundował naprzód kościół w Wilnie (Kraszewski „Wilno“) następnie nadzwyczaj piękny w Berezweczu wraz z klasztorem bazyPańskim, wreszcie wjGłębokiein i Dzi-śnie. Mocą zaś testamentu z d. 20 września r. 1640 zapisał Karmelitom bosym całą magnacką fortunę (Istorik. Jurid. XXII 277. Replika w spr. Ciech. z Korsak. 64, 107; art. Wińczy H. ob. Korsak ród Umarł r. 1643 w bez-

żennym stanie. Jedyna siostra Teodora wydana była w r. 1596 za kniazia Łukomskiego. K Korsak Zaleski Jan Mikołaj, skarbny w. ks. Lit., fundator bursy imienia Korsaków w Wilnie oraz klasztoru księży Dominikanów w Ostrowcu f 1618 r. Był on synem Onikieja, podkomorzego połockiego, starosty lepelskiego, geranońskiego, woroneskiego i Teodory Try-zna. („A. Wil.“ XI, 58 XIII, 63, „Arch. Sb. D. S. W. Z. R.“ I, 186; III, 75; „Vol. Leg.“ II, 1454; III, 202; Enc. Org. „Dominikanie“ Jank. Cz. P. O. II, 249). Dn. 18 kw. 1618 r. Korsak zapisał dobra Jasiew z puszczą Kuropolską, 800 kóp. gr. lit. kapitału i dom przy ul. Sko-pówce na fundusz dla ubogiej młodzi szlacheckiej „z narodu naszego litewskiego“ w celu dźwignięcia szkolnictwa na Litwie i dopomoże-nia biednym członkom rozrodzonej rodziny w wychowaniu dziatwy. Bursa istnieje po dziś dzień w Wilnie wszakże nie pod zarządem kapituły rz. katolickiej, lecz pod opieką gim-nazyum filologicznego (J. I. Kraszewski „Wilno“ 1843, Nik. Junickij „Funduszi i stipendii Wil. Uczeb. Ok.“ Wilno 1891 r. str. 91, 1, 53).

Korsak Hołubicki Jan, kasztelan połocki f 1625‘]r. W 1611 r. K. obrany został marszałkiem trybunału W. ks. Lit. („Metr, L. Zap.“ 89 fi. 155; „Sąd. proc.“ wyd. 1792 r. w Grodnie). W 1613 r. na sejmie warszawskim K., chorąży połocki, dworzanin J. K. M. powagą sejmową naznaczony został z panami Rady Koronnej „do ordynacyi Smoleńska, z rąk nieprzyjacielskich rekuperowanego“ tudzież komisarzem dla zliczenia prowentów m. Wilna, nie obracanych wcale na ozdobę lub obronę grodu. (,,Vol. L.“ III 196, 202, 247). Tenże K. uzyskał różne od króla przywileje, a mianowicie, starostwa Czerświackie , Ładośniań-skie, Sudiłowskie („Zap.“ 93 kod. 216) kasztelanię Derptską 20 sier. 1620 r. ,,za zasługi ojca Grzegorza podczas obrony zamku Potockiego“ w 1564 r. („M. R.“ 166 f. 369). W następnym 1621 r. K. dostał kasztelanię Po-łocką, gdzie smutnie upamiętnił się walką z arcybisk. połockim św. Józefatem Kuncewiczem o dobra do opactwa Boryso-glebskiego należące. (D. A.Guépin I, 225, „Wiestn. J. Z. R.“ 1862, I 56), Po zgonie 1-szej małżonki Maryi Chrep-towicz - Zubkówny poślubił K. Barbarę Monwid Dorohostayską i zmarł jako wojewoda smoleński nominat (Kojałowicz ,,Nomenclator“, Nie-siecki, Wolff „Senatorowie⁴* str. 126).

Korsak Bobynicki Rafał, gr.-un. metropolita Rusi, (* 1601 -f 1641 r. w Rzymie), gdzie zniweczył zabiegi Ossolińskiego w sprawie zatwierdzenia punktów pacyfikacyi dyzuni-tów i uratował byt kościoła unickiego z Rzpltej, paraliżując całą medyacyę Władysława IV w rzekomem uspojeniu Rusi. Był on synem Siemiona i Katarzyny K-ków, którzy przystali do zagorzałych kalwinów. Dziewięcioletnie pacholę, zostawszy sierotą, oddane zostało w 1609 r. na wychowanie do kolegium Jezuitów w Nieświeżu. W 1620 r. K. wstąpił do nowicyatu księży Bazylianów w Wilnie, a stamtąd udał się wkrótce do Brunsbergi, Pragi i Rzymu dla studyowania teologii i filozofii. W kolegium greckiem nad Tybrem bawił lat 5 (1621 — 1626 r.) kształcąc się pilnie i odznaczając nadzwyczajnym ascetyzmem życia tak. że w papierach kolegialnych zapisano go jako jarosza. Powróciwszy do kraju, odrazu został mianowany archimandrytą wileńskim św. Trójcy, a następnie uzyskał cały szereg godności i bene-ficyów kościelnych. Na prośbę papieża Urbana VIII w liście z 10 maja r. 1625 do króla Zygmunt III mianował K-a biskupem halickim i koadyutorem metropolii Kijowskiej z prawem następstwa (8 sierpnia r. 1626). Schorowany J. Weliamin Rutski zamieszkał wtedy w Białopolu ograniczając się zarządem dyecezyi Chełmskiej. Lecz z powodu niechęci do unii nowego monarchy musiał ponownie ująć ster zarządu kościołem unickim w Rzplitej, wypadło bowiem 0-ficyalnie bronić na sejmach r. 1632 i r. 1633 zagrożonej sprawy kościoła, koadyutora zaś wysłać do Rzymu w tymże celu. K. uprzedził poselstwo Ossolińskiego do Rzymu w roku 1633 i pozostał tam do r. 1635, co mocno gniewało Władysława IV. Niemniej jednak po śmierci Rutskiego (5 lutego r. 1637) mianował K.—metropolitą kijowskim i halickim i niebawem pozwolił mu nawet udać się raz jeszcze do Rzymu wraz z przyjacielem swoim Jerzym Tyszkiewiczem, biskupem żmudzkim, w sprawie kanonizacyi umęczonegow Witebsku arcybisku-

Z druku wydał następujące dzieła: „Kazanie na obłóczynach jmc. Platerównej, wojewodzianki inflantskiej, zakonu ś. Benedykta“ (Wilno 1744 r., w 4-ce); „Rok jak dzień krótki i dzień jak rok długi, co do wieczności rekompensy, albo krótkie na każdy dzień roku dla Matki Boskiej przysługi“ (Wilno 1747 r., w 8-ce); „Niedziela prawdziwa jako od Boga nie dzieląca, do Boga i nabożeństwa ku niemu prowadząca, od grzechów od Boga nas oddzielających odwodząca, albo historyje, reflexyje i różne dewocyje, chwałę Trójcy świętej pro-mowujące, na wszystkie całego roku Niedziele i tygodnie rozłożona“ (tamże 1750 r., w 8-ce); „Rok łaski, rok Janowy, na każdy dzień jakiego świętego, albo błogosławionego, lub cnotami sławnego Jana remonstrujący, niegdyś od księdza Jana Nadazego S. J. po łacinie, a teraz z przydatkiem wielu rzeczy ojczystym językiem opisany“ (tamże 1750 roku); „Punkt honoru śś. Józefa, Joachima i Anny, jak respektem ich godności drobny, lub do kamyka Danielowego podobny, z punktu wielką górę całą ziemię zapełniającą przemieniony, sławy, cnotami, cudami wielkich tycli świętych, świat litewski napełniający, opisany“ (Warszawa r. 1750, w 8-ce, str. 510); „Trybut powinnej wdzięczności ś. Kazimierzowi, królewiczowi polskiemu, ojczyzny swojej defensorowi, doznanemu w różnych potrzebach patronowi, imieniem wdzięcznej za

pa połockiego. Nie doczekał się jednak owoców zabiegliwych starań nad beatyfikacyą Jó-zefata i zmarł w Rzymie w r. 1641. Pochowany został w kościele Santa-Maria del Pasco-lo, gdzie wzniesiono mu piękny nagrobek. Przy tym kościele mieści się dzisiaj kolegium rusiń-skie. Był to mąż pobożny, uczony, nadzwyczaj wymowny i pracami nad unią zasłużony. Z polecenia Urbana VIII przełożył K. na łacinę polemiczne dzieła Melecyusza Smotryckiego, złożone w bibliotece Watykańskiej, tudzież napisał cenny życiorys J. W. Rutskiego, na który zwrócił uwagę jeszcze A. Maciejowski w rPiśm. Polsk.“ Ilia 682 („Przegląd histor.“ r. 1905 Monografia Rumbolda Połockiego).

Korsak Jan Chryzostom, kaznodzieja z pierwszej połowy w. XVII, zakonu kanoników regularnych laterańskich, konwentu krakowskiego i takiejże reguły klasztoru, przełożony w Krzemienicy. Zostawił „Kazanie na pogrzebie Mikołaja Wolskiego na Krzemienicy, kasztelana witebskiego“ (Wilno, druk Leona Mamonicza, 1621 r.j w 4-ce.—„Enc. Kość.“

Korsak Jan, profesor teologii w akademii wileńskiej, jezuita, nauk wyzwolonych i filozofii doktor (* na Rusi 1703 — f 1789 w Wilnie); do zakonu wstąpił w Wilnie r. 1720; zostawszy kapłanem r. 1736, wykładał w szkołach jezuickich w Wilnie, Połocku itd. Po kasacie zgromadzenia, został profesorem teologii w akademii wileńskiej, gdzie umarł w roku 1789.

dawniejsze i teraźniejsze dobrodziejstwa Litwy, różnemi pochwałami wypłacony“ (Nieśwież, druk J. S., 1751 roku, w 8-ce); „Koronka nie już z 12 gwiazd świetnych, ale z dni świętych honorowi Matki Boskiej dedykowanych złożona, albo reflexyje i przysługi na różne testa Maryi Panny służące“ (Wilno 1759 r., w 8-ce). — „Enc. Kościelna“.

Korsak Tadeusz h. Korsak, z linii Korsaków Bobynickich (Bobynice w województwie Połockiem), poseł na sejm Czteroletni (* około r. 1741 — 141istopada 1794). Syn Karola, oboź-nego połockiego i Franciszki z Pakoszów, po odbyciu szkół jezuickich w Połocku, udał się do Wilna, gdzie zaciągnąwszy się do palestry, został niebawem patronem trybunału. W r. 1780 był już podczaszym połockim, 1787 sędzią ziemskim wileńskim, 14 lutego 1787 potwierdzony na tym urzędzie. Od stycznia 1791 roku zasiadał w izbie poselskiej, jako poseł z województwa Wileńskiego w podwójnym komplecie posłów. Umiał on dostrzedz najpierwszy warunek ratunku Rzeczypospolitej, i nie dbając o retoryczne popisy, swym akcentem litewskim powtarzał nieustannie lakoniczne nawoływanie „skarb i wojsko“. Nie przyjął ofiarowanego sobie przez króla orderu św. Stanisława, widząc w tern chęć zjednania go sobie, król bowiem upatrzył w nim „zwykłego we wszyst-kiem trudnika“. Nie wtajemniczony w po-zasejmową pracę nad Konstytucyą 3-go maja, a związany instrukcyą sejmikową, znalazł się w liczbie oponentów, występujących głównie przeciwko artykułowi o dziedziczności tronu, choć zgadzał się na elekcyę za życia króla. W dniu 3-im maja, po odczytaniu projektu U-stawy i zapytaniu przez marszałka o zgodę, K. w imię prawa żądał wydrukowania projektuji poddania go „deliberacyi“, a następnie dowodził w nim pogwałcenia praw dawnych i uchwalonych na sejmie praw kardynalnych. Powoływał się^jw tym względzie na instrakcye sejmikowe wszystkich prawie województw, zarzucał Małachowskiemu, że proponuje rzecz nieprawną a właśnie ze względu na doniosłość sprawy domagał się u-czynienia zadość względom formalnym: wydrukowania projektu i „wzięciago do deliberacyi“. W dniu 4 maja wraz z innnymi zaniósł protest do ksiąg grodu Warszawskiego. Uczyniwszy w ten sposób zadość instrukcyi, która nakazywała mu sprzeciwić się Straży i sukcesyi, przeszedł na stronę większości i już w dniu 5-m maja oświadczył, że rządził nim nie upór, ale wola obywatela, widząc atoli „wszystkich przystępujących do jednomyślności, ma za rzecz świętą iść za tym przykładem“. „Nie rozumiem — kończył — żeby ktoś tak twardym był w swym uporze, iżby się do tej jedności nie łączył, kiedy król jest z narodem, a naród z królem. Aby zaś podziękować N. Panu, że I nas do tej szczęśliwej doprowadził mety, pro-

J. B.

szę, aby oba stany przystąpiły do ucałowania J. K. M-ci“. Z protestu swego usprawiedliwiał się kilkakrotnie; tak na sesyi 12 maja 1791, uważając mandaty polskie w tak cennej rzeczy za niewzruszone, proponował jeszcze raz odwołanie się do sejmików. Po kilku słowach uznania dla powołanego następcy St. Augusta, Fryderyka Augusta, podkreślał raz jeszcze, że naród nie wypowiedział się co do sukcesyi. „Byłem sam z liczby tych, którzy tronu elekcyjnego i poprawy projektu przez deliberacyę żądali, sentyment mój, również jak i innych utrzymywał się z woli województwa mojego przy prawie kardynalnem sejmu teraźniejszego. W zakończeniu proponował: „1) wydać deklaracyę na poprawę lub potwierdzenie po wezwaniu i zjechaniu się wszystkich posłów większością zdań niektórych punktów rewolucyjnej konstytucyi, mianowicie co do sankcyi praw. 2) Co do prawa aggratiandi na śmierć skazanego, 3) złożyć sejmiki w Koronie i Litwie, a przez uniwersał zapytać się narodu o zgodę na tron sukcesyjny, 4) ustanowić prawo, przez które zakazać wszelkich dalszych rewolucyj i ubezpieczyć, że przez żadną rewolucyę, przez żaden związek bądź sejmowy, bądź Radny tron panujący nigdy w Polsce proponowany i przywłaszczony nie będzie. Tronowi nie zachowującemu tego prawa wolne wypowiedzenie nieposłuszeństwa, a pomagających i doradzających takowego i monarehicz-nego rządu wolność ścigania w sądach sejmowych tamująca pro crimine status“. Zwracał się później do stanów, aby nie lekceważyły tego, co rozrywa społeczność i ufność wzajemną, a zaszczepia niezgodę, „straszny“ bowiem „z niezgody skutek wśród samego pokoju, bezpieczna zaś ojczyzna przez jedność wśród samej zewnętrznej burzy“. 26 i 27 maja (r. 1791) podczas rozpraw nad opisem sejmu kon-stytucyjnegó, wystąpił przeciwko nadaniu zbyt rozległej władzy senatowi, żądając, ażeby san-kcya senatu nie była wymagana co do uchwał zapadłych w izbie poselskiej jednomyślnością lub większością instrukcyi. 17 czerwca K. poparł zdanie posła trockiego Siwickiego, wraz z Suchodolskim, żądając w imię „świętości i nienaruszalności unii dwóch osobnych komisyj policyi dla Korony i Litwy. Podczas głosowania zdanie ich poparło tylko 11 posłów. 8 lutego 1792 r. K. ogłosił drukiem odezwę do współbraci województwa swego—z powodu nadchodzących sejmików wileńskich. K. usprawiedliwiał się przed obywatelami swego województwa, dla czego w swoim czasie uważał za obowiązek protestować przeciwko ustawie 3-go maja, zwłaszcza co do sukcesyi. Uczynił to zgodnie z ich instrukcyą. Obecnie jednak, zapoznawszy się bliżej z treścią i duchem ustawy i wobec dalszych aktów prawodawczych , rozwijających ją w szczegółach,

uważa za swój obowiązek podnieść jej zalety, w ustawie „widzieć się daje przywrócona praw starożytnych dzielność, wyniszczona ustaw zepsutych szkodliwość, zatwierdzona prawdziwa wolność przez różnicę od pochlebnej, zabezpieczona sprawiedliwość od przemocy, bezpieczeństwo i spokojność wewnętrzna i zewnętrzna od napaści“. Podkreśla dalej dodatnie znaczenie dziedziczności tronu, przypominając świetne czasy Jagiellonów, powstaje na na bezrząd, który gubił potem Rzplitę. „Tym nieładem wprowadzony bezrząd skaził świętość praw i pochłonął to wszystko, co Polskę ubezpieczało, zasilało i zdobiło, a nie tylko znaczenie Polski zniknęło, lecz sama w okropną zaprowadzona męczarnię“. Zdaniem jego, instrukcye miały na celu szczęście ojczyzny, a on jest przekonany, że szczęśliwszy być nie może „jak przy teraźniejszym ustanowionym rządzie, który we wskrzeszeniu starożytności, wszelkim wpływom nieszczęść krajowych wewnętrznych i zewnętrznych tamę nieprzełama-ną założył“. Prosił w końcu obywateli, ażeby zezwolili w ich imieinu złożyć podziękowanie za to dzieło królowi, marszałkom i stanom. Pierwotny swój protest raz jeszcze usprawiedliwiał w mowie, wypowiedzianej w ostatnich dniach sejmu 15 marca (r. 1792). Jako poseł zasłużył sobie K. na powszechne uznanie. Współtowarzysz jego prac sejmowych, Juljan Niemcewicz, wspominając o nim mówi, że ma „dotąd najlepszego tego obywatela postać przed oczyma“. „Święte powinności obywatela mając głęboko w sercu wyryte, radził śmiało, gdzie radzić było potrzeba, walczył gdy ojczyzna o-brońców wołała“. K. na pierwszy odgłos powstania Kościuszkowskiego i wezwania do pospolitego ruszenia, zebrawszy oddział zdolnych do broni włościan swych i szlachtę okoliczną, stanął na ich czele i przybył do Wilna. — Odtąd na czele pułku pospolitego ruszenia, jako generał major (ziemiański), z chorągwią po Karolu Chodkiewiczu, zajmował czas jakiś posterunki w okolicach Grodna, w październiku ruszył w kierunku Warszawy i w dniu 4 listopada podczas szturmu Pragi poległ śmiercią bohaterską obok generała Jakóba Jasińskiego, odrzuciwszy ofiarowany sobie pardon.—T. Korzon „Wewnętrzne dzieje Polski“ t. IV i VI; Kalinka „Sejm Czteroletni“ (dodatek „Konstytu-cya 3-go maja“); Wł. Smoleński „Polska w czasie trzech rozbiorów“ (wyd. II, t. II 204); „En-cyklopedya Wielka Orgelbranda“ (artykuł M. Balińskiego). „GłosT. K-a sędziego ziemskiego, pasła w-dztwa Wil. na sesyi 12 maja r. 1791“; „Odezwa posła wileńskiego do współbraci w-twa swego — na zbliżające się sejmiki wileńskie z Warszawy dnia 8 lutego r. 1792“ „Głos T. K-a, sejmowego i ziem. posła wojew. wil. na sesyi sejmowej dn. 15 marca r. 1792 mianej“.

1794 r.

ni Tow. Jez. 1796, w 8-e).

Korsak Sowicz Samuel, herbu Lis,'z linii K-ów Poczapowskich (f 1794) syn Kazimierza Ignacego, starosty Jeamanowskiego i Elżbiety z ks. Sanguszków. Odznaczył się po raz pierwszy w życiu publicznem w r. 1773 na sejmie podziałowym, jako poseł nowogrodzki wraz z Tadeuszem Rejtanem (ob.). Nieliczna garstka postanowiła wtedy oprzeć się proponowanemu przez dwory obce zawiązaniu sejmu w konfederacyę w celu łatwiejszego przeprowadzenia na sejmie akcyi podziałowej. K. poparł wtedy protest Rejtana, a następnie złożył ministrowi rosyjskiemu spis dóbr swoich z o-świadczeniem, że gotów jest i życie i majątek swój poświęcić „ale nie da się ani przekupić, ani nastraszyć“. D. 19 kwietnia, kiedy Po-niński (ob.), usiłował narzucić się sejmowi na marszałka, K. i Rejtan stawili zacięty bohaterski opór, nawołując sejmujących do legalnego obioru marszałka. Laskę marszałkowską (koronną), którą wziął do rąk Poniński, wydarł K. Opór ten, bezskuteczny, powtórzono dnia następnego. W mowie swej K. dowodził nieważności aktu konfederacyi. Kiedy wobec tego Poniński zamknął posiedzenie, odraczając je do dnia następnego, K. z Rejtanem w rozpaczy powstrzymywali wychodząch posłów, którzy powinni byli pozostać i otworzyć sejm wolny, nie konfederacki. Odosobniony opór patryotycz-ny K-a i Rejtana nie odniósł skutku. Stanowił jednakże protest, odbierający następnym czynnościom sejmu charakter legalności. W r. 1786 K. był komisarzem Rzplitej skarbowym w. ks. Lit. i pułkownikiem jazdy narodowej huzarskiej w wojsku litewTskiem, służbę wojskową w ka-waleryi narodowej pełnił K. już dawniej przed

r. 1780, jak wskazuje list jego do Stanisława Małachowskiego z r. 1790, którego prosi o „wstawienie się przed tronem o wakujące krzesło kasztelanii smoleńskiej lub awans wojskowy na generała“, powołując się na to, że lat kilkanaście w stopniu „pułkownika huzarskiego służy“. W stopniu pułkownika zastało go powstanie Kościuszkowskie. D. 23 kwietnia w Wilnie, po wyparciu wojsk rossyjskich przez Jakó-ba J asi ń s ki ego (ob.) i wykonaniu na rynku wileńskim przysięgi przez obywateli, na pierwszym uniwersale podpisał się K. wraz z 13-u innymi. Nazajutrz wszedł do rad> tymczasowej zastępczej W. Ks. Lit., a w dniu 25 kwietnia, jako członek sądu nadzwyczajnego kryminalnego, podpisał wyrok śmierci na hetmana Kossakowskiego. O dalszych jego czynach w powstaniu brak dokładnych wiadomości. Zginął podczas szturmu Pragi dnia 4 listopada

J. 15

Korsak Antoni, jezuita polski, pedagog, (* 1764 na Białej Rusi), wstąpił do zakonu w Połocku r. 1781, był następnie przez lat 9 nauczycielem retoryki w szkole jezuickiej, a po-tym w akademji połockiej (1811), nadto towarzyszem prowincjała zakonu. Poważany w zgromadzeniu, zarządzał kolegjami jezuickiemi w Or-szy i Mohilewie. Wskutek rozkazu 1820 r., wydalającego Jezuitów z całej Rosji, K. przybił do Galicji, gdzie niedługo objął zarząd ko-legjów w Tarnopolu i Tyńcu i nadzór nad naukami w ich szkołach. Umarł w Starej Wsi 1831. W okresie działalności nauczycielskiej w szkołach połockicli ułożył słownik łacińsko-polski i ogłosił drukiem bezimiennie p. n. „Dictio-narium latino-polonicum“ (Połock, w drukar-

A. A. K.

Korsak Rajmund, poeta polski (* 1767 — f 1817 dn. 9 listopada, czy w końcu października), służył wojskowo, jako pułkownik, był potem superintendentem przy komisyi skarbowej litewskiej, po upadku kraju żył aż do zgonu u przyjaciela swego, Jana Bogusza, na Podolu (w Zwańczyku). Zupełnego wydania pism jego nie posiadamy, acz je mieli przyjaciele przygotować do druku; urywki z większych całości i poezye dydaktyczne, drukowane po czasopismach wileńskich i warszawskich, to niemal cała po nim spuścizna. K. jeden z naszych nielicznych poetów humorystycznych, najsłynniejszy wydaniem nieśmiertelnego Baki, którego z pyłu zapomnienia wydobył, odkurzył i przedmową w stylu samego Baki opatrzył; pomawiano długi czas, za powodem Estreichera, jego i grono wileńskich literatów, Leona Borowskiego i in., o sfałszowanie owych „Uwag śmierci niechybnej“ r. 1807, lecz w „Pamiętniku literackim“ I. 1902, str. 91 opisał p. Nitowski unikat wydania z r. 1766, w zbiorach p. Wolskiego będący: wydanie K-a, bardzo staranny przedruk pierwszego służyło za wzór jedyny następnym. Z własnych poematów komicznych należałoby wymienić parodye: „Bibej-da i Sąd Jowisza“ (Tygodn. wileński); z dydaktycznych „Poema o miłości ojczyzny“ („Pamiętnik warszawski“ 1819, t. XIII). — K. należy do tych pisarzy na przełomie obu wieków, co zaskoczeni katastrofą, w czasach zupełnej pro-stracyi umysłowej, zadawalają się wymianą myśli z najbliższymi i pisaniem dla siebie, Więc chociaż już konstytucyę 3 maja wierszem drukowanym powitał, z resztą utworów swoich ukrywał się zawsze w cieniu, jak owi dyletanci z XVII wieku, jak inni Podolacy (d. p. Staś z Zamiechowa), między którymi w Bab-czyńcach od r. 1797 się osiedlił. Z licznych prac jego tylko urywki drukowano; wychowanek jednak jego, Sabiński, zbierał i przepisywał jego wiersze, ody, listy, bajki, epopeje dydaktyczne i humorystyczne; rękopis ich bardzo bogaty, acz jeszcze nie obejmujący całkowitej spuścizny, jest w bibliotece lwowskiej hr. Ba-worowskiego; zdał o nim sprawę Dr. fl. B i e-gel eisen w „Bibliot. Warsz.“ 1880, II, str. 318—342, przytaczając i próbki, zBJbeidy; całą Durniadę—opis awantury balowej;fzMiłości ojczyzny; z kilku listów formy mieszanej, wierszem i prozą. Wszędzie znać wpływ Krasickie-

A. B

oryentalnego

„Kamoensem“.

państwa.

go, i w listach i w poematach. Wyczerpującego studyum dotąd, mimo zapowiedzi Dr. H. B, nie posiadamy.

Korsak Julian, poeta polski, romantyk (* 1807—f 30 sierpnia r. 1855), wychowaniec szkoły wileńskiej, przyjaciel od serca Odyńca, zespolony z gronem romantyków wileńskich czcią dla Mickiewicza i uwielbieniem Byrona, pisał mało („Poezye“ wydane w Petersburgu 1830, w Toruniu 1833; „Nowe Poezye“ Wilno 1840). Po powrocie z Petersburga objął z wyborów urząd prezydenta sądu powiatowego Słonimskiego, lecz po odbycin kadencyi, nowego wyboru uie przyjął i poświęcił się całkowicie pracy gospodarczej i przekładowi Boskiej Komedyi. Charakter szlachetny, niezawisły, stały, zyskał mu szacunek u wszystkich a miłość blizkich, do których i poddani jego należeli. Umarł w Nowogródku, dokąd się dla leczenia udał. Zasługom obywatela i człowieka mniej odpowiedziały literackie; pomimo wszecłistronnego wykształcenia, smaku dobrego (wolał K. za czasów srożą-cej się powszechnie balladomanii tłumaczyć Ho-racyusza a tłumaczył go wedle sądu Mickiewicza bardzo dobrze), tkliwości i miękkości uczucia, w pomysłach oryginalnych nie wyniósł się wyżej. Największe są zasługi jego jako łumacza: mniejsze jako tłumacza Byrona (Więzień z Chillonu, Lara, Oblężenie Koryntu), Szekspira (Romeo i Julia), Niemców (Schillera, Goethego), Pindara, Horacego, większe jako tłómacza Dantego, boć pierwszy K. Komedyę jego przełożył (wydali przyjaciele po śmierci tłumacza, Warsz. 1860, z komentarzami badaczy niemieckich), ale formy oryginału, tercyny, nie zachował, wybrał wiersz jedenasto - zgłosko wy stały . Z oryginalnych utworów wymienimy „Bejrama“, jawne naśladowanie „Narzeczonej z Abidos“ co do treści, ale jakżeż blade w porównaniu z oryginałem Byrona! Więc wrażenia nie wywarło żadnego; bez r ozpędu, fanta-zyi i uczucia, grzeszy tkliwością, rezygnacyą i przewagą refleksyjności we wszystkieh swoich utworach. Należy też wymienić jego poemat dramatyczny „Twardowski“ za Faustem i Manfredem wprawdzie kroczący, lecz chyba ich miniaturowe wydanie, tak zdrobniały i spospolitowały się górne ich wyloty; jego Twardowski zadowoliłby się, jak to Faustowi samemu Dubois-Rey-inond doradzał, ożenić się z Gretchen i Gueri-ckego wynalazki porobić: „Chciałbym już pojąć żonę, ją w pożyciu tkliwym uszczęśliwić i przez nią potym żyć szczęśliwym“. Lecz wybór jego fatalny, bo nastręczył mu szatan Annę, żonę alchemika Pieniążka, którą palą na stosie; Twardowski ginie, przed śmiercią ją wskrzesiwszy, porażony widzeniem; chóry duchów niebieskich unoszą kochanków skruszonych, bo otrzymali przebaczenie. Najlepszą z większych rzeczy jego jest „Kamoens w szpitalu“: wByro-nowskiej formie przedśmiertnej spowiedzi z całego żywotn, z tematem Byronowskim, o walce

Wielka Kacyki. Powsi. [lustr. Zesz. 3)m. Tom XXÏ1X.

daremnej geniusza z otoczeniem i cierpieniach jego, połączona pewna historyczność ściślejsza. Dusza wielka, ognista, roztacza przed zakonnikiem, towarzyszem niegdyś lat dziecięcych, dzieje rozpaczne życia z początku wesołego, zatrutego rychło nieszczęśliwą miłością; bogdanka usycha w pokucie klasztornej, poeta-żołnierz pędzi życie tułacze i wraca do Lizbony by skonać przedwcześnie, dręczony tęsknotą i nudą, jako prawdziwy bohater byronowski. 0-prócz tych poematów dramatycznych i epicznych K. tworzył liryczne, pisał „Listy“ i „Ody“ („Muzyka“, „Pielgrzymka myśli“, „Czas i geniusz“ — ich walkę kreśląc w tonach przypominających niemal „Odę do młodości“), i tu jednak tylko wyjątkowo wznosił się wyżej, jak i w nowych e-legiach miłosnych; wszędzie górowała refleksya, umiarkowanie żądzy i — natchnienia. Literatura o nim nie bogata; obszerniejsze studyum poświęcił mu P. Ottmann w „Przeglądzie Polskim“ 1882, styczeń; kilka wymownych kart M. Zdziechowski („Byron i jego wiek“, 1897, II, str. 542 — 548), ujmując się szczególniej za

A. B.

Korsak Aleksander, ekonomista, redaktor „Wiestnika Promyszlennosti“ (* około 1820 — f 1874 w Jałcie). Główne jego prace: „O formach promyszlennosti woobszcze i o zna-czenii domaszniago proizwodstwa w Zapadnoj Jewropie i Rossii“ (Moskwa 1861); „Istoriko-sta-tisticzeskoje obozrenje torgowych snoszenij Rossii z Kitajem“ (1857).

Korsakow-Rzymski Aleksander Mi-chajłowicz (* 1753 — f 1840), generał rosyjski. Brał udział w drugiej wojnie tureckiej za Katarzyny II. W r. 1794 z polecenia ces. Katarzyny służył za przewodnika hr. d’Artois, późniejszemu Karolowi X, królowi francuskiemu, następnie służył jako ochotnik w armii au-stryackiej księcia Koburskiego, uczestnicząc w wojnie z Francyą. W 1796 walczył pod Zubo-wem w pochodzie jego do Persyi. Po wstąpieniu na tron ces. Pawła mianowany generał-lejtuantein; posłany w r. 1799 na czele 30 000 na pomoc Suworowowi do Szwajcaryi, gdzie 25 września pod Zürichern pobity został przez Ma-ssenę, przed połączeniem się z Suworowem. Ces. Paweł dał mu dymisyę, i dopiero za Aleksandra I powołany znów do służby w stopniu generała jazdy. Z początku zarządzał guberniami białoruskiemi; r. 1805 mianowany komendantem korpusu dowodził armią rezerwową na granicy zachodniej. 1806 — 1808 był gubernatorem wojennym w Wilnie; od r. 1812 — 1830 generał-gubernatorem Litwy, i na tern stanowisku pozyskał sobie uznanie ze względu na swą łagodność i ludzkość. W r. 1830 opuścił to stanowisko i został członkiem rady

J. B.

Korsaków Piotr, jeden z najpłodniejszych pisarzy rossyjskich (* 1780 — f 1844), już

E. Chw.

E. Chw.

ską psychozą (ob.).

w|1806^r. wystawiPna^ scenie całą moc^sztuk oryginalnych i tłómaczonych i zawiązał ko-respondencyę z Dzierżawinem. Obznajmiwszy się nieźle z językiem holenderskim podczas trzyletniego pobytu w Holandyi, rozpoczął tło-maczenie autorów holenderskich na język ros-syjski. Po powrocie do Rossyi w 1810 r. objął redakcyę czasopisma „ Russkij pu-stynnik“. W 1835 r. został cenzorem. Był jednym z pierwszych tłomaczów na język ros-syjski „Robinzona Cruzoe“. Z oryginalnych prac K-owa: „Chram sławy istinnych gerojew“ (1813 r.); „Oczerk gołłandzkoj literatury“ (1838

r.); romans „Kreołka i Jewropejec“ (1830) i t d. Por. A. G r i go rj e w „Oppozicja zastoja“ („Wremja“ z 1861 r., t. V-ty).

Korsaków Dymitr, historyk rossyjski, po obronie w 1872 r. głośnej rozprawy na magistra „Merja i wielikoje kniażestwo rostow-skoje“ (Kazań 1872 r.) i po uzyskaniu doktoratu w r. 1880 za pracę „Wocarenje Anny Jo-annowny“ (tamże 1880) otrzymał w r. następnym katedrę historyi rossyjskiej w uniwersytecie Kazańskim, gdzie odtąd pod jego redakcyą wychodzą „Zapiski uniwersyteckie“. Napisał „Ssył-ka ks. W. «8. Dołgorukago w sieło Znamien-skoje (Moskwa 1881); „Ob istoriczeskom zna-czenii postupatelnaho dwiżenia wielikoruskaho plemieni na Wostokie“ (Kazań 1889); „Iz żi-źni russkich djejatelej XVIII w.“ (Petersburg 1891 r.) i wiele innych.

Korsaków Sergiusz, lekarz rosyjski, zajmujący się chorobami nerwowemi i umysłowe-mi; do nauk przykładał się w uniwersytecie moskiewskim i ukończył je w r. 1875, w Moskwie też w r. 1887 po obronieniu rozprawy „Ob alkogolnom paraliczje“ dyplom doktorski osiągnął. Od r. 1893 jest profesorem chorób umysłowych w wydziale lekarskim uniwersytetu moskiewskiego; w tymże roku wydał podręcznik p. n. „Kurs psichiatrii“, wysoko w Rosyi ceniony. W wydawnictwaah peryodycznych zawodowych, rosyjskich, oraz w „Allgemeine Zeitschrift für Psychiatrie“; ogłosił nadto szereg monografij większych i mniejszych, również zajmujących się zboczeniami umysłowemi oraz przypadłościami nerwowemi; pierwszy też opisał cierpienie mózgowe nazwane Korsakow-

I)-r j. p.

Korsakowska psychoza (łae. Psychosis Kor-sakovii, s. P. polyneuritica). Pierwsza nazwa wzmiankowanej choroby umysłowej powstała w dowód uznania dla psychiatry rosyjskiego Korsakowa, który pierwszy wyodrębnił i opisał tę postać chorobną (r. 1889). Druga zaś dana tej chorobie, wypowiada jej ścisły związek kliniczny z zapaleniem nerwów roz-sianem (Neuritis multiplex). Zapalenie nerwów rozsiane w ogromnej większości wypadków przebiega bez żadnych powikłań ze strony psychicznej. W innych zaś razach, stosunkowo nielicznych, wpływ szkodliwy przyczyny chorobotwórczej (toksyny) nie ogranicza się na nerwach obwodowych, jak to się dzieje w neuritis multiplex. Do choroby wciągnięta zostaje kora mózgowa (ob. M ó z g), dajmy na to, jako drugi z kolei w danym przypadku narząd, posiadający odporność mniejszą (locus minoris resistentiae). Wówczas obok zapalenia nerwów rozsianego wyłoni się nowy obraz kliniczny, jako wynik zaburzenia czynności kory mózgowej.—Polyneuritis w przebiegu psychozy Korsakowa bywa bardzo rozmaita, nie posiadając żadnych odrębnych cech znamiennych. Spotyka się formy lżejsze i cięższe. Co się zaś tyczy samej psychozy, to jej obraz typowy będzie następujący: chorzy stosunkowo prędko wpadają w szczególny stan zniedołężnie-nia umysłowego, które znamionuje się ogólnem osłabieniem działalności myślenia, głównie zaś upośledzeniem głębokiem pamięci. Wiadome nam jest, iż nasze wyobrażenia o jednym i tym samym przedmiocie powstają i dopełniają się w różnych, czasami bardzo odległych od siebie okresach i dlatego, kiedy wyobrażenia te są nam potrzebne w całej zupełności, wtedy musimy uciekać się do przeszłości dawnej i tam ich szukać, nie bacząc na to, że ona już zdążyła pokryć się grubą warstwą całego mnóstwa innych wyobrażeń, nie tyczących się danego przedmiotu. Pełna więc działalność rozumowa wymaga znacznej sprawności pamięci. W chorobie K-owa występuje głębokie upośledzenie pamięci, a mianowicie zatracenie się w niej wrażeń najświeższych. Wrażenia, które odebrał chory podczas swej choroby, zacierają się nadzwyczaj szybko, o tern zaś co się wydarzyło przed jego chorobą, chory opowiada szczegółowo. Można podejść do chorego, przywitać się; odejść na parę minut, wrócić i znowu powitać go. Chory witać się będzie, jakby po jakiemś długiem niewidzeniu się. Zrozumiałem również bywa, gdy chory taki mówi: „jakoś się zależałem—wstanę jednak zaraz, tylko—co to — jakoś nogi mi pokręciło; no jak tylko „kurcz mi się rozejdzie wstanę natychmiast.“ Chory jednak miał już dość dawno porażone nogi; zapomniał o tern i przypuszczał, iż osłabienie nóg jego to sprawa chwili danej. Chorzy nie pamiętają bólu, który przed chwilą wykręcił im twarz od cierpienia wielkiego. — Czytając gazetę, mogą jakąś nowością sensacyjną dzielić się z otoczeniem, zaśmiewając się przy tern. Po chwili jednak można znowu podsunąć im to miejsce i będą je odczytywali, jako coś nowego z również nowem i niekłamanem zadowoleniem.—I tak wielokrotnie... krótkość czasu, z jaką giną odbierane wrażenia jest popro-stu nadzwyczajna. Pomimo tak znacznego zaburzenia pamięci, chorzy tacy nieraz zupełnie dobrze się oryentują: grywają w szachy, karty-sypią dowcipami; rozumują nieraz bardzo lo; gicznie, o ile naturalnie materyał myśli, potrzebny do tego maj,ą przed sobą i nie potrze-

bują go szukać w pamięci. Oprócz tego cho- tamować normalny bieg jej stosunków handlo-rzy miewają mnóstwo niby wspomnień. W pamięci ich mieszają się razem wrażenia przebyte osobiście z przeczytanemi lub zasłyszane-mi; wskutek tego chory może opowiadać o różnych podróżach, wizytach, których nie odbył nigdy.—Z objawów tak zwanych ogólnych zdarzają się w psychozie Korsakowa:? wymioty uporczywe, zmniejszona ilość oddawanego moczu, osłabiona i nieregularna działalność serca. Przebieg choroby tej, zależnie od przyczyny, bywa rozmaity. Czasami zaburzenia umysłowe, stale wzmagając się, doprowadzają chorego do śmierci; czasami zaś rozstrój umysłowy, doszedłszy da pewnego stauu, zatrzymuje się w swym rozwoju na czas jakiś (miesiące, 2 lub 3 lata); zmniejsza się potem, a nawet może zupełnie ustąpić. Chorobę wyżej opisaną spotykać można najczęściej wśród ludzi nadużywających napojów wyskokowych. Z innych przyczyn podać można: otrucie tlenkiem węglowym (zaczadzenie), arszenikiem; dur (typhus)-, okres poporodowy; wyniszczenie gruźlicze lub rakowe. Jako przyczynę bezpośrednio wywołującą podają wstrzą-śnienie moralne; zmęczenie silne; krwotok, —

wych. Szczególną uwagę powinni byli zwracać na kontrabandę wojenną. Na swobodne krążenie po morzach otrzymywali korsarze glejty (lettres de marque) od rządów, wiodących wojnę narodów. Najczęściej jednak K-rze, kuszeni łatwością zdobyczy, napadali i łupili spokojnie płynące okręty kupieckie bez różnicy flagi. Tak było np. z naszymi korsarzami zal Zygmunta Augusta (Wąsowicz i Sierpinek ve-Spiring), na których skarżyła się Elżbieta an gielska, król duński i inni monarchowie, a głośny „bunt Gdańska“ był bezpośrednim wynikiem ich K-stwa. Z tych to zapewne powodów utarła się w języku naszym i literaturze nazwa Korsarz dla zwykłego rozbójnika morskiego. K-rzy zaś ekwipowanych z ramienia rządu na czas wojny i zaopatrzonych w u-poważnienia czyli listy kaperskie przyjęto nazywać kaprami (Gołębiowski, Szelągowski). K-stwo było aż do połowy niemal XIX wieku straszną plagą wszystkich mórz i oceanów; zwłaszcza w Wiekach Średnich, kiedy z udoskonaleniem sztuki żeglarskiej poczęły się rozwijać stosunki międzynarodowe i handel morski, korsarze byli postrachem kupieckich okrętów. Ciężkie warunki ówczesnych podróży morskich i surowe wogóle obyczaje żeglarzy wytworzyły u korsarzy niesłychane gdzieindziej okrucieństwo. Z drugiej strony przyznać należy, że odwaga i rzutność tych awanturników bardzo się przyczyniły do rozwoju żeglarstwa i odkrycia lądów nieznanych. W czasach kiedy siła fizyczna i odwaga były głównemi cnotami człowieka, a nadworni śpiewacy rycerzy opiewali ich czyny zbójeckie, K-stwo otoczone było również aureolą bohaterstwa. Począwszy od Homera i skończywszy na Juljuszu Słowackim poeci różnych narodów sławili pieśnią głośnych korsarzy. Podanie o wyprawie Jazona do Kolchidy po złote runo, Iliada, Odyseja są może najdawniejszemi odgłosami awanturniczych czynów korsarzy. Z czasem jednak, kiedy stosunki handlowe Grecyi bardziej się ożywiły, Ateny pierwsze, te same Ateny, które przedtem prawnie uznawały stowarzyszenia piratów, wystąpiły czynnie w celu położenia tamy K-stwu. Oddziały młodzieży ateńskiej miały nieustanną straż nad Pirejem i krążyły na statkach wzdłuż wybrzeży attyckich. Rada amfitryonów postanowiła, że okręt kupiecki nie może mieć więcej niż pięć osób na pokładzie. Wyspy Archipelagu najbardziej się nadawały na schronisko K-rzy i były doskonałą podstawą operacyjną ich wypraw zbójeckich. Tam też najpierwej

D-r K. S.

Rozpoznanie psychozy Korsakowa w wypadkach typowych, polegających zatem na połączeniu polyneuritis ze znamiennem zaburzeniem pamięci co do rzeczy najnowszych, jest nietrudne. Co się zaś tyczy rokowania, to zależy ono całkowicie od napięcia psychozy i warunków jej rozwoju. Jeśli przyczyna choroby—na-przykład wyskok — nie przestaje j zatruwać ustroju, to jużció o wyzdrowieniu trudno jest mówić. Nieuleczalną będzie psychoza K. powstała na tle schorzałości (cachexia) rakowej i gruźliczej. Przy słabszem napięciu choroby i przy możności usunięcia przyczyny można osiągnąć wyleczenie. Chorzy młodsi wiekiem dają lepsze rokowania, niż starsi. U tych drugich choroba często doprowadza do niedołęż-ności umysłowej (ob.).—Leczenie polega prze-dewszystkiem na usunięciu przyczyny, a zatem na zakazie używania napojów wyskokowych i zwalczania tych chorób, które mogą być źródłem jadów (toksynów), działających w danym razie na układ nerwowy.

Korsarstwo 1) Hi sto r y a; od włosk. cor-sare, corsa fr. course, corsaire —rzemiosło korsarzy czyli rozbójników morskich, rozbójnictwo morskie, znane na wszystkich morzach od czasów najdawniejszych. Ściśle rzecz biorąc, należałoby odróżniać korsarzy od zwykłych rozbójników morskich, którzy na rozmaitych morzach i w różnych czasach nosili nazwy: piratów, wikingów, forbanów, bukan- j obrali oni sobie siedlisko. Wybrzeża Azyi jerów, fraj biteró w, flib usty er ów, bra- Mniejszej—zwłaszcza Cylicya—a później Syli-ci witalij skich (Witalienbriider) itp. cya były również ogniskami K-stwa w sta-Korsarze bowiem pojawiali się tylko podczas rożytności. Z czasem potęga ich wzrosła do wojen i tworzyli niejako floty pomocnicze państw tego stopnia, iż musiano całe floty—jak np. za wojujących. Zadaniem ich było chwytać okrę- czasów Ptolemeusza Filadelfa trzymać w stanie ty kupieckie strony przeciwnej i w ten sposób pogotowia wojennego dla ochrony handlu. Rzy -

Równocześnie skandynawscy

mianie nie protegowali nigdy K-stwa i tępili bez miłosierdzia piratów. Juljusz Cezar, wracając od Nikomeda, króla Bitynii, wpadł w ręce rozbójników cylicyjskich, którzy zażądali od niego 20 talentów wykupu. „Dam wam 50 — odrzekł Cezar—ale wy mi je wkrótce oddacie“. Istotnie niebawem po wyswobodzeniu się z niewoli na czele kilkunastu okrętów uzbrojonych na prędce uderzył na piratów i zwyciężył ich. Jeńców odesłał do Pergamu, gdzie kazał ich ukrzyżować. W tym czasie siła morska piratów cylicyjskich dosięgła punktu kulminacyjnego. Mieli oni swe porty, arsenały, zamki, statki ze złoconemi rufami, wiosła srebrem inkrustowane, żagle purpurowe, a życie ich upływało pomiędzy wyprawami, ucztami i muzyką. Mitrydates, zacięty wróg Rzymu potajemnie ich wspierał. W porcie Ostii spalili oni flotę rzymską; porwali córkę Antoniusza, powracającą z Mizerny; nie szczędzili pretorów rzymskich, z których dwóch wraz ze świtą i liktorami wzięli do niewoli. Był wysłany przeciw korsarzom Publiusz Serwiliusz, który rozproszył Cy-lijczyków, ale me pokonał ich ostatecznie. Następna wyprawa Marka Antoniusza (Crétions) wypadła niepomyślnie dla Rzymu. Dopiero Pompejusz, mianowany dyktatorem morskim, na czele ogromnej floty złożonej z 500 okrętów zniósł doszczętnie piratów w r. 67 przed

N. Chr. Dziewięćdziesiąt okrętów i 24 tysiące jeńców dostało się wtedy do niewoli, ich miasta, warownie i doki z ziemią zrównane. Z u-padkiem Rzymu i przeniesieniem stolicy do Byzancyum K-stwo znowu zmogło się niesłychanie. Tu na widownię występują barbarzyńcy Goci i Wandale, którzy na swych lekkich drewnianych statkach rzucali postrach na cały ówczesny świat cywilizowany. Rzym zmuszony był w ciągu pierwszych wieków chrze-ściaństwa toczyć krwawe zapasy z najazdem (Klaudiusz Gothicus, cesarz Aureliusz). W połowie w. V, Henzeryk, król Wandalów, wtargnął z ogromną flotą i spustoszył brzegi imperium. Działo się to w czasie kiedy nowe widmo najazdów morskich poczęło grozić Rzymowi od północnych brzegów Afryki, skąd piraci puszczali swe zagony po całem morzu Śródziemnein. Afrykańscy korsarze, których główną siedzibą stał się Algier, najdłużej się utrzymali przy swoim zawodzie: dopiero w r. 1830 Francya, zająwszy Algier, zniszczyła ostatnie gniazdo europejskiego K-stwa.

korsarze coraz dalej zapuszczali się na południe, siejąc zniszczenie na brzegach Anglii i Prancyi. Począwszy od uścia Elby aż do Ży-rondy wszystkie uścia rzek były nawiedzane przez tych nieustraszonych żeglarzy. Na małych statkach bezpokładowych o fantastycznie wygiętych sztabach łączyli się oni we flotyle pod wodzą wikingów; niekiedy na większe wyprawy kilka lub kilkanaście flotyl zbierało gię razem. Taktyka Normanów polegała na tem, że obrawszy w uściu rzeki miejsce do wylądowania, fortyfikowali je i stąd dopiero czynili wyprawy w głąb kraju. Byli to epigoni i mściciele upadającego pogaństwa i niezależności skandynawskich jarlów. W wieku X drobne fylki (kraiki), na które dotąd półwysep był podzielony, zaczęły się kształtować w trzy większe państwa, a równocześnie chrześciaństwo wypierało stopniowo kult boga Odyna. Harald Pięknowłosy, z Norwegii, Gorm Stary z Danii i Eryk Ejmundarson ze Szwecyi wypędzili, rzec można, zastępy tych błędnych rycerzy na tułaczkę po morzach dalekich. Wtedy spadli oni jak szarańcza na północne wybrzeża Europy. W ciągu w. VIII głównym celem ich wypraw była W. Brytania, gdzie założyli kolonie w Northumberlaudzie i na wyspie i Lindisfarne. Król francuski, Karol I (Karlomau) wystawił przeciw tym barbarzyńcom ogromną flotę z 400 galer. Wyprawa jednak nie przyszła do skutku, ponieważ w tym samym czasie Arabowie rzucili się na południowe brzegi Prancyi. W r. 845 Normanowie pojawili się pod Paryżem i miasto splądrowali. Otrzymawszy jednak od Karola Łysego znaczną ilość srebra, ruszyli ku Bordeaux, skąd wkrótce 'wrócili do Paryża, paląc tym razem klasztor St. Germain des Prés. W 16 lat potem wiking Wailand dosięgnął aż do prow. Touraine i uprowadził kobiety i dzieci. Karol Łysy zmuszony był znowu zapłacić Normanom daninę 5 000 funtów srebra. Cała pro-wincya francuska otrzymała swą nazwę od Normanów, którzy w niej gospodarzyli jak we własnym kraju. Wyprawy Normanów sięgały w głąb morza Bałtyckiego, gdzie wiedli zaciętą walkę z Pomorzem słowiańskiem, do Islandyi, Grenlandyi, a nawet do Ameryki. W w. X mieli oni swoją kolonię na wyspie New-Found-landzie. Skandynawskie sagi przechowały liczne świadectwa stosunku Normanów do Słowian nadbałtyckich. Stosunki te najczęściej były wrogie, zdarzało się wszakże, że Słowianie wraz z Normanami urządzali korsarskie wyprawy. Ci ostatni mieli na wyspie Wolinie, zamieszkałej przez Słowian, warownię Jomsburg, którą w czasie między rokiem 935 a 966 założył król duński Harald Blaatand w celu poskromienia Słowian nadbałtyckich, dorównywa-jących wikingom odwagą i znajomością morza. Wkrótce jednak Jomswikingi pobratali się ze Słowianami a Jomsburg stał się Siczą północną, gdzie znajdowali schronienie awanturnicy, zbiegowie i zwolennicy pogaństwa, niezupełnie jeszcze wytępionego przez królów chrześclańskich Danii. Pierwszym wodzem jomsburskich wikingów był — według podania — Sigwaldi, jarł z wyspy Zelandyi. Sagi skandynawskie, które przechowywały się w Islandyi, podają ciekawe szczegóły organizacyi Joinswikingów. Niejaki Palnatoki, wiking, był ustawodawcą tej siczy. Według prawa zwyczajowego Jomsburga nie wolno było przyjąć do drużyny nikogo młod-

szego od lat 18 i starszego nad 50; kobiety nie | byśmy przynajmniej mieli dokąd uciekać! Przej-miały wstępu do Jombsburga; solidarność i bra- , dziemy za Trawnę i tam podobneż nieszczęście, terstwo zupełne, zasada zemsty za śmierć to- pójdziemy nad rzekę Pianę — i tam toż samo.

warzysza. Ostatecznie król, Magnus Dobry, w r. 1043 zniósł tę siedzibę rycerskich korsarzy. Wszakże i potem słowiańscy korsarze czynili dalekie najazdy — przeważnie do Danii i Norwegii. Norweski król, Hakon Dobry, urządził nawet wyprawę wojenną, którą osobiście dowodził— w celu uśmierzenia słowiańskich piratów. Z nadbaltycktch plemion słowiańskich najbardziej wsławiły się w dziejach korsarstwa plemiona Luty-ków czyli Wilków i Bodrytów czyli Obotrytów a z tych Wagrowie i Ranowie (od Rana—Ru-gia, wyspana której mieszkali) przodowali innym w rozbójnictwie morskiem. O nich to kronikarz niemiecki w. XII, Helmold, zwięzły i szczery.do naiwności, pisał: „Słowianie bowiem uaj-więcej w czynieniu skrytych zasadzek celują. Stąd też w niedawnych jeszcze czasach zwyczaj ten rozbójniczy taką miał inoc u nich, że porzuciwszy zupełnie pożytki z rolnictwa, do morskich wycieczek zawsze gotowe wyciągali ręce, jedyną swą nadzieję i największe bogactwo pokładając w okrętach.“ Był czas, początek Vil w., kiedy —według Saxona Gramatyka— cała niemal Dania była w rękach Słowian (wyprawa Wizimierza). Przy nieszczęśliwym królu duńskim Zywardzie pozostała tylko wyspa Zelandya (Seeland). Syn i dwie córki Zywar-da dostali się do niewoli. Dania obłożona została daniną. Potwierdza to zresztą w swej kronice Marcin Bielski. W tych morskich wyprawach Słowian brały często udział i kobiety. W bitwie np. przy Brawali, Wisna—„dziewica surowa i doświadczona w boju“ dowodziła całym pułkiem słowiańskim. Przyczyny głębszej korsarstwa nie należy szukać wyłącznie w awanturniczym i zaborczym charakterze Słowian. Słowianie bowiem, o ile okoliczności ich nie zmuszały do tego, nie radzi brali się do oręża, przekładając zajęcia rolnicze nad wrzawę wojenną. Był to jednak czas rozpaczliwej walki Słowian, do których począwszy od Danii należało całe pobrzeże Bałtyckie, z zalewem germańskim wypierającym ich z odwiecznych siedzib. Gdy biskup Gerold raz w niedzielę na rynku w Lubieczu (dzisiejsza Lubeka) miał kazanie do ludu, aby porzucił bałwochwalcze nauki i przeszedł na chrześcianizm, książę Przybyslaw, według naocznego świadka tegoż kronikarza Helmolda, między inuemi wypowiedział te słowa: „Jeżeli chcesz, czcigoduy biskupie, zrozumieć smutne położenie nasze, cierpliwie słów moich posłuchaj: lud bowiem, który tu widzisz, jest twoim ludem i słuszną jest rzeczą, byśmy ci nędzny stan nasz przedłożyli, a wtedy do ciebie należeć będzie, byś razem z nami zabolał. Książęta bowiem nasi (sascy) z taką surowością obchodzą się z nami, że z powodu uciemiężęń podatkami i niewolą wolimy śmierć niż takie życie, O gdy-

Cóż więc nam pozostaje, jeżeli nie porzucić naszą ziemię, przenieść się nad morze i zamieszkać w chatach rybackich? Lub będzież to naszą winą, gdy wygnani z ojczyzny, zaniepokoimy morze i zabierzemy od Duńczyków lub kupców po morzu żeglujących to, co nam do utrzymania życia jest potrzebne? Nie będzież to winą książąt, którzy nas do tego zna-glają?“ Słowa te, zapisane przez naocznego świadka i w dodatku Niemca, wymownie świadczą, gdzie szukać należy przyczyny rozbojów morskich Słowian nadbałtyckich. To pewna, że bez parcia nawały germańskiej rozboje te nie doszłyby nigdy do tak ogromnych rozmiarów. Jedna z większych wypraw Słowian do Danii odbyła się w r. 1168, kiedy Ranowie zburzyli tamy, powstrzymujące wodę, a zatopiwszy ziemię spustoszyli Danię — ,,po długim poście nasycili się bogactwami Duńczyków, u-tyli, stłuścieli, zgrubieli“ we Iług słów kronikarza. W jednym Meklenburgu w dzień targu wystawiono na sprzedaż 700 Duńczyków, wziętych do niewoli ,,gdyby tylko dość kupujących było“. Mszcząc się za to Duńczycy w r. 1177 napadli i doszczętnie zburzyli bogate i ludne miasto Wolin, główną siedzibę zarazem słowiańskich korsarzy. Znaną jest także wyprawa korsarska Bolesława Krzywoustego w r. 1124 na „usposobionych w Gdańsku okrętach“ do Danii, skąd z mnogiemi skarby powrócił. Mówiąc o K-wie na morzu Baltyckiem wspomnieć należy o t. zw. braciach Witalij skich, Witcilien briider, którzy w połowie w. XIV usadowiwszy się na wyspie Got-landyi, łupili kupieckie okręty. Nazwa Wita-lienbriider powstała z przekręcenia stówa Wic-tualien—wiktuały. Podczas oblężenia Sztokholmu przez Duńczyków książęta meklenburscy posyłali Szwedom ładowne żywnością i wiktuałami okręty. Żeglarze sami nazywali się wzajem braćmi— Witalienbriider. Później porzucili to pokojowe zajęcie i stali się korsarzami. Mistrz Konrad Jungingen wyprawił flotę z 4 000 żołnierzy, stolicę Gotlandyi, Wisby, opanował i ściąć rozkazał schwytanych korsarzy. Statki polskie kupieckie —wiadomo bowiem że za Jagiellonów Polacy na własnych okrętach prowadzili dość ożywiony handel z Hollandyą, Flandryą i W. Brytanią (kupiec krakowski Morsztyn, Mikołaj Kurowski, arcybiskup gnieźnieński, Fug-gerowie) — najbardziej zresztą cierpiały od angielskich piratów. Skarżył się na to w Anglii Zygmunt I przez posła Wolskiego, również Zygmunt III przez Działyńskiego. Królowa Elżbieta wszakże nie uwzględniła słusznych preten-syj, powołując się na fakt zabrania angielskich okrętów przez kaprów polskich, Wąsowicza i Sierpinka, za panowania Zygmunta Augusta. Na południu tymczasem panami mo-

rza Śródziemnego byli Arabowie. Pobici 7 32 przez Karola Młota pod Poitiers, cofnęli się za Pireneje, lecz zatrzymali w swej władzy morze i wyspy. Za cesarza Aleksego słynny korsarz saraceński, Zakchas, na czele flotyll z 49 brygantyn zniszczył ogniem i nreczem wybrzeża Grecyi i Archipelagu. Cesarze 'konstanty nopolscy nie mogli podołać korsarzom.

przeważnie są to wielkie oceanowe o licznej załodze okręty—wolne są od rozbójniczych napadów. Epoka Odrodzenia, czasy wielkich zdobyczy naukowych i odkryć lądów nieznanych, nie pozostała bez wpływu, na dzieje K-stwa. W ślad za Kolumbem pociągnęły do nowego świata bandy awanturników i łupieżców wszelkiego rodzaju. Piraci wypłynęli po za słupy Herkulesa na szeroki ocean. Karawele, złotem naładowane były zbyt łakomą zdobyczą, ażeby nie znalazło się śmiałków, pragnących niemi zawładnąć. Korsarze angielscy i hollenderscy znani w w. XVII pod nazwą flibustyerów i bu ka nj er ó w,'usadowiwszy się na wyspach Antylskich, wypowiedzieli wojnę hiszpańskim okrętom i złotu. Na wodach Indyj Wschodnich w tym czasie rozpanoszyli się frajbite-

M. z.

w r.

Korsarstwo (prawo). W obecnym czasie istnieć prawie przestało i w każdym razie pozostaje bez wpływu na życie narodów. Inaczej było w przeszłości. W pewnym okresie historycznym wszystkie narody, wzdłuż brzegów morza osiadłe, przeżywały okres korsarstwa. Było to zajęcie dostojne najlepszych i najmężniejszych obywateli. W Grecyi w. okresie powstania epopei Homera spoglądano na korsarzy, jako na rycerzy. Słynna wyprawa Argonautów (ob.) była niczem innem, jeno ekspedycyą rozbójników morskich. Prawodawstwo ateńskie uświęcało stowarzyszenia K-rzy (piratów); musieli oni w razie potrzeby wojennej zasilać marynarkę republiki, opiekować się handlem morskim w czasie pokoju; natomiast państwo dawało im pomoc pieniężną, o ile w czasie wojny nie mogli uzbroić odpowiedniej ilości okrętów. Powstawały nawet całe państwa, zajmujące się wyłącznie K-em (np. Polikrates na

Z upadkiem Konstantynopola rozpoczęły się najazdy kozaków siczowych, którzy na małych statkach, zwanych czajkami, roznieśli pożogę korsarstwa po całem północnem pobrzeżu Azyi Mniejszej i wschodniem półwyspu Bałkańskiego, docierając niejednokrotnie pod mury samej stolicy. Siedliskiem korsarstwa stał się Algier; brzegi Marokko, Tunis i Tripolis wysyłały również na morze tych strasznych piratów, których siły prócz chęci zysku potęgował jeszcze rzy. fanatyzm religijny. Okrucieństwa ich przeraziły świat chrześciański. Liczba jeńców chrze-ściańskich była tak wielką, że powstały zakony religijne, mające za cel wykup niewolników z jasyru. W w. XVI w dziejach korsarstwa zapisali się krwawemi zgłoskami dwaj algierscy korsarze—B ar bar o si. Jeden z nich został nawet admirałem floty Solimana II. Równocześnie turecki korsarz Dragut pustoszył wschodnie wybrzeże morza Śródziemnego. Ani Karol V, król hiszpański, ani kawalerowie Maltańscy nie mogli złamać potęgi saraceński ch korsarzy. Dopiero Abraham du-Quesne, zbombardowawszy z polecenia Ludwika XIV w roku 1681 Tripolis i w następnym Algier zadał cios stanowczy piratom. W tym to czasie zasłynęli dwaj francuscy korsarze, a właściwie kapiowie Ludwika XIV : Jan Bart i Duguay-Trouin.

piero w późniejszym okresie zaczynają i w Grecyi spoglądać na K. jako na zło. Związek Amfik-cyoński uchwalił zniesienie K-a, a także postanowił, aby żaden statek handlowy nie liczył więcej załogi nad pięciu ludzi. W Atenach zorganizowano eskadrę miejscową, która broniła tylko wybrzeży przed najściem piratów. Ptolemeusz Filadelfos domagał się zorganizowania dwóch eskadr, które-by broniły wolności morza. Wszystkie te środki były jednik nie wystarczające. W Grecyi jak przedtem starano się budować miasta w pewnej odległości od brzegu morskiego z obawy przed piratami. — Rzym nie znał w takim stopniu K-a; dolegało ono pod tym względem Etruryi. Sami Rzymianie bez litości ścigali K-rzy i uważali, że jedyną właściwą dla nich karą jest śmierć na krzyżu. W r. 228 Rzym walczył z rozbójnikami illiryjskiemi. Władca Skodri

Barta podniósł Ludwik XIV do godności szlacheckiej i uczynił go dowódcą eskadry. Kor-sarstwo wszakże nie ustało zupełnie. Wyprą- j wyspie Samos w VI w., mieszkańcy wyspy Tyru, wa angielska pod dowództwem lorda Exmuth’a słynni —w późniejszym czasie Wikingowie nor-w r. 1816 miała na celu zniesienie korsar- j mandzcy). Wogóle należy przyznać, że cały stwa. Ostatecznie aneksya Algieru przez Frań- ] handel ówczesny miał charakter K-ski. Do-cyę w r. 1830 położyła kres morskim rozbojom. W czasie rewolucyi francuskiej 1789 korsarze odegrali wybitną rolę. Jeden z nich —niejaki Surcouf zS t-M a 1 o zaszczytnie się zapisał w jej dziejach. Z chwilą zajęcia Algieru korsarstwo znikło z widowni dziejowej Europy i tylko tu i owdzie zdarzały się poszczególne wypadki rabunku, niemające wszakże związku ani podobieństwa z organizacyą dawniejszych korsarzy. Tak np. podczas wojny krymskiej zjednoczone floty angielsko-francuskie schwytały kilkunastu greckich piratów. K-stwo prze-przeniosło się w dalekie, mniej cywilizowane kraje, gdzie władza państwowa nie jest dostatecznie silną, ażeby ukrócić ich samowolę. W zatoce Perskiej, u wybrzeży Malajskich, w pobliżu wreszcie uścia rzek chińskich i dziś jeszcze zdarzają się wypadki rozbojów morskich, których ofiarą zresztą padają najczęściej tubylcy. Europejskie statki—już przez to samo, że (Skutari) połączył plemiona illiryjskie i stwo-

rzył państwo K-rzy, którzy jeździli wzdłuż po- j Rzplitej.(Ob. K o z a c y). W okresie wieków Śre-morza Adryatyckiego, napadali na miasta i ko- ! dnich K-e panowali nad wybrzeżem Afryki pół-

lonie greckie i trzymali w zależności od sie-sie całe wybrzeża aż do Eginy i Messyny. Achejczycy i Etolijczycy zwyciężeni przez nich zostali w regularnej bitwie i piraci zajęli Kor-Wtedy Rzym zażądał od króla ich

cyrę.

Agrona zaprzestania K-a—wobec odmowy wysłano 200 okrętów, które rozbój morski zniosły. Jednak zniesiony w jednej dzielnicy, odżył z tem większą siłą w drugiej i w szczególności wybrzeże Śródziemnomorskie i Sycylia była ich królestwem; rzymscy prokonsulowie, wysyłani w celu ukrócenia piratów, wchodzili z niemi w porozumienie i sami stawali się piratami. Potęga piratów rosła z dnia na dzień; uważali siebie nie za rozbójników, lecz za stronę wojującą, a owoce grabieży traktowali, jako zdobycz wojenną. Najwyższy rozkwit potęgi K-y przypada na czas wrojen Rzymu z Mitrydatem. Całe morze od Słupów Herkulesa aż do wód Syryjskich i Egipskich było w ich posiądaniu. Handel ustał zupełnie z wyjątkiem jednej jego gałęzi handlu niewolnikami; tem właśnie zajmowali się piraci. Wreszcie w r. 67 wysłano Pompejusza z olbrzymią armią, która zniszczyła zamki K-ie, rozrzucone wzdłuż wybrzeży Azyi Mniejszej i zniosła do szczętu ich potęgę. Ale K-stwo nie ustawało, zmieniło tylko siedzibę i przeniosło ją do uścia Dniestru, skąd na lekkich statkach puszczali się piraci w odległe nawet podróże, niszczyli miasta i nakładali poważne kontrybucye na obywateli. Zostali rozbici przez Klaudyusza Gotyka; opowiadają, że 50 000 ludzi zostało na polu bitwy. Za czasów Aureliana i Probusa walczono znowu z piratami. Następnie siedliskiem piratów została Kartagina: w krótkim czasie całe wybrzeże śródziemnomorskie znalazło się w rękach Wandalów. Na północy zaś zajmowali się korsarstwem Saksowie czy Normanowie. Puszczając się na lekkich łodziach swoich na dalekie morza, dochodzili do brzegów Anglii, Francyi i Hiszpanii, nie przestraszała ich ani potęga Franków, ani odwaga Słowian. Szukając zdobyczy, dopływali do brzegów, o których nic nie wiedzieli, i opływali morza, których nazwy były im zupełnie obce. W ten sposób bywali na morzu Czarnem i Kaspij-skiern, a ocean od północy aż do Gibraltaru był ich własnością. Wszędzie słyszano modlitwę: a furorę Normannorum libera nos Domine. Poczynając od pochodów Krzyżowych, napięcie działalności piratów normandzkich słabnąć zaczyna, ustaje zaś zupełnie w XV w. W tym samym wieku u południowej ściany rzeczypospolitej Polskiej działać zaczynają Kozacy, działać prze-dewszystkiem w duchu K-stwa. Tureckie po-brzeże, słabo bronione, było przedmiotem ich ciągłych i specyalnych najazdów, a najazdy te stawały się znowu przedmiotem ciągłych pretensyj władzców stambulskich do Rządu

nocnej, a co zatem idzie nad calem morzem Śródziemnem. Karol V chcąc zniszczyć ich potęgę, przedsięwziął pochód wojenny do Algieru; prowadzili z niemi wieczną wojnę rycerze Mal-tańcy, Ludwik XIV; ale dopiero w XIX stuleciu okupacya Algieru, dokonana przez Francyę, zniosła panowanie piratów nad północną Afryką. W czasach najnowszych piraci panują na wodach Malajskich, posiadają tam swoją organi-zacyę, swoje stolice i rynki pomimo dotkliwych porażek, które ich niejednocześnie spotykają, jak dotąd, pozostali nie wytępieni. Prawo międzynarodowe od czasów najdawniejszychjzajmowało się K-stwem dla tej prostej przyczyny, że walka z niein prowadzona na otwartem morzu, nie stanowiącem niczyjej wyłącznej własności, u-warunkowana była wzajemnem porozumieniem państw zainteresowanych. Korsarz ze stanowiska prawa międzynarodowego nie posiada narodowości, tem samem pozbawiony jest opieki któregokolwiekbądź państwa; każdy może go sądzić i karać. A że korsarz jest poza prawem, tedy nawet sądu nad nim nie potrze

ba. Sąd też bywał bardzo prosty: Korsarzy topiono w morzu albo wieszano na masztach statków. Tak było dawniej. Dzisiejsze ustawodawstwo domaga się, aby i w zakresie stosunku do K-y uchylona była wszelka możliwość samowoli. Tylko statek wojenny, jako organ władzy państwowej władny jest ścigać K-y. Korsarz musi być oddany pod sąd, a sądem tym jest w braku innych konwencyi sąd właściwy okrętowi, który korsarza ujął. Kara śmierci dawniej zwykła i jedyna, obecnie stosowana jest tylko w rzadkich wypadkach. Majątek piraty zostaje konfiskowany na rzecz skarbu; własność osób trzecich, odebrana u piratów, bywa oddawana prawowitym właścicielom. Normy prawne stosowane względem K-a zostają rozciągnięte na niektóre przestępstwa, dokonywane na morzu otwartem. Tutaj należy handel niewolnikami. Rosyjski kodeks kar głównych (dawny) w art. 1411 zrównał najzupełniej handel niewolnikami z rozbojem morskim, określając winę z tytułu przygotowania i uzbrojenia statku dla handlu niewolnikami równą winie, wynikającej z organizowania szajki rozbójniczej. Nowy kodeks nie odróżnia tych dwóch czynów zbrodniczych i określa karę w jednym i w drugim wypadku 8-miu lat ciężkich robót. Okręt ulega konfiskacie. Kon-ferencye międzynarodowe: berlińska z r. 1885 i Brukselska z r. 1890, wypracowały cały program środków, mających na celu ukrócenie handlu niewolnikami, jednak wszystkie te środki, jak dotąd, nie dały dostatecznie poważnych rezultatów.—L iteratura: Holtzendorff, „Handbuch des Völkerrechts“ (1887 t. II art. Gareis a „Die Interdiction von Sclavenhan-del und Seeraub.)“; Ortolan „Règles in-

s. P.

R*d

z 1884 r.

ternationales et diplomatie de lamer“; Perels „Das internationale öffentliche Seerecht der Gegenwart“ (wyd II, Berlin 1903); Imbart Latour „Lamer territoriale au point de vue théorique et pratique“.

Korsarz, rozbójnik morski. Wyraz łaciński cursor = szybkobiegacz, posłaniec, dał początek w języku naszym dwom zgoła odmiennego znaczenia grupom wyrazów. Z jednej strony z cursora przez włos. corsare, corsale (zbój morski) powstaje nasz K., jako też bulg. korseri, serbsk. gusari,. Z drugiej strony pojawia się serbski (g)u s a(r), nasz husar (co do husara zresztą próbowano najrozmaitszych słoworodów, między innemi z węg. hu-sz a s=dwudziestówka, huzar miał być dwudziestym branym ze wsi do wojska, inni widzieli w tern przeżytek po Chazarach). — Por. J. Karłowicz „Słownik wyr. obcych“ (K.or-sarz“ i „Huzar“).

Korsör, miasteczko portowe w duńskim o-kręgu Sorö na w. Zelandyi, przy Bełcie Wielkim i na drodze żelaz. Kopenhaga—K., 4 685 m-tów (1890), port głęboki na 4.5 m. Od K-u, punktu krańcowego linii kolejowej, przewóz parowcem do Fionii i Kielu. W 1893 r. wpłynęło i wypłynęło z portu 2 008 statków o ładunku 66 625 registerton. Połów ryb znaczny, natomiast przemysł słabo rozwinięty. Wywożą, zwłaszcza do Niemiec, ryby świeże, woły i nierogaciznę.

Korsun Aleksander, poeta ukraiński, ukończył uniwersytet w Charkowie, gdzie zapoznawszy się z Kostomarowem, wydał do spółki z nim zbiorek ukraiński „Snip“, a w nim parę własnych utworów lirycznych. Do najlepszych rzeczy K-na należą „Ukrainskija Po-wjerja“, będące właściwie przeróbką literacką siedmiu bajek ludowych ukraińskich. K. drukował cenne wspomnienia o Kostomarowie w czasopiśmie „Russkij Archiw“ (z 1880 r.

10). —Por. art. Naumenki w czasopiśmie „Kijewskaja Starina“ (z 1891 r. 12); P e-trow „Oczerki ukrainskoj literatury (1885 r.); Ogonowskij „Istorja literatury“ wydana w zbiorze p. n. „Charkowskij Kalendar“

E. Chw.

Korstlń (Xepaàv) od III w. po N. Chr., wcześniej, Chersonez Taurycki (Xepaôvrjooç â tcotI tocv Tooptxdv) —w Starożytności miasto na półwyspie Krymskim, założone przez kolonię Megary, Herakleę Pontyjską. Do IV w. przed N. Chr. niema nigdzie o nim wzmianki. Ruiny miasta, zarówno greckiego, jak rzymskiego i bizantyjskiego wznoszą się obecnie na zachód od Sewastopola, między zatokami Kwa-rautinną i Strzelecką. W miejscu tem, jak świadczą liczne zabytki i szczątki starożytnego muru, istniał Ch. od IV w. przed Chr., Stra-bon wzmiankuje, iż wcześniej ciągnął się cokolwiek na zachód. Dogodne położenie na póła. wybrzeżu morza Czarnego, w pobliżu ważniej-

szych ognisk Grecyi właściwej i Azyi Mniejszej oraz kolonij wybrzeża południowego, wśród doskonałych przystani, ciągłe stosunki z miastem macierzystem, przytem znaczne oddalenie od siedzib ludów barbarzyńskich sprzyjały rozkwitowi miasta. To też w latach 477 — 377 dochodzi Ch. do znacznej potęgi. Jako główny dostawca produktów surowych, był nieocenionym dla Aten, kolonij Azyi Mniejszej i Rodosu, które otaczają go opieką i bronią od silniejszych nieprzyjaciół, wywierają przytem wpływ na sztukę, ustrój państwowy i na obyczaje. Odkopane w Ch-sie zabytki    noszą ślady

tych ciągle zmieniających się wpływów : na wazach, wyrobach złotych i z terrakoty z IV—III w. uwidocznia się jaskrawo styl mało-azyatycki, w II—I w. monety ołowiane, amfory noszą wyraźne piętno wpływów rodoskich (por. Łatysze w: „Inscript. orae Sept. Ponti Euxini“ IV, 64). W w. IV—III posiadłości Ch-u, prócz miasta i terytoryum doń przyległego, o-bejmowały rozległy pas nadbrzeżny z szeregiem punktów obronnych, z których najważniejsze: Kerkinitis i KaXôç ÀtpjV (piękny port); o zamożności miasta świadczą wymownie odkopane w r. 1899 i 1900 mury obronne, z wielkim kosztem wzniesione; pod miastem rozciągały się pola uprawne i kwitnące winnice. Wzrost kolonizacyi helleńskiej w Azyi Mniejszej, przytem rozwój rolnictwa prawidłowego i hodowli bydła w Bitymi, Poncie i Pergamie wytwarzają konkurencyę Ch-owi. Do upadku jego przyczynia się również powstanie potężnego państwa Scytyjskiego z mnóstwem ludnych miast na Krymie. W walkach ze Scytami i Piratami Taurami, traci powoli Ch. swe terytorya zamiejskie i z trudem broni samego miasta od wtargnięcia nieprzyjaciół. Nie mogąc wreszcie oprzeć się naporowi wrogów, ludnośćCh-u wzywa pomocy króla pontyjskiego, Mitrydatesa VI Eupatora, który czyniąc zadość ich żądaniu, mając przytem widoki osobiste na Ch., wysyła wojsko pod wodzą Diofantesa; w rezultacie kilka zwycięskich bitew nad Scytami (III—r. 106) stawia miasto w zależności od króla Pontu i utworzonego przezeń państwa Bosforu. — Pod koniec w. 1 przed Narodź. Chryst., w epoce chylenia się ku upadkowi Bosforu i wzrostu wpływów rzymskich, zależność poczyna do tego stopnia ciążyć Ch-owi, iż żale swe niejednokrotnie wywodzi przed cesarzami i namiestnikami rzymskimi. Wreszcie w r. 25 przed Chr., wskutek interwencyi Rzymu, dążącego do osłabienia Bosforu, Ch. odzyskuje niezależność. Późniejsi cesarze wszakże: Klau-dyusz, Nero i Flawiusze ograniczają swobody Ch-a, a cesarz Hadryan, upatrując w ces. Bi-antyjskiem najskuteczniejszą ochronę kolonij greckich od napływu barbarzyńców, potwierdza dawne prawa władzców bizantyjskich na Ch. Ze zmianą polityki za Antoniusza Piusa wraca Ch. do niepodległości. Wzamian za to

reux, Fraehn, Köhne. — Porówn. Łatyszew „Inscriptiones orae Septentrionalis Pouti Euxi-niu, szereg artykułów w „Sitzungsberichte der Berliner Akademie“ (1892, 1895 r.); Seliwanow „O Ch-sie Tawriczeskom“ (Odessa, 1898) Malmberg „Opisanje kłassiczeski«h drewnostiej, najdiennych w Ch-sie“ (Matierjały po archeologii Rossii J\o 7); Bertier Delagarde „Raskopki Ch-a (tamże JM® 12).

ścieśniają się ogniwa łączności z Rzymem: Ch. staje się głównym punktem okupacyi rzymskiej wybrzeża północnego, stoi tu znaczny oddział legionów i ma siedzibę wódz naczelny garnizonów czarnomorskich. Pod opieką cesarstwa rzymskiego zakwita pokój w Ch-e, nigdy wszakże nie odzyskuje już on minionej potęgi, poprzestając na roli skromnego miasteczka pro-wincyonalnego, którego handel ogranicza się do stosunków z sąsiadami wybrzeży mało-azyatyc-kich. W w. III i IV po Chr. przeżywa burzliwe chwile wskutek inwazyi barbarzyńców. Wtym czasie staje się również ogniskiemchrześciaństwa. Od V —XIII w. jest Ch., obecnie zwany Kor-suniem, punktem oporu dla Bizautynów i zabudowuje się starannie, w skład królestwa Trapezuntu i chyli się ku upadkowi, w XVI przedstawia już tylko ruiny.— Wskutek nieustającej łączności z Grecyą właściwą Ch. przez długie wieki zachował czysto grecki charakter w urządzeniach wewnętrznych, wierzeniach religijnych i opierał się skutecznie barbaryzacyi, płynącej z północy, zwłaszcza z pół-greckiego Bosforu. Ustrój państwowy Cli-u zbliżony był do ustroju demokratycznego Megary. Na czele rządu stał: naród (6 ôàuoo) z głosem decydującym we wszystkich sprawach i rada cz. Senat (à ßooXa) z głosem doradczym i władzą wykonawczą, reprezentowaną przez kollegia magistrackie. Za czasów rzymskich ustawa demokratyczna uległa pewnemu zarystokratyzowaniu, władza wykonawcza magistratury naczelnej została znacznie rozszerzona, a do spraw finansowych dopuszczono dowódców garnizonów rzymskich. Religia była upostaciowaniem żywiołowych sił przyrody:    słońca, ziemi, przytein cześć szczególną

odbierała bogini üapôévoa, z której kultem związane były uroczystości religijne, zwane riapôévêta.—Badania naukowe nad archeologią Ch-u rozpoczęto w 1827    r., systematyczna

wszakże praca datuje się od 1888 r., gdy cesarz Aleksander III powierzył rozkopywanie pozostałości Ch-u ces. komisyi archeologicznej. Stosunkowo najmniej odnaleziono zabytków z czasów staro-greckich, wszystkie jednak, pamiątki odznaczają się wspaniałością i trwałością budowy. W 1899 r., w grobowcu odkopano urnę z kośćmi przepaloneini, oraz znaczną liczbę przedmiotów złotych, jak naszyjniki, kolczyki—-nader delikatnej roboty z IV w. przed Chr., monety, płaskorzeźby, napisy, stanowiące cenny materyał do historyi i archeologii Ch-u starożytnego, zbadany jest Ch. chrześciański, bizantyjski; odkopano całe ulice, wodociągi, szczątki miasta, cerkwie (prawie wszystkie bazyliki) z IV —XIV w. z malowidłami al fresco, podłogami inajoli-

Korsuó, Korsz u ń, łac. Corsunia, miasteczko w pow. Kaniowskim gub Kijowskiej, pod 49°55' dług. wsch. i 49°3’ szer. płn., nad rzeką Rosią, tworzącą w tern miejscu liczne ostro-wia i wodospady, oraz wpadającą do niej rzeczułką Korsuńką, w żyznej i malowniczej oko-W XIII w. wchodzi licy o 53 wiorsty od Kaniowa położone. K.

dzisiejszy uiczem nie przypomina starożytnego swego pochodzenia; jedyną jego ozdobą są skaliste brzegi i wyspa na Rosi, na której wznosi się pałac, przerobiony z dawuego zamku, z 4-ma strzelnicami, rowem i murem otoczony. W pałacu obrazy zagranicznych i rosyjskich malarzy, kilka statui i biustów marmurowych Thor-waldsenai Canovy, kolekcya rzadkich numizmatów, broni, zbiór starożytności, wykopanych w K-u a składających się z zabytków grobowcowych, popielnic, naczyń złotych z arabeskami słowiańskiemi, łańcuchów i paciorków. Z drugiej strony miasta, na drodze ku Tahań-czy, są wały i przekopy, ślady niegdyś miejsc warownych. Ko-iciołek, raczej kaplica katolicka, 2 cerkwie prawosławne, kościół ewan-gielicki, synagoga oraz 2 domy modlitwy żydowskie, 2 szkoły, szpital, 2 cukrownie. Pod miastem młyny wodne, fabryka sukna, browar, cegielnia, warsztaty wyrobów metalicznych. O 7 wiorst od K-a, na wyspie wśród lasu stoi monaster Onufryjski, ufundowany w XVII w. przez Grzegorza Hulanickiego, pułkownika kor-suńskiego: w klasztorze tym w 1660 r. umarł metropol. kijów. Dyonizy Bałaban, tu również został mnichem Jurko Chmielnicki. Obecnie K. liczy domów 586 i 6 000 m-ców, cała majętność K-ska — 9 226 dusz płci męskiej na 51 132 dzies. ziemi.—Początek K-a sięga odległych czasów. Według prastarej tradycyi ludowej, miejsce to przed wiekami zamieszkane było przez Greków. Niektórzy z dawnie,szych historyków naszych K. ukraiński brali za jedno z K-em Tauryckim (ob.), przypuścić wszakże należy, iż między teini dwoma miastami istniał zapewne jakiś związek i być może, iż pierwsze z nich zawdzięcza swe pochodzenie O wiele bogatszy i dokładniej drugiemu. Kroniki ruskie wzmiankują o K-u

łe, tak, że dla rozróżnienia od innych hord „Korsuńskiemi“.

W XII w.

ukraińskim dopiero w XII w. Jako najwięcej wysunięty naprzód punkt ziemi ruskiej, stawał się często łupem dzikich hord: już w 1169 r. Połowcy spalili i zrabowali wsie cerkiewne kowemi etc., oraz inne zabytki sztuki chrześciań- pod K-em, a w 1173 r. zakoczowali tu na sta-skiej. Nad historyą i archeologią Cb-u pracowali: Bertier Delagarde, Łatyszew, Malmberg, nazywano ich Murzakiewicz, Pokrowskij, Dubois de Montpe- książęta ruscy wiedli ciągle spory o prawo nad

K-em, ważnem stanowiskiem stepowem; w r. 1195 ks. Ruryk daje go jako dzielnicę Wsze-wołodowi, lecz w tymże roku odbiera i oddaje Romanowi Halickiemu. Najazd Batuchana w r. 1240 i późniejsze opustoszyły na setki lat K. Dopiero w r. 1584 Stefan Batory, na mocy nadanego przywileju, zezwolił braciom: Michałowi i Aleksandrowi Wiszniowieckim na założenie miasta, darząc je prawem magdeburskiem, a niwecząc zarazem wszelkie polskie i ruskie ustawy z niem niezgodne. Mieszczan K-a zobowiązał Batory do obrony Rzplitej w razie grożącego niebezpieczeństwa, przy osadzie wznieść kazał warownię, nazwaną „Korsuniem czerkaskim“, zapewne stąd, że ludność w niej osiadła była kozacką. W r. 1585 tenże król wydał K-owi inny jeszcze przywilej na herb, wyobrażający łuk naciągnięty ze strzałą na nim. Zygmunt III prawem wieczystem zezwolił mieszczanom K-skim trzymać karczmy i szynki piwne i miodowe. Tymczasem ludność kozacka K-a zaczęła się wyłamywać od posłuszeństwa staroście i z Kozakami niżowymi się znaszać; jakoż w r. 1596 Nalewajko, z resztkami rozbitej swej szajki ukrywał się bezpiecznie na polach K-skich. Przeciw buntującym się mieszczanom konstytucye sejmowe poczęły o-głaszać cały szereg coraz to surowszych postanowień i zakazów. Pomimo ograniczóń, swawola kozacka wciąż wzrastała, a wycieczki ich łupieskie na morze plątały Rzplitą w nieporozumienia z Turkami i Tatarami. W. Porta zażądała nawet zniesienia pałanek kozackich w K-u, Białejcerkwi, Czerkasach, Kaniowie i Berszadzie, czemu zadość uczynić nie mogąc, Rzplita ponawiała z nią rozejmy. Jakoż w 1622 r. przejeżdżał przez K. poseł królewski, Tatar wileński Sulejman wraz z posłami chana krymskiego, który ich wysłał dla zawarcia przymierza z królem polskim. Rozruchy kozackie wciąż zakłócały spokój tak, że doszło nawet do krwawych mordów w Kijowie, Bohusławiu i K-u. W 1648 r. K. stał się widownią strasznej klęski Polaków. Chmielnicki, rozgromiwszy garstkę wojska polskiego pod Żółtemi Wodami, ruszył pod K., gdzie stali obaj hetmani: w koronny, Mikołaj Potocki i polny, Kalinowski, rozłożywszy się w okopach jakiegoś starego obozowiska; het. Potocki niezwłocznie kazał szańce sypać z trzech stron obozu, z czwartej stary wał poprawić, prócz tego piąty szaniec przez noc wznieść nakazał. Tegoż dnia (24 maja) hetman dął K. na łup żołnierzowi, żeby się nie-przyjacieołm nie dostał; 25 maja już się ukazali po drugiej stronie rzeki Tatarzy i Kozacy i przeprawiać się zaczęli, jedni poniżej K-a, drudzy przez sam K. Kiedy wtargnęli do miasta, hetman kazał folwark najbliższy zapalić, wskutek czego całe mi asto zgorzało, prócz zamku i cerkwi. Tatarów było do 70 000. Chmielnicki, stojący z kilkunastu tysiącami Kozaków w milowej odległości pod Steblowem nad Rosią, umyślił pozbawić wody Polaków, odwracając koryto rzeki, jakoż woda na Rosi znacznie opadła, a Potocki w obawie trudności utrzymania się dłuższego w okopach, dał rozkaz do odwrotu. Wojsko polskie zaczęło się cofać ku Bohusławiu, lecz w drodze na t. zw. Krutejbałce, wpadłszy niespodzianie w przygotowaną przez nieprzyjaciół zasadzkę, ze szczętem zniesione zostało. Z wojska sześciotysięcznego mało kto uszedł. Dwaj hetmani i wiele rycerstwa dostało się do niewoli. Gdzie owa Kruta bałka (kręte jary), dokładnie niewiadomo; na lewej stronie rz. Rosi, nieopodal Wyhrajowa, jest rizany jar, widocznie tak nazwany od rzezi, dalej o pół wiorsty od Steblowa mniejszy jar, również rizany, ciągnie się ku Samorodni i Setnikom; tam wielka mogiła i przy drodze coś nakształt szańców; miejsce to o 4 w. od Wyhrajowa nazywa się „Sieliszczem“.--Odtąd K. stał się zdobyczą Kozaków. Pułk korsuński kozacki był najliczniejszy bo obejmował 3 482 ludzi. W 1 651 i 52 r. w K-u mnóstwo ludzi padło ofiarą powietrza morowego tak, że „puste dwory zostały“. W 1660 r. Jerzy Chmielnicki, rozbity pod Cudnowem, przysiągł na wierność Rzplitej w K-u i otrzymał z jej rąk buławę hetmańską; tegoż roku stanął na zimowe leże w K-u pułk konny i dragoński Jana Sobieskiego, koron, chorąż. i dwa regimenty piesze; Sobieskiemu polecono mieć na oku pułki kozackie w Kaniowie i K-u. Po dwóch wszakże latach Chmielnicki buławę dobrowolnie złożył, zostając mnichem w klasztorze K-skim. W r. 1664, Stefan Czarniecki K. i Białącerkiew po cudzoziemsku ufortyfikował, sprowadziwszy wyćwiczonych w rzemiośle inżenierów, według planu Jana Sapiehy, pisarza w. kor. W tymże roku w lipcu Kossaków z trzema zadnieprowskie-mi pułkownikami podstąpił pod K., lecz przez Kozaków korsuńskich wraz z załogą polską został odparty. W 1672 r. gdy, po wzięciu Kamieńca Podolskiego, Turcy opanowali Ukrainę, K. dzieli losy całej bliższej okolicy, którą Sa-mojłowicz i Doroszenko z rąk sobie wydzierają. W 1675 r. hetman Samojłowicz całą ludność przepędza za Dniepr, a następnie, według słów kronikarza: „Lachy przyszedłszy, spalili K. z cerkwiami“ („Letopis Samowidca“, str. 64). Gdy wreszcie ustały krwawe klęski, starosta Stanisław Jabłonowski 1686 r. zakrzątnął się koło zaludnienia i odbudowania K-a, nadając różne przywileje pragnącym się osiedlić na stałe. Śród świeżo przybyłych osadników było wielu, prźed laty gwałtem za Dniepr przepędzonych, teraz powracających do dawnych swych siedzib. Otóż śród owych przybyszów znalazło się sporo wichrzycieli. Jakoż Samuś, antreprener osady K. i starostwa, połączywszy się z Semenem Palejem wpadł w 1702 r. na czele hultajstwa do K., wyrżnąwszy w pień wiele szlachty i Żydów. Fonawiały się również napady hajdamaków siczowych; Żydzi prze-

rażeni wynieśli się na Polesie Kijowskie tak, , (1902    r.) prawie wyłącznie prawosławnych,

że w 1737 r. w K-u jeden tylko Żyd w kar- ! trudniących się przeważnie rolnictwem, rzemio-czmie pańskiej siedział. Od r. 1761 napady j słami i handlem. Władze powiatowe, poczta, ustały i Żydzi do K-a wnieśli się na no- telegraf, szkoła powiatowa, 3 szkółki elemen-wo. Za Koliszczyzny (ob.) K. krwa- tarne, biblioteka publiczna, 5 cerkwi i 2 jar-wych doświadczał przygód. R. 1775 sta- marki doroczne. Miasto podupada. — K. zało-rostwo K-skie    prawem    emfiteutycznem na-    żono w połowie XVII w.    jako placówkę podane zostało    Kacprowi    Rogalińskiemu, lecz    graniczną przeciwko zagonom tatarskim. W 1670

w 1780 r. tenże ustąpił prawa swego synów- r. korsuńczycy uczestniczyli w powstaniu Steń-cowi królewskiemu, ks. Stanisł. Poniatowskie- ki Rjazina, lecz byli uśmierzeni przez ks. Barja-mu, podskarbiemu litew., który miasto ze sta- tyńskiego. W r. 1780 K. został miastem po-rostwem troskliwą otoczył pieczą, większą wiato wem. Przemysł miejscowy: 4 młyny, część ludności uwolnił od pańszczyzny. W K-u 2 cegielnie i farbiarnia. — Powiat K-ński założył fabryki zamszów, sukna jedwabiów w południowo-zachodnim kącie gub. Symbirskiej, i saletry, w Taraszczy hutę szklaną i fabrykę ogółem 6 874 w. □ powierzchni, górzystej na zwierciadeł, a w Sachnówce winnice i plan- południu i wschodzie, nizinnej na zachodzie, tacye morw i    tytuniu. W K-u ustanowił szko-    Grunt obfituje w margiel    i składa się prze-

łę tańców dla    młodzieży    wiejskiej płci obojga,    ważnie na płd.-zachodzie z    gliny, na wschodzie

E. Chw.

W 1783 r. na jednej z wysp na Rosi, śród z piasku, na południu i północy z czarnoziemu. skał, wzniósł obszerny dom drewniany, urzą- Ludności w 1900 r. liczono 218 000 wyznania dził ogród, pozakładał winnice i plantacye głównie prawosławnego (sekciarzy około 3 500, morw. Miasteczko zaczęło się rozwijać i za- mahometan przeszło 8 000), i 'pochodzenia przebudowywać. Już w 1784 r. liczyło 258 do- ważnie wielkorosyjskiej. Do innoplemieńców mów. W r. 1787, w powrocie z Kaniowa, za- należą: Mordwa (zruszczała, 6 000 głów), Tata-witał tu 11 maja król Stanisław August. Dn. rzy (8 117) i Czuwasze (4 200). Ludność tru-12 zaś maja cesarz austryacki Józef II, jadą- dni się głównie rolnictwem. Najwięcej sieją cy do Krymu dla widzenia się z Katarzyną II, żyta, owsa, pszenicy, gryki, prosa, lnu, ko-wstąpił do K-a dla złożenia wizyty królowi nopi i sadzą mnóstwo kartofli. Główną arteryą polskiemu.—Dla upamiętnienia chwili pobytu wodną jest żeglowna Sura, na której naj-królewskiego podskarbi 12 par nowożeńców ważniejsza przystań: Bereźniki. Powiat uwolnił od wszelkich wysług i opłat dworowi należy do najbardziej lesistych w gubernii. i osobno dla każdego dokumentem wydanym Najważniejsze gałęzi przemysłu domowego: zabezpieczył. Kiedy na Sejmie Czteroletnim szewctwo i wyrób wojłoków. Przemysł fabrycz-zapadło prawo o miastach, St. August wydał ny: 2 odlewnie, mydlarnia, 4 fabryki świec, dla K. z przedmieściami i słobodą Filipówką 40 garbarni, 4 fabryki sukienne (z 6 mil. rb. przywilej renowacyjny 1792 r., którego mocą produkcyą), 3 bawełniane, 5 gorzelni z 1 milio-nietylko wszystkie dawne prawa zatwierdził, nową produkcyą, fabryka tytuniu, 2 młyny pa-ale na zasadzie konst, sejmowej pomnożył rowe i t. d. W powiecie 98 szkół począt-i rozszerzył, od wszelkiej go jurysdykcyi ziem- kowych. skiej, zamkowej i starościńskiej wyjmując Korsuńskie starostwo niegrodowe leżało i tylko sądom asesorskim podległem czyniąc, w województwie i powiecie Kijowskim, two-Nadto tymże przywilejem całe terytoryum rżąc wraz z Kaniowskiem, z którego zostało do miasta należące mieszczanom korsuńskim wydzielone, jeden obwód Kaniowsko-Korsuński własnością dziedziczną nadał. Jakoż tego je- powiatu Kijowskiego (wojew. Kijowskie po Unii szcze roku K. magistrat swój urządziło i sąd lubelskiej 1569 r. obejmowało trzy powiaty: Ki-miejski obrało. Ze zmianą okoliczności krajo- jowski, Żytomirski i Owrucki). Utworzył je wych podskarbi wyniósł się do Włoch, a po- w 1584 r. Stefan Batory z obszarów, które do nieważ dobra K-skie trzymał jako 50-letnią czasu Unii lubelskiej były jedynie dzikiemi emfbteusis, przeto rząd rosyjski zapłacił mu niezaludnionemi polami. Leżało nad dolnym za nie 100 000 rb. Dn. 20 stycz. 1799 r., biegiem Rosi, ogarniając początkowo rozległy ukazem Senatu Rządzącego, miasteczko K. przestwór stepowy z biegiem Rosi, od rzeki z przyległościami nadane zostało generało- Sinicy i granicy białocerkiewskiej aż do błot wi ks. Piotrowi Łopuchiuowi, w któ - Irdyni, od Sinych wód i Taśminy aż po rego rodzinie i dziś pozostaje. Syn nowego najdalsze Dzikie pola na południu. W chwili właściciela, Paweł, dawny pałac rozszerzył utworzenia obszar tego st-wa miał rozmiary naj-i przyozdobił oraz przepyszny ogród założyć większe: z biegiem bowiem lat odrywano od kazał. Z nowszych wspomnień należy nadmie- niego pewne części i nowe tworzono starostwa: nić, że w 1855 r. wzywane wojsko rozpędziło Boliusławskie (1591) Czehryńskie (1609) i Zwi-tłumy zbuntowanych włościan (ob. „Słowu, nogrodzkie (jeszcze późniejsze i tytularne tyl-Geogr.“).    ko). I z obwodu Czerkaskiego otrzymało K-e

Korsuń—miasto powiatowe w g. Symbirskiej, s-two pewne obszary po prawej stronie Dnie-nad rz. Baryszą i Korsuńką, około 4 000 m-ców, pru. Pierwszymi starostami przez dłuższy czas

była rodzina Daniłowiczów, a pierwszy z nich wojewoda ruski Jan, miał nawet przywilej dożywotni niepłai enia kwarty i niepodlegania lustracyom królewskim. Po Daniłowiczach takimi dziedzicznymi niejako dzierżawcami tego s-stwa są Jabłonowscy przez w. XVII i XVIII. S-stwo K-ie należy do najlepiej zaludnionych i największy przynoszących dochód ze wszystkich starostw i województw ukrainnych (Kijowskiego i Bracławskiego). Wiek XVI co do wzrostu ludności jest zwłaszcza pomyślny. Tworzą ją głównie zbiegowie i to z wojew„ bracławskiego, z posiadłości książąt Zbaraskich (granicami, które wogóle w ukrainnych starostwach były bardzo niepewne, s-stwa K-go od Bracławszczyzny były rzeki Siniucha i Ty-kicz uhorski) i z Podola, zwłaszcza z powiatu La-tyczowskiego. Ale nie tylko ci „poddani“, tj. zbiegowie z dóbr pańskich zwłaszcza, głównie w celu kozakowania i swobody uciekający, przyczyniali się do pomnożenia ludności. Nie mały wpływ wywarło także zakładanie miast i nadawanie im prawa magdeburskiego. Korsuń otrzymał je w r. 1585, Czehryń 1592, Krylów 1616, Lisianka 1622. Do s-stwa K-go bowiem należało kilka miast. Lu-tracya z 1616 r. wymienia 4: Steblów, Daniłowo, Kryłów i Czehryń, najstarszy po Korsuniu; z r. 1622 wymienia oprócz powyższych świeżo założoną Lisian-kę. Wsi właściwie niema, są tylko dosyć liczne chutory miejskie i kozackie. Ruch osadniczy tu żywy, ale tern znamienny, że pierwej powstawały wśród drobnych, a rozrzuconych chutorów obwarowane miasteczka, a dopiero pod ich osłoną chutory zamieniały się na ludne wsie. — W 1629 r. przybywa nowe miasteczko Żwinogródka. Co do gęstości tych chutorów, to we właściwem S-twie K-em (bez Czehrynia), na obszarze 12.3 mil. kw., wypada 1 chutor na milę km. W obszarze graniczącym z Bracławszczyzną, po lewym brzegu Ukorskiego Tykicza (9.1 mil kw.) 1 chutor na 2.4 mil. Co do ludności (około r. 1625) przeważa ludność miejska, i tak osad miejskich jest w obwodzie Kaniowsko-Korsuńskim 11, dymów 3 355, głów 20 130; wiejskich osad 85, dymów 1275, głów 7 650, czyli razem 27 780; na jedną milę wypada więc 277. Jedynie też powiat Winnicki (w woj. Bracławsk.) przewyższa obwód Kaniowsko-Korsuński co do gęstości zaludnienia; w wojew. Kijowskiem natomiast zajmuje on stanowczo pierwsze miejsce. Przeważa jednak bardzo ludność kozacka; sam Korsuń i Steblów liczą w r. 1516 — 1700 dymów kozackich na 800 „posłusznych“ tj. chłopów, czy mieszczan; w Czehrynie 50 „posłusznych“ na 500 kozackich, w Kryłowie 50 na 400. Osady prawie wszystkie w tern starostwie są własnością królewską; posiadłości duchownych nie ma tu wcale, prywatnych jest nie wiele. Oto stosunek wzajemny: 1) Osady miejskie: królewskich 6 (54.5$), prywatnych 5 (45.4$);

2) wiejskie: króle oskich 66 (68,7$) prywatnych 30 (31.2 ^); osad królewskich było też tutaj (oprócz obw. Białocerkiewskiego) najwięcej w całej Ukrainie. Dochody starostwa były także znaczne. I pod tym względem s-two K. stało w pierwszym rzędzie wśród wszystkich innych na całej Ukrainie w obu jej województwach. O ile chodzi o pierwszą połowę wieku XVII, to istnieją trzy lustracye: z 1616, 1622 i 1629. Lustracya z r. 1616 wykazuje 5 400 złp. dochodu rocznie; sam Korsuń daje 3 500 złp., Czehryń, Steblów i Daniłowo resztę, a oprócz tego 590 złp. kwarty. W r. 1622: 5 198 złp., w 1629—6 861 złp. Takich dochodów nie wykazuje żadne starostwo Ukrainy, nie dochodzi nawet do 5 000 wogóle, a w r. 1616 nawet do 3 000 złp. Źródłem dochodów tych była przedewszystkiem gospodarka naturalna; system folwarczny i uprawa roli rozwijają się wogóle w królewszczyznach kresowych bardzo powoli i słabo, w przeciwieństwie do dóbr prywatnych. Młyny w szczególności przedstawiają nader ważną rubrykę dochodów, najgłówniejsze prawie źródło poborów, a nawet kwarty; obok tego dochody z karczem (arenda) i myta. Ów dochód z 1616 r. (5 400 złp.) dały wyłącznie młyny, arenda z karczem i myta. O prawo pobierania czynszów z karczem kłócili się ku schyłkowi XVI i początkach XVII w. mieszczanie korsuńscy ze starostami: w r. 1603 żądał np. starosta, aby mieszczanie odsądzeni zostali na mocy dokumentu Batorego od poborów i opłat z wosko-bijni, szynków piwnych i miodowych, bo Batory przyznał te dochody mieszczanom i wójtowi dożywotnio tylko, a nie wieczyście. Od r. 1616 należą też opłaty z karczem do starosty. Mieszczanie korsuńscy opłacają czynsz roczny (w 1622 r. — 149 złp. 24 gr. wynosił ten czynsz) i dają stacye na rzecz podstaro-ściego—to były ich względem starostwa ciężary. Arenda z miasta była dalszym źródłem dochodu (w 1622; 2 500 złp., kwarta w tym roku wynosiła 993 złp. 18 gr ), wreszcie „budy potaszowe“ na Tykiczu, tj. wypalanie popiołów, przemysł na Ukrainie rozpowszechniony, jak żaden inny. Dochód z nich również w r. 1622 wynosił 1 500 złp. System naturalny tego gospodarstwa ulega pewnej, ale krótkotrwałej z powodu nowych wojen kozackich zmianie po 1643 r. Wtedy za rządów starościńskich Aleksandra Koniecpolskiego, syna hetmana Stanisława (ob.), dzięki kilkoletniemu pokojowi gospodarka się podnosi i obraca swe siły przedewszystkiem na chów bydła. W 1644 np. przysięga sługa starościński na komorze celnej, że prowadzone przez niego na sprzedaż 500 wołów zostały zebrane i wykarmione w dobrach starostwa. Ale ten pomyślny stan zniszczyły w zupełności długie wojny kozackie i tureckie zagony tatarskie. Dopiero za czasów Sobieskiego Stanisław Jabłonowski, jako

M. G-y.

Korsya, po grecku Kopaeia, po łacinie Gor-sia, miasto w Beocyi, w obwodzie Orchomeń-skim, na północnym skłonie góry Ptoon, nad granicą Lokryjską, słynące posągiem Homera.

starosta korsuński nowych dokłada starań, aby podnieść z upadku S-two. Gospodarka i zaludnienie obszaru uszczuplonego już S-twa przez utworzenie nowych (np, Zwinogrodzkiego koło r. 1631), były głównym przedmiotem jego zabiegów. Powstaje więc cały szereg nowych osad dzięki udzielonej przez starostę w 1686 r. wolności dziesięcioletniej od wszelkich ciężarów dla nowo przybyłych osadników. Wiek XVIII przynosi smutne i groźne dla s-twa napady hajdamaków. Mnożą się Żydzi, tak, że w r. 1763 główszczyzna żydowska wynosi 475 fl. Ale po poskromieniu rozbojów hajdamackich znowu nastaje pokój i pomyślniejsze dla s-twa czasy. Wykazuje to lustracya z 1765 r. Według niej intrata roczna tak się przedstawia: główszczyzna od 17 Żydów —76 złp., chałup „poddanych“ 172, czynsz z nich 1624 złp., osepy (od mieszczaństwa) 72 złp., arenda karczem 15 200 złp., chałup „wolnych“ 2; dziesięciny pszczelnej 390 pni, 1 950 złp., Oczkowego z tych pasiek 176 złp. Dochód ogółem 57 508 złp. Kozaków w s-twie 57. Wsi należały: Harburyn, Nabutów, Netrebka, Browachy, Kornelówka, Kiczyńce, Hnejniki, Sotniki, Moryńce, Sytniki, Wyhrajów, Nechwo-roszcz, Samorodnia, Piski, Dacki, Kwitki, Sie-liszcza, Turkińce, Prutylce, Taraszcza, Pietruszki, Suchyny, Karaszynka i miasteczko Sachnów-ka. W porównaniu więc z lustracyami z wieku XVII widoczna jest wielka różnica tak co do ilości wsi, jak i stosunku ludności wolnej i poddanej. Owe liczby chałup wyżej podane dotyczą samego Korsunia. W r. 17^4 s-two K-kie przeszło prawem emfiteutycznem w ręce Kaspra Rogalińskiego, a ten w 5 lat później ustąpił ze swych praw na rzecz synowca królewskiego, Stanisława Poniatowskiego, podskarbiego litewskiego, który bardzo się troszczył o s-two, o gospodarkę w nim, uwolnił od pańszczyzny chłopów, a przez zakładanie fabryk licznych i szkół podnosił przemysł i oświatę. To też lustracya z 1784 r. zastaje s-two i Korsuń w bardzo dobrym stanie i starannie zagospodarowane, dające 129, 150 złp. 12 gr. dochodu. W r. 1792 na mocy konstytucyi Korsuń wyjęty zostaje z pod jurysdykcyi starosty. Ponieważ ostatni starosta Poniatowski trzymał s-two K-skie jako 50-letnią emphiteu-sis, przeto po 1795 r. rząd rosyjski zapłacił mu 100 tysięcy rb. i s-two przestało istnieć. Oto poczet starostów K-ich.: 1 590 Aleksander ks. Wiśuiowiecki; 1616—1626 Jan Dauiłowicą (1631 jego żona Zofia, wojewodzina ruska, rządzi przez zastępcę); 1631—36 Stanisław Dani-łowicz, jej syn, ostatni z tego rodu. Za jego rządów odpada od s-twa Zwinogródka. Aleksander Koniecpolski, za jego rządów odpadły w 1659 r. Derenkowce z chutorami: Kapustyn-ną doliną i Czerepinem, nadane po ugodzie hadziackiej za wierność Rzpltej przez Jana Kazimierza oboźnemu generalnemu kozackiemu

Tomaszowi Nosaczo wi; 1660 Jan Leszczyń-wojewoda poznański, 1674 Samuel Leszczyński, oboźny koronny; 1686 Stanisław Jabłonowski, hetman wielki koron.; 1687 Józef Jabłonowski, wojew. nowogrodzki; 1715 Teofila z Granowa Jabłonowska; 1765 Roch Jabłonowski; 1775 Kasper Rogaliński; 1780 Stanisław Poniatowski.—Por. Jabłonowski „Ukraina“ (Polska XVI w. t. XI w „Źródłach dziejowych“ t. XXII); „Słownik geograficzny“ t. V; Rawi-ta-Gawroński „Historya ruchów hajdamackich“.

S. Drz.

Korsyka, po grecku y) Kùpvoç, Kopalą, także Kopaixï], łacińskiem irodzimein’ mianem Corsica zwana, 159 mil kwadratowych obszaru licząca wyspa, na morzu Sródziemnem, i to w części jego, Etruską się zowiącej, leżąca, na północ od wyspy Sardynii, od której ją dzieli cie-ścina morska, 90 stadyów szeroka zwana Tacppcc, Fossa (dzisiaj St. Bonifacio), uchodziła w Wiekach Starożytnych za jedną z najwię kszych wysp. Autorowie starożytni opisują ją jako bardzo górzystą, z klimatem ostrym i niemal całkiem dziką, stąd też nie nęcącą bardzo ani do zakładania kolonij pokojowych ani do zbrojnych podbojów. Wysokie, 2 600 metrów dochodzące pasmo górskie, zwane to Xpuaoùv opoę, Aureus Mons (=Złota góra), dzisiaj Monte d’ Oro, przerzyna ją przez całą długość na dwie połowy, z których wschodnią Rzymianie w pewnej części uprawiali, z tchodnia natomiast wraz* z gór-skiem pasmem cała pokrytą była lasami, do-starczającemi wybornego budulca, smoły, dziegciu, żywicy, a szczególnie głównych produktów wyspy, to jest miodu i wosku pszczół dzikich; na zachodzie też ciągną się jeszcze góry Rhoetium, dzisiaj Punta del Pinsolo. Najbardziej ku północy wysuniętym przylądkiem jest Promunturium sacrum, iepóv ”Axpov, dzisiaj Capo Corso. Z rzek mało znacznych zasługują na wzmiankę: na wschodniem wybrzeżu Tuola, dzisiaj Golo, uchodząca do morza w pobliżu miasta Mariana; bardziej ku południu, w sąsiedztwie miasta Aleryi, wpada do morza Rhotauus, 'Pôtavoç, dzisiaj Tavignauo. Z miast najwa-żniejszemi były na wybrzeżu wschodniem: Mariana, Aleria; ku północy: Mantinorum urbs, w sąsiedztwie dzisiejszej Bastyi, Clunium, dzisiaj St. Catharina; na zachodniem wybrzeżu: Centurium, dzisiaj Porto di Centuri, Urciniuin, dz. Orcine, Pauca; aa wybrzeżu południowem: Marianum i Pella. Najlepszym portem był Sy-racusanus Portus, Sopaxôaioç Xipz/jV, dzisiaj Gol-fo di Porto Vecchio.—Odpowiednio do dzikiej górskiej przyrody tej wyspy przedstawiają się w czasach starożytnych także jej mieszkańcy, zwani xôpvcot, xopvatog Corsi, o którycli Strabon

Por. Nissen H. „Italische Landeskunde“ (tom I str. 362 i nast.); Gal-letti „Histoire illustrée de la Corse“ (Paryż 1866); P i go ri ni „Bullet, di paletnol. ital.“ (1877. str. 178—185); de Mortillet „Rapport sur les monuments mégalithiques de la Corse“ (w „Nouv. Archives de miss, scientif.“, tom III str. 49—84, 1893 r.); Michoń E. „Mélanges de l’école française de Rome“ (tom

S. IJrz.

Korsyka, wyspa, leży w zachodniej kotlinie morza Śródziemnego, dzieląc ją, przy pomocy sąsiedniej Sardynii, na dwie części: wschodnią, zwaną morzem Tyreńskiem i zachodnią, którą można nazwać morzem Balearskiem. K. wraz z Sardynią stanowi szczątek starego lądu Tyrrenidy, który się zapadł i pogrążył w fale morskie. K. leży bliżej półwyspu Apenińskiego (84 km. od brzegów Toskanii), niż brzegów Francyi (172 km. od Antibes), politycznie jednak należy do niej. Od sąsiedniej Sardynii jest oddzielona cieśniną św. Bonifacego, (tylko szeroką, rozciąga się z północy na południe, od przylądka Corso (43°, 1' szer. pn.) do przylądka Pertusato (41° 22' szer. pn.); największa jej długość wynosi 185 kim. największa szerokość 83 kim., obwód 700 kim. Wyspa ma kształt półowalu, zwróconego ostrzejszą stroną ku południowi, a średnicą wielką ku wschodowi; jednak po północnej, szerszej stronie owalu znajduje się palcowaty dodatek, sterczący ku północy i zakończony wspomnianym już przylądkiem Corso. Powierzchnia wyspy wynosi 8 722 km. [3 K. składa się przeważnie z granitów i łupków krystalicznych; tylko na południowym rogu i na północo-wschodzie występują pokrywy kredowe ze szczątkamFtrzeciorzę-du, we wschodnim zaś pasie występuje młody trzeciorząd i czwartorząd. Ukształtowanie powierzchni przeważnie a nawet prawie wyłącznie, górzyste, forma równiny występuje tylko na wybrzeżu wschodniem, gdzie rzeki Golo

1    Tavignano, oraz liczne drobniejsze, osadziły masy odtoczyska; wybrzeże to jest żyzne ale trapione przez febry; w północnej części, na półwyspie Corso, występują wybrzeża strome, tutaj leży wyborny port Bastia; toż samo w części południowej: wybrzeże strome warunkuje dogodny (choć niezdatny) port Porto-Vecchio. Środkowa i zachodnia część wyspy składa się z gór granitowych, ciągnących się z północo-zachodu na południo-wschód, z licz-nemi szczytami, przenoszącemi 2 000 m., Monte Cinto w północno-zachodniej części wyspy dosięga 2707 m., Monte Rotondo we środku—

2    625 m. Góry te były niegdyś zlodowaciałe, obfitują też w drobne jeziora górskie. Od głównego grzbietu odbiegają ku zachodowi liczne gałęzie, wymodelowane przez erozyę; dosięgając zachodniego wybrzeża, tworzą tu one liczne drobne półwyspy, zawierające zatoki, podobne

(5,223 i nast.), mało zresztą obeznany z wła- Saracenowie. ściwościami i dziejami K-i, bardzo niekorzystnie się wyraża; dzieląc się na plemiona:

Cervini, Tarabenii, Titiani, Balantini, Vanacini,

Cilibenses, Licinini, Macrini, Opimi, Syrbi, Coy-masanii, Subasani, trudnić się oni mieli głównie hodowlą bydła, roli bardzo mało uprawiali, po większej zaś części utrzymywali się z rozbojów; nawet jako niewolnicy, tak wyraża się

o nich Strabon, byli za najniższą cenę jesz- XI, str. 106—132). cze zbyt drodzy. Pomyślniejszy, a może i sprawiedliwszy sąd wydaje o nich Diodorus Siculus (5,, 13 i nast.): był to więc lud dziki, barzyński, jednakże pomiędzy sobą uczciwy i szczery, a także w stanie niewolniczym sprawny do każdej roboty. Ludność była krwi bardzo mieszanej; najbliższe pokrewieństwo łączyło pierwotnych mieszkańców, jak się zdaje, z Iberyjczykami, z którymi już bardzo wsześnie połączyli się osadnicy z przeciwległej Liguryi; w późniejszych czasach zajęły pojedyńcze okolice nadbrzeżne rozmaite ludy, a więc najpierw Etruskowie, potem Kartagińczycy, dalej greccy wychodźcy z Fokei (Phokaia), w Jonii, którzy założyli osadę Alalię, przez Rzymian Aleryą zwaną, lecz już po pięciu latach, w r. 537 przed Chr., przez sprzymierzonych Etrusków i Kartagińczyków wyparci, dalej wyruszyli, aby Massylię (dzisiejszą Marseille) założyć. Wreszcie po pierwszej wojnie Punickiej, kiedy Kartagińczycy ową wyspą władali, Rzymianie, zająwszy wschodnie jej wybrzeże, z niej jedną prowincyę razem z wyspą Sardynią u-tworzyli, później, za czasów Sulli i Maryusza, kolonie Aleryę (Aleria) i Maryanę (Mariana), zwaną tak od Gaj usa Maryusza, tutaj założyli i przynajmniej w równiejszych i żyzniejszych częściach wyspy pewnej kulturze drogę utorowali. Przedewszystkiem wszakże służyła im K. za kolonię karną, do której politycznie podejrzane osoby deportowano. Od czasów cesarza Nerona zażywała K. osobnej administracyi, którą dzierżył w swym ręku procurator Au-gusti. Zarówno na wyspie Sardynii, jak i w porcie K-i stała za czasów cesarstwa na kotwicy eskadra floty Miseńskiej. Plinius (Nat.

wiadomość o za jego czasów, Ptolemeusz wylicza ich 31, lecz mogły to być w każdym razie tylko drobne, nieznaczne osady. Jak mało istotnie rzymska kultura na wyspie tej się rozkrzewiła, dowodzi tego pośrednio szczegół taki, że po dziś dzień nie znaleziono na niej ani dwudziestu łacińskich inskrypcyj.

Seneka (De consol, ad Helv. 6; 8), który tutaj żył jako wygnaniec, opisuje klimat K-i, fizyczną jej strukturę i płody w tak ciemnych barwach, że wyraźnie w przedstawieniu tem zgry-źliwośó osobista i niezręcznie maskowana tęsknota filozofa za krajem' rodzinnym przebija. — Po upadku państwa zachodnio-rzymskiego zajęli K-ę Wandalowie, Gotowie, a w VIII wieku

15 km.

Hist. 3, 6, 12) podaje 33-ch miastach na i

do riasów galicyjskich; drobne rzeki, uchodzące do tych zatok, tworzą nad niemi małe żyzne równiny napływowe; największą z nich jest Campo dell Oro pod Ajaccio, osłoniona z północy górami, a od południa otwarta z bujną roślinnością południową; przytem nie jest tak trapiona przez malaryę, jak inne tutejsze niziny nadbrzeżne, które z tego powodu po-większej części nie mają miast portowych. Ajaccio przytem położone pośrodku na za-chodniem wybrzeżu, łączy się stosunkowo dogodną drogą przez góry z wybrzeżem wscho-dniem. Frócz Ajaccio są tu jeszcze dwa miasta portowe : na północo - zachodzie — Calvi, główne miasto okolicy Balagna, obfitującej w oliwę, na południu — S. Bonifacio, na skale panującej nad cieśniną tejże nazwy. Mieszkańcy, Włosi, odznaczają się zamiłowaniem wolności, praktykują krwawę zemstę (Wendetta) i bandytyzm, zajmują się przeważnie pasterstwem, do obrabiania pól trzeba tu sprowadzać robotników z sąsiedniego półwyspu. Z powodu górzystości, niezdrowotnego wybrzeża oraz wendetty, K. jest mało zaludniona; w r. 1896 było 290168 mieszkańców, co wynosi tylko 33 na 1 Qkm. Pod względem politycznym K. należy do Francyi, stanowi departament, podzielony Ha pięć airondissements: Ajaccio, Sautine, Corte, Bastia i Calvi. Miasto

W. N.

nież na osłabienie K-i, która znów znalazła się > większą potęgą w Rzplitej. Odtąd zaczynają w stanie zupełnej anarchii i w końcu uznała, I się dzieje nowożytne K-i. Walki trwają dalej,

główne Ajaccio, a najludniejsze Bastia.

Korsyka. Historya. W końcu V w. Wandalowie opanowali K-ę (w r. 470). Beli-zaryusz, wódz byzantyjski, wypędził ich w r. 533, od tego czasu wyspa ciągle przechodziła z rąk do rąk: r. 754 władali nią Frankowie, r. 850 Saracenowie. W XI w. K. dostaje się pod panowanie Pizańczyków, pojawia się na niej ustrój feodaluy. W r. 1002 Korsykań-czycy powstali przeciwko uciskowi baronów i urządzili na północo-wschodzie rodzaj rządu reprezentacyjnego, złożonego z 15 dziedzicznych „caporali“; na południo-zachodzie na czele ludności stanęli hrabiowie Cinarca, Istria, della Rokka i kilku innych. W r. 1077 K. uznała zwierzchnictwo papieża; Urban II oddał zarząd kraju Pizańczykom. Kraj zachował swoje urządzenia, zapanował spokój i K. szybko poczęła się rozwijać, zakwitło rolnictwo i handel. Zatargi wytwarza zależność biskupów K-kańskich od biskupa pizańskiego, który zostaje arcybiskupem. W XII w. K-ę wciągnięto w walkę między P i z ą a Genuą. Stosunki bardziej się jeszcze powikłały, kiedy papież Bonifacy VIII ofiarował K-ę i Sardynię królowi aragońskiemu, Jakóbowi, r. 1296. Wspólne niebezpieczeństwo zbliżyło Pizańczyków i Genueńczyków. Król aragoński nie mógł objąć swych nowych posiadłości odrazu. Dopiero po 28 latach przedsięwziął wyprawę przeciwko Pizańczykom i pokonał ich. Wpłynęło to rówże jedynym środkiem ratunku dla niej może być zwierzchnictwo Genui. O tern postanowiło zgromadzenie, złożone z karopali i starszyzny w r. 1347. K. zachowała swój zarząd, a jeden z członków Rady był stałym rezydentem w Genui. Pomimo to, że Genueńczycy objęli wyspę w posiadanie i mieli na niej gubernatora, król aragoński nie zrzekł się urosz-czeń swoich. Część wyspy sprzyjała mu, co było powodem ciągłych walk w XIV w. między najeźdźcami i wywoływało ciągle niesnaski. Na tle ciągłego wrzenia krzewi się w okręgu Car-bini sekta reformatorów Franciszkanów, pod nazwą giovannali, która głosi wspólność dóbr; sekta robi szybkie postępy, ma zwolenników nawet śród baronów, którzy grupują się około Atalli; papież rzuca klątwę na sekciarzy, ale dopiero po długiej walce sekciarze zostali pokonani. Podczas walk, o posiadanie K-i, sami Genueńczycy podpadli pod władzę Francyi. Francuski gubernator Genui wysłał zarządcę na K-ę, który jednak nie zdołał się tam utrzymać. Vincentello d’Istria, zostający na służbie króla aragońskiego, opanował prawie całą wyspę i ogłosił się księciem K-i r. 1410. Genueńczycy, po wyzwoleniu się z jarzma francuskiego, porozumiawszy się z biskupem de Mariana znów owładnęli wyspą r. 1413. Vincentello uciekł do Hiszpanii, powrócił z wojskiem, wyparł zewsząd Genueńczyków, w których rękach pozostały tylko Calvi i Bonifacio (1419). Król aragoński Alfons zjawił się z 45 statkami, aby objąć władzę i pokonać oporne miasta, które broniły się bohatersko. Okrucieństwa Aragończyków wywołały powstanie i Alfons musiał odstąpić od oblężenia Bonifa cio. Genueńczycy potwierdzili przywileje i w ni-czem nie krępowali swobody kraju. Król aragoński nie rezygnuje ze swoich praw i walki trwają dalej. W połowie XV w. zamęt zapanował na wyspie większy niż kiedykolwiek. K-cy by wyjść z tego chaosu żądają pomocy papieża jako nominalnego władzcy K-i. Eugeniusz IV w. 1444 posyła wojska (14 000 ludzi); część kaporali i baronów łączy się z nim, druga występuje wrogo i przywołuje na pomoc Genueńczyków. Losy kampanii jeszcze nie były zdecydowane, kiedy umarł papież Eugeniusz IV (1447). Następca jego, Genueńczyk, Mikołaj V, przelał swoje prawa na Genuę i rozkazał wydać Genueńczykom zamki i fortece, zajęte przez wojska papieskie. Gubernator Ga-leàs de Campo Fregoso znów wywołał nowy zatarg; część kraju poza górami uznała króla aragońskiego, reszta, t. zw. ziemia komunalna została przy Genui. Tak stały sprawy na K-ce około r. 1453, kiedy zgromadzenie ziemi komunalnej postanowiło oddać władzę kompanii św. Jerzego—towarzystwu handlowemu, założonemu w połowie XIV w., które stało się naj-

Kompania zaprowadza ład na wyspie, a jednocześnie walczy z opornymi baronami i wojskami hiszpańskiemu Kiedy Kompania już uważała siebie za zwycięską, rodzina dawnego gubernatora genueńskiego, Campo Fregaso zgłosiła się z pretensyami do K-i i wywołała nowy zamęt. Przeciwko nim występuje książę Medyolanu, Franciszek Sforza. Przez pewien czas gubernatorowie inedyolańscy są panami wyspy. Z chwilą wyzwolenia Genui z pod jarzma obcego, władza nad wyspą znów przechodzi w ręce Genui, która za pieniądze zniewala Fregasów do zrzeczenia się praw do K-i, Kompania św. Jerzego jednak walczyć musi o władzę z wciąż nowymi pretendentami. Walki te nie musiały być dla K-i zbyt zabójczemi, gdyż w końcu XV w. K. liczy 100 000 rodzin—liczbę przewyższającą ludność obecną. Kompania św. Jerzego, ażeby zapewnić ' sobie posiadanie kraju pozagórskiego, założyła nowe miasto Ajaccio, które obdarzone przywilejami, szybko się rozrosło i zbogaciło z krzywdą miast dawnych: Bonifacio, Calvi i Bastia. Z początkiem XVI w. nowe powstania baronów i rodów starożytnych przeciwko Genui niepokoją kraj; powstanie upada całkowicie już w r. 1511; baronów krainy poza-górskiej powściągnięto i nareszcie kompania św. Jerzego weszła w spokojne władanie wyspą. Kaporalowie byli bez wpływu, niezadowoleni nie mogli liczyć na dalsze powstania.

Z tego korzystają Genueńczycy, pozbawiają wyspę praw, nie dbając nawet o słuszny wymiar sprawiedliwości. To przyczynia się wielce, że K-cy sami wymierzają sobie sprawiedliwość, do ozego zresztą zawsze mieli upodobanie; vendetta w czasach nowożytnych zamiast słabnąć, coraz bardziej się upowszechnia; uważana za prawo i obowiązek, powierzona była pieczy rodzin klanów i służyła za powód do waśni domowych. W tej epoce młodzież korsykańska masowo wstępuje do wojsk najemuych, które walczyły pod sztandarem francuskim lub hiszpańskim o posiadanie WB cli. Zarząd Kompanii św. Jerzego popierał ten ruch, jak również nie przeszkadzał wałkom wewnętrznym, licząc na to, że w ten sposób zabezpieczy się od ogólnego powstania. Genueńczycy nie bronią też skutecznie wyspy od napadów korsarzy. Spustoszenia, czynione przez korsarzy afrykańskich, którzy palili miasta i wsie, oraz zarazy i wylewy z roku 1545 — zubożyły i zniszczyły K-ę. Zniżenie cen soli, ufortyfikowanie zamków, Girolate, Solenzar, Poludella, dla obrony wybrzeży poprawiło stosunki i uspokoiło ludność. — W kilka lat później, król francuski Henryk II, przy pomocy floty tureckiej i spiskowców korsykańskich, po wielu krwawych walkach, opanował K-ę, r. 1553. Genueńczycy jednak nie ustąpili; walki z Francuzami prowadzone w r. 1559 zakończone ewakuacyą wyspy przez wojska francuskie. Kompania św.

Jerzego zwołała do Bastii zgromadzenie ludności, przyrzekła prawa i przywileje. Ustępstwa te nie zadowoliły wszystkich, wrzenie trwa wciąż; na żądanie części K-ów miesza się do walki Katarzyna Medici, łączy się z Turcyą, by walczyć z Genuą i Hiszpanią. Walka z powstańcami, wspieranymi przez Francyę, trwa lat kilka i po ogólnem wyczerpaniu kończy się powszechną amnestyą. — W r. 1568 następuje dla K-i długotrwały pokój i,od rządami Genui. Początkowo władza Genueńczyków nie dawała się we znaki wyspie, lecz niebawem zaczęły się nowe represalia: wyspiarzy pozbawiają u-rzędów, rozbrajają i za opłatą udzielają prawa noszenia broni, Radę 12-tu pozbawiają wpływu, urzędy miejscowe zniesione zostają, podatki zwiększone i cały handel zmonopolizowany pr ez Genuę. Rząd tolerował zemstę prywatną, sprzedawał świadectwa bezkarności, skutkiem czego dokonano w ciągu 30 lat 28 000 zabójstw. Taki stan spowodował wybuch powstania narodowego w r. 1729, które, szerząc się, objęło cały kraj; r. 1731 utworzyła K. własny Rząd Tymczasowy powstańczy, miał on do rozporządzenia 20 000 wojska, a liberałowie angielscy zaopatrzyli K-ę w proch i kule. Duchowieństwo niższe pochodzenia miejscowego, wrogie wyższym duchownym cudzoziemcom, sprzyjało powstaniu. Genua własnemi siłami nie była w stanie pokonać K-i; z pomocą pospieszył cesarz Karol VI, zjednoczonych wojsk K. nie mogła pokonać, pomimo napływu do armii powstańczej K-ów z lądu. W roku 1732 nastąpiło pojednanie, ogłoszono amnestyę powszechną, zrównanie praw Korsykańczyków z Genueńczykami, wznowienie dawnych insty-tucyj. Pokój nie trwał długo, już w r. 1734 nastąpił nowy wybuch, gdyż Genua umowy nie dotrzymała. Zwołane zgromadzenie narodowe, złożone z przedstawicieli wszystkich parafij, uznało się na władzę zwierzchniczą, postanowiło odłączyć K-ę od Genui; królestwo K-i oddało się pod opiekę Niepokalanego Poczęcia Matki Boskiej, puściło w obieg własną monetę; junta wykonawcza z sześciu osób zarządzała krajem. Genueńczycy byli pokonami, Anglicy znów wspierali patryotów korsykańskich. Komisarze genueńscy zamknięci w fortecach mogli jedynie przeszkadzać handlowi. K-cy zmuszeni byli jednak do zawieszenia broni z powodu braku amunicyi. Tak stały sprawy w r. 1736, kiedy w grę wszedł nowy czynnik. Teodor Antoni, baron Neuhoff, pochodzący z Westfalii, wszedł w porozumi enie z Kor-sykańczykami w Liworno, zawarł przymierze z Tunisem i wylądował na K-ce, zaopatrzony w pieniądze i broń. K-a ogłosiła go królem. Prócz miast nadbrzeżuych opanował cały kraj. Teodor objeżdżał Europę, zaopatrywał swych poddanych w żywność i broń. Genua, czując swą bezsilność, zwróciła się o pomoc do Francyi. Ludwik XV r. 1737 posłał wojsko na K-ę.

Marboeuf wszedł

Na wyspie utworzyły się trzy stronnictwa współzawodniczące z sobą: stronnictwo miast morskich, skłonne do uznania Genui, francuskie, pragnące poddać wyspę Ludwikowi XV, i niezależnych, wiernych, królowi Teodorowi. Wojsko francuskie powoli posuwało się naprzód, walcząc z bohaterską gerilasówką. Dopiero w końcu r. 1739 cała wyspa znalazła się w rękach Francuzów. Wtedy Genua zażądała odwołania wojsk francuskich. Francya, przewidując wojnę o sukcesyę austryacką, przystała na to i w r. 1741 Genua znów objęła rządy. Ale K., poczuwszy swą siłę w czasie ostatniego powstania, nie chciała biernie poddać się łagodnym nawet rządom gubernatora Spinoli. Zgromadzenie ogólne zebrało się w Corte r. 1743 i wypracowało ustawę, na mocy której zaiząd miał się składać z ludności miejscowej, nie wyłączając urzędów kościelnych; ogłoszono wolność handlu, uzbrojenie obywateli, amnestyę powszechną. Senat genueński zmuszony był uznać te uchwały (1744), wtedy dopiero zapanował spokój. —W tej epoce hr. Rivarola, pół-kownik korsykański na służbie sardyńskiej, skorzystał z wojny, prowadzonej między Genuą a Sardynią i Anglią, i pokusił się opanowanie wyspy. Rivarola r. 1745 zajął Bastię i Saint-Florent. Ale patryoci korsykańscy bynajmniej nie po to uwolnili się z pod jarzma Genui, by uledz Sardynii. Powstali i z powodzeniem wypierali Genueńczyków i Sardyńczy-ków, gdy pomoc Francyi okazana Genui, udaremniła ich wysiłki. K. wchodzi w porozumienie z wodzem francuskim. Francuzi przez czas okupacyi założyli w Bastyi akademię Vagabonds przeprowadzili drogi i naprawili porty. Genueńczycy niezadowoleni z działalności Francuzów, wymogli na królu francuskim, by cofnął wojska swoje. K-czycy niespokojni o los swój znów chwycili za oręż, zajęli miejsca ewakuowane przez Francuzów; głównym wodzem obrano Gafforiego, r. 1753. Gubernator liguryjski uprzątnął przez zabójstwo Gafforiego, co wywołało większe jeszcze oburzenie; ułożono nową konstytucyę i władzę naczelną powierzono Klemensowi Paoli, Tomszowi Santucci S. P. Fiedioni i doktorowi Grimaldi. Niebawem K-y znaleźli nadzwyczaj dzielnego wodza w osobie Pascala Paoli, który wylądował r. 1755 w Golo, przyjęty z eutuzyazinem i ogłoszony za wodza. Miał wtedy lat 27. Dodano mu do boku Radę wyższą, złożoną z dziewięciu członków, reprezentujących 9 prowincyj kraju. 0-graniczył on vendettę w ten sposób, że uznał za niehonorową wszelką zemstą pośrednią, tj. wykonywaną względem krewnych. Paoli musiał toczyć zaciętą walkę z możnym rodem Matra, pokonał go ostatecznie pomimo pomocy Genui. Ufortyfikował się w Furani; nawet przy pomocy Szwajcarów i Niemców Genueńczycy nie mogli zdobyć fortecy. Paoli zajął się organiza-cyą wyspy, rozsyłał memoryały do wszystkich

Wlelk* Kacyki. Powsz. lluztr. Zezz. 3u5b Tom XXXIX.

krajów w obronie swej ojczyzny, zwrócił się do papieża Klemensa XIII z prośbą o przysłanie legata dla urządzenia spraw kościelnych, na co papież chętnie się zgodził. Wobec powodzenia ruchu Genua spróbowała układów, ale zgromadzenie w Vescovato odpowiedziało, że jedyną podstawą układów może być niezależność wyspy (1761). K-y uprawiają korsarstwo i wyrządzają wiele strat handlowi Genui. Alericus Matra na czele Genueńczyków próbuje nowych wypraw. Dla odparcia ich, Paoli formuje. stałą armię w r. 1762, która wszędzie zwycięża wrogów; jednocześnie zakłada szkoły a nawet uniwersytet i obdarza K-ę konstytucyą demokratyczną. Wolter cenił bardzo Paoliego zajego charakter, liberalizm i konstytucyę.—Genua, straciwszy nadzieję odzyskania wyspy własne mi siłami, udała się znów o pomoc do Francyi w r. 1764. Wojska francuskie wylądowały na K-ce, ale zajęły przyjazne stanowisko wobec ludności, a wódz francuski hr. w bliższe stosunki z Paolim. Tak było na początku, lecz gdy ministrowie Ludwika XV zażądali od .Paoii’ego, aby się pogodził z Genuą, ten ofiarował jedynie wynagrodzenie za zajęcie fortec nadbrzeżnych i jednocześnie pokazał swą siłę, zająwszy wyspę Capraję, którą Genua napróżno starała się odebrać. Genua była niezadowolona z biegu spraw, tembardziej że Francya wbrew jej woli na K-e dała przytułek Jezuitom, wygnanym z Hiszpanii. Tymczasem termin czteroletni okupacyi francuskiej miał się ku końcowi, a Genua, czując się bezsilną zarówno wobec K-i jak i Francyi, postanowiła ponieść ostatnią ofiarę i ustąpić Francyi swych praw do wyspy, co też uczyniła na mocy traktatu wersalskiego z d. 15 maja roku, 1768, zabezpieczywszy się tylko wobec możliwych kroków nieprzyjacielskich ze strony K-i i zagwarantowawszy prawa i bezpieczeństwo swych poddanych na wyspie. Paoli bynajmniej nie myślał oddać K-i Francuzom; stanął do walki z nimi; z początku odnosił zwycięstwa; Anglicy mu pomagali, lecz Francya słała na K-ę coraz nowe i liczniejsze oddziały i po roku bohaterskiej walki Paoli z resztą partyzantów (350) musiał uciekać do Anglii. Francya objęła w posiadanie wyspę i zajęła się jej or-ganizacyą. K-a zachowała swoje prawa cywilne. Hr. Marboeufa mianowano gubernatorem; po uspokojeniu kraju zajął się on osuszaniem moczarów, zakładaniem dróg, popieraniem przemysłu; rządził wyspą lat 18 i umarł podczas wielkiej Rewolucyi; była ona na K-ce przyjęta z zapałem przez młodzież, ale zwalczana przez szlachtę, której Ludwik XV potwierdził tytuły. K-a wysłała 12 deputowanych do Konstytuanty. Wtedy został powołany do ojczyzny Paoli, przebywający w Anglii; Mirabeau żądał, aby Francya „odkupiła popełnionę winę“. Propozycyę przyjęto 30 listopada r. 1789, Paoli zjawił się przed zgromadzeniem, był przedstawiony kró-

łowi i mianowany komendantem wojennym wyspy. Na K-ce przyjęto go z zapałem, oddano naczelne dowództwo gwardyi narodowej i postawiono na czele administracyi kraju. Paoli myślał o zdobyciu niezależności dla K-i, za co był powołany przed Konwencyę; odmówił przybycia i zaocznie został skazany w roku 1793; przy pomocy Anglików opanował on wyspę; zgromadzenie Paolistów ofiarowało zwierzchnictwo nad K-ą Jerzemu III, królowi Anglii, na co ten się zgodził, ale żądał wyjazdu Paole-go z wyspy. Dyktator musiał się na to-, zgodzić, r. 1795 opuszczał swoją ojczyznę na zawsze. W r. 1796, Bonaparte znów zdobył K-ę 1884).

wał do samej śmierci. Osobiście pisywał arty kuły z zakresu kwestyj społecznych. Z większych prac K-sza zasługują na uwagę: „Poślje-dnij roman iz żiźni Lassala“ (,,Wjestnik Ewro-py“ z r. 1876); „Raboczyje sojuzy w Anglji*-(tamże z r. 1878    8); „Stoljetje Moskow-‘

skich Wjedomostej“ (Moskwa 1857); przetłoma-czył nadto na język rosyjski cenną pracę Maurera ,,Wwedienje w istorju obszczinnago, pod-wornago, selskago i gorodskogo ustrojstwa“ (Moskwa 1880). Cenniejsze artykuły K-sza wyszły w wydaniu zbiorowem już po śmierci autora p. t. „Etjudy W. E. Korsza“ (Petersburg

E. Chw.

E. Chw.

dla Francyi. Napoleon I postępował dosyć su- Korsz Teodor (* 1852 r.) dramaturg ro-rowo ze swoimi rodakami, nie udzielił im praw syjski, po ukończeniu wydziału prawnego politycznych i poddał prawom wyjątkowym. w Moskwie, poświęcił się początkowo adwokatu-Despotyzm jego komisarza, Cezara Berthier, wy- rze. Zamiłowanie do teatru wzięło w nim gó-wołał powstanie r. 1814 w Bastii. Pomoc An- rę, porzucił zawód adwokacki i zorganizował glików nie na wiele się przydała, powstanie w r. 1882 własną trupę dramatyczną, z którą wy-wkrótce było stłumione. Od tej chwili K-apiie stępował w Moskwie. K. pierwszy zapoznał pu-posiada własnej historyi. K-a zachowała swo- bliczność moskiewską z utworami scenicznemi je zwyczaje bardzo oryginalne. Mieszkańcy jej Dumasa, Daudeta, Sardou i Sudermana. Prze-stale korzystali z łask Bonapartych, zarówno tłomaczył sporo utworów dramatycznych na ję-podczas pierwszego Cesarstwa jak i drugiego.— Zyk rosyjski z francuskiego i niemieckiego, Głównie z powodu panującej wszechwładnie a także napisał kilka sztuk oryginalnych; naj-vendetty, K-a do połowy XIX w. poddana większą wziętością cieszyła się komedya p. t. była rządom cokolwiek odmiennym, niż inne „Swacha“. W r. 1890 i 1891 bawił ze swą departamenty. Za pierwszego Cesarstwa była tu trupą w Warszawie. W ostatnich czasach zni-dyktatura wojskowa; Restauracya złagodziła Zył Zuacznie lotu i wystawia przeważnie kosy stem rządów, ale go nie zniosła. Przez dłu- medye i farsy. Por. „Kratkij oczerk desjati-gi czas rząd franepski nie mógł się zdecydo- ljetnej djejatielnosti russkago dramaticzeskago wać, aby nadać wyspie sądy przysięgłych. Je- teatra Korsza w Moskwie“ (Moskwa 1892). szcze w r. 1848 walki rodów oddzielnych istnia- Kcrszewskie, później Abelińskie staro-ły; spółzawodniczące partye fortyfikowMy się stwo niegrodowe, leżało w województwie we własnych domach i walczyły po lat kil- Żmudzkiem, powiecie K-im. Do st-wa należa-kanaście. Wybory były tam zawsze krwawe, ły, oprócz wsi tegoż imienia, wsi: Brzuszki, rzadko kiedy swobodne i niewymuszone. Dru- Dzierzymienie, Dyrgiały albo Janowdowo, i pu-gie Cesarstwo całkowicie uspokoiło wyspę, szcza K-a. Do niej starodawnym zwyczajem szczególnie na mocy prawa z r. 1853, które , i na mocy przywilejów królewskich wszystka zabraniało noszenia broni. Za trzeciej Rzeczy- szlachta tegoż powiatu miała wstęp dozwolony, pospolitej wyspa była zrównana pod każdym W r. 1772 opłacano kwarty złp. 992 gr. 19.— względem z inneini departamentami; z powodu Starostwo istniało od w. XV. Ciwunami byli położenia wyspiarskiego kraj wolny jest od po- kolejno: Wołodkowicz Stanisław, Szukowicz Mi-datków pośrednich.    A- G- kołaj, Bejnarowicz Adam Hanusowicz, Montwiłł

leksander (1674), Korf Aleksander, Piestrzycki, skich W jedomostjach“. W 1863 —1874 redagował ' Iwanowicz, Przeciszewski Wincenty, wreszcie „Peterburskija Wjedomosti“ w duchu postępowym i dla Polaków przyjaznym, pomimo insy-nuacyj coraz reakcyj niej szych „Mosko wskich Wjedomosti“ i docinków „Gołosu“ dochował wiary swym ideałom. Wystąpienie energiczne i obywatelskie przeciwko reformie szkolnej suchym klasycyzmie opartej przez Tołstoja, pozbawiło K-sza krzesła redaktorskiego. Potem redagował taktycznie „Sjewernyj Wjestnik“

(od r. 1877 aż do zawieszenia jego t. j. do kwietnia r. 1878). W r. 1881 założył własne pismo „Zagranicznyj Wjestnik“, któreni kiero-

Korsz Ma len ty (* 1828 — f w r. 1883 Stanisław, Borowski Jurij (1563) i syn jego w Heidelbergu), dziennikarz rosyjski; po ukoń- Michał (1586 — 1596), Sapieha Mikołaj, Sapieha czeniu uniwersytetu w r. 1850 w Retersburgu, Tomasz, Górski Tomasz, Górski Jan, Górski A-pracował w postępowych podówczas „Moskow-

M. Han.

ostatni Sławczyński Józef.

na

Korte Piotr Chrystyan, generał francuski, (* w Gersheim w Palatynacie r. 1788 — f Paryżu w r. 1862). Wstąpił do wojska napoleońskiego w charakterze ochotnika w r. 1804 i jako szeregowiec a następnie podoficer odbył kampanię austryacką (1805), pruską (1806), brał udział w wyprawie do Polski (1807), do Hiszpanii (1808 —10), do Rosyi (1812). W ostatniej wyprawie dopiero otrzymał szlify oficerskie i w randze porucznika walczył w Saksonii w r. 1813, ar. 1814 odznaczył się w bitwie pod Brien-

A. G.

żył.

ne. Jako kapitan uczestniczył w wyprawie do Hiszpanii r. 1823. Od r. 1832 służył w wojsku w Afryce; w r. 1848 otrzymał nominacyę na generała dywizyi. Po wyborze Ludwika Napoleona na prezydenta Rzeczypospolitej, został przez tegoż powołany do Paryża, gdzie objął dowództwo nad dywizyą kirasyerów. Należał do liczby generałów, którzy ułatwili Ludwikowi Napoleonowi zamach stanu 2 grudnia r. 1851. W nagrodę za to otrzymał krzesło w senacie.

Körte Wilhelm, niemiecki historyk literatury (* 1776 — f 1846). K. pozostawił prace naukowe, odznaczające się erudycyą, ale pozbawione samodzielnego znaczenia: „Die Spriich-wörter und sprichwörtlichen Redensarten der Deutschen“ (Lipsk 1861); „Consilia scholastica, Fr. A. Wolfs Ideen über Erziehung, Schule und Universität“ (tamże 1833): „Ewald Chr. v. Kleist’s Werke nebst des Dichters Leben aus seinen Briefen an Gleim“ (Berl. 1805 wyd. 5-e 1853; „Briefe Heinses, Joh. v. Müllers und Gleims“. Oprócz tego pozostawił życiorysy swego wuja, poety Gleima, i swego szwagra, filologa F. A. Wolfa, których dzieła i listy wydawał, czem głównie w literaturze się zasłu-

W. G.

Kortezan. Gdy Kazimierz Jagiellończyk o-debrał kapitułom prawo obioru na arcybiskupów, biskupów i wszystkie znaczniejsze godności duchowne, jako też prawo rozdawania prebend w dobrach królewskich, wielu z duchownych polskich, bawiących podówczas w Rzymie, nie chcąc uznać powagi świeckiej nad sobą, nakłoniło papieża Mikołaja V do tego, że nie zważając na rozporządzenia Kazimierza, po-przeznaczał rozmaitych księży na godności w kościele polskim. Przybyłych z Rzymu z no-minacyami papieskiemi nazywano K-zami, że od dworu (Corte) papieskiego przybywali. Zygmunt I postanowił: „Niektórzy z poddanych naszych, od wielu lat w Rzymie mieszkając, w królestwie naszem duchowne urzędy dzierżą, a te zaniedbywając, inszych tu mieszkających pozwy do rzymskiego dworu trapią. Wszyscy tacy kortezani, z Rzymu do be-neficyów wrócić się mają“ („Statut Herburta“). Później dawano tę nazwę i tym, którzy się tylko starali o dostojeństwa w kościele polskim u Stolicy apostolskiej. O nich to odzywa się pogardliwie statut Herburta: „K-wie i bieguno-wie do Rzymu, o duchowne opatrzenia upraszają“. Krasicki w tych słowach objaśnia: „Kortezani, którzy mimo ustaw narodowych u-biegali się do Rzymu (alla eorte di Roma) i tam podstępnie beneficya otrzymywali“. Przeciw K-om wiele stanęło konstytucyj, a wszystkiemi zastrzeżono, iż każdy K., mianowany na jakąkolwiek godność w kościele polskim przez stolicę apostolską, z kraju wywołanym zostanie i majątek utraci. W statucie Herburta czytamy: „Jeśliby kto przeciwko postanowieniu sta-łutowemu co prawem kortezyańskim otrzymał, niech będzie wywołań“. Wyraz ten od końca XVI wieku zaczął oznaczać nadskakiwacza, po-chlebnika szczerego lub nikczemnego, zalotnika, i w tern znaczeniu używa go J. U. Niemcewicz. („Enc. Org.“ większa).

Kortezy. W Hiszpanii władza prawodawcza należy do K-ów, które składają się z senatu i z izby (congreso) deputowanych. Senat składa się z senatorów z mocy prawa, senatorów mianowanych dożywotnio przez koronę i z senatorów wybranych przez korporacyę państwową w formie określonej przez prawo wyborcze z d. 8 lutego 1877 r. Ilość pierwszych i drugich nie może przenosić liczby 180, tj. ilości senatorów z wyboru. Z mocy prawa są senatorami: syn króla i domniemanego spadkobiercy korony od chwili, gdy stają się pełnoletni; grandowie hiszpańscy, o ile nie są poddanymi obcego mocarstwa i pobierający rentę roczną w ilości §60 000 pesetów z własności nieruchomej, albo z wartości, przez prawo, jako nieruchomości określonej, kapitanowie generalni (generałowie) armii oraz admirał marynarki; patryarcha Indyj i arcybiskupi; prezydenci rady państwa, najwyższego trybunału, trybunału obrachunkowego, trybunału najwyższego wojny, trybunału marynarki, o ile dłużej niż dwa lata znajdują się na urzędach. Kon-stytucya określa następnie kategorye obywateli hiszpańskich, którzy, posiadając 7 i pół tysiąca pesetów, mogą być wybierani, albo nominowani przez króla senatorami. Nominacya do*, konywa się przez dekrety specyalne, w których wyraźnie określony bywa tytuł, na mocy którego mianowanie zostaje dokonane. Skład senatorów wybieranych bywa odnawiany co 5 lat, a w całości wtedy, gd$ król rozwiązuje całkowity ich skład. Senatorowie nie mogą przyjmować żadnych urzędów, ani awansów, tytułów, ani odznaczeń, w czasie trwania sesyi K-ów. Mogą natomiast wykonywać misye, i zlecenia rządu w interesie publicznym. Ażeby być senatorem trzeba być obywatelem hiszpańskim, liczyć 35 lat, nie podlegać zarzutom natury karnej, nie być pozbawionym prawa wykonywania praw politycznych i mieć majątek wolny od długów. — Izba deputowanych (congreso) składa się z deputowanych, wybieranych przez zgromâüteenia wyborców na zasadzie prawa z d. 20 grudnia 1878 r. w stosunku jednego deputowanego na 50 000 ludności. Ażeby być wybranym trzeba być o-bywaielem hiszpańskim, pełnoletnim, stanu świeckiego i korzystać ze wszystkich praw cywilnych. Mandat trwa 5 lat. Deputowanym nie wolno przyjmować żadnych urzędów, mi-syj, albo honorów od rządu z wyjątkiem ministrów. K-y zbierają się co rok. Król zwołuje je, odracza i zamyka ich sesye, rozwiązuje w całości, albo oddzielnie skład senatorów wybieranych i izbę deputowanych z zobowiąza

niem zwołania innych mandataryuszów w ciągu trzech miesięcy od daty rozwiązania. W porządku nadzwyczajnym zwołuje się K-y w chwili, gdy korona jest wakująca, albo gdy król pozbawiony jest możności wykonywania rządu.

stryacki.—Źr ó dł a: ks. kanclerska JV2 24, folia 159 i 165; Borkowski; Kosiński I.

Körting Gustaw, romanista (* w Dreźnie 25 czerwca 1845 r.), studjował filologję w u-niwersytecie^lipskim (1863—1867), poczym od r. 1868 przez kilka lat był profesorem gimnazjum św. Krzyża w Dreźnie, w r. zaś 1867 został profesorem zwyczajnym filologji romańskiej i angielskiej w akademji teologiczno-filozoficznej w Münster w Westfalji, skąd w r. 1892 powołany był na profesora zwyczajnego filologji romańskiej do uniwersytetu w Kiel. Pracował w różnych dziedzinach filologji romańskiej (francuskiej i włoskiej) i angielskiej i ogłosił szereg dzieł i rozpraw w tym zakresie, a mianowicie: „Über die Quellen des Roman de Rou“ (1867), rozprawa doktoryzacyjna, której część 2-ga ukazała się w „Jahrbuch für romanische und englische Litteratur“ (tom 8-y); „Französiclie Grammatik für Gymnasien“ (Lipsk 1872); „Französisches Übungsbuch für Gymnasien“ (t-że 1874—75); „Diktys und Dares. Ein Beitrag zur Geschichte der Trojasage“ (Halla 1874); „Geschichte der Litteratur Italiens im Zeitalter der Renaissance“, t. I: „Petrarcas Leben und Werke“ (Lipsk 1878), t. II: „Boccacios Leben und Werke“ (t-że 1880), t. III: „Die Anfänge der Renaissancelitteratur in Italieu während des 14 Jahrhunderts“ (cz. I, t-że 1884), „Über das Studium der neuern Sprachen an der deutschen Hochschulen“ (Heilbron 1881); „Encyklopädie und Methodologie der romanischen Philologie“ (t-że 1884 — 88, 3 tomy i zeszyt dodatkowy); „Neuphilologische Essays“ (t-że 1887); „Grundriss der Geschichte der englischen Litteratur“ (Münster 1887, wyd. 2-e 1893); „Encyklopädie und Methodologie der englischen Philologie“ (Heilbron 1888); „Lateinischromanisches Wörterbuch“ (Paderborn 1890 — 91); „Formenlehre der französischen Sprache“ (t. I, t-że 1893); „Der Formenbau des französ. Nomens in seiner geschichtlichen Entwickelung“ (Paderb. 1898). Wydał także z rękopisu bibljo-teki drezdeńskiej 2 zabytki starofrancuskie: „L’art d’amors und Li remedes d’amors. Zwei altfranzösiche Lehrgedichte von Jacques d’A-miens“ (Lipsk 1868) i „Altfranzösische Übersetzung der Remedia Amoris des Ovid“ (t-że 1871). Od r. 1879 K. wspólnie z Koschwitzem i (od 1886) Behrensem wydaje „Zeitschrift fm neufranzösische (od r. 1889 französische) Sprache und Litteratur“ (Opole 1879 i uast.) i „Französische Studien“ (Heilbron od r. 1880). — Brat jego Henryk K., również romanista (* 15 marca 1829 w Lipsku — f t-że 19 lipca 1890), był docentem prywatnym (od r. 1885), a następnie profesorem nadzwyczajnym (1889)

u.

Każde zgromadzenie uchwala regulamin wewnętrzny, którym się rządzi i bada mandaty swoich członków. Izba mianuje swego prezydenta, wice-prezydenta i sekretarzy. Król mianuje dla każdego okresu prawodawczego prezydenta i wice-prezydenta senatu, których wybiera z pośród senatorów, Senat mianuje swoich sekretarzy. Król otwiera i zamyka K-y bądź osobiście, bądź za pośrednictwem ministrów. Jedno zgromadzenie prawodawcze nie może być zwołane bez drugiego z wyjątkiem wypadków, kiedy senat urzęduje jako trybunał sądowy. Oba zgromadzenia nie mogą radzić razem, ani też w obecności króla. Posiedzenia obu zgromadzeń są publiczne z wyjątkiem wypadku, gdy koniecznem zdaje się zawieszenie jawności. Inicyatywa prawodawcza należy do króla, zarówno jak i do zgromadzeń prawodawczych. Prawa dotyczące podatków i kredytu bywają nasamprzód składane izbie deputowanych. Uchwały zapadają większością głosów; projekt prawa, odrzucony przez jedno ze zgromadzeń prawodawczych, albo nie otrzymujący sankcyi królewskiej, nie może być ponownie wprowadzony na porządek dzienny w ciągu tej samej sesyi. Po za temi przywilejami K-y posiadają jeszcze następujące atrybucye: przyjmują od króla przysięgę zachowywania konstytucyi i praw, wybierają regenta i opiekuna królewskiego na wypadek jego nieletności. — W Portugalii władza prawodawcza należy również do K-ów (Kon-stytucya z d. 29 kwietnia 1826 r.), składających się z izby panów i z izby deputowanych.

Co do szczegółów, ob. Portugalia (ustrój po-

polityczny).

s. p.

Korti, osada w Nubii, na lewym brzegu Nilu, 180 kim. na południo-wschód od D o ngoli (ob.) i na zachód od B erb ery i (ob.), punkt zborny dla karawan, udających się przez sklep Bajuda ku Metammeh, ze szczątkami niewielkiej świątyni Izydy i Horusa z czasów rzymskich; 307 m-ców (1882).

us

Korticzella (Corticella), herb polski z indy-genatu. Na tarczy w polu błękitnem — nad smokiem między dwiema łbami smo-czemi położonym—orzeł czarny ukoronowany. Nad heł-k mem korona. Nadany wraz [ z indygenatem Szymonowi k Corticella, Włochowi, pod-

(herb).

A. A. K.

É pułkownikowi wojsk koron- ] w uniwersytecie lipskim. Z większych prac Q nych, przez Stanisława Au- I swoich wydał: „Geschichte der französischen ^ gusta, króla polskiego, w d. ■ Romans in 17 Jahrhundert“ (Lipsk 1885—87, r 1 lipca roku 1765. Tenże ¹ 2 tomy); był też współwydawcą czasopisma Fig. 4. Korticzella Szymon w roku 1791 u- ¹ „Zeitschrift für neutranzösische Sprache und zyskał tytuł hrabiowski au- | Litteratur“.

Kortona, po łacinie Cortona: 1) Miasto lu- mieeki. Nauki uniwersyteckie rozpoczął w Duis-du Jacetanów, w Hispania Tarraconensis, dzi- burgu w r. 1763 i osiągnąwszy po trzech la-siaj Cardona.—2) Miasto w Etruryi, w pobliżu tach dyplom doktorski, zajął się początkowo jeziora Trazymeńskiego;już ^Herodot (1, 57) wykonawstwem lekarskiem w mieście rodzin-wymienia je, jak się zdaje, pod nazwą K r e s-ton, xptjotwv, Polybius mieni je Ky.rtonia, a Dionysius z Halikarnasu Kroton, xporwv;

nem. W r. 1770 przeniósł się do Bochumu, gdzie był czynny przeszło pół wieku; od roku 1793, jako lekarz zakładów górniczych tamtejszych.—K. napisał niemało: prace jego lekarskie są przeważnie treści popularnej i miały niegdyś powodzenie znaczne, dziś są już całkiem przestarzałe, ale i dotąd ńa uwagę zasługuje praca jego historyczna p. n. „Skizze einer Zeit-uud Literaturgischichte der Arzneikunst von ihrem Ursprünge an bis zum Anfänge des 19. Jahrhunderts, für Aerzte und Nichtärzte“ (Unna 1809 i wydanie tańsze 1819). Pisywał także o botanice, pszczelnictwie, archeologii oraz innych rzeczach, ale sławy najroz-głośniejszej w ojczyźnie swej dostąpił przez napisanie epopei zabawnej, zaprawionej satyrą tu i owdzie naiwną, miejscami pospolitą, czasem nawet wprost nudną, ośmieszającą stosunki różne, zwłaszcza uniwersyteckie; jest to „Die Jobsiade, oder Leben, Meinungen und Thaten von Hieronymus Jobs, dem Candidaten“ (Monaster 1784 i wiele wydań późniejszych; W. Busch wydał szereg ilustracyj p. n. „Bilder zur Jobsiade“, odznaczających się humorem wybornym). Całość jest napisana wierszem umyślnie niezdarnym i chropowatym (t. zw. Knittelverse), rozśmieszającym czytelnika nawet wtedy, gdy treść sama zaczyna być nudną lub płaską. — Dwa inne utwory humorystyczne K-a: „Die magische Laterne“ (1784 — 1786) i „Adams Hochzeitfeier“ są dziś już słusznie zapomniane zupełnie.—Por. „Biographie médicale“ ft. V, str. 450) i „Allgem. Deutsche Biographie“ (t. XVI).

Kortum Karol Ludwik, fizyk (* 1749

f 1808

„Sopra

S. Drz.

Rzymianie zwali je zrazu Co tli orni a, później zwyczajnie Croton a, a mieszkańców jego Crotonenses; założone przez Umbryjczyków, dostało się później pod władzę Pelazgów, stając się główną podporę ich potęgi; według Liviusza (9, 37) było ono jednem z najznaczniejszych i najwarowniejszych dwunastu miast Etruryi, stanowiących przemożną Ligę; w późniejszych czasach skolonizowane przez Rzymian, nie rozwinęło się szczególnie, a jedynie odwieczne, olbrzymie mury Cyklopowe, urągające wszelkiemu czasowi i zniszczeniu, dochowały po dziś dzień sławę i miano starożytnego miasta; osobna Academia di Cortona wzięła sobie w nowszych czasach za zadanie studya nad starożytnościami K-y.—Por. T a n-taghini, „Nuova deser, dell’ antica Citta di Cortona“ (Perugia 1700); Venuti,

P antica citta diCort.“ (Perugia 1700).

Kortrijk, miasto w Belgii, ob. C^ourtray

Kortum, herb polski z nadania. Na tarczy w polu srebrnem trzy gałązki zielone rzędem Nad hełmem jedna gałązka prosto do góry Labry srebrne. Nadany Ernestowi Kortum

mm

Dr. J. P.

iźd

Fig. 5. Kortum (herb;.

mieszczaninowi hamburskiemu przez Stanisława Augusta, króla polskiego, w roku 1775.—Źródła: Volumina Legum VIII, 303; Ostrowski; Borkowski; Siebmacher IV, 3.

Kortum Ernest von pełnił obowiązki lekarza kopalni soli w Wieliczce, za panowania Augusta III i Stanisława Au gusta; pochodził, jak się zdaje, ze Śląska, szpzegóły życia jego nie są bliżej znane. K. był ojcem Ernesta Traugotta i Karola Ludwika (ob.).

Kortum Karol Arnold (* w MUhlheimie n. rz. Ruhr d. 5 lipca r. 1745 — -j- w Bochu-

Dr J. P.

w Bielsku na Śląsku Austryackim w Warszawie). Nauki szkolne pobierał w Krakowie, następnie osiadł w Warszawie a od r. 1802 był członkiem Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Ogłosił znaczną liczbę rozpraw w języku polskim i niemieckim, a szczególnie głośną była rozprawa „O niektórych łączeniach się światła i zdolności w różnych ciałach przytrzymywania go na swojej powierzchni“, czytana na publicznein posiedzeniu Towarzystwa przyjaciół Nauk i w pamiętnikach jego (t. II) zamieszczona, w której światło uważa za substan-D cyę, tworzącą z ciałamif z wiązki, podobnie jak pierwiastki chemiczne i gwałtownie powstaje przeciwko tym, co światło jako pewien rodzaj ruchu tłómaczą. Od r. 1800 —1807 prowadził dostrzeżenia meteorologiczne w Warszawie, zajmował się również doświadczeniami elektrycz-nemi i chemicznemi, o których sprawozdania ogłaszał w piśmie uaukowem jenajskiem. W końcu wieku XVIII, z powodu wprowadzanych wówczas nowych miar polskich, oznaczył domie d. 15 sierpnia r. 1824) lekarz i pisarz nie- ¹ kładnie stosunki ich z miarami dawnemi w r.

1806 po wkroczeniu wojsk francuskich do War- pod n. „Geschichtliche Forschungen“ (Lipsk szawy objął nadzór nad szpitalami wojskowemi. Za 1863).

M Kr.

Kortyna, po łacinie cortina (=kocioł), zwał się trójnóg Apollina Delfickiego, prawdopodobnie od formy namiotu, pod którym właśnie stał, okrągłego jak kocioł; Wergiliusz zwie też wyrocznię Apollina cortina .Phoebi,; miano to nosiła także garderoba aktorów, jako też kulisy teatralne, dzisiaj zwane kurtyną, z fran-

S. Drz.

Księstwa Warszawskiego prowadził z polecenia rządu układy w Wiedniu o dostarczanie dla Księstwa soli z Wieliczki. Z innych prac jego wymienimy: „Rozprawa o czerwcu polskim“

Komm Feliks, biskup trewirski (* 1840 w Wickerschweier w Górnej Alzacyi). Studya odbył w Innsbrucku na fakultecie teologicznym, w r, 1866 został profesorem filozofii w małein seminaryum, a r. 1869 profesorem teologii w wielkiem seminaryum uniwersyteckiem w Strasburgu. Kiedy w r. 1881 rząd pruski postanowił obsadzić wakujące stolice biskupie, K. był polecony przez namiestnika Manteufla na biskupstwo trewirskie. Papież nominacyę zatwierdził. 1891 r. K. zarządził wystawienie na widok publiczny szat świętych przy ogromnym napływie wierzących i napisał z tego powodu rozprawę pod tytułem: „Wunder und göttliche Gnadenerweise, die sich bei der letzten Ausstellung des heiligen Rockes 1891 zugetragen ha-

A. o

S. K.

(w „Pamiętniku warszawskim“, 1810); O konduktorach w budowach mieszkalnych“ (tamże,

t. III); „Opisanie zarządu kościoła ewangelickiego w Warszawie od r. 1778 do 1782“ cuskiego courtine. po niem., Warszawa 1785).

Kortüm Jan Fryderyk Krzysztof, historyk niemiecki, syn pastora wiejskiego (* d.

24 lutego r. 1788 we wsi Eichhorst w księstwie Meklenbursko-Streleckiem, — f d. 4 czerwca r. 1858 w Heidelbergu). Studyował teologię w Halli i Getyndze, filologię i historyę —w Heidelbergu. Powróciwszy po ukończeniu stu-dyów do ojczyzny, zastał tam wojska francu-, skie. Próbował przedrzeć się przez Francyę do Hiszpanii, żeby tam walczyć z Francuzami w charakterze geryliera, ale został w drodze przez wojska francuskie aresztowany. Ucieczkę ułatwili mu włościanie, poczem udał się K. do Szwajcaryi, gdzie 1 '/, roku spędził w towarzystwie Pestalozzi’ego, a następnie objął

Korund, minerał będący krystaliczną glinką A1₂0₃, czyli tlenek glinowy przyrodzony, krystalizujący się w klasie skalenoedru dytrygonal-nego. Ze swej nadzwyczajnej twardości znany był już starożytnym, którzy go używali jako klejnotu i do obrabiania kamieni większych. Kryształy najczęściej luźne lub wrosłe, mają kształt romboedryczny, równopostaciowy z błyszczem żelaza (hematytem Fe₂0₃). Łupliwość niewidoczna, skorupowatość równoległa do ścian romboedru pierwszego i do płaszczyzny podstawowej, często bywa bardzo wyraźna. Odłam muszlowy lub zadziorowy. Twardość 9. Ciężar właściwy 3.₉ do 4. Rzadko bywa zupełnie przezroczysty i bezbarwny. Najczęściej jest zabarwiony. Połysk ma szklisty. Na płaszczyźnie podstawowej, zwłaszcza w okazach szlifo-

Che-

stanowisko nauczyciela historyi w zakładzie ben“ (Trewir 1894). wychowawczym w Hofwylu. W r. 1814 odbył w charakterze wolnego Strzelca wyprawę zimową do Paryża; w Paryżu dalej prowadził studya historyczne. Po powrocie z kampanii paryskiej, znów wykładał historyę w Hofwylu aż do r. 1817. W r. 1817 objął posadę nauczyciela języków starożytnych w szkole kanto-nalnej w Aargau, ale już w r. następnym porzucił ją i przeniósł się do cesarskiej biblioteki wiedeńskiej. W r. 1819 otrzymał miejsce nauczyciela historyi w gimnazyum w Neuwied, następnie był pr fesorem w uniwersytecie w Bazylei, od r. 1823 do r. 1826 wykładał historyę w Hofwylu, od r. 1826 miał wykłady prywatne w uniwersytecie bazylejskim, w r.

wanych, ujawnia zjawisko asteryzmu. micznie , Korund jest tlenkiem glino- / wym A1₂0₃, zawierającym 53°/₀ glinu i 47% tlenu. W płomieniu dmuchawki nie topi się. Stopiona soda prawie go nie nagryza. W perle boraksowej rozpuszcza się powoli. Kwasy zimne nań nie działają, wszakże gorący kwas siarkowy nadtrawia wyraźnie drobny proszek K-u. W stopionym kwaśnym siarczanie potasowym rozpuszcza się. Woda destylowana działa na sproszkowany K. dość łatwo w temperaturze około 230° i daje z nim związek 3A1,0₃. H₂0. Ogrzewany do 200° z krzemia-delberg 1854), wraz z Reichlin-Mildegg’em o- : nem potasowym zamienia się na glinokrzemian pracował 8) „Geschichte Europas inUebergan- | odpowiadający ortoklazowi; z krzemianem söge vom Mittelalter zur Neuzeit“ (2 tomy, Lipsk ; dowym daje produkt, przypominający składem 1861); tenże Mildegg wydał już po śmierci J swoim analcym. Sztuczne kryształki K-u autora zbiór drobnych prac historycznych K-a - z właściwemi mu w ^przyrodzie zabarwieniami

1832 został profesorem zwyczajnym w Bernie, wreszcie w r. 1840 profesorem w Heidelbergu; na tern stanowisku pozostał już do końca życia. Z dzieł K-a wymienimy: 1) „Friedrich I mit seinen Freunden und Feinden“ (Aargau 1818); 2) „Zur Geschichte der hellenischen Staatsverfassungen“ (Heidelberg 1821); 3) „Entstehungsgeschichte der freistädtischen Bünde in Mittelalter und in der Neueren Zeit“ (3 toiny,

Zürich 1827); 4) „Geschichte des Mittelalters“

(2 tomy, Bern 1836 — 1837); 5) „Römische Geschichte“ (Heidelberg 1843); 6) „Entstehungsgeschichte des Jezuitenordens“ (Mannheim 1843);

7) „Geschichte Griechenlands bis zum Untergänge des Achäischen Bundes“ (3 toiny, Hei-

otrzymali, Ebelmen, Deville i inni, atoli kry-    Gumuszdagu w Azyi Mniejszej, w niewielkich

ształki te b}ły bardzo drobne. W ostatnich cza-    około Chester w Massachusetts. Podobnie jak

z. w.

Korundofilit—minerał, jest to jeden z dużej grupy jednopostaciowych minerałów, objętych ogólną nazwą chlorytów (ob.). Skład jego chemiczny wyraża wzór:

Si₂Mg₃H₄0₉. 4 SiAl₂Mg₂H₄0₉. Własności fizyczne i morfologiczne takie same jak u wszystkich innych chlorytów. Występuje w Chester (Massachusetts).

Korutany, ob. Karyntya.

Korvei, niegdyś opactwo benedyktyńskie; w Westfalii nad Wezerą, o 2 kim. od Höxter położone, w dzisiejszym okręgu pruskim Minden. Najstarsze to i najsłynniejsze ongi opactwo w Niemczech północnych założone zostało w r. 816 przez Ludwika Pobożnego (ob.) w Göti, skąd w r. 822 przez tegoż cesarza przeniesione w okolice Höxteru, otrzymało nazwę Cor-veia nova i powierzone zostało mnichom benedyktyńskim z klasztoru Corbie w Pikardyi (ob. Ansgaryusz). Pierwszym mnichem był tu wuj

sach Frémy zdołał otrzymać kryształy większe, spat dyamentowy, jest on wybornym środkiem nadające się nawet do szlifowania, gdy stopił szlifującym, glinkę z mieszaniną fiuorkow i węglanu potasowego w tyglu dziurkowatym, przez który przepuszał parę wodną. Morozewicz licznemi doświadczeniami dowiódł, że K. krystalizuje się bardzo łatwo z roztopionych gliuokrzemianów sodowych i wapiennych przesyconych glinką.

z. w

Doświadczenia te dowodzą, że K. może powstawać w skałach ogniowych jako minerał pierwotny. K. występuje w granicie, gnejsie łupku mikowym, chlorytowym, a także w wapieniach i dolomitach ziarnistych, bądź w kryształach oddzielnych, bądź też w bryłach nieforem-nych lub skupieniach ziarnistych. Zrasta się w sposób rozmaity z innemi minerałami jak ze spinelem, fibrolitem, miką. Zdarzają się niekiedy całkowite pseudomorfozy, dowodzące przeobrażenia się K-u w minerały tylko co wymienione. Przezroczyste odmiany K-u otrzymały ogólną nazwę szafiru i, o ile odznaczają się piękną barwą, są bardzo cenionemi klejnotami.

odmianom żółtym nadają nazwę topazu oryen-talnego, fioletowym — ametystu wschodniego. W niebieskim szafirze barwnik bywa często rozproszony niejednostajnie, wówczas dostrzedz można niebieskie ziarnka w osobniku bladym lub bezbarwnym; niekiedy, zwłaszcza na przekrojach poprzecznych wykazuje rozkład barwnika smużysty, równolegle do ścian słupa. Piękne okazy rubinu pochodzą z Birmy, gdzie jest on osadzony w wapieniach w strefie zetknięcia ich ze skałami wybuchowemi, przeważnie jednak znajduje się w pokładach wtórnych. Szafir pochodzi przeważnie z Syamu i Ceylonu, gdzie jego skałą macierzystą jest granit. Godne uwagi jest również występowanie niebieskich ziarn szafiru, w postaci inkluzyi obcych w bazaltach nadreńskich. Odmiany mało przezroczyste rozmaicie zabarwione, najczęściej niebieskie, zielone, brunatne, oznaczane są mianem

Występują

Jubilerowie nazywają odmiany czerwone rubi- Ludwika Pobożnego, Adalhard (823 — 826). Bonem karbunkułem lub rubinem wschodnim, gato wyposażone w dobra opactwo wkrótce zasłynęło szeroko jako ognisko oświaty na całe Niemcy, dzięki usilnej pracy cywilizacyjnej zakonników i dzięki swej szkole klasztornej.

W K. pisał Widukind swoje trzy księgi kroniki saskiej (967), w K. kształcił się kronikarz Ekkehard, opat klasztoru Aura. Tamże odbył się w r. 1076 zjazd książąt niemieckich w sprawie zatargu Sasów z ces. Henrykiem IV (ob.).

K-u albo spatu dyamentowego. one nietylko luźnie, w pokładach wtórnych lecz także pospolicie w skałach: Indyj, Ceylonu, Chin. W górach Ilmeńskich na Uralu koło Mia-ska i Kysztymu łącznie ze skaleniami tworzą całe skały (Kysztymit, Syemit korundowy). Na Gotthardzie K. ukazuje się w dolomicie. Do najokazalszych należy występowanie K-u około Chester w Massachusetts, gdzie pospołu z magnetytem tworzy żyłę w łupku mikowym, dalej w kopalni Culsagee w Karolinie północnej, gdzie_ znaleziono olbrzymie kryształy, ważące do 3 centnarów. Smirgiel jest to K. ziarnisty, barwy szarej, brunatnej lub niebieskiej: zwykle zmieszany z magnetytem i hematytem. Główne jego pokłady są na wyspie Naxos. W ilościach większych znaleziono go również na

Ze wszystkich opatów K-skich najszerzej zasłynął Wibald (1146—1158), jednocześnie opat klasztoru w Stablo, sługa i doradzca trzech cesa-rzów niemieckich. Ze starożytnej biblioteki o- * pactwa nic nie pozostało: ucierpiała ona wiele już w w. XV; w początkach w. XVI-go skradziono z niej rękopism Tacyta, który później dostał się do rąk papieża. Leona X (ob.). Za opata Krzysztofa Bernarda von Galen, biskupa Monasterskiego, wzniesiony został dzisiejszy kościół (1669), za opata Florentiusa z Weldy zaczęto budowę dzisiejszego zamku, którą ukończono dopiero za jego następcy. Odtąd w górnym korytarzu klasztoru umieszczano portrety wszystkich opatów. W jr. 1793 opactwo K. przekształcone zostało w biskupstwo, w r. 1803 sekularyzowane i przyłączone do posiadłości książęcych domu Nassausko-Orańskiego, w r. 1807 wcielone do utworzonego przez Napoleo- -na I królestwa Westfalskiego, w r. 1815 zwrócone Prusom, w r. 1820 odstąpione przez króla pruskiego, Fryderyka Wilhelma III (ob.), wzamian za inne dobra landgrafowi Hessen-Rottenburskiemu, Wiktorowi Amadeuszowi, wreszcie w r. 1834 przypadło w spadku księciu Wiktorowi Hohenlohe-Schellingsfiirst, od roku 1840 księciu na Raciborzu i K. Landgraf Wiktor Amadeusz założył w K. bibliotekę, liczą-

cą 150 000 tomów oraz galeryę rzeźb, obfitującą w liczne cenne okazy. Znany poeta Hoffman z Fallersleben (ob.) był tu od r. 1860 do r. 1874 bibliotekarzem i grób jego znajduje się żagiel, po za kościołem. —Tak zw. „Chronicon Corbe-iense“, wydana po raz pierwszy przez Wede-kinda w „Noten zu einigen Geschichtschreibern des Mittelalters“ (t. I, Brunswik 1824), okazała się falsyfikatem. Prawdziwe „Annales Cor-beieuses (doprowadzone do r. 1148) wydał Pertz w „Monumenta Germaniae historica“ (7, 3). —

24 działami na pokładzie. Dziś prawie wyszła z użycia. Korwety kupieckie na bezan - maszcie posiadały jeden tylko żagiel prosty: krejs-

M. Z.

Korwin, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem pień ucięty, w poprzek leżący, o dwóch sękach od góry i dwóch od dołu; na nim kruk w lewo zwrócony, z pierścieniem złotym w dziobie. (Niektóre rodziny kładą kruka, odwróconego w prawo). Nad hełmem w koronie szlacheckiej pióra strusie. Początek po-

Bibliografia: Wigand „Geschichte der Abtei j wstania herbu omawianego niewiadomy. Dłu-K.“ (Pyrmont 1819) oraz tenże „Der corvei- gosz, herbarz arsenalski i zapiski sądowe śre-sche Güterbesitz (Lemgo 1831); M. Meyer dniowieczne nie znają go wcale. Wprawdzie „Zur altern Geschichte K s und Höxters“ (Pa- w jednej z zapisek z roku 1483 istnieje

M Kr.

derborn 1893).

Korwell Karol (* 1809 —f 1850), powie-ściopisarz i wydawca polski, urodził się na Litwie, kształcił się w uniwersytecie wileńskim, potem przeniósł się do Warszawy, wszedł do służby rządowej i był tłómaczem języka ros-syjskiego przy sądzie apelacyjnym; umarł w Warszawie. Wydawał w Warszawie nowo-roczniki literackie, niektóre bardzo wytwornie, pod różnemi nazwami: „Wianek“ na rok 1836 i 1837, „Niezapominajki“ na rok 1838 do 1847, gdzie znalazły się między innemi prace Fr. Skarbka, K. W. Wójcickiego, St. Jachowicza, A. Bielawskiego; zamieszczał też w noworoczni-kach K. i własne utwory beletrystyczne, oryginalne lub naśladowane. Wydawnictwa K-a były nader ozdobne, opatrzone pięknemi rycinami. Noworoczniki z lat 1841 — 1844 zostały potem puszczone w obieg pod zmienionym tytułem: „Podarek dla płci pięknej, powieści i poezye“ w 4 tomach (Warszawa, 1850, w 12-e). Tłómaczył romans Walter Scotta (ob.) p. t. „Dugald Dalgetty“ (Wilno, 1828) i romanse historyczne Tadeusza B uł h ar y n a (ob.): „Dymitr Samozwaniec“ (Warszawa, 1830, 4 tomy), „Mazepa“ (Warszawa, 1834, 3 tomy) i „Piotr Wyźygin““ (Warszawa, 1835, 4 tomy).

Korwet włos. Corvetta, fr. Courbette, pod-

Kras

Fig. 6. Korwin (herb).

H. o.

zawołanie „Korwin“, nazwa ta wszelako, jak to widać z opisu odnoszącego się do niej herbu, tycze się herbu Ślepowron. Podług prof. Małeckiego K. dopiero w pierwszych dzie-I siątkach XVI w. wydzielił się z herbu Ślepowron (ob.), i dopiero, poczynając od Paprockie-^go, heraldyka traktuje te dwa herby, jako osobne. Za I twierdzeniem tern przema-" wia okoliczność, wyżej zaznaczona, że jednem z zawołali Ślepowrona w końcu XV wieku była nazwa „Korwin“ (od wyrazu łacińskiego corvinus = kruk), a bar-L dziej jeszcze fakt, że rodzi-* ny, pieczętujące się później K-em, np. Kochanowskich, i Buynowskich, Krukowskich, 1 itd., zaliczały się w XV w. f jeszcze do Ślepowrończyków. K-em pieczętują się rody następujące : Bachowskich, Baranowskich, Benkowskich, Bieńkowskich „z Bieńków“, Bieńkowskich (nobil. 1676 r.), Bierzyńskich, Boczkowskich, Botowiczów, Buynowskich, Cet-nerskich, Chłędowskich, Chromeckich, Czarno-skok wierzchowego konia pod jeźdźcem, nale-    laskich, Dalkowiczów, Dmochowskich, Dobkie-

źący do szeregu sztucznych chodów i skoków    więzów, Dolińskich, Dunajów, Dworakowskich,

Krompachów (indyg. 1673 r.), Jagodyńskich, Jagusińskich, Jagużyńskich, Jahołkowskich, Kalinowskich, Kamionowskich, Kochanowiczów, Kochanowskich, Kruczkowskich, Kruków, Krukowskich, Latowskich, Lipczyńskich, Lisowskich, Lissowskich (nobil. 1775 r.), Lutostań-skich, Malinowskich, Małaczewskich v. Mała-czyńskich, Michalskich, Mietelskich, Młodnickich, Moczulskich, Nowickich, Odolskich, Olszewskich, Pawł)wskich, Prendowskich, Sakowiczów z odm., Seredyńskich, Sobierajskich, Sołkowskich, Wołków-Sozańskich, Sujkowskich, Szawrowskich, Szwarońskich, Wasiłowskich, Wolmerów, Wróblewskich, Zabródnych, Zien-kowskicb i Żarnowieckich.—Z ró dła: Paprocki;

konia, mających niegdyś wielkie zn .ozenie w t. Dzbańskich,j Dzięcielskich, Gackich, Gąsiorow-zw. wyższej szkole jazdy konnej, kwitnącej da- | skich, Ginwiłłowiczów, Harażińskich, Hollo de wniej naprzód we Włoszech, głównie w Neapolu, a następnie we Francyi, dzisiaj wszakże już zarzuconej, jako nie przedstawiającej żadnych praktycznych korzyści i tylko niepotrzebnie męczącej konia. K. polega na tern, że koń, mocno się osadzając na zadnich nogach, zgiętych w stawach skokowych, przednie nogi, również zgięte w kolanach podnosi do góry i u-trzyinuje się przez czas dłuższy w tej postawie posuwając się naprzód za pomocą krótkich skoków nóg zadnich, lecz nie opuszczając przytem nóg przednich na ziemię, ani ich wyprostowu-

jąc.

St. Rew.

Korweta, fr. corvette, ang. sloop of tear, lekka, szybkobieżna fregata wojenna z 30 —

D.

Okolski; Kojałowicz; Niesiecki; Duńczewski, Ku-ropatnicki; Małachowski; Warszycki; Stupnicki; Czarniecki; Borkowski; Żernicki; Ostrowski; U-ruski; Małecki.

Korwin Maciej, król węgierski (1458— 1490), młodszy syn słynnego wodza węgierskiego i bohatera wojny z Turkami, Jana Hunya-dego i Elżbiety z Szilagyich (* w r. 1440). Znany humanista, Polak, Grzegorz z Sanoka i Jan Viteź z Zradny proboszcz W. Waradynu, sekretarz i notaryusz królewski, byli ochmistrzami Macieja i starszego jego brata, Władysława. W 15-ym roku życia pasował go ojciec (w r. 1454) na rycerza w Belgradzie, broniąc właśnie Serbii przed Turkami. Wkrótce potem król węgiersko-czeski, Władysław Pogro-bowiec, syn cesarza Albrechta II, przyjął Macieja na swój dwór w Budzie i w poczet dworzan swoich go zaliczył. Niedługo to jednak trwało, bo w r. 1456 umarł Hunyady i wtedy wdowa wraz z Maciejem przeniosła się do Temeszvaru w sprawie sukcesyi. Tu odwiedził ich wkrótce król. Nic to jednak nie pomogło; młodzi bowiem Hunyadowie, podobnie jak i ojciec, mieli moc nieprzyjaciół wpływowych, którzy swemi intrygami sprawili, że słaby król Władysław kazał obu braci w d. 14 marca r. 1457 uwięzić; starszy Władysław został ścięty, Macieja odwieziono do Wiednia, a potem w więzach do Pragi i oddano pod nadzór Jerzego z Podiebradn. — Tymczasem umarł Władysław Pogrobowiec i zbliżyła się przełomowa chwila w życiu Macieja. Kandydatów do tronu było kilku, między inne-mi dwóch magnatów węgierskich, matka jednak Macieja i jej brat, Michał Szilagyi, korzystając z opinii narodu domagającej się króla rodaka, zaczęli agitować za Maciejem i tak skutecznie, że w styczniu r. 1458 na polach Rakos jednogłośnie okrzyknięto go królem. Maciej tymczasem zjednał sobie w niewoli względy swego stróża Jerzego z Podiebradu, który, marząc o tronie czeskim, spodziewał się w Macieju znaleźć przyjaciela i wiernego sprzymierzeńca. Nie przyjął nawet okupu za swego więźnia i wydał go bez trudności poselstwu węgierskiemu, zaręczywszy go jednak wprzódy z córką swoją Katarzyną, którą K. wkrótce poślubił, ale już w r. 1463 stracił. D. 14 marca r. 1458 odbył K. uroczysty wjazd do Budy. Ale trudne były początki jego rządów. Kilku magnatów bowiem, a w szczególności Władysław z Gary, jeden z kandydatów do tronu, który obietnicą matki i jej brata M-a K-a i uroczystym paktem z nimi (12 stycznia), że K. poślubi jego córkę, zgodził się na K-a głosować; zawiedziony jednak w swoich nadziejach, podniósł przeciw królowi bunt. Niejasne też stanowisko zajął cesarz Fryderyk III zwłaszczaj, że niechętni K-owi magnaci węgierscy obiecywali mu tron węgierski; dopiero w r. 1462 legat pap. Piusa II (ob.) do-

Wlelkft Kucyki, fowtz. Ltuvtr. Zesz. 3ü5b Tom XXXIX.

prowadził do zgody, w której cesarz uznał K-a królem i zwrócił klejnoty koronne za sumę 60 000 dukatów, ale zatrzymał parę grodów i K. przyrzekł mu następstwo tronu, w razie śmierci bezpotomnej. Również Turcya groziła i Węgrom z powodu stosunków K-a z Bośnią i Serbią, zresztą K. zaczął snuć rozległe plany wielkiej wojny z Turkami i wypędzenia ich z Europy, marzył nawet o tytule cesarza — Fryderyk III bowiem był zbyt niedołężny, a po-wtóre K. spodziewał się za tak wielki czyn wielkiej nagrody. Stąd K. przez cały ciąg panowania był wiernym sojusznikiem stolicy apostolskiej, która mu nie szczędziła swojego uznania i poparcia. Ta ścisła łączność polityki K-a z polityką ówczesną papieży, wyróżnia politykę K-a i jego rządy; drugim rysem jego jest stałe przywiązanie do kościoła i obrona jego interesów. Ujawniło się to w stosunku do Jerzego z Podiebradu, który z początku trochę wahając się wobec K-a, później w r. 1463 (już jako król czeski), próbował go zjednać dla swoich planów, ale bezskutecznie. Równocześnie tępił K. Husytów w swoim parń-stwie, na których czele stał G i s k r a (ob.). W r. 1467 wszczęła się wojna między królem M-em a Jerzym z Podiebradu. Zresztą do tej wojny zachęcał K-a i popierał* papież Paweł II (ob.), który, nie mogąc do wojny w obronie chrześeiaństwa z wyklętym, „heretyckim“ królem Jerzym z Podiebradu zachęcić Kazimierza Jagiellończyka nawet ofiarowaniem korony czeskiej, wzywał ratunku K-a; ten marzył o koronie cesarskiej, pozyskanie zaś . Czech i tronu a z niemi godności elektora Rzeszy, ułatwiały mu bardzo, zwłaszcza przy pomocy Kuryi, u-rzeczywistnienie tego marzenia. Wojna o koronę czeską, splata się z wojną przeciw z Polsce i cesarzowi. Początkowo była niezbyt dla niego pomyślna i częstemi przerywana rozej-mami. Nie zakończyła jej bynajmniej śmierć Podiebrada w r. 1471, owszem rozpaliła na nowo. K. jeszcze za życia Podiebrada był przez jedną partyę w Czechach, niechętną swemu królowi jako zwolennikowi utrakwizmu (ob.), obwołany królem; teraz pozyskał K. znaczną liczbę stronników zarówno wśród katolików, jak i zwolenników husytyzmu. Ci jednak żądali potwierdzenia swobód, czego K. zrobić nie mógł, nie chcąc tracić pomocy papieskiej, tak potrzebnej do uzyskania korony cesarskiej. Kandydatura K-a upadła i królem czeskim został najstarszy syn Kazimierza Jagiellończyka, -Władysław (ob.). K. nie przestał się jednak za króla Czech uważać i rozpoczął wojnę z Władysławem, popieranym zresztą przez ojca Kazimierza, który nawet drugiego syna K a z i m i e-rza św. (ob.) wyprawił do Węgier, by dochodził tam korony, gdy pewne stronnictwo węgierskie, zachęcone przez cesarza Fryderyka III, podniosło bunt i Kazimierza zapraszało. K. zdołał nawet zdobyć Morawy i znaczną

najznakomitszych królów węgiersk ch. W polityce wewnętrznej K., absolutysta z usposobienia, dążył przedewszystkiem do tego, by szlachta i panowie węgierscy przestali tak zazdrośnie i troskliwie strzedz swoich licznych przywilejów. Zwoływał np. K. sejmy, ale nie z poszanowania dla konstytucyi, lecz po to tylko by otrzymać pieniądze potrzebne; istniejące iustytucye prawne wyzyskiwał jedynie dla swoich osobistych celów. Stąd częste wojny, stąd ta dążność do olśnienia blaskiem swojej potęgi swoich poddanych, by przez to nie mieli czasu myśleć o swoich przywilejach. K. jest też twórcą nowej organizacyi wojska węgierskiego (podzielonego na jazdę, i piechotę i ar-tyleryę, a te znowu na różne pułki wedle broni i munduru), bitnego i karnego, oddanego ślepo swemu wodzowi i królowi, a licznego na te czasy, bo liczącego do 120 000 ludzi. Organi-zacyę wzorowano na rzymskiej. Ta siła zbrój • na była doskonałem narzędziem w rękach K-a. Przetworzył sejmy przez rozszerzenie liczby ich uczestników z niższych warstw narodu, przez co zaszachował oligarchów węgierskich i sejmy zrobił sobie również uległymi. W r. 1486 nadał K. nowy kodeks, usuwający wiele nadużyć z procedury, a przez sejm zatwierdzony. Ulepszył także górnictwo. Za K-a wreszcie zakwitła w Węgrzech literatura i sztuka; K. bowiem w dzie- starannie wychowany i przez częste stosunki z Włochami należał do najwykształceńszych monarchów swego czasu (nawet teologia nie była mu obca) a zarazem do gorących wielbicieli humanizmu i literatury klasycznej. Otaczał się humanistami, przebywał na jego dworze zwłaszcza słynny historyk, włoch, Antonio B o nf i-Szczególnie bowiem historyografia kwitnęła w tych czasach w Węgrzech; obok Bonfiniego pisali swoje kroniki, Janosz Cses-micze, Pan nonius, biskup jagerski (ob.), Jan Thuroczy (ob.) rodowici Węgrzy, Piotr Ranzoni, biskup Lucery itd. Z malarzy słynęli bracia Kasper i Wawrzyniec z Brzetysławy, słynnym był rzeźbiarz Dyonizy, zakonnik pau-liński. K., po śmierci pierwszej żony Katarzyny, kilkakrotnie próbował wejść w związki mał-czas trwało nieporozumienie z powodu spraw j żeńskie i wysyłał swaty do Polski, prosząc włoskich. Za to przestrzegał K. pilnie praw swoich co do nadawania beneficyów kościelnych, jednak czynił to niezawsze w sposób należyty i wybierał kandydatów nie zupełnie odpowiednich; lubił zwłaszcza nadawać biskupstwa cudzoziemcom, nawet nieletnim np. arcy-biskupstwo ostrzyhomskie krewnemu żony swojej 7-letniemu (czy też 9 letn.) Hipolitowi d’Este. Do nieurzeczywistnionych pragnień K-a należało także posiadanie Tryestu i Dalmacyi,

część Śląska, a na Polsce mścił się, przezza-warcie sojuszu i dopomaganie w. ks. moskiewskiemu, Iwanowi III (ob.), i popieraniem buntujących się przeciw Kazimierzowi Jagiellończykowi Krzyżaków (ob.), których W. mistrz Trussechs (ob.) nie chciał składać hołdu, wreszcie wmieszaniem się w spór o biskupstwo warmińskie (ob. Mikołaj Tungen). Wojna o koronę czeską zakończyła się wreszcie w r. 1478 pokojem, którego mocą K. u-znał Władysława Jagiellończyka królem czeskim i pozostawił go w posiadaniu Czech, zatrzymując w swoich rękach Morawy, Łużyce i znaczną część Śląska, które wrazie bezpotomnej śmierci K-a, wolno będzie Władysławowi wykupić. Wojna z cesarzem trwała jednak dalej, a raczej wznowił ją K. po paru latach. Wzięła ona bardzo niepomyślny dla cesarza o-brót. K. bowiem zdobył mnóstwo grodów au-stryackich (Haimburg, Klosterneuburg, Wiener-Neustadt, Tuln, Baden itd.), a w końcu w r. 1485 samą stolicę—Wiedeń, do którego w d. 1 czerwca odbył wjazd uroczysty, przenosząc tam równocześnie swoją stolicę. Z Wiedniem znaczna część posiadłości habsburskich przeszła pod panowanie K-a, który był teraz najpotężniejszym władcą w Europie. Cesarz musiał tułać się po Niemczech i żyć na łasce e-lektorów i książąt Rzeszy. Wojna ta czesko-auslryacka dlatego ^także ważną jest jach K-a, że odwróciła ona zupełnie uwagę K-a od właściwego jego zadania: obrony swego państwa i chrześciaństwa od Turków, z którymi zupełnie przestał wojować a nawet w sojusze z nimi wchodził; Turcy zaś coraz silniej obwarowywali się na półwyspie Bałkańskim. Ze swoimi poddanymi nieraz pozostawał K. w sporach i zatargach, kilkakrotnie podnosili magnaci węgierscy przeciw niemu bunt; był bowiem K. absolutnym z natury i podejrzliwym; a u-więzienie arcybiskupa ostrzyhomskiego, Jana Witeźa, użalającego się przed papieżem na wielki ucisk podatkowy, groźne wywołało niezadowolenie. Z papieżami zawsze pozostawał K. w ścisłych i przyjaznych stosunkach; jedynie z Innocentym VIII (od r. 1484) przez krótki

n i.

o rękę Jadwigi, córki Kazimierza Jagiellończyka (wydanej później za ks. dolno-bawarskiego Jerzego), potem czynił starania o księżniczkę saską, aż wreszcie poślubił w r. 1477 córkę króla neapolitańskiego, Ferdynanda I, Beatry-czę, kobietę bardzo wykształconą i energiczną, która znaczny wpływ wywierała na K-a. Ale nie doczekał się z niej potomstwa. Miał jednak K. syna z nieprawego łoża, z córką burmistrza wrocławskiego Krebsa (czyli Krebila), imieniem Jana, któremu jako nazwisko dodał swój herb „Korwin“ (ob. Jan Korwin). Nie mogąc się doczekać potomstwa, tego to Jana K-a pragnął zrobić swoim następcą i usilne przez długi czas czynił w tym celu zabiegi wśród panów

(będących wtedy w rękach Wenecyi); choć bynajmniej nie ustawał w tym celu w zabiegach,

Pozyskał za to na pewien czas protektorat nad Ankoną. W dziejach wewnętrznych Węgier położył K. wielkie zasługi: należy on zresztą do

Bibliografia. Franknoi:

t. V.

węgierskich. Przywiązany bardzo do niego, kazał go K. bafdzo starannie wychować i wykształcić, a potem oddał mu panowanie nad Ślązkiem i ożenił z Bianką, siostrą Lodovico Sforza z Medyolanu w r. 1487. W ostatnim roku swego życia K. układał się właśnie nad warunkami bliższymi przymierza z królem rzymskim, Maksymilianem (I), synem cesarza Fryderyka III, ale śmierć przerwała zamysły, skierowane teraz ku stosunkom włoskim, i Turcy, z którymi walczył wierny trądycyi ojcowskiej w pierwszych latach swoich rządów, mieli mu tu być pomocni. Umarł K. po trzech dniach gwałtownej choroby (cierpiał czas dłuższy na podagrę) w zdobytym Wiedniu, rezydencyi swojej, w dn. 6 kwietnia 1490, w 47 roku życia. Ciało jego do Węgier przewieziono i w Białogro-dzie (Stuhlweissenburg) w kościele Panny Maryi uroczyście pochowano. Pozostawił także K. po sobie znaczną bibliotekę, zniszczoną jednak do reszty w w. XVII (część przez Turków). Cala świetność państwa Korwinowego skończyła się.

„Math. Corvinus, König von Ungarn“ (Fryburg w Bryzg. 1891); Fessier „Gesell. Ungarns“ t. II, a krócej Gajsler „Dzieje Węgier w zarysie“ t. II (Warszawa 1901). Ponadto dla stosunków polskich: Pappće „Polityka polska w czasie upadku Jerzego z Podiebradu“ („Rozprawy Akademii“ t. VIII) „Polska i Litwa na przełomie Wieków Średnich“ t. I 1480 —1492 (Kraków 1904); Car o „Geschichte Polens“

M. G-y.

Korwin Wawrzyniec, filolog i poeta z XVI w., ob. Novo for en sis L. C.

Korwin Gracyan, technolog polski (* 1779 — f 1821), redaktor i założyciel pierwszego czasopisma technicznego polskiego „Izys Polska“. Wiadomo o nim tylko tyle, iż był podprefektem szkół w Staszowie i że w r. 1814 w urzędowej podróży wywrót powozu nabawił go choroby, która go niemal obezwładniła. W nekrologu, drukowanym w zeszycie - grudniowym „Izydy“ z r. 1821, Lelowski tak się o nim wyraża: „K. był to człowiek pełen zdolności i zapału, a nauki i sztuki nadobne były jego żywiołem, którym się poświęcał przez całe swe życie. Przy gorącej żądzy stania się swym ziomkom użytecznym, nawet złożony chorobą, bezczynnym być nie mógł, a pokonawszy liczne trudności przyprowadził do skutku projekt pisma peryodyczuego, którego celem było rozszerzanie i upowszechnianie w kraju wiadomości technicznych. Nadzwyczajna jego wytrwałość poświęcenia się i zasługa w tym trudnym zawodzie nie dadzą się godniej jOcenić, jak przytoczeniem jego odpowiedzi, którą na czynione mu nieraz od przyjaciół uwagi, iż przy tej pracy resztę sił starga i zgon sobie przyspieszy, zwykł był w krótkich słowach dawać „lepsze życie krótkie byle pożyteczne“, i twierdził, że najdolegliwsze boleści znośneini były mu przy pracy, której pożyteczność od powszechności uznaną została. Zmarł w 42-im roku życia pozostawiając pismo w pełnym biegu, zorganizowaną redakcyą i wytkniętą drogę dalszego rozwoju. K. redagował czasopismo to w Warszawie w r. 1820 i 21 i wydał 6 tomów, a po jego śmierci prowadził dalej Lelowski.—K-owi należy się ta wielka zasługa, że pierwszy założył poważne czasopismo, poświęcone sprawom przemysłu, techniki i rolnictwa, które przez lat osiem wychodząc, przyniosło budzącemu się przemysłowi krajowemu niezaprzeczony pożytek. Redakcya, zaznaczając w prospekcie wzmagające się zamiłowanie nauk oświadcza: „iż mimo tak usilne do oświaty dążenie, mimo znakomitych w niej postępów, nauka rzeczy przyrodzonych, bliższy wpływ na potrzeby życia naszego mająca, tudzież wiadomości ekonomiczne i techniczne, jeszcze nie w takiem są u nas rozpowszechnieniu „na jakie istotnie zasługują“. Wspomniawszy o potrzebie przyswajania zagranicznych odkryć i wynalazków, o zasługach Kluka, wreszcie o potrzebach rolnictwa krajowego, redakcya podaje program zamierzanego wydawnictwa, który przytaczamy tu jako historyczną pamiątkę... „Takiemi widokami pobudzona zawiązała się w Warszawie redakcya pisma peryodycznego pod tytułem: „Izys Polska, czyli dziennik umie, jętności, wynalazków, kunsztów i rękodzieł, poświęconych krajowemu przemysłowi, tudzież potrzebie wiejskiego i miejskiego gospodarstwa. Głównym pisma poinienionego celem będzie rozszerzanie i upowszechnianie użytecznych dla kraju naszego wiadomości, któreby dążyły do zwrócenia uwagi na przedsięwzięcie środków, służących ku rozszerzeniu krajowego przemysłu, czy to przez wskazanie obcych przykładów, czy przez udzielenie potrzebnych przepisów w rozmaitych gałęziach gospodarstwa krajowego“. Dalej następuje przedstawienie zakresu tegoż pisma. „Izys polska“ rocznie z dwuuastu numerów, sto arkuszy obejmujących, złożona wychodzić będzie co miesiąc w 8-o majori, pięknym drukiem i na pięknym papierze. Cena prenumeraty roczna w kraju bez poczty wynosi 54 złote, a z pocztą zł. 60. Za granicą zaś podług umowy z zarządami pocztowemi. Redakcya skupiła o-koło siebie grono wybitniejszych techników ówczesnych polskich i z zamieszczonego programu przedstawionego w prospekcie wywiązała się znakomicie. Zdarzały się bowiem w czasopiśmie tein artykuły popularne ze wszystkich zakresów techniki i gospodarstwa rolnego, dające jasny obraz ówczesnego stanu przemysłu tak w kraju jaki zagranicą. Z mnóstwo prac samego K-na drukowanych w tem-że czasopiśmie zasługuje na uwagę nader ciekawy artykuł p. t. „Rzut oka na postęp handlu i przemysłu czasów dawniejszych w ogólności i w ,>zczególności na stan Polski, tudzież uwagi nad niedostatkiem pieniędzy“. Uwydat-

1904.

niono w nim rozkwit bogactwa krajowego w wiekach XV i XVI, początek upadku w XVII, przytoczono poglądy, rozwijane w czasopismach z końca XVIII wieku, na panujący podówczas przesąd, iż kraj nie potrzebuje przemysłu; podniesiono zasługi Tyzenhauza około rozwoju fabryk oraz zaznaczono dobroczynny wpływ usiłowań prawodawczych, mających na celu zrównanie stanów. Jako warunek dalszego rozwoju postawiono równowagę między „industryą rękodzielniczą, a reprodukcyą rolniczą“. — Por. „Czasopiśmiennictwo techniczne Polskie“ przed rokiem 1875, Feliks Kucharzewski, Warszawa

M. H.

Korwin, pseudonim Wincentego C h e ł m i ń-ski e gd.

Korwin H., pseudonim Henryka Kamieńskiego.

Korwin J ó ż e f, pseudonim Józefa Kucz yń-s k i e g o.

Koryacy. Pierwsze wiadomości o K-ach przedostały się do Rossy an już w r. 1648 od kozaka Durniewa, który odkrył cieśninę, nozwaną w przyszłości cieśniną Be-rynga, wiadomości te jednak były nader skąpe. Pewnem jest tylko, że w r. 1649 założono Anadyrskie zamczysko i Anadyrski ostrog ), obecnie wieś Marko wo, będącą ogniskiem handlu z Rossyanami oraz ościennemi plemionami koczująceini (Tamutami, Jakutami i in.). Ówcześni zaborcy rossyjscy, ze względu na swój niski poziom umysłowy, nie mogli dać pożądanych o K-ach informacyj, do czego przyczyniał się jeszcze stan opłakany kraju Giżygińskiego, którego zaledwie małą cząsteczkę zaludniali K-cy. Z górą półtora wieku upłynęło, zanim w papierach urzędowych znalazła się wzmianka o tem maleń-kiem plemieniu, które wraz z Tamutami (bardziej szczegółowa statystyka dotąd prowadzoną nie była) liczy w okręgu Giżygińskim zaledwie 5 tys. osób płci obojga. Tę wzmiankę zawdzięczamy klęsce głodowej, która nawiedziła Giżygiński okrąg w r. 1816. W celu zorganizowania pomocy dla głodnych wydelegowany został „fort-mejster“ Kruze, który otrzymał od K-ów, jako ofiarę na głodnych 5 000 jeleni. Śród K-ów panował również wielki głód, wiele kobiet i dzieci, czekając na mężczyzn, którzy się po zwierzynę udali, poumierało z głodu, wreszcie w jednym z aułów dwie młode dziewczęta (18-0 i 20-letnia) pożerały trupy ludzkie, by się uratować od śmierci głodowej. Wówczas część K-ów koczowała za Giżygą, pomię-dży zatoką Penżeńską, rzeką Anadyr a oceanem Wschodnim (Wielkim). Oto wszystkie dane, jakie do r. 1855 dało się zgromadzić o K-ach. Świeższe wiadomości zawdzięczamy przeważnie podróżnikom Ditmarowi i Kennanowi. K-cy dzielą się na dwie grupy: osiadłych i koczujących. Zamieszkują pobrzeża zatok Giżygiń-skiej, Penżeńskiej i Ólutorskiej (na brzegu morza Berynga); tych zowią K-mi Olutorskimi. Język K-ów ma wiele podobieństwa do języka Czukczów. Chociaż niektórzy zaficzają K-ów do plemienia mongolskiego, danych jednako ani po temu, ani równieżwedług mniemania innych , do zaliczenia ich do plemienia tunguskiego, jest jak dotąd zbyt mało. Prawdopodobnie z pochodzenia należą do plemion, zaludniających Alaskę (w Ameryce), skąd, jak się zdaje, niegdyś wy wędrowali. Typ K-w cechuje głowa trochę przypłaszczona, twarz okrągła, szczęki niewielkie, małe żywe oczy, długi trochę garbaty nos, duże usta, grube wargi, kolor skóry śniady, włosy czarne, zarost niewielki. Mężczyźni strzygą włosy krótko, kobiety —mężatki i dziewczęta — plotą w dwa warkocze. Urzędownie K-y zaliczają się do prawosławnych, faktycznie zaś są szamanistami. Gdy połów ryb obfity, gdy K. ma się udać w podróż, lub gdy wraca z podróży, przed połogiem lub po szczęśliwym połogu żony, we wszystkich wypadkach życia codziennego składa ofiary bóstwom z psów lub jeleni. Jak u wszystkich szamanistów w wielkim poszanowaniu u K-ów jest „gospodarz miejsca“ — duch gór, lasów, wód itd. To też na górach lub w skałach nieraz lv-y zarówno, jak Jakuci, Tamu-ci, Karagasi, Sojoci i inni, składają tym duchom wolierze jadła, napoje, tytoń itd. Jedynem zajęciem K-ów osiadłych jest polowanie i rybołówstwo. Jeżdżą na psach zaprzęgowych. Mieszkają w jurtach, które budują w sposób następujący: po wykopaniu jamy kwadratowej 1 arsz. głębokości, w czterech kątach jej wbijają słupy, które wiążą belkami poprzeczne-mi, z wierzchu kładąc również belki. To wszystko zzewnątrz zasypują ziemią, w środku sufitu pozostawiając otwór dla ogniska. Do otworu tego przystawiają drabinę do wychodzenia z jurty, za grzech bowiem uważają wychodzenie i wchodzenie w zimie przez drzwi. Druga drabina stoi zwykle zzewnątrz przyparta do dachu. By wejść do jurty, trzeba po drabinie wieść na dach, a następnie już przez o-twór dymny po drugiej drabinie zejść do jurty. Podróżnicy nie dają wyjaśnienia tego zwyczaju. Z wielkiem jednak prawdopodobieństwem przypuścić można, że w ten sposób K-y chronią się przed dzikiemi, zwykłe głodnemi w zimie zwierzętami: niedźwiedziem, lub wilkiem, którego uważają za sługę złego ducha. Umeblowanie jurty nie grzeszy zbytkiem: kłoda, a u bardziej zamożnych kocioł do wody i tapczany z pościelą, ustawione na sposób jakucki pod wszystkiemi ścianami jurty. Warunki bytu, a szczególnie to wchodzenie i wychodzenie przez otwór dymny, gdy na ognisku tlą drwa, zgubnie wpływa na oczy, to też niemal w każdej jurcie chorują na oczy. K. koczujący zajmują się przeważnie hodowlą jeleni, niektórzy mają ich bardzo wiele. Z koczujących opłaca podatek, tak zwany „jasak“, 1 760 dusz. Ubra. nie letnie i zimowe składa się z kuchlanki

kaftana futrzanego (w lecie sierść na kaftanie strzygą), przepasanej rzemieniem. Kanty kuch-lanki z czarnego futra, upiększone blaszkami lub paciorkami, spodnie również futrzane; buty wysokie ze skóry jeleniej, futrzane, sierścią nazewnątrz, czapka ze skóry wilczej z uszami.

nie to nie było jednak wcale dziełem jednora-zowem, skutkiem jakiegoś świetnego nad Tatarami zwycięstwa np. nad Sinemi Wodami, ale uwieńczeniem długich wysileń. K-e, popierani przez Litwę, szukali przedewszystkiem pomocy żywiołów miejscowych i starali się przedewszystkiem zapewnić ludności bezpieczeństwo. Stąd też, ponieważ nie zastali ani jednego zameczka wskutek zakazu Tatarów, zaczęli je teraz systematycznie wznosić od halickiej granicy, wzdłuż Bohu i Dniestru. Stanął więc obronny zamek w Smotryczu, Bakocie, Kamieńcu, Winnicy, Bracławiu. Walczyć prócz tego musieli ustawicznie z carzykami tatarskimi i licznymi miejscowymi atamauami, nim ich do uległości i posłuszeństwa przywieść potrafili. Władzę swoją książęcą na Podolu zawdzięczali przedewszystkiem przychylności ludności miejscowej, a w stosunku do sąsiadów przybierali chwiejną postawę zarówno względem Polski jak Węgier, stosownie do chwili i interesu: byle tylko ich nowe „państwo“ nie doznało uszczerbku. Występują oni jednocześnie i razem: jeden tylko Fedor dłuższy czas przebywa w Nowogródku ojcowskim. K. wogóle byli wielkie-mi organizatorami i osadnikami Podola. O najstarszym z nich, K o us t a n ty m, wiadomo wogóle niewiele. Przechowała się tylko legenda, nieprawdziwa, że Kazimierz Wielki chciał wydać za niego swą córkę i następcą na tronie polskim zrobić, ale żądał przejścia na obrządek łaciński: Konstanty jednak warunek ten odrzucił. Po r. 1385 wyjechał podobno do Węgier i tam umarł. Rok śmierci jednak nie jest znany. Jerzy młodość spędził na Rusi Czerwonej i Wołyniu u stryja Lubarta. W 1349 występuje w układach książąt litewskich z Kazimierzem Wielkim o ziemię Lwowską. Posiadał jakąś drobną dzielnicę na Wołyniu i dlatego wszedł w stosunek zależności od Polski: przynajmniej w r. 1366 w traktatach polsko-litewskich występuje jako świadek po stronie polskiej. Powołany potem na hospodara Multan został w Suczawie otruty, a w Wasziulach, monasterze w okolicach Berładu, pochowany: wszystko to nie jest bezwarunkowo pewne. W r. 1374 wraz z bratem Aleksandrem nada

Świąteczne ubranie kobiet wyróżnia się tem, że kuchlanka bramowana jest futrem z wydry albo rosomaka i ozdobiona drobnemi perełkami lub paciorkami. Kobiety zamężne upiększają twarz tatuowaniem, przyczem co rok dodają na twarzy nowy rysunek. Małżeństwo de juro może być poligamicznem, de facto, głównie ze względów ekonomicznych, bywa monoganicznem.

Mężczyzna zwykle wypłaca za żonę kałym, wiano, tu jednak, jak i u Czukczów panuje zwyczaj, że zamiast kałymu mężczyzna przez pewien czas służy u przyszłego teścia. Trupy zmarłych zwykle palą, poczem popiół rozsypują na wszystkie strony. Osiadli już chowają zmarłych, pzyczem'^ na mogile składają kamienie, kości zwierząt lądowych lub morskich. K. należą do tych nielicznych plemion, które jak Czukcze lub Sojoci klanu Todu, zabijają ludzi starych i nieuleczalnie chorych. Pożywieniem K-ów są przeważnie: ryby, mięso dzikich zwierząt i jeleni, oraz rośliny nieuprawne, przeważnie cebulki Lilium Marthagon. Niektórzy K-cy o-siadli w ostatnich czasach zakładają sady warzywne, sadzą kartofle i rzepę. Wszystkie przedmioty kupują od Rossy an w zamian za futra i skóry upolowanych zwierząt. K-cy przez długi czas walczyli z Rossyanami o swą niepodległość i dopiero ulegli po niejednokrotnem zdziesiątkowaniu przez ospę.—B i b 1 i o g r afi a:

je Kamieńcowi prawo magdeburskie, a niedługo potem Dominikanom w Smotryczu wielkie

zaznaczył swą skłonność ku cywilizacyi zachodniej. W bliskich stosunkach pozostawał z Kazimierzem Wielkim, od którego otrzymał w r. 1366 po Lubarcie ziemią Włodzimierską i którego był lennikiem. W r. 1370 uczestniczy w pogrzebie Kazimierza W. Wtedy to, korzystając z jego nieobecności, Lubart zajął zamek włodzimierski. Aleksander, wróciwszy na Podole, rządził niem wspólnie z bratem Jerzym, a po jego śmierci sam, wojując często z Tatarami. W potyczce też z nimi, koło r. 1378 poległ; pochowany w Smotryczu, w kościele

Dit mar „O K-ch i wieśma blizkich k nim po proischożdienju Czukczach“ („Wiestnik Russka-go Geograficzeskago Obszczestwa“ t. t. 15 i 10, 1055 i 1856 r.); Ditmar „Mélanges russes“ (t. III); Kenn an „Tent.-life in Siberia“ (New-York 1889); gazeta „Priamurskija Wiedomosti“ za rok 1896 JNsJVs 116—123. F-c-Koryatowice albo K oriatowicze , ród książęcy pochodzący od Koryata, Gedyminowi-ca (ob. Gedyminowice). Ów Kor y at zmarł między 1358 — 1366 r.) jako chrześcia-nin, przyjął bowiem chrzest pod imieniem Michała, jeszcze za życia ojca. Nie odznaczył się niczem, a działalność jego dziejowa ogranicza się na nieszczęśliwie odprawionem poseł- J fundacye. Aleksander, n aj wybitniej z braci stwie do chana tatarskiego z prośbą o pomoc zbrojną w r. 1349 lub 1350: nieszczęśliwie dla tego, że chan wydał K-a posłom W. ks. moskiewskiego Szymona, przybyłym właśnie by paraliżować zamysły Olgierda, od którego K. posłował. Szymon wypuścił jednak wkrótce K-a i innych posłów, ujęty darami Olgierda. K. pozostawił czterech synów: Konstantego, Jerzego i Teodora (Fedor), zw. K o r y a t o-wica[mi po ojcu. Najważniejszą ich zasługą jest podbój Podola, bezludnego i dzikiego dotychczas, dla kultury i cywilizacyi. Wyzwole

dominikańskim. Aleksander był pierwszym z K-ów, który przeszedł na wiarę łacińską, podobno za staraniem Ludwika węgiersk. Stosunki tych trzech K-ów z Kazimierzem W. i Ludwikiem węg. sprawiły, że handel zaczął się na Podolu rozwijać i rozszerzać. Ich także zasługą było, że w tym czasie nie przyszło zupełnie do walki między Polską a Litwą o Podole. K-ce jakkolwiek podlegli W. ks. litewskiemu (Olgierd), byli jednak przezeń wcale niekrępowani w swoich czynnościach i działalności.—Najmłodszy wreszcie Fedor przez jakiś czas rządził w Nowogródku, ale prawdopodobnie dopiero po śmierci ojca. Jeszcze przed r. 13*30 udał się na Węgry i otrzymał od Ludwika rozległe obszary do zarządu ze stolicą Munkacs: dlatego też zwano Fedora, księciem na Munkacsu. Około tej twierdzy ufundował Fedor klasztor dla mnichów obrządku wschodniego w r. 1360 (8 marca), a każdemu przełożonemu tego klasztoru służył od końca XV w. tytuł biskupa munkackiego. Oprócz tego w mieście Bereghszaz (około Munkacsa) założył kościół i szpital dla katolików. Przebudował także i obwarował zamek w stolicy swego komitatu, w Munkacsu. Na Podole przybył Fedor po śmierci braci, niewiadomo jednak kiedy, i uważał się za lennika Ludwika węg. Gdy Jagiełło wstąpił na tron polski, złożył mu Fedor hołd z Podola w Krakowie, ale w 1392 r. podniósł bunt przeciwko Witoldowi Kiejstutowi-cowi, za co w roku następnym utracił swą dzielnicę, zarówno Podole jak Nowogródek. Fedor uszedł na Węgry i tam w podeszłym wieku, po r. 1408 życia dokonał. —O jego działalności na Podolu niewiele można powiedzieć.

ca nie dosłyszał; legenda mityczna uważa ich za synów Apollina i Thalii i nadaje im także nazwę Kuretów, Idajskich Dakty-1 ó w, rzezańców Gallów, po łacinie Galii; cześć bogini swej oddawali oni z szalonym, rozpasanym entuzyazmem, kalecząc się nieraz dobrowolnie, wśród dzikich okrzyków, z huczną muzyką, wyprawianą na cymbałach, bębnach, rogach i piszczałkach, zawodząc przy-tem często pląsy w pełnej zbroi,

Xiç, mpptyrj, nadają im także przydomek tptxôpvâaç, dla potrójnego brzegu na hełmach, który tak wyglądał, jakby trzy hełmy, jeden na drugim, na głowie nosili: ob. K y Re le i Kabiro-w i e.

7CpÓ-

zwane

S. Dr7.

Kory bas, po grecku xopoßa?—avtoç, po łacinie Gorybas—antis, syn bogini Kybeli (ob.) i Jazyona, a według Apollodora (1, 3, 4) syn Apollina i Thalii, założył miasto Hierapytaę na wyspie Krecie, miał on zaprowadzić kult bogini Rhei albo Matki bogów Mrjrirjp, MsyàXï], ded, Magna Mater, w Azy i, gdzie ją Kybelą zwano, i ustanowić osobnych jej kapłanów, zwanych Korybautami (ob.).

Korybut, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem —na barku złotego półksiężyca z takąż gwiazdą sześciopromienną między rogami — krzyż złoty, mający przekrzyżowany słup od góry i obaVramiona. Nad hełmem w koronie pięć strusich piór białych. Labry czerwone podbite złotem. Niektóre rodziny używają pola błękitnego, w hełmie zaś kładą trzy pióra lub mitrę książęcą, tarczę zaś okalają płaszczem z gronostajów. Stary herb ruski, któremu na-

na-

S. Drz.

«a

Kr

m:.

Żona jego, niewiadomego pochodzenia, sprowadziła do Munkasca Bazylianki, a Fedorowi zostawiła dwie córki: Annę i Maryę, którym Zygmunt luksemb. wyznaczył wr. 1416 dotacyę roczną. Na Fedorze wygasła linia K-ów. Inni bowiem według Stadnickiego nie należą do tego rodu mianowicie Lew. K., który poległ w bitwie nad Worsklą (1399) i Bazyli, który w 1403 r. przyrzekł wierność koronie polskiej.

Literatura: Wolf: „Ród Gedymina“; Stadnicki „Koryat Gedyminowic i Koryatowice“

(Rozpr. Akad. Umiej: t. VII); Al. Jabłonowski: „Podole starożytne“ (Ateneum 1887); Iz.

Fig. 7. Korybut (herb)-

M. G-y.

Szaranie wicz „Rządy Władysława Opolskiego“.

Koryatowicze-Kurcewicze, ród kniaziowski, zwę Korybut nadali dopiero późniejsi pisarze (ob. K u r c e w i c z o w i e).    heraldyczni polscy, poczynając od Jabłonow-

Koryatowiczów-Kurcewiczów książąt herb skiego, na tej zasadzie, że niektóre rody, pie-(ob. Kurcewiczów herb).    czętujące się nim, wywodziły się od Korybuta

Korybanci po grecku xopoßavrsc;, po łacinie Olgierdowica (ob. Korybutowicze) i uży-Corybantes (ob. K o r y b a s), kapłani bogini wały przydomku ,,Korybut“. Herbu omawiane-Rliei, Kybeli na wyspie Krecie i we Frygii; gdy go używają rody: Daszkiewiczów, Kołodeńskich Rhea oddała im na górze Dikte albo Ida mło- (zgaśli), Łabiszyńskich, kn. Nieświckich (zgaśli dziuchuego Zeusa w opiekę, sprawili oni, że- w w. XVII) kn. Poryckich (zgaśli), ku. Rowień-laznemi oszczepami w tarcze uderzając, tak skich (zgaśli w wieku XVI); Sołtanów, kn. Wi-wielki szczęk i hałas, że Kronos kwilenia chłop- śniowieckich, kn. Woronieckich, kn. Zbarażskich

K. w kwietniu 1422

(zgaśli w r. 1631); Nikityniczów-Zdanowiczów i Zernickich. Źródła: Jabłonowski; Kuropat-nicki: Małachowski; Kosiński; Wolff; Siebma-cher IV, 14, 13; Wielądko.

Korybut Zygmunt (właściwie Z y g mu nt Korybut, zwany często przez historyków Ko-ry butem), drugi z kolei syn Dymitra Kory-buta Olgierdowica (ob.), ks. siewierskiego (na Nowogródku Siewierskim, zmarł po r. 1404; a nie w 1399) i Anastazyi, córki Ołega, ks. rjazańskiego, a wdowy po kniaziu Druckim Dymitrze Wasilewiczu, znanym w dziejach namiestnikiem Czech w czasach husyckich. W wyprawie Witolda na Smoleńsk w 1404. Z. K. nie brał wcale udziału, tylko jego ojciec, i w dziejach po raz pierwszy występuje K. w r. 1410, w bitwie pod Grunwaldem na czele własnej (51-ej) chorągwi. W 1412 towarzyszy stryjowi swojemu, Jagielle (ojciec Z-a K-a Dymitr., był bratem przyrodnim Jagiełły) na zjazd zirZygmuntem luksemb. w Lubowli. W r. 1414 występuje jako świadek na dokumencie Jagiełły, zawierającym pełnomocnictwo dla posłów polskich, wyprawionych na sobór w Konstancy]'. W tym samym roku bierze K. czynny udział w wojnie z zakonem Krzyżackim wraz z królem i Witoldem, odznacza się w niej nawet, bo zdobywa twierdzę Prabutę (Kiesenburg) w Pomeranii koło Kwidzynia. Odtąd znika na dłuższy czas, bo do r. 1421 tj. do chwili, gdy rozpoczęły się układy z Czechami o przyjęcie korony czeskiej.    Husytyzm rozrósł się

właśnie na dobre w Czechach po śmierci króla Wacława (f 1419) i wielkiem zwycięstwie nad jego bratem Zygmuntem luksemb. pod Wy-szegradem w 1420. Zwolennicy nauki Husa rozpadli się na dwa wielkie stronnictwa: umiarkowanych Utrakwistów (Kalikstynów) i skrajnych Taborytów z Janem Żiżką na czele, walczących ze sobą; Zygmuntowi luksemb. mała tylko armia sprzyjała. Anarchia zapanowała w kraju, dlatego Utrakwiści w celu uspokojenia państwa i pokonawszy stawiane im (przez Prażan, zwłaszcza ławników) przeszkody, wyprawili w poselstwie uroczystem do Jagiełły Czenka z Wartenberga, Werncza z Ranko wy i Ulryka z Rosenberga, zapraszając go na tron czeski. Sejm łęczycki odmówił przyjęcia korony czeskiej przez Jagiełłę ze względów re-ligijno-politycznycli; wogóle sprawa ta dłuższy toczyła się czas i Czesi kilkakrotnie wyprawiali posłów. Wreszcie po porozumieniu się z Jagiełłą, który w zasadzie unii polsko-czeskiej nie był przeciwny, również dzięki ostremu zatargowi z Zygmuntem luksemb. (wyrok wrocławski) koronę czeską przyjął Witold, oświadczywszy to poselstwu czeskiemu, które z Niepołomic przybyło do niego, do Wilna (1421). A ponieważ narazie nie mógł osobiście udać się do Czech, Z. K. został więc mianowany jego tymczasowym namiestnikiem, wielkorządcą. Zaraz zaczęły się przygotowania do wyprawy, zbieranie ochotników tak w Litwie, jak w Polsce, gdzie żadnych nie stawiano w tym względzie przeszkód, i Z. K. zdołał zebrać drużynę z 5 000 rycerstwa złożoną. Zaznaczyć także należy, że gdy wieść o przyjęciu korony czeskiej przez Witolda doszła do ces. Zygmunta luksemb., pojawiły się w jego radzie głosy, by cesarz swoją jedynaczkę, Elżbietę, wydał za K-a i przez to sparaliżował całą sprawę, zwłaszcza że jego siostra, Helena, była żoną Janusza, ks. raciborskiego, oddanego cesarzowi i wrogo uspososobionego dla husytyzmu. Projekt ten jednak do skutku nie doszedł; Witold, który papieżowi Marcinowi doniósł o wysłaniu Z. K-a celem uspokojenia Czech i wygubienia herezyi, nie uląkł się gróźb papieskich i od zamiaru nie odstąpił, r. wyruszył więc z Krakowa na czele swego wojska, w którem znajdowało się wiele polskiej młodzieży szlacheckiej. Ciąguął przez Morawy i tam zdobył miasto Uniczów (Mährisch—Neustadt), skąd wysłał do Czech odezwę oznajmu-jącą, że przybywa jako namiestnik wielkiego księcia Witolda, aby objąć w jego imieniu te kraje w posiadanie i bronić je od nieprzyjaciół wewnętrznych i zewnętrznych: wzywa więc wszystkie stany i stronnictwa, by się stawiły na sejm do Czasławia. Zygmunt luksemb. cofnął się przed nim do Węgier. W Czasławiu przyjęli go i uznali namiestnikiem Utrakwiści i nowa, świeżo obrana ława praska (ławnicy), poczem 16 maja K. odbył uroczysty wjazd do Pragi, potwierdziwszy poprzednio prawa husyc-kie, i przyobiecawszy, że nie naruszy w ni-czem nowej wiary; jeszcze większą zjednał sobie przychylność, gdy przyjął komunię pod dwiema postaciami. Przyjęto go przychylnie tem bardziej, że Utrakwiści tęsknili, za jakimś trwalszym porządkiem, a zebranie gminy uchwaliło surowe zarządzenia, mające na celu utrzymanie pokoju między stronnictwami; przywołano naprzód wygnanych z Pragi magistrów, księży i zaczęto czuwać nad czystością nauki stosownie do zasad Synodu praskiego z r. 1421. Taboryci tylko, a z nimi Żiżka, byli K-owi z początku niechętni, ale i oni poddali się mu wkrótce i zarządcą kraju uznali w dn. 11 czerwca 1422 r. K. po uporządkowaniu spraw praskich, wyruszył z Prażanami i Polakami na zdobycie twierdzy Karlstein, jedynego przytułku partyi rojalistycznej i Zygmunta luksemb. Twierdza się nie poddała, więc K. rozpoczął jej oblężenie, bardzo trudne z powodu jej położenia warownego. Po pierwszem oblężeniu bezskutecznem, K. po naradzie zawarł z załogą Karlstein rozejm jednoroczny, zwłaszcza że w Pradze wybuchły nowe niepokoje, mające na celuprzywrócenie dawnego porządku i usunięcie Z. K. Nieprzyjaciele rośli liczebnie, bo brakło K-owi sławy wojennej i śmiercią ukarał sprawców owych ostatnich w Pradze rozruchów. Stanowisko K-a stawało się coraz trudniejsze a sprawa Husytów wikłała się coraz bardziej; Zygmunt luksemb. orężem i dyplomacyą walczył z husytyzmem, aż wreszcie na zjeździe w Kezmarku ( ob.) w 1423 pogodził się z Jagiełłą i Witoldem, skutkiem czego Witold na życzenie Jagiełły odwołał K-a z Czech. Jeszcze w grudniu 1422 r. opuścił on był Pragę i cofnął się w głąb kraju, z powodu wzmagającej się niechęci Taborytów i oziębienia stosunków z Utrakwistami. W kwietniu otrzymał list Jagiełły odwołujący go, okazał mu się posłusznym i zaraz do Polski powrócił. Ze zjazdem kez-marskim poczyna się nowy okres w dziejach sprawy husyckiej w Polsce, następuje zwrot w polityce polskiej; rząd polski występuje wrogo przeciw liusytyzmowi. Wiele się na to przyczyn złożyło, między innemi zabiegi pap. Marcina Y i duchowieństwa polskiego, zwłaszcza Zbigniewa Oleśnickiego, i intrygi cesarza Zygmunta, a obok tego ciągłe walki między stronnictwami husyckiemi i niepokoje w Czechach. Misya K-a była na teraz skończona, ale ważna w skutki dla Polski; nietylko bowiem sam K. zaraził się i sprzyjał wielce husytyzmowi, lecz i wielu z towarzyszących mu Polaków, a przez to nauka Husa rozszerzyła się bardzo w Polsce i podatny grunt znalazła wśród szlachty, niechętnej duchowieństwu z powodu sporów o dziesięciny (t. zw. konfederacya Spytka z Melsztyna). K. prosił teraz króla o nadanie mu ziemi Dobrzyńskiej, król odesłał go do generalnego zjazdu, obradującego właśnie w Warcie (Statut warcki), ale ten odmówił. To zraziło K-a i w r. 1424, zebrawszy znaczną liczbę ochotników z pośród rycerstwa polskiego, wyruszył wbrew Jagielle na własną rękę do Czech, gdzie 29 czerwca stanął w Pradze i został przez Prażan i panów z ich stronnictwa za regenta państwa uznany. Jagiełło oburzony tem wydał surowy edykt t. zw. Wi e-1 u ń s k i przeciw szerzeniu herezyi w Polsce i zwolennikom husytyzmu, tych zaś, którzy u-dali się z K-em, skazał na banicyę i konfiskatę dóbr. Tymczasem Taboryci i Prażanie zawarli między sobą pokój i wspólnie wraz z Żiżką i K-em, wyprawili się na Morawy. W czasie tej wyprawy umarł Żiżka(1424), a K. naczelny teraz wódz, zajął na Morawach Trzebieże i Ewanczyce. K. starał się gorliwie uspokoić waśnie stronnictw, które ua-nowo po śmierci Żiżki wybuchły i wogóle do jakiegoś pokoju i ładu kraj doprowadzić, jakkolwiek osobiście sprzyjał Prażanom. Zamknął się w Pradze i zdołał ją obronić przed zdobyciem Taborytów. To zjednało mu umysły wielu ze szlachty, między nimi Podiebrada, ojca późniejszego króla czeskiego Jerzego, który u-znał go swym zwierzchnikiem (1425). Równocześnie K. dokładał wszelkich starań, by Czechów pogodzić z Kuryą papieską, jakkolwiek sam znajdował się pod klątwą; udawał się w tym celu o pośrednictwo do Jagiełły, ten

jednak na synowca obrażony, nie przyjmował nawet jego listów. Podobnież bezskuteczne były jego zabiegi u Zygmunta luksemb. i elektorów niemieckich. Wreszcie udało się K-owi zapewne za sprawą Witolda przebłagać Jagiełłę, dzięki czemu, papież w r. 1426 zwrócił się do Jagiełły i Witolda z prośbą, by przyjęli na siebie pośrednictwo pogodzenia Husytów z kościołem. Nie doprowadziło to jednak do żadnego skutku, owszem wywołało upadek K-a. Listy jego do papieża przejęto, usiłowania odkryto. co silne podejrzenie rzuciło na księcia. Jan z Rokiczany, kaznodzieja husycki, odczytał owe listy z ambony, lud zbuntował się, napadł na K-a niespodzianie w zamku królewskim praskim 17 kwietnia 1427 r., pochwycono i osadzono go w więzieniu w Waldstein w okręgu Bolesławskim. Równocześnie uwięziono kilku jego znakomitszych stronników, jak Prokopa z Pilzna i zdławiono całe stronnictwo. Po paru miesiącach więzienia, we wrześniu, K-a wypuszczono i do Polski odprowadzono. Znikł teraz na czas pewien. Przebywał zapewne u swej siostry Heleny, żony księcia raciborskiego,' a gdy Husyci (Taboryci) w 1430 napadli na Śląsk, przyłączył się do nich, zdobył miasto Gliwice i tam swą rezydencyę założył. Stąd podejmuje niszczące wyprawy w okolice sąsiednie, zwłaszcza na dobra kościelne, np. na klasztor Kartuzów w Lechnicy. Gliwice stały się ogniskiem ruchu husyckiego, siedzibą Husytów polskich, a poniekąd i czeskich. Zmarł tymczasem Witold i Swidrygiełło podniósł groźny rokosz. To powstanie zmieniło sytuaeyę polityczną i Jagiełłę zbliżyło znowu do Husytów, zawarł on z nimi przymierze i przyjął od nich pomoc zbrojną, zezwolił na głośną dysputę teologiczną w Krakowie z profesorami wszechnicy w 1431. K. miał w niej udział i gwałtownie występował, a nawet wysłał swego zaufanego Mleczka do Świdrygiełły, ofiarując mu przymierze przeciw Polsce. Pogodził się jednak z królem; Jagiełło na prośby jego przyjaciół — Husytów, z którymi wkrótce po owej dyspucie krakowskiej zawarł przymierze, przypuścił go do łaski. Ale nie długo trwała zgoda. Z. K. sprzymierzył się rzeczywiście ze Świdrygiełłą i pospieszył mu z pomocą z wiernymi sobie Czechami i Ślązakami. Do Jagiełły, który w 1434 r. umarł, więcej się nie zbliżył. W bitwie pod Wiłkomierzem w r. 1435 K. jako wyćwiczony w sztuce wojennej, otrzymał naczelne dowództwo nad wojskami Świdrygiełły. Ujrzawszy jednak hufce polskie, radził nie staczać walki i klęskę przepowiadał; j nie posłuchano jednak jego rady, Świdrygiełło • i wspierający go w tejże bitwie, jak wogóle w całein powstaniu, Zakon inflancki poniósł zupełną porażkę. K. uczestniczył w niej wbrew przekonaniu i walcząc mężnie, dostał się do niewoli polskiej i wkrótce z ran odnie-j sionych umarł. (1435). Najważniejszą i naj-

stot. saec. XV“ t. II.

n.

i).

istotniejszą częścią życia K-a była jego działalność w sprawie husyckiej, która znalazła w Polce silny odgłos i podatny grunt do rozwoju, a zasadniczą podstawą tego ruchu były raczej pobudki ekonomiczno-socyalne, niż polityczne: oczywiście usunąć trzeba zachowanie się rządu polskiego. — Liter atura o Z-cie K-cie: K. Stadnicki: „Bracia Władysława Jagiełły“ (str. 50 —101 wyłącznie poświęcona Z-owi K-wi); Wolf: „Ród Giedymina;“ Chłędowski „Z. K.“ (Bibl. warsz. 1864). Do stosunków z ruchem husyckim: Palacky: „Geschichte Böhmens“ t. III część 2 i 3; Prohaska: „Polska i Czechy aż do odwołania Korybuta z Czech“ („Rozpr. Akad.“ t. VII i VIII) i „Polacy i Czechy po odwołaniu Korybuta“ („Przewodn. nauk. i liter.“ 1883); tegoż „W czasach husyckich“ i „Ostatnie lata Witolda“; Lewicki: „Powstanie Swidrygiełły“; Smolka „Unia z Czechami“ (w „Szkicach“); ze źródeł zaś przedewszystkiem: Długosz „Historia“ Lib. XI, XII i Lewicki „Codex epi-

M. G-y.

Korybut, ob. Wiśniowi ec ki.

Korybutowicze (Kor i but owić ze), patro-nim potomków kniazia Korybuta-Dymitra Olgier-dowica, księcia na Nowogrodzie Siewierskim. Z nich Iwan zmarł około r. 1435; Zygmunt (ob.), umarł z ran w r. 1435; trzeci z braci, Fedor, członek rady przybocznej w. książąt; Witolda, Swidrygiełły i Zygmunta, dokonał żywota koło r. 1442. Według rodowodu książąt Litewskich, wyżej wymienieni Korybutowicze zeszli z tego świata bezpotomnie. Ta okoliczność przeczy stanowczo podaniu Stryjkowskiego i Paprockiego, powtórzonemu następnie przez wszystkie herbarze, jakoby od Fedora Korybu-towicza pochodzili kniaziowie Zbarażscy i jedno-plemienni z nimi kniaziowie Wiszniowieccy, Po-ryccy i Woronieccy. Wszyscy ci kniaziowie jednak już od końca XVI wieku, w dobrej czy złej wierze, używali przydomku ,,Korybut“ lub „Korybutowicz“.—Źródła: Stadnicki; ród Ge-dymina: Boniecki; Wolff.

Korycińscy h. Topór, ród polski. Gniazdem tego zasłużonego krajowi domu była Małopolska, skąd od majętności Korytna, w wojew. Sandomierskim, Korycińscy nazwisko swe wzięli. Za protoplastę rodziny, będącej gałęzią To-porczyków z Pilcy i Jabłonny, uważać należy Jana z Jabłonny, kasztelana sandomierskiego 1410 r., dzielnego wojownika przeciwko Krzyżakom. Synowie tego Jana: Stanisław, kasztelan wiślicki 1436 r. i Jan kasztelan sieradzki 1457 r. od odziedziczonego po ojcu majątku Korytna stale się już pisać zaczęli Kory-cińskimi. Synem Jana, kasztelana sieradzkiego był Jan, kasztelan zawichojski (około 1498 r.), synami zaś ostatniego Wojciech, wojewoda łęczycki 1546 r., S t a n i s ł a w, Tomasz, Jędrzej i Mikołaj. Dwaj pierwsi zgaśli bezpotomnie, trzej następni stali się pro-

Wlelk* Kacyki, rowu. lluitr. Ze»*. 305b Tom XXXIX.

toplastami trzech linij rodu Korycińskicb. Linia Tomasza, przesiedliwszy się na Ruś Czerwoną zgasła już na wnuku Tomasza, Jakubie, sławnym żołnierzu za czasów Stefana Batorego; gałąź Jędrzeja, wydawszy z siebie kilku znakomitych mężów rycerskich, jakoto: Wojciecha, chorążego halickiego, pogromcę Wołochów w r. 1583 i Stanisława, słynnego za-gończyka, poległego w walkach z Tatarami o-koło roku 1600, istnieje, jak się zdaje (wbrew twierdzeniu Niesieckiego, że dom ten wygasł w końcu XVII w.) po dziś dzień na Litwie; linia wreszcie Mikołaja doszła w potomkach jego do wielkiego wzięcia i znaczenia wśród współobywateli, wywierając niekiedy nawet wpływ przemożny na sprawy polityczne i społeczne b. Rzeczypospolitej. Gałąź ta wygasła po mieczu w r. 1696. Synami Mikołaja byli: Krzysztof, kasztelan wojnicki r. 1631, zdolny dyplomata i poseł do różnych krajów, zdecydowany stronnik Zygmunta III podczas rokoszu Zebrydowskiego, Jędrzej, kasztelan wiślicki r. 1630, mąż wielkiej nauki i powagi, zdolny pisarz polityczny, Mikołaj, kasztelan sądecki r. 1635, dzielny rycerz i mąż stanu, człowiek cieszący się zaufaniem szlachty tak bezwględnem, że król Władysław IV w ważnych wypadkach niejednokrotnie o względy jego usilnie zabiegał i Jan, kasztelan oświęcimski r. 1626. Z nich Mikołaj i Jan dali początek dwom gałęziom tej linii rodziny. Synami pierwszego byli: Mikołaj, kasztelan biecki (około r. 1650) i Stefan, kanclerz koronny. Potomstwo obu wygasło zaraz w pierwszym pokoleniu. Jan, kasztelan oświęcimski zostawił czterech synów. Z nich Wojciech był arcybiskupem lwowskim i. 1670, Aleksander— wojewodą rawskim (około r. 1650), Mikołaj — kasztelanem nakielskim (r.    1649) i

Stanisław — kasztelanem bieckim 1648 r. Synem ostatniego był Franci szek, naprzód stolnik krakowski, później kasztelan bra-cławski zgasły w r. 1696, ostatni z tej linii. — Źródła: Paprocki; Okolski; Niesiecki; Dunczew-ski; Krasicki; Vol. Legum.

Koryciński Stefan h. Topór, kanclerz wielki koronny, syn Mikołaja, kasztelana sądeckiego i Barbary z Pukarzewskich. Urodzony koło r. 1600, nauki początkowe pobierał w Krakowie, poczem wysłauy został przez ojca dla dalszego doskonalenia się w nich za granicą. Po kilkoletnim pobycie, głównie w Austryi i Włoszech, K. powrócił do kraju, gdzie z początku pod okiem rodzica oddawał się zajęciu wojennemu, jako towarzysz chorągwi huzarskiej w wyprawach tureckiej i wołoskiej, a następnie jako regimentarz w moskiewskiej. W nagrodę zasług obdarowany starostwami Rabsztyńskiem, Wolbromskiem, Kowal-skiem i Ojcowskiem, został w 1638 r. stolnikiem krakowskim, następnie (1640 r.) kasztelanem oświęcimskim, podkanclerzym i w końcu

D.

Korycki Michał, wierszopis łaciński XVII w. (* 1714—f 1784). Przyszedł na świat w ojczystym majątku Dzitryki, w pow. Lidzkim, skiego. również jak i brat jego starszy Karol Jezuita (ob.), nauki pobierał w szkole jezuickiej w Bobruj-sku, a po ukończeniu retoryki wstąpił do Jezuitów Wilnie w r. 1730. Był nauczycielem w kolegium swego zakonu, potem zaś przez 13 lat kaznodzieją w kościele akademickim wileńskim, w kolegiacie św. Jana w Warszawie i w innych miejscach. Za położone dla zakonu zasługi został obrany rektorem kolegium warszawskiego, później zaś rządził kolegium nieświeskiem i prowincyą Mazowiecką przez lat 5. W ostatnich latach istnienia zakonu zajmował się kaznodziejstwem w Bobrujsku, po kasacie zaś został mianowany przez Stanisława Augusta, którego cieszył się protekcyą, rektorem szkół mińskich.

Otrzymał też od króla medal złoty Merentibus i polecenie uporządkowania swych prac poetyckich dla wydrukowania ich kosztem króla.

Nie udało mu się wszakże ukończyć tej pracy, śmierć go zaskoczyła d. 10 marca 1784 roku w Mińsku. Jest K-i autorem wielu utworów panegirycznych, przeważnie łacińskich, z których nie wszystkie były drukowane, wiele z nich bowiem, zwłaszcza z ostatnich lat życia autora (np. wiersz domagający się przywrócenia Jezuitów), zaginęły. Z wydanych w r. 1890 m-ców 2 751, przeważnie narodo-wymienimyjnajważniejszer„Augustissimae Catha- wości czeskiej. — Wspomniane góry Grzbietne rinae II. Totius Rossiae Impératrice... carmen tworzą odosobnione gniazdo górskie, oddzielone

S. Dr/,.

kanclerzem wielkim koronnym. Na tern stanowisku niemałe usługi oddał ojczyźnie, kiedy to oblężony z królem przez Kozaków i Tatarów pod Zborowem, potrafił siłą argumentacyi przekonać chana, że źle czyni, pomagając rebeli-zantom przeciwko prawemu monarsze, i zniewolić go do odstąpienia sprawy Chmielnickiego. W czasie najazdu szwedzkiego wiernie stał przy Janie Kazimierzu, pomagając mu niemało zdrową radą i orężem przy dobywaniu Krakowa i Warszawy. Umarł w r. 1658. Światły i rozumny, w przekonaniach wierny i stały, patryota dobry i człowiek zacny jest K. jedną z jaśniejszych postaci na kartach dziejów naszych.

Korycki Karol, jezuita (* 1702 r. na Litwie w rodzinnym majątku Dzitryki, w Lidz-kiem), wstąpił do zakonu w Wilnie 1717; nauczał w różnych miejscach, wreszcie r. 1767 został asystentem prowincyi polskiej i razem z Wawrzyńcem Ricci, generałem Jezuitów, zamknięty został w zamku św. Anioła, gdzie zmarł. Jest wiele kazań jego, drukowanych bezimiennie; z nazwiskiem jego wyszło jedno tylko „Kazanie na pogrzebie Sapiehy, koadju-tora wileńsk.“ (Wilno 1755). Albertrandi poczytywał K-go za najpierwszego mistrza nauk i dobrego sądu w literaturze, a to o wiele wcześniej, niżeli Konarski wydał głośne swoje dzieło „De emendandis“ etc.— „Encykl. ko-cielna“.

oblatum“ (Wilno, b. r.); „Cum augustissima Imperatrix Totius Rossiae Catharina II Aegra uteretur valetudine, dicatum Honoribus Celsi-ssimi S. R. J. Principis Gregorij Potemkin“, (Wilno, 1781); „Carmina latino-polonica“ (b. m. i r.); „Gaudium et .luctus Polociae in adven-tu scilitet et abitu Augustissimae Catharinae II Imperatricis totius Rossiae“ (Wilno, 1780); „Ignes artificiosi in triumphali Augustae Catharinae II Imperatricis totius Rossiae Szkloviam adventu“ (b. m. i r.): „Dirae in Vulcanum Qui in Bonis Illustrissimi atque Excellentissimi Domini Joachimi... Littawor Chreptowicz... Offi-cinam ad conficiendum ferrum magnis impen-sis magnisque utilitatibus constructam in cine-res redegit“ (Warszawa, 1780); „Elegiacum deposita Praefectura Masoviae valediceret Jo-sepho Załuski“ (b. m. i r.); Elegia ad Joan-nem Danielem Janocki“ (b. m. i r.); „Serenis-simo Stanislao Augusto... pro aureo numismate Eucharisticon“ (b. m., 1780); ,,Elegia in mortem Josephi Załuski“ (b. m. i r.), i wiele innych o podobnym* charakterze. W dziełku Janockiego p. t. ,,Musarum Sarmaticarum Spe-cimina nova“ można też znaleźć wiele wierszy łacińskich K-ego. Zbiorowe wydanie wszystkich prawie wierszy łacińskich okolicznościowych K-go zostało uskutecznione już po jego śmierci przez jezuitów połockich p. t. „Carmina M. Korycki i Polociae, typ. Academ.“, 1817, w 8-ce. Po polsku pisywał K bardzo niewiele, między innemi przełożył na polski swój własny wiersz łaciński na cześć Józefa Zału-

H. G-e

Korycyjska grota, po grecku xwptmov avrpov, po łacinie Corycium antrum: 1) Sławna, bardzo obszerna, słońcem we wszelkich zakątkach o-świecona grota, na południowym skłonie Parnasu, poświęcona bożkowi Panowi i Nimfom, które stąd noszą również przydomek Coryciae, Cory tides; z tego względu nadają rzymscy poeci niekiedy i Muzom przydomek Cory tides Nymphae (Ovidius, Metain. 1, 320): wypływała w niej z każdej szczeliny w bystrych potokach zimna woda kryniczna.—Por. Herodot, 8, 36; Strabon, 9, 417.—2) Ciekawa pieczara w Cyli-cyi, 20 stadyów od miasta Korykos (ob.) odległa, którą obszernie opisują Mela (1, 13) i Strabon (14, 670 i nast.); w sąsiedztwie jej rósł wyborowy szafran.—Por. Plinius, Nat. Hist. 21, 17; Curtius, 3, 4; Horatius, Sat. 2, 4, 68.

Koryczany, czes. Ko ryć any, niem. Ko-ritschan, miasteczko na Morawach, w pow. Kijowskim (niem. Gaya, ob.), 12 kim. na północ od miasta powiatowego Kijowa, na zach. stoku gór Grzbietnych (niem. Marsgebirge). Zamek, fabryki mebli, wyrobów szklanych i plecionych. W r. 1880 było m-ców 2 454,

od sąsiednich głębokiemi dolinami rzek Mora- Stadnicki „Ród Gedymina“, str. 162; Wolff „Knia-wy, Dyi, Szwarcawy, Litawy i Hanny, zalicza- ¹ ziowie litewsko-ruscy“ str. 179. ne jeszcze przez niektórych do pasma Kar- i packiego i jako takie są łącznikiem między ¹ rycus: 1) znaczne miasto i przylądek na wy-Karpatami a Wierzchowiną czesko-morawską, ' spie Krecie. — 2) Stromy przylądek na południo-z którą wchodzą w styczność za pomocą niższe- j wo-zachodniej kończynie półwyspu Erytrejskie-go działu górskiego, między Wyszkowem (niem. I go, ua^wybrzeżu Jońskiem; u stóp jego znajdo-W i s c h a u) i Rusinowem (niem. Raussnitz). i wały się dogodne porty: Casystes, Erythras Od płn. opadają one stromo, ku dolinie rz. ! i Corycus, służące za bezpieczne siedziby kor-Szwarcawy łagodnie, a od płd. ku dolinie Dyi ! sarzom, xwpDXouoc, Corycaei; dzisiaj Koraka. 3) (niem. T a y a) przechodzą w falistą krainę gó- j Miasto w Pamfylii, w pobliżu miasta Phaselis rzystą. Pokrywają je jeszcze dzisiaj rozległe i góry Olimpu, skolonizowane przez króla lasy, które w dawnych czasach uchodziły, za Attalosa II, zwanego Philadelphos, zdobyte i, jak lasy święte, gdyż według podania w nich mia- się zdaje, zburzone przez rzymskiego wodza ła siedzibę bogini słowiańska Marzanna. Na Publiusza Serwiliusza, zwanego Isauricus; no-szczycie góry Modły, także Bóżnicą zwanej, wszy podróżny Leake („Asia minoru str. 192) do-znajdowaó się miała jej świątynia. Najwyższy myślą się, że K. jest dawniejszem mianem mia-szczyt tego gniazda górskiego jest Brdo, 587 sta Attalii (ob.). —4) Miasto w Cylicyi, pomię-m. n. p. m. Na wschodnim stoku tego pasma dzy uściami rzek Lamos i Kalykadnos, z do-między Welehradem a Buchlowicami wznosi się skonałym portem i sławną grotą, Korycyjską na znacznej górze starożytny zamek Buch- (ob.) zwaną; dzisiaj jeszcze zowie się wysepka lowski (niem. Buch! au), dziś jeszcze za- ! z warownią, bardzo podobną do większej for-mieszkany. Zamek ten należał do Korony, po- tecy, położonej, z pewnością w miejscu stafo-tem do panów na Petrzykowie (niem. P e t er s- dawnego K, na przeciwległem wybrzeżu Khor-wald), wreszcie do Leopolda Berchtolda, wiel- gos.—Por. Leake, „Asia minor“, str. 212. s- Drz-

D.

Korykos, po grecku xwpoxoç, po łacinie Co-

Br. G.

kiego filantropa (f 1809).

S. Drz

Cor y dalia.

S. Drz

tragicznego i komicznego.

Koryfazyon, po grecku xopocpaowv, po łacinie Ćoryphasion: 1) przylądek, zamykający od północy zatokę i port Pylos, w krainie Messeń-skiej, w dziejach głośny z tego, że podczas wojny Peloponeskiej, w r. 425 przed Chr., zajął go wódz ateński Demostenes; bogini Artemis miała tutaj świątynię i stąd nosiła ona przydomek xop ocpaaća Coryphasia; dzisiaj Paleonavarin.—2) Warownia na owym przylądku. — Por. Thucyd. 4, 118, Baus. 4, 36, l.s-Drz-

Koryfe, po grecku xopocfV), po łacinie Cory-phe, jedna z córek Okeanosa, z którą Zeus miał Atenę, Koryą zwaną, spłodzić.

Koryfea, po grecku xopocpcda, po łacinie Coryphaea, przydomek bogini Artemidy, czczonej pod tern wezwaniem w świątyni na górze Koryfajon, w pobliżu miasta Epidauros, w ziemi Argolskiej.

Koryfodonty(paleont.), ob. Coryphodon.

Korygiełło (Ko ryg aj ło, Korigajło),

S. Drz.

S. Drz.

Koryncka wojna. Wyprawy, które spartańscy Korydallos, po grecku KopoSaXXôç, po łaci- wodzowie, Thibron i Derkyllidas, przeciwko per-nie Corydallus, 1) obwód i góra w ziemi Attyc- skim dzierżawom w Azyi Mniejszej od r. 399 kiej, należące do fyli Hippothoontis;—2) mia- przed Chr. podejmowali, zaniepokoiły wielce sto w głębi Licyi, w górach Massikytos leżą- Persów, a kiedy nadto król spartański Agezy-ce, 5 mil od Phaselis odległe, zwane także laos, na czele świeżych dzielnych hufców, gotował się w celach zdobywczych do wyprawy Koryfajcs, Koryfeus, Koryfeusz, po w głąb owego półwyspu, pilnie szukali Perso-grecku Kopucpaîoç, po łacinie Coryphaeus: 1) wie pomocy w samej Grecyi, aby plany ener-przydomek Zeusa, nadany mu od czuba (xo- gicznego króla pokrzyżować. W tym celu wy-pocpfj) góry Lykajos (Lycaeus), w Arkadyi, gdzie słali do Grecyi Rodyjczyka Tymokratesa, a ten, go, według tradycyi mitycznej, miały Nimfy sypiąc hojnie złotemi „łucznikami“, to£ótcu, wychować.—2) Wodzirej, przewodnik c h ór u (ob.) gdyż taki stempel nosiły perskie monety złote, zjednał dla sprawy perskiej miasta Teby, Korynt i Argos, z któremi nieco później sprzymierzyły się jeszcze Ateny i inne pomniejsze państwa, jak Eubejczycy, Alkarnańczycy, Orol-scy Lokrowie i Traccy Chalcydyjczycy. Najpierw zawrzała walka pomiędzy Tebańczy-kami i Spartańczykaini, a pod murami miasta Haliartos padł w r. 395 przed Chr. Li zander (ob.), Aóoadpoę, którego trupa na mocy sromotnego traktatu musieli Spartańczycy z rąk zwycięzców wykupić Śmierć dzielnego wodza i wytrawnego polityka spartańskiego dała sprzymierzonym upragnione hasło do rozpoczęcia wojny, Koryneką albo Beocko-Koryn-cką zwanej, ponieważ miasto Korynt, gdzie rządzące dotychczas stronnictwo arystokratyczne władzy pozbawiono, na czele Ligi stanęło. Wojna ta toczyła się od roku 394 do 387 przed Chr. Natychmiast Agezylaos dostał rozkaz powrotu z Azyi do Grecyi: niechętnie, lecz posłuszny woli zagrożonej wielkiem nie-imię litewskie kniazia Kazimierza Olgerdowi- bezpieczeństwem ojczyzny, przerwał swój pocą, księcia mścisławskiego, zabitego pod Wil- chód zwycięski. Sprzymierzeni, zgromadziwszy nem w r. 1390. Zszedł z tego świata bezpo- j swe siły w Koryncie, zamierzali zrazu napaść tomny, a niezawodnie i bezżenny. Źródła: | na samą Spartę, gdyż, jak Koryntyjczyk Ti-

S Drz.

molaos w trafnem obrazowaniu im radził, należy szerszenie w własnem ich gnieździe spalić, zanim je z wrogiemi zamiarami opuszczą; cofnęli się jednak znowu do Koryntu. Spartańczycy, wyruszywszy w ślad za nimi, pobili, ich w bitwie pod Nerneą w czerwcu r. 394 i czekali w Sycyonie przybycia Agezylaosa. Ten tymczasem nadciągnął w pospiesznych marszach przez Tracyę, Macedonię i Tessalię szczęśliwie z wojskiem swem aż do Beocyi, gdzie, jak wiedział, przebojem przez znaczne wojska koalicyi będzie musiał drogę sobie torować do Peloponezu. Tutaj, dowiedziawszy się, że dziewierz jego Pizander, Ilsiaavôpoç, na czele 120 trójrzędowców pod Knidos walkę z flotą perską, którą Ateńczyk Konon dowodził, w sierpniu r. 394 przyjął i przegrał, sam nawet w niej poległ, zataił przed swem wojskiem wieść przerażającą o klęsce ogromnej, niweczącej przewagę Sparty na morzu, i ruszył dalej po głównym trakcie wiodącym przez środek Beocyi. Pod Koroneą zaczepili go sprzymierzeni. Po długiej uporczywej i krwawej walce, zwłaszcza pomiędzy spartańskimi i te-bańskimi hoplitami, zaledwie zdołał Agezylaos, sam kilkakrotnie ranny, utrzymać plac boju i przebić się przez Isthmos aż do Sparty; Diodorus Siculus (14, 84) twierdzi, że bitwa nie była rozstrzygniętą. Liczne miasta greckie, które jeszcze w r. 404 przyczyniły się w związku z Spartańczykami do złamania potęgi ateńskiej, pragnęły teraz na wieść o klęsce Pizan-dra pod Knidos przywrócenia hegemonii Ateńczyków i przystąpiły do Ligi przeciw Spartańczykom. Przeciw nim także wyruszyli do Grecyi na czele silnej floty: satrapa Farnabazos, nieprzejednany wróg Sparty, i Konon, zdobyli wyspę Cyterę, tuż przy wybrzeżu Lakoniki leżącą i zawarli z sprzymierzonymi w Koryncie traktat zaczepno-odporny, a Konon, zasilony złotem perskiem, obwarował znowu Ateny i port Pirejski mocneini murami, jako też odbudował „długie mury“, wiodące z stolicy do owego portu. Potęga Aten wzmagała się coraz bardziej. Na przesmyku Korynckim, w pobliżu portu Lechajon, rozbił w r. 391 w otwartem polu i w większej części zniósł jeden spartański pułk, mora zwany, złożóny z budzących dotychczas wszędzie postrach hoplitów, dzielny wódz ateński, I fi kr at es, który po raz pierwszy w tej wojnie z licznych zaciężnych utworzył i wyćwiczył znakomite, lekkozbrojne hufce pelta-stów (ob.). Niesłychana ta klęska przejęła wrogów Sparty niezmiernym zapałem, lecz losów wojny nie rozstrzygła. Przez lat sześć toczyła się walka zażarta, niezdecydowana, ze zmiennem szczęściem, z równemi prawie siłami, pomiędzy pojedyńczemi miastami i plemionami greckiemi, aż kres jej wreszcie położył, niesłychanym w dziejach całej Hellady pogromem, król perski, który w r. 387 Grekom sromotne warunki pokoju podyktował. Zręcznym bowiem intrygom Antalkidasa (ob.),

którego Spartańczycy, zaniepokojeni szybkiem wskrzeszeniem potęgi Ateńczyków, do Suzy wysłali, udało się dwór perski na ich stronę przeciągnąć i za cenę bardzo wysoką, bo honor imienia greckiego hańbiącą, zawrzeć traktat, na którym tylko Persowie i Spartańczycy zyskiwali. Spartańczycy bowiem zrzekli się formalnie wszelkich praw do miast greckich w A-zyi, zaprzedając je otwartą zdradą, w celach samolubnych, królowi perskiemu, natomiast we właściwej Grecyi miały wszystkie większe i mniejsze miasta zupełną autonomię odzyskać; warunek ten pokoju, znoszący jednym zamachem wszelkie ligi i przymierza, pośrednio poręczał w Grecyi supremacyę Spareie, władającej samodzielnie w dwóch wielkich krainach, w Lakonii i Messenii. Już sama forma owego traktatu pokojowego, obwieszczonego na kamiennych inskrypcyach we wszystkich świątyniach, była dla Greków nadzwyczaj upokarzającą. „Król Artakserkses uważa za słuszne“—• takiemi słowy rozpoczynał się ów osławiony dokument, kończył się on zaś groźbą wojny wszystkim państwom, które wzbraniać się będą przyjęcie warunków pokoju. Ateńczycy, którzy dopiero przed kilku laty, bo w r. 393, mury swe z pomocą złota perskiego odbudowali, pierwsi, acz niechętnie, zgodzili się na traktat, przyznający im władzę nad kilku wyspami, jak Lemnos, Imbros, Skyros; przyjęli go wreszcie i Tebańczycy, gdy Agezylaos nową przeciw nim wyprawę wojenną gotować począł. Kiedy Grek pewien odezwał się do Agezylaosa: „Koniec wolności Grecyi nastąpił, skoro nawet Spartańczycy sprawy Persów bronią“, odpowiedział mu król brutalnie: „Mylisz się, ponieważ Persowie raczej Spartańczykom sprzyjają!“ Pokój ów, w dziejach Antalkidaso wym zwany, mądrze na separatystyczne dążności greckim plemionom właściwe obliczony, podparłszy ponownie hegemonię spartańską, wywarł jeszcze ten skutek, że odtąd we wszystkich państwach zajęły znowu stronnictwa oligarchiczne stanowisko dominujące.—Por. Xenophon, Hellen. 3, 5; 4, 2 i nast.; b, 1; Diodorus Siculus, 14, 110; Sie vers „Geschichte Griechenlands“ (str. 362 i na t.); Brueckler „Die Chronolo-giedes Korint. Krieges“ (Kolonia 1881).

Koryncki styl. Stylem K-im nazywają niewłaściwie (bo stylu K-iego w architekturze niema), porządek, który zdaje się być ostatnim, stworzonym przez świat klasyczny. Stosowany był bardziej przez miłujących przepych Rzymian, niż przez Greków. W prostej linii pochodzi od stylu jońskiego, różni się zaś od niego wy-smukłością kolumn, bogato w liście akantu zdo-bionemi głowicami i belkowaniem, pokrytem rzeźbioną ornamentacyą, mniej malowaniem. Kolumna K-a jest najwytworniejsza ze wszystkich i wysokość jej dosięga dwadzieścia razy wziętej jej średnicy ponad bazą. Głowica, nie licząc abakusa, jest wysokości tejże średnicy;

I baza analogiczna jest z jońską. Kroje gzymsu,

S. Viz.

jak również innych części stylu K-ego, odznaczają się subtelnością, a zarazem przepy-

świątynia Westy w Tiwoli i portyk rotundy

H. G.

•!

\VefaY:

nr

■2 O srec/riic

Agryppy w Rzymie.

Koryncki śpiż, po łacinie Corinthmm aes, kruszec bardzo drogi i wysoko w starożytnych wiekach ceniony, którego właściwe części składowe nie są znane. Plinius (Nat. Hist. 34, 5 —12; 43, 2, 3) i Florus (2, 16, 6) uważają go za mieszaninę ze złota, srebra i miedzi i opowiadają, że powstał szczęśliwym trafem podczas pożaru, który wszczął się w Koryncie, kiedy go burzył rzymski wódz Mummius w r. 146 przed Chr. Przypuszczenie to jest wszakże błędnem, ponieważ już kilka wieków wcześniej, zanim Korynt zgorzał, wyrabiano tam z sławnego śpiżu posągi i inne dzieła artystyczne. Jedni z nowszych przyrodników utrzymują, że nie był to kruszec z rozmaitych alia-żów powstały, lecz czysty, naturalny mosiądz; inni znowu sądzą, że był to zmyślnie zmieszany mosiądz, wszakże kompozycyę jego chowano w Koryncie w wielkim sekrecie. Plinius wspomina jeszcze o innym rodzaju podobnego śpiżu, zwaii} m aurichalcum, połyskiem złotu, a twardością miedzi dorównującym, który za czasów Homera wyżej nad złoto ceniono, uważając go również za czysty minerał wydobywany w kopalniach Hiszpanii Gallii. — Por-Blümner „Gewerbliche Thätigikeit der Völker des classischen Alterthums“ (str. 74); D a-r e m b e r g-S a g 1 i e „Dictionnaire des antiquités“ (tom I str. 1 507).

K. śpiż jest bronzem z pewną zawartością metalu szlachetnego. W starożytnych dziełach sztuki odlanych nie znaleziono jednak nigdy znaczniejszej zawartości ani złota, ani też srebra. Dziś K. mied ią zowie się zwykle szczególniej piękny stop miedzi, cynku i cyny, gdzie cynk i cyna znajdują się w nader małej ilości. Na powietrzu stop ten utrzymuje ładne zabarwienie ja-sno-zielone (Aerugo nobilis)— używany bywa do odlewu wszelkich zbytkownych przedmio-

M. H.

S. Drz.

tów.

lé

Fig. 8. Kolumna w stylu korynekim.

chem linij, przez co całość traci na powadze, cechującej porządek m p. dorycki. Najstar-szemi i najpiękniejszemi zabytkami porządku K-iego są : pomnik Lyzikrasesa w Atenach,

Korynckie międzymorze, ob. Isthmus.

Koryneforowie, po grecku xopov/jcpopot, po łacinie corynèphôri (=noszący maczugi, xopóvr]= maczuga, cpépsiv = nosić), także xauovoxaoj ot, 1) nazwa ujarzmionych krajowców w ziemi Sycyońskiej, służących jako gwardya królewska, w drewniane maczugi zbrojna. Por. Pol-luks, Onom. 3,    82;—2) gwardya przyboczna

Pizystrata, z której pomocąw r. 551 przed Chr. władzę w Atenach osiągnął.

Korynna, liryczna poetka grecka, ob. Ko r i n n a.

Korynt, po grecku Y] Kôpiv&oç, niekiedy b Kóp., po łacinie Corinthus, pierwotnie Ephy-ra, ’'Ecpopa, zwany, najludniejsze i najwięcej handlowe miasto całej Grecyi, liczące przeszło 300 000 mieszkańców, zdobny w mnóstwo pięknych gmachów publicznych i prywatnych, daleko wspanialszy od samych Aten, zawdzięczał wielkie swe znaczenie znakomitemu położe-

niu na południowej kończynie Isthmosu (ob.), naturalnego pomostu pomiędzy Grecyą właściwą, a półwyspem Peloponeskim między dwiema morskiemi zatokami, Koryncką i Sarońską, z wy-bornemi portami: Lechaion, Kenchreai i Schojnus. Leżało to miasto na płaskiej wyżynie, u stóp północnego, stromego skłonu skalistej góry Akrokorinthos, "Axpoxôpivd-oç, na której wznosiła się też jego warowna twierdza, najsilniejsza na całym półwyspie, w dawniejszych czasach zaliczana jeszcze do obwodu miejskiego, obejmującego wogóle obszar 86 śtadyów. Uderzające było podobieństwo położenia K. z miastem Messene, i równie też ważnem jego znaczenie strategiczne; tworzył on bramę półwyspu Peloponeskiego, a zarówno jak Magnezya i Chalkis, był jednym z owych trzech punktów warownych, tcśSou (=okowy), których posiadanie o losach Grecyi stanowiło. — Topografia K-u dokładniej jest znana z epoki jego restauracyi, dokonanej dopiero przez cesarza Hadryana. Kiedy stare miasto obejmowało jeszcze w swym obrębie wysoką skałę zamkową, natomiast założono nowe miasto w regularnym czworoboku, 40 stadyów przestrzeni zawierającym, u stóp Akro-koryntu ku stronie północnej tak, że tylko trzy jego boki obwarowane były inurami, czwarty zaś, południowy, bezpośrednio do skały olbrzymiej przylegał. Przepyszny widok przedstawiał zdobny piękuemi gmachami rynek miasta. Tutaj stały pomiędzy innemi świątynie i posągi Artemidy, Dionisosa, bogini Tyche, Pantheon, studnia z posągiem śpiżowym Posejdona, świątynia Hermesa, posąg Afrodyty, sławne dzieło Hermogenesa z Cytery, olbrzymia statua Ateny ze spiżu odlana, której stopy posągi mniejsze dziewięciu Muz zdobiły. W pobliżu bramy Lechajskiej wznosiła się świątynia wzniesiona na cześć Oktawii, siostry cesarza Augusta, a przed bramą ową lśniły jasnym marmurem Propylee, na których stały pozłacane rydwany Heliosa i Faëtonta (Phaë-thon). W sąsiedztwie bramy Sycyońskiej podziw budziły piękne świątynie Apollina, studnia Glauki, Odeum i grobowce dzieci Medei; opodal stała świątynia Ateny Chalinitis, teatr, świątynia Zeusa Koryfaiosa albo Jowisza Kapi-tolińskiego, starodawne gimnazyum z dwiema świątyniami Jowisza i Eskulapa oraz Hygiei, obok których tryskało źródło L e r n a, orzeźwiając pobyt na ulubionej, cienistej promenadzie, zdobnej nadto mnóstwo posągów. W niezliczonych zakrętach wijąca się, 30 stadyów długa droga wiodła w górę ku Akropoli, obok licznego szeregu świątyń, ołtarzy i posągów bóstw: Izys, Serapis, Anauke, Bii, Hery Bunai i innych. Na szczycie góry wznosiła się świątynia Afrodyty ze zbrojnym posągiem bogini, również Heliosa i Erosa, łuk dzierżącego. Akrokorinthos, ku północy z ścianą prostopadłą, przepaścistą, z innych stron stromy i doskonale obwarowany, .tworzył najsilniejszą twierdzę w całej Grecyi, której przemocą zdobyć nie podobn i było, gdyż dostateczny zasób wody źródlanej i miejsce przestronne na szczycie, wystarczające dla małej załogi i odpowiednich zasobów żywności, umożliwiały długi opór przeciwko najsilniejszym zastępom oblegającego wroga. Widok ze szczytu skały zamkowej, uwieńczonej kaplicą Afrodyty, był czarujący. Przed okiem widza roztaczało się lazurowe zwierciadło dwóch mórz, krainy Focyjska, Beocka, Megarejska, Sycyońska, część ziemi Attyckiej, na kresach zaś widnokręgu sterczały szczyty Parnasu, Helikonu, Cy-teronu, widniały pasma gór Arkadyjskich i Achejskich. A jak wogóle słynął-K. z wielkiej obfitości wybornej wody źródlanej do picia, którą estetyczny zmysł mieszkańców ujmować potrafił w studnie piękne, z bogatym strojem architektonicznym i plastycznym, tak szczególnej sławy zażywało źródło P e i r e n e, llei-pfjvY], Pire ne, dzisiaj Drakonera, gdzie według tradycyi mitycznej Bellorophon miał dzikiego Pegazosa poskromić, obfite w wodę czystą i chłodną, wystarczającą dla całego miasta, tryskające z wysokości 575 metrów z poni-ków i podziemnych basenów skały zamkowej; ujęte ono było w sadzawkę białym marmurem opasaną, a przypisywano mu między in-nemi jeszcze tę zaletę, że woda jego głównie przyczyniła się do hartowania wybornego spiżu koryuckiego; poeci rzymscy wielbią je nawet jako wybrane źródło Muz. Mimo to jednak cesarz Hadryan, folgując wystawnemu i zbytkownemu prądowi czasu, wybudował dla miasta osobne, wielkie i kosztowne wodociągi, sprowadzające do stolicy wodę z odległego jeziora Stymphalos, w Arkadyi. Tenże cesarz założył jeszcze w K-cie łaźnie publiczne, co do pięknego i' drogiego materyału nie dorównujące wszakże łaźni wspaniałej, jaką Spartań-czyk Eurykles z wyborowego marmuru lakońskiego tutaj pobudował. Przed bramą wschodnią K-u znajdowała się wreszcie piękna promenada, Kraneion, Kpàvetov, Craneum, gdzie także cynik Dyogenes chętnie przebywał, dalej czarowny gaj cyprysowy, z świątyniami Belle-rofonta i Afrodyty Melanis, czczonej tutaj doraźnie przez rzesze nadobnych nierządnic, Hie-r od ul ów, niewolnic bogini; w pobliżu też znajdował się wspaniały grobowiec hetery Lais. — Jako miasto d o r y c k i e, miał też K. do-rycki kult Apollina i Artemidy, na której cześć tutaj wspaniałą uroczystość, EmtXsia, E u c 1 e a, zwaną, obchodzono, a znowu w związku z mityczną legendą o Bellerofoncie zażywał kult Ateny wielkiego wzięcia, dla tego też Pegasos, głowa Meduzy, Pallas zwyczajnemi były typami na monetach korynckich. Przedewszyst-kiem jednakże czczono w K-cie żarliwie boginię Afrodytę. Według tradycyi lokalnej miał Helios, któremu w sporze z Posejdonem o posiadanie tej ziemi przepadła góra Akro-korinthos w udziale, odstąpić ją Afrodycie; stąd to stała na szczycie góry zamkowej odwieczna, sławna świątynia owej bogini. Chociaż wobec ogromnego ruchu handlowego K-u na morzu przypuścić łatwo można także fenickie na ów kult wpływy, wyraźne jest wszakże jego pokrewieństwo z Afrodytą spartańską, gdyż tak na wyspie Cyterze, jako i na skale Akrokoryn-tu posągi przedstawiały ową boginią w pełnej zbroi, zdobną w lśniący szyszak, pancerz i włócznię. Inne jeszcze przybytki święte miała Afrodyta, nosząca przydomek Mleanis, w Kraneion, z liczną rzeszą hierodulów, dalej w Kenchreai i innych miejscowościach ziemi Korynckiej. Wszakże bezsprzecznie azyatycką jest mstytucya „gościnnych dziewcząt grzecznych, służących pokusie w bogatym Koryncie“ (Pindar), bierodulów, dorodnych niewolnic bogini, kupczących w służbie jej za drogie pieniądze wdziękami swemi, których w samej świątyni w Kraneion, według świadectwa Stra-bona, miało być 1000, jak w ogóle w całym K-cie, dokąd zewsząd napływali niezliczeni przejezdni, kupcy, majtkowie; rozwiązłość roz-pasana, zostająca pod opieką Afrodyty Pande-mos, była tak powszechną i doskonale zorganizowaną, jak w żadnem innem mieście gre-ckiem. Najsławniejsze hetery (ob.), sratpat, sprawowały tutaj swe rzemiosło, a przy-słowiowem wyrażeniem było u Greków Kopiv-zamiast [laorpoueostv albo éraipsîv (=wszeteczne życie wieść), równie jak głośne były Corinthiae meretrices, nierządnice koryńskie. Oczywiście kwitnął także w mieście nadmorskiem kult bóstw morskich, jak Posejdona, Amfitryty, Nereid, Ino, Palemona. Świątynie albo ołtarze osobne miały na zamku bóstwa Hera, Helios, Kybele, Ananke i Bia, Demeter i Hory, a Prozerpiny świątynia słynęła nadto z wyroczni, dawanych na podstawie mar sennych; czci boskiej zażywała także Medea; jako herosów czczono dzieci Medei: Mer-merosa i Feresa, nadto Bellerołonta i Agemo-na; z starodawnych czasów wywodził się kult Syzyfosa, na którego cześć wystawiono z białego marmuru tak zwane Sis y pheum. Szczególną też chlubą Koryntczyków były liczne owe przybytki święte, które miasto samo przyozdabiały wspaniale, z artystycznym smakiem i przepychem nadzwyczajnym; stąd to zdobyli tutaj Rzymianie w r. 146 przed Chr. ogromne łupy w najpiękniejszych dziełach sztuki przeróżnej. Im także zawdzięcza architektura najbogatsze i naj gustowniej sze typy, jak bogatą ornamentykę frontonów na świątyniach i smukłe kolumny korynckie, strojne u góry buj-nem liściem akantów, które pierwszy Kallima-clios miał postawić. A jeżeli Ateny, Egina i Sycyon przewyższały ich w dziedzinie sztuk pięknych pod względem genialniejszych pomysłów i doskonalszych kreacyj, to Koryntczycy znowu prześcignęli wszystkich rywalów w niezrównanej technice i artystycznem wykonaniu pięknych dzieł przemysłu, przeznaczonych do codziennych, materyalnych potrzeb życia. Oni to pierwsi wpadli na pomysł wyrabiania naczyń glinianych na kręgu garncarskim, oni cenili także wyżej od wszystkich innych Greków, pracę rzemieślnika; nigdzie też więcej nie kwitł wyrób posągów, naczyń (wazy K-e) i sprzętów najrozmaitszych z gliny i z kruszcu, a szczególniej ze śpiżu (ob. Koryncki śpiż), przeznaczonych do handlu wywozowego; słynęły również bogato tkane kobierce (arpco;j.ara) ich wyrobu. Najstarszemi przesławueini dziełami ich sztuki wytwórczej były pobożne dary tyranów korynckich, Kypselidów, przeznaczone do Olimpii: kolosalny posąg Zeusa, ze złota wykuty, i tak zwana skrzynka Kypselosa, arcydzieło sztuki snycerskiej, z drzewa cedrowego wyciosana, bogato rzeźbiona i inkrustowana figurami ze złota z kości słoniowej. Korynt-czyków: Ardykasa, .Kleofantosa i Kleantesa wymienia tradycya jako pierwszych artystów, próbujących sił swych w sztuce malarskiej; a naj-slawniejszemi obrazami z epoki rozkwitu były: Herakles cierpiący i Dionisos, dzieła Arystydesa; Polybius opowiada jako naoczny świadek, że żołnierze rzymscy po zdobyciu Koryntu w kostki na owych arcydziełach grali. Pierwotnie też kwitły tutaj muzyka i poezya; K. bowiem, gdzie Ary on (ob.) najpiękniejsze swe kompozycye utworzył i pierwsze chóry cykliczne -ćwiczył, jest ojczyzną d y ty r a m b u (ob.), z którego czarująca latorośl sztuki dramatycznej wybujała, a Eutnelos, Eumolpos i Aj son liczyli się jako Koryntczycy do najstarszych poetów cyklicznych. W czasach dalszego świetnego rozwoju K-u zepchnęły jednakże materyalne prądy wyższą, szlachetną kulturę duchową na drugi plan, na stanowisko bardziej podrzędne. Dzieje literatury greckiej nie wymieniają żadnego Koryntczyka jako wybitniejszego poety lub filozofa, nawet mówcy sławniejszego K. nie wydał, gdyż Deinarohos, zaliczany do kanonu aleksandryjskiego mówców, jest wprawdzie rodem z Koryntu, lecz w istocie więcej do Ateńczyków należy. Natomiast poszczycić się owo miasto może wybitnymi politykami i mężami stanu, jakimi byli P er i a lider, starodawny prawodawca P h ei d o n, P h i-lolaos, prawodawca Tebańczyków, i wielki Ti mole on. Niemal całą działalność skierował K. na dziedzinę przemysłu, mianowicie zaś na rozległy swój handel i komunikacyę wodną, a pod tym właśnie względem, zatracając szczególnie swój charakter dorycki, zajaśniał ogromnem bogactwem w świ dnym blasku zewnętrznym, którego żadne inne miasto właściwej Grecyi nie znało, przypłacając go upadkiem sił moralnych i brakiem energii wewnętrznej. Położenie K-u pomiędzy dwoma morzami (b i m a ri s, Horatius, Carm. 1, 7, 2), tru-

dności wielkie, połączone z niebezpiecznem i wiele czasu wymagającem okrążeniem półwyspu Peloponeskiego na statkach, natomiast wielka dogodność i łatwość przeładowywania towarów przez wązki Isthmos, sprawiły, że miasto owo już w bardzo rychłych czasach było pierwszorzędnem targowiskiem i główemn miejscem składowem najrozmaitszych towarów.

i Illiryi założyło, jak Sol i on, Am brać yę, Anaktorion, Leukas, Korcyrę, E p i-damnos, Apoll on ię; ostatnią ich kolonią była Potidaia, na Chalcydyjskim półwyspie Pallene założona. Jako samowładna królowa

na morzu zachodniem, zawiązała potężna ko-ryncka metropolia także stosunki handlowe i polityczne na Wschodzie, z greckiemi miastami Azyi Mniejszej, z królami Lidyi i Egiptu. Kiedy wszystkie owe kolonie przyczyniały się bardzo do wzmacniania i krzewienia potęgi K-u na morzu Jońskiem i wybrzeżu Epirockiem

Natomiast, o-

metropoli się okazywała, bok rysów ducha prawdziwie helleńskiego, a zwłaszcza szczodrej gościnności, nadto obok wyborowej administracyi i ustaw wogóle u-miarkowanych, usiłujących wystawne i zbytkowne życie obywateli w pewnych karbach utrzymać, istniała u Koryntczyków już w rychłych wiekach rozpasana na wszystkie sprośne czyny zmysłowość i straszliwe zepsucie ogólne. Na scenie komicznej typową była postać pijaka korynckiego; biesiady korynckie uchodziły obok syrakuzańskich za najsutsze i najzbytkowniejsze; nierząd zaś rozpanoszył się tutaj, jak nigdzie indziej; hetery, jak urocza Lais, żądając za obdarzenie rozkosznemi wdziękami swemi sum ogromnych, przyprowadzały często najbogatszych obywateli i kupców do ruiny, a przysłowiem też było greckiem, że nie każdy potrafi dla rozrywki odbyć wycieczki do Koryntu (ob travtbç àvSpàç èç xôptv-ôov eałF o irXoôç). Charakterystycznym rysem Koryntczyków była zarozumiałość ich wielka z powodu swego miasta, a chwaląc ciągle swój „boski Korynt“, Aióę Kôptvôoç, śmiesznymi byli nieraz dla obcego otoczenia.—Najstarsze dzieje Koryntu gubią się w mrokach odwiecznej tradycyi mitycznej. Eumolpos, epiczuy poeta koryncki, opowiedział owe legendy lokalne w osobnym poemacie, z którego Pausanias i scholiaści pieśni Pindara i Likofrona częścią co do treści, częścią w fragmentach drobnych niektóre szczegóły podają.    Kiedy Posejdon

i Helios o posiadanie ziemi korynckiej spór wiedli, dostał Posejdon, na mocy polubownego wyroku Briareusa, Isthmos i całą równinę, Helios zaś skałę ogromną późniejszego Akro-koryntu albo właściwą E fy r ę, ’'Ecpopa, gdyż tak brzmiało pierwotne miano K-u, nadane mu od Okeauidy Efyry. Z Antyopą spłodził Helios Aloeusa i Ajetesa; pierwszy z nich odziedziczył Asopię, tj. ziemię Sycyońską, drugi zaś posiadł krainę Efyrejską, lecz ponieważ do Kolchidy wyruszył, zdał rządy jej na Baunosa, syna Hermesa, po którego zgonie Epopeus, syn Aloeusa, ziemią całą zawładnął. Syn jego, Marathon, podzielił dzierżawy swe pomiędzy

Już Bakchiadzi (ob. niżej) naprzykład byli bogatą rodziną kupiecką. Płody przyrody, wyroby sztuk pięknych i przemysłu rękodzielnego i artystycznego z wszech stron do K-u przywożono: Egipt dostarczał zwojów papyru- jedna Korcyra (ob.), dobiwszy się sam a sowych i żagli, Libia kości słoniowej, Syrya wielkiego znaczenia, wprost wrogą dla swej maści wonnych i kadzideł, Fenicya fig daktylowych, Kartagina tapet i kobierców, Syraku-zy zboża i sera, Eubea owoców, Tessalia i Frygia niewolników i t. d. Wyborne porty,

Kenchreiai, Kenchreai, Ksf^psiai, Ke?-ypśai, Cenchreae i Schojnus, Xyotvoôç,

Schoenus, na wschód od miasta, nad zatoką Sarońską, dla handlu azyatyckiego, i Lecha-jon, Aéyatov, Lechaeum.na północ od K-u, murem podwójnym, 12 stadyów długim z nim połączony, z sztucznym, dzisiaj zabagnionym basenem, dla italskiego i sycylijskiego handlu otwarty, pełne były zawsze okrętów z wszystkich stron świata. Cła owych portów przynosiły nadzwyczaj wielkie dochody, K. też był najstarszem miastem w Grecyi, w którem cła pobierano; a już za czasów Peryandra były cła z portów i targów tak wysokie, że tyran ów żadnych innych dochodów sobie nie życzył.

Wywozowy handel K-u obejmował szczególnie dzieła przemysłu i sztuki, jak wyroby z gliny i ze śpiżu, posągi, obrazy i t. p., wywożone mianowicie do Aleksandryi. W późniejszych czasach zresztą dotknął K-u bardzo boleśnie bujny rozkwit młodej Aleksandryi, dokąd po większej części, jako też i na wyspę Rhodos, jeszcze przed zburzeniem K-tu przez Rzymian przeniósł się główny ruch handlowy. Z powyższych szczegółów wynika już pośrednio, że i marynarka K-u musiała być znaczną; Korynt-czycy też pierwsze trój rzędówce, tryery, triremes, pobudowali i stoczyli z rywalizującymi Korcyrejczykami pierwszą pomiędzy Grekami bitwę na morzu. Kupiecki zmysł mieszkańców stwierdza dobitnie fakt taki, że statki swe wojenne za pieniądze innym państwom wynajmowali, jak np. Ateńczykom w walce z wyspą Eginą. Z tych wszystkich względów, nadzwyczaj pomyślnych, była też zamożność obywateli wielka, ludność bardzo liczna, tłumy niewolników olbrzymie, bo 460 000 głów wynoszące, jak Athenaeus (6, 272) podaje.—Rozkwit świetny, którego K. dosięgnął, poświadczają wymownie liczne o s a dy, jakie miasto owo w VIII i VII wieku przed Chr. niemal wszystkie, z wyjątkiem potężnych Syrakuz i Megary, założonych na wyspie Sycylii, na wybrzeżach dwóch synów, tak, że starszy z nich, Sycyon, Jońskiego morza, w Etolii, Akarnanii, Epirze i Eotrxov, Asopię, a młodszy, Korinthos zwany,

Efyrę dostał, a od tego też czasu przyjęły owe ziemie nowe nazwy od swych władców: Sycyon i Korynt. Kiedy Korinthos zmarł bezpotomnie, powołano na tron Kolchidkę Medeę, córkę Ajetesa, której małżonek Jazon rządy za nią sprawował; Medea zaś, kiedy do Jolkos powróciła, oddała ster rządu Sysyfosowi, synowi Ajolosa, którego sześć pokoleń, zwanych Sysyfidami, krajem z kolei władało, póki za panowania Dorydasa i Agantydasa Aletes, z sławnego rodu Heraklidów, na czele Doryj-czyków w r. 1074 przed Chr. K-u nie zdobył i eolskiej dynastyi kresu nie położył. Od tego czasu począwszy, tworzyli zdobywcy doryc-cy uprzywilejowaną kastę arystokratów w K-cie, a najprzedniejszy pomiędzy niemi ród Bakchia-dójw (ob.), Bax^tàôat, wywodzący pochodzenie swe od Aletesa, zaprowadziwszy około r. 955 przed Chr. konstytucyą oligarchiczną, z czasem posiadł w państwie władzę niemal królewską. Strącił ich z tronu i z kraju wypędził Kypse-los (ob.), który w r. 637 zapomocą ludu władzę samodzierżczą posiadł, a w r. 627 syna swego Peryandra (ob.), üepiavôpoç, jako następcę pozostawił. Dwaj ci samowładcy, tyranami zwani, wielce się przyczynili do świetności i wzmożenia potęgi K-u. Przez trzy lata tylko, aż do r. 584, panował bratanek Peryandra, Psa mmetichos, którego Ko-ryntczycy, władzy pozbawiwszy, sami wreszcie na wolność się wybili. Konstytucyą nowej republiki była tymokratyczną, a więc skala majątkowa obywateli, bogacących się szybko przez kwitnący handel i przemysł, stanowiła o udziale w rządach państwa, starodawne rody arystokratyczne na plan drugi spychając; jednakże, jak się zdaje, geruzyę, radę starszych, składali zawsze wybitni arystokraci, którzy i zgromadzenie ludu potrafili w niejednem prawie ukrócić. Mimo licznych swych doryckich i arystokratycznych żywiołów był K. w dawniejszych czasach z demokratycznemi Atenami zaprzyjaźniony i sprzymierzony; jednak w wojnie Peloponeskiej, z wyjątkiem jednego jej epizodu, tem większej wierności dochowali Koryntczycy koalicyi doryckiej, im większą zazdrość w nich budził bujnie rozkwitający handel morski Ateńczyków. Wojna Pelo-poneska sprawiła potędze korynckiej mniej szkody, aniżeli innym państwom greckim. Wzrastała ciągle liczba mieszkańców, wzmagał się zawsze napływ obcych, zdążających tutaj już to w interesach handlowych, już to w celu uczestniczenia w sławnych igrzyskach Istmijskich (ob.), lub skosztowania przyjemności i rozkoszy, z których bogate i rozwiązłe miasto ponad wszystkie inne w Grecyi słynęło. Później znowu, kiedy złoto perskie wywołało tak zwaną Koryncką w o j n ę (ob.), wydarło stronnictwo demokratyczne, z Argolczykaini sprzymierzone, władzę hegemonii spartańskiej, opierającej się szczególnie na rodach arystokratycznych. Je-

Wlelka Kacyki. Powix. Uuxtr. Zeta. 306a Tom XXXIX.

dnakże wkrótce potem pojawiają się Korynt-czycy znowu w wiernym sojuszu z Spartańczy-kami. Na krótki czas tylko przerwała w r. 366 przed Chr. rządy republikańskie tyrania Tymofanesa (ob.), którego zabić kazał brat jego, Timoleon (ob.). W epoce macedońskiej dbali nowi panowie Grecyi zawsze szczególnie o to, aby ważne to miasto razem z zamkiem warownym silną załogą obsadzić; po raz pierwszy zajęli Macedończycy K. w r. 337 przed Chr. W r. 243, po wypędzeniu Macedończyków, przystąpił K. do Ligi Achajskiej, której wiernym pozostawał sprzymierzeńcem, póki w r. 146 przed Chr. zdobycie i okrutne zniszczenie miasta kresu nie położyło, tak Lidze i wolności greckiej jak i samodzielności K-u. Wódz rzymski, Lucius Mummius, który owo wspaniałe, świetne „lumen' to-tius Graeciae“ doszczętnie zniszczył, a mieszkańców w niewolę zaprzedał, władał w zdobyłem mieście jak dziki, nierozumny barbarzyńca. Większą część krainy korynckiej przyłączyli Rzymianie do dzierżaw Sycyońskich, ruch zaś handlowy przeniósł się przeważnie na wyspę Delos. Przez wiek spełna leżał K. cały w gruzach, albowiem kilka tylko świątyń i budynków na zamku dochowało się z dawniejszej świetności i przepychu. Dopiero w r. 46 przed Chr. postanowił Juliusz Cezar jako dyktator wskrzesić miasto odwieczne i zaludnić je weteranami wysłużonymi i wyzwoleńcami. Odtąd nosił K., jak to liczne inskryp-cye i monety stwierdzają, miano Colonia Julia Corinthus albo LausJuli Corint. i C. J. C. A., to jest Colonia Julia Corinthus August a. W krótkim czasie zakwitła młoda osada i została miastem stołecznem prowincyiAchaj s ki ej, jako też rezydencyą namiestnika rzymskiegó, przyozdobioną nowe-mi świątyniami, teatrem, Odeum i gimnazyum; wnet wszakże pojawiły się w niej także dawniejsze sprośne nałogi, jak to wynika z surowego napomnienia św. Pawła w liście, napisanym do Koryntyan, w którym ten Apostoł sam w r. 52 wiarę chrześciańską zwiastował i tutaj wielką gminę chrześciańską, jedną z pierwszych na ziemi greckiej założył.—Odkąd skutkiem straszliwego trzęsienia ziemi, które dnia 21 lutego r. 1858 tę okolicę nawiedziło, nowe miasto N e a-K o r i n t h o s (=No-wy K.), 5 kilometrów na północo-wschód, nad samem wybrzeżem morskiem założono; stoi dzisiaj na miejscu przesławnego miasta marna, wioska, z 606 mieszkańcami, zwana Palaea-Korinthos ( = Stary K.), i jako świetnej przeszłości świadkowie, kilkanaście kolumn z starodawnej świątyni, najstarszej może z wszystkich dochowanych pomników architektury doryckiej.—Por. Nonnen, „Specimen antiquitatum Corinthi“, (Brema 1747); Walch „Antiquitates Corinthi“ (Jena 1761); S ch e i b e 1 „Beiträge zur genauerenÂ Kenntniss der alten

Welt“ (Wroclaw 1808); Wagner „Rerum | stem wyniosły; na zachód od niego ciągnęło Corinth, specimen“ (Darmstadt 1824); Wi- się pasmo gór Oneja, "Ovsia opr] (Ośle góry), lisch, „Beiträge zur inneren Geschichte des alten Korinth“ (Żytów 1887); G rue ner, „Korinths Verfassung und Geschichte“ (dyssert. doki, Colditz 1889); Philipp son „Der Isth-mos von Korinth“ (w „Zeitschrift der Gesellschaft für Erdkunde zu Berlin“ z r. 1890, torn

Oneum, przepadające w morzu,Iw przylądkach Bukephaloni Speiraion. Górskie owe pasma strome odcinają od strony południowej przystęp do krainy Korynckiej zupełnie, gdyż dwa tylko trakty, jeden na zachód od miasta Kleonai, a drugi bardziej ku zachodowi od Ar-golidy przez Teneę, przez nie wiodły. Jedynie zachodnia część Isthmosu tworzy żyzną równinę, której obfite płody także w Wiekach Starożytnych, póki jeszcze nie była tak zaniedbaną jak dzisiaj, na potrzeby licznej ludności nie wystarczały; głęboka warstwa tłustej ziemi w tej nizinie wydawała bogate, przysłowiowe (àp,âv Koptv\hxóv, Suidas s. v. KópiO-oę) żniwa, szczególnie wina, oliwy, pszenicy; słynęły także daleko jabłka z okolicy miasta Si-dus, a z płodów ogrodowych rzodkiew koryncka. Z wyjątkiem owej równiny „jeży się cała ziemia K-a,—jak już starożytni o niej mawiali— od szczytów wysokich i zionie prze-paścistemi jarami“ (ocppoq, te xou xoiXaiverai, Strabon 8, 382; Herodot, 5, 92).—Z pomiędzy nieznacznych zresztą rzek ziemi K-ej tworzyła N e m e a, Nspia, dzisiaj Vokha albo Kutroma-li, granicę z krainą Sycyońską; starożytne miano większej rzeki, przepływającej okok Koryntu, zwanej dzisiaj Longo-Potamo, nie przechowało się, dziwnym sposobem, aż do naszych czasów. — Miastem stołecznem był Korynt Korynt), z portami L e c h a i o n, nad zatoką Koryncką, Kenchreai, dzisiaj Kechriaes i Schojnus, w pobliżu dzisiejszego Kalamaki i nowej osady Isthmia, nad zatoką Sarońską; w pobliżu Kenchreai leżało Th er mai, zwane także Rh e it os albo Łaźnia Heleny, ciepłe zdrojowisko słone, dzisiaj Lutraki, w którego pobliżu na Isthmos obchodzono na cześć Posejdona wspaniałe Istmijskie igrzyska (ob.), z rozległemi ruinami świątyń kilku, teatru i stadion; Soly-geia; ku południu Te ne a, dzisiaj Aloti w sąsiedztwie Kleniaes, miejsce urodzenia Kypse-losa, więcej ku zachodowi Petra, dzisiaj Dyovu-na przy Athilli, a ku północnemu zachodowi Mausos, dzisiaj Majesó; po za przesmykiem Si-d u p, dzisiaj dolina Susaki i Krommyon, gdzie Tezeusz miał zabić olbrzymią maciorę, z której odyniec Kalidoński pochodził; na za-chodniem wybrzeżu Ojnoë.—Pierwotną ludność ziemi K-ej tworzyli Pelasgowie, jak tego dowodź nazwa E p h y r a, nadana zrazu miastu Koryntowi; z nimi połączyli się później Eolczycy, a za czasów tak zwanych wędrówek Doryjskich Doryjczycy. W epoce największego rozkwitu liczyła ona 600 000 m-ców, utrzymujących się głównie z handlu; bogate źródło ich zamożności tworzyły wysokie cła tranzytowe, nakładane na wszystkie towary, traktem lądowym przesyłane. Dzieje ziemi K-ej ob. Korynt.—Por. Gell „The

25 zeszyt I).

S. Prz.

S. Drz.

Kcryntos, po grecku Kópiv3-oę po łacinie Gorintlius: 1) syn Zeusa, który miastu Koryntowi nazwiskojswenadał; 2)syn Maratona (ob.), od którego, według innej tradycyi, miał Korynt miano swe otrzymać; 3) ojciec Sylei, matki Synisa.—Por. Apollodorus, 3,16, 2.

Koryntya, Koryncka ziemia, po grecku KopivtKa, po łacinie Corinthia, zwana tak od stołecznego miasta Koryntu (ob.), obejmująca zaledwie 18 mil kwadratowych, przeważnie górzysta, pod względem politycznym na dwanaście obwodów podzielona, leży w północno-wschodnim narożniku półwyspu Pelopones-kiego, niejako przedni dziedziniec jego stanowiąc, po części na przesmyku Korynckim, z wyszczególnieniem osobnem tylko ’IaDjAÓę (przesmyk), Isthmus zwanym; graniczyła ku zachodowi z krainą Sycyońską, ku południu z Ar-golidą, na wschód z zatoką Sarońską, ku północnemu wschodowi z ziemią Megaryjską, a na północ z zatoką Koryncką. Ku Megarydzie tworzą granicę góry G er an ei a, r] Tepaveta,

Geranea, dzisiaj Makriplagi, dochodzące 1 370 (ob. metrów wysokości, na których stromej ścianie południowej wiła się osławiona Skirońska ścieżyna; w stronie zachodniej kończy się owo pasmo szczytem Ajgiplanktos i przylądkami Holm i ai ku północy i Heraion, dzisiaj Kap Hagios Nikolaos, ku zachodowi, zwęża się potem w przesmyk górski, w właściwy Is thin os, pas ziemi, 18 200 stóp szeroki, wznoszący się w twardej skale tylko 80 metrów ponad powierzchnią morza, który po wielu zakusach, już w starożytnych wiekach czynionych, dopiero w najnowszym czasie przekopano (ob.

Isthmos). Przez Isthmos wiódł tak zwany diolkos, SioXxûç, rodzaj płazów olbrzymich, na których w zmyślny sposób towary i lżejszę statki z jednego morza do drugiego holowano.

okę tureckich zaborów sta-

Bardziej ku południowej stronie od tego miejsca wznoszą się dzisiaj szczątki warownych murów, które tutaj celem obrony przystępu do półwyspu Pelopo^eskiego, począwszy od wojen perskich aż po

wiano; tak pobudowali je Wenecyanie w latach 1463 i 1696. Ku zachodowi południowemu, a więc ku Argolskiej i Fliazyjskiej (Phlius) granicy, wznoszą się góry A pesas, dzisiaj Phuka; na południu od miasta stołecznego sterczy olbrzymi stożek Akrokorinthos, ’Axpo-%óptvł>oę, Acrocorinthus, na którego szczycie stała akropola stolicy, 575 metrów ponad powierzchnią morza, a 500 metrów ponad mia-

8. Drz.

8. Di z.

S. Drz.

itinerary of Greece with a commentary of Pausanias and Strabo“ (Londyn 1818); Mapy. AVjfjutaaç „'O iodjibç rjjç KoptvD-oo“ (Ateny 1883); G'erst’er w „Buli. de corr. hell.“, tom VIII, str. 225 i nast.

Koryolan, po łacinie Coriolanus, młody, dzielny patrycyusz rzymski, lecz dumny zarazem i zawzięty obrońca przywilejów arystokra-cyi, zowiący się właściwie Gajus Marciu s, który od zdobycia głównego miasta Wolsków, Corioli, w roku 493 przed Chr. zaszczytny przydomek Coriolanus dostał. Odznaczywszy się poprzednio w walce z wypędzonymi Tarkwi-niuszami, odniósł po wyprawie wojennej, przeciw Wolskom podjętej, znowu świetne zwycięstwo nad Ancyatami (Antiates), zrzekając się wszelkich za^czyn dzielny zaszczytów. W czasie gwałtownych zatargów, które się w Rzymie pomiędzy patrycyuszami i plebejuszami wszczęły, bronił namiętnie praw patrycyuszowskich. Obrażony osobiście, kiedy napróżno o godność konsula się ubiegał, żądał stanowczo zniesienia instytucyi trybunału ludowego i domagał się koniecznie, aby patrycyusze, skoro w Rzymie wielka klęska głodowa nastała, wszystko zboże, które z Sycylii dowieziono, albo w śpichlerzach rządowych schowali, albo też za wysoką cenę sprzedawali, pókiby znowu dawniejszego znaczenia swego nie odzyskali. Wniosek ten obraził lud tak bardzo, że K-a za sprawą trybunów ludowych, na mocy wyroku comitia tri-buta, w r. 491 na wygnanie skazano. K., który był zbyt dumnym, aby osobiście na sąd ów się stawić i przed znienawidzonym ludem się bronić, oburzony do żywego tym wyrokiem, posta- ■ nowił na ziomkach swych srogo się pomścić. Udał się więc do Wolsków, najzawziętszych wrogów Rzymu, którzy, po upływie zawieszenia broni, K-wi i zażyłemu z nim Attiusowi Tullusowi naczelne dowództwo nad siłą swą zbrojną, posiłkami Ekwów wzmocnioną, zdali. W szybkim i zwycięskim pochodzie zdobywszy miast kilkanaście, nadciągnął K. w r. 489 pod mury Rzymu, a stanąwszy obozem przy Fossa Clunia, plądrował wszędzie i pustoszył okrutnie posiadłości plebejuszów, oszczędzając pilnie włości patrycyuszowskich. Skutkiem niesnasek obu stronnictw w Rzymie, gdyż zewsząd nękani plebejusze pokoju żądali, senat zaś wojnę toczyć pragnął, nie podjęto wśród ogólnego pomieszania przeciw wrogiemu wojsku żadnej akcyi energicznej, a niebezpieczeństwo, z każdym dniem większe, egzystencyi całego państwa zagrażało. Wysłał wtedy senat posłów do K-a, lecz ten, przyj ąwszy ich hardo, stawił bardzo twarde warunki pokoju, gdyż żądał, a-żeby Rzymianie Wolskom wszelkie ziemie zdobyte zwrócili, a w końcu przystał tylko na zawieszenie broni przez 30 dni. Nowe poselstwo, złożone z kapłanów i augurów, nie odniosło żadnego skutku. Wreszcie Vet ujr i a, matka, i V o-lumnia, małżonka K-a, wraz z dziećmi, na czele orszaku najznakomitszych matron rzymskich, usiłowały, zrazu bezwzględnie odprawione, kor-nemi prośbami i łzami rzewnemi zmiękczyć moc dumnego, zawziętego zwycięzcy. Kiedy matka mu oświadczyła: „Tylko przez trupa matki swej wtargniesz w bramy Rzymu“, wtedy uległ nareszcie K., podniósł matkę klęczącą u nóg jego i rzekł: „Matko, rozbroiłaś mnie; Rzym wprawdzie uratowałaś, lecz syna swego straciłaś“! Zezwoliwszy na warunki pokoju dla Rzymian, odstąpił K. od oblężenia stolicy i powrócił do ziemi Wolsków, którzy go za sprawą rozżartego Tullusa jako zdrajcę zamordowali; według świadectwa jednego z najstarszych historyków rzymskich miał K. udać się do miasta Veji, gdzie podczas rozruchów wewnętrznych, jako wygnaniec, dręczony wyrzutami sumienia, zginął, —Trudno dzisiaj docięć, ile prawdy się mieści w tej starodawnej opowieści o K-e, zabarwiającej przesadnie glo-ryą patryotyczną może tylko fakt taki, że chciał on, szukając pomocy u Wolsków, poprzeć sprawę zagrożonego stronnictwa arystokratycznego. Tyle w każdym razie pewna, że tradycya j owa ujawnia w dosadnych kolorach głęboką a namiętną nienawiść pomiędzy stronnictwami rzyrn-skiemi, wojującemi z sobą zawzięcie.—Por. Li-vius, 2, 33 i nast.; Plutarchus, Coriolanus.

Koryoli, po łacinie Corioli, po grecku KopiXXa, KopîoXXa, zbrojowisko albo główne miasto szczepu Wolsków (Volsci), w Lacyum, zburzone przez młodego Rzymianina Gaju^a Mar-cyusza, któremu nadano stąd przydomek K o-ry olana (ob.), Coriolanus; w późniejszych czasach rzymskich przepadło bez śladu. Por. Li-vius, 2, 35; 3, 71; Plutarchus, Coriol. 8.

Koryppus, po łacinie Corippus, pełnem nazwiskiem Flavius Cresconius Cor., łaciński poeta, rodem z Afryki, żyjący prawdopodobnie w połowie VI w. po Chr.; bliższe szczegóły z życia jego nie są znane; odróżniać go wszakże należy od biskupa afrykańskiego Kreskoniusa, który napisał około r. f,70 „Breviarium Canonum“, jak i od hiszpańskiego biskupa Kreskoniusa, żyjącego około r. 1050 po Chr. Koryppus napisał dochowany do dzisiaj poemat panegiryczny na cześć cesarza Justyna Młodszego, panującego od r. 565 do r. 578, w czterech księ-. gach z przedmową; utwór ten, noszący tytuł „De laudibus Justini Augusti minoris“, napisany językiem płynnym, lecz zbyt wyszukanym i często bombastycznym, wszakże w metrum nadzwyczaj czystem, wykazuje wyraźnie naśladowanie Wergiliusza, Owidyusza, Lukana, Sta-cyusza, Klaudyana, jako i późniejszych poetów chrześciańskich, w sposób jednakże panegiry-kom ówczesnym właściwy, przeładowany jest pochlebstwami wszelkiego rodzaju, a wartość ma jedynie dla niektórych, skądinąd nieznanych faktów historycznych i dla doskonałej znajomości bizantyjskiego ceremoniału dwor-

S. Drz.

S. Drz.

S. Drz.

ści, zowie się gal ery ą, kolumnadą zaś gdy pokrycie jego wsparte jest na kolumnach. Szerokość K-a zależna jest od przeznaczenia danego budynku, w każdym razie w najwęższym powinno się swobodnie dwóch ludzi wyminąć. K-e w takich budynkach jak; szpitale, szkoły, teatry, sądy grają rolę do pewnego stopnia miejsc przechadzki dla chorych, sal rekreacyjnych, foyer, poczekalni i dlatego są zwykle szersze, odpowiednio oświetlone i wentylowane, zależnie

H. o.

J. F. o.

kiego. — Z jedynego rękopisu, który się w bibliotece|w Budzie dochował, lecz obecnie zaginął, wydał utwór ten po raz pierwszy Michał Ruiz w Antwerpii r. 1581; później wydali go: Dempster Th., Paryż 1610; Rivinus Andr., Lipsk 1653; Rittershaus Mik., Altorf 1664; Foggi P. F., Rzym 1777; Jaeger W. w „Pane-gyrici veteres“, tom II, str. 479 i nast., Norymberga 1779; Bekker Imm. w „Corpus script. Byzant-“ (Merobanda et Corippus), Bonn 1836; Partsch J., Berlin 1879; Petschenig M., Berlin

1886. — W wydaniach podanych znajduje się jeszcze tegoż autora 49 wierszy, ułomek podobnego panegiryku, pod tytułem: „Fragmen-tum Panegyrici in Justinum minorem“, nadto inna pieśń, napisana na cześć Anastazyusza, w „Panegyricum in laudem Anastasii“, który był kwestorem i ministrem pałacowym cesarza Justyna. Inny, obszerniejszy poemat K-a, któremu nadano tytuł „Johannidos seu De bel-lis Libycis libri VII“, wydany z medyolańskie-go manuskryptu w Medyolanie r. 1820 przez P. Mazzuchellego, przedrukowany także w wydaniach Bekkera, Partscha i Petscheniga, posiada pewną wartość historyczną, gdyż opisuje wojnę, jaką Johannes Patricius w r. 550 po Clir. w Afryce z Maurami szczęśliwie toczył i uzupełnia historyczne dzieło Prokopiusza „De bello Vandalico“; prócz kilku bardzo udatnych opisów, z żywem, prawdziwem uczuciem skreślonych, nie różni się całość bardzo od innych utworów autora, tak pod względem dykcyi jako iflmyśli. Inne poematy K-a, szczególnie sielanki, o których współczesne źródła wspominają, nie dochowały się do naszych czasów.

Kcrytallia, po grecku Kopo&aXXia, po łacinie Corythallia, przydomek Artemidy w Spareie, w której święto, Titenidyami, TttfrjVtSia, zwane, niańki dzieci do jej świątyni przynosiły. —Por. Athenaeus, Deipnosoph. 4, 6.

Korytanowie, po łacinie Coritani, lud gal-lijski we wschodniej części Brytanii, zamieszkały w okolicy dzisiejszych miast: Derby, Nottingham i Leicester; najważniejszemi jego miastami były: Durobriva, Ratan i Tripontium.

Korytarz, jest to dłuższe, niż szersze przejście wewnątrz budynku, umożliwiające dostęp bezpośredni do każdej z przylegających do niego ubikacyj. Jest-to najłatwiejszy i najstarszy może sposób rozwiązania planu domu mieszkalnego lub przeznaczonego na użytek publiczny, w wielu wypadkach bardzo dogodny, a niezbędny w takich gmachach, jak: hotele, szkoły, szpitale, klasztory, więzienia, domy robotnicze, teatry, cyrki, sądy itp. K. bywa wewnętrzny, gdy przylegające doń ubi-kacye ugrupowane są po obu jego (dłuższych) stronach, i zewnętrzny, gdy jedna ze ścian jego jest jednocześnie ścianą zewnętrzną danego budynku. Gdy zamiast okien w ścianie zewnętrznej ma otwory, albo stanowi samodzielną część budynku, łączącą dwie jego częod swego przeznaczenia.

Korytko Emil, zbieracz pieśni ludu sło-wieńskiego w Krainie. Z pochodzenia Polak z Pokucia, znaczną część [życia spędził w Lu-blanie,'gdzie umarł r. 1839. Znany poeta z e-poki iliryjskiej (ob. Iliryzm), Stano Vraz, poświęcił mu wzmiankę w swoim poemacie: „Djulabje“. Zbiór pieśni K-i wyszedł w Lu-blanie w 1839—40 „Slovenske pesmi krajnski-ga naroda“. Naućn. Slov.

Korytkowski Józef, prawnik (* 1805 we wsi Zalesie pod Łomżą—f 1893), kształcił się w Warszawie. Za rozprawę łacińską p. t. „O stosunku praw rzymskich do dawnej Polski“ otrzymał medal. Nadto napisał „Gramatykę czyli zasady języka łacińskiego“ (1829); „Pogląd na zasadę sprawiedliwości“ (1870); „O edukacyi“ (1870) i in. K. był także współredaktorem pisma prawniczego p. t. „Themis polska“, które wychodziło w Warszawie do roku 1830.

Korytkowski Jan (* 1824 wGnieźnie — fl4 maja 1888), po ukończeniu gimnazyum kształcił się w seminaryum duchownem w Poznaniu, święcenia kapłańskie otrzymał 1851, był proboszczem w Trzemnicy, 1871 został kanonikiem metropolitalnym gnieźnieńskim. Po uwięzieniu arcybiskupa Ledóchowskiego zarządzał czasowo archidyecezyą gnieźnieńską, nareszcie uwolniony po dziewięcio-miesięcznem więzieniu, poświęcił się badaniom historycznym. Przez arcybiskupa Dindera mianowany ofieyałem gnieźnieńskim, był następnie sufraganem gnieźnień-sko-poznańskim, i w czerwcu 1888 miał być prekononizowany na biskupa, ale zmarł 14 maja t. r. Napisał: „Prałaci i kanonicy gnieźnieńscy“ (1881 — 82, t. 4); „Jarosław Bogorya Skotnicki, arcybiskup gnieźnieński“ (Poznań 1882); „Katalog arcybiskupów gnieźnieńskich, krytycznie zestawiony“ (Poznań 1881) i niedokończone „Arcybiskupi gnieźnieńscy, prymasowie i metropolici polscy od r. 1000 aż do dni naszych“ (1887). Życiorys jego pomieścił „Tyg. Ilustrowany“ z 1888 w Jtè 281. — „Enc. Org.“ mniejsza.

Korytnica, węg. K o r i t n i c z a, tk.Ko-r i t n i c a klimatyczne uzdrowisko karpackie, w obrębie gm. Osady (węg. O sza da), na Liptowie, w pow. Rozenberskim (węg. R o z s a-hegyi j aras), nad potokiem t. n., u północnego podnóża, góry Baby, a zachodniego g. Praszywy, w paśmie Dżumbira, 8 km., od wsi

dr. J M.

1783

1789

r- os

88

94

58

55

64

104    72

101

Ilość domów

Lata

1785

91

94

88

Przeciętna

Osady na płd., od miasta pow. Rozenbergu, stacyi kolei bogumińsko-koszyckiej, 20 km. na płd., a od Bystrzycy Bańskiej (niem. Neusohl, węg. Besztercebânya), stacyi węg. kolei państwowej, 38 km. na płn.-wsch. Wznosi się 847 m. n. p. m. Leży w pięknej, uroczej dolinie między górskiej, odznaczającej się piękną florą alpejską i świeżem, zdrowem powietrzem. Liczba mieszkańców stałych 600 (r. 1900). Jest tu kościółek zakładowy p. w. św. Andrzeja, st. p. i tel. w Osadzie, a w czasie sezonu kąpielowego w miejscu. Kąpiele tutejsze znano już w XIV wieku. Od r. 1325—1402 posiadała K. rodzina Donch, z której wielu było nadżupana-mi w hr. Liptowskiem i Zwoleńskiem; 1402 -1450 dzierżyli K-ę Husyci, 1450 — 1487 Piotr Komoróczy, 1487 — 1504 Jan Korwin; 1504 — 1506 własność królewska, 1506 —1531 miał ją Jan Zapolya; 1531—1538 Ludwik Pékry, nad-żupan liptowski, który otrzymał K-ę w nagrodę za zasługi wyświadczone królowi Ferdynandowi; 1538 — 1560 Andrzej Batory, judex curiae, 1560—1587 Jan Krusich; 1587 — 1609 hr. Stefan Illeshazy; 1609 — 1645 hr. Kasper Illesha-zy; 1645—1707 Emeryk Tököly, w r. 1707 przechodzi na skarb państwa i do r. 1869 należała do kameralnych dóbr likawskich. W r.

1869    dr. Siklossy nabył K-ę od rządu, a w r.

1870    wzięło K. w zarząd pierwsze węg. liydro-patyczne towarzystwo akcyjne, w którego ręku K. pozostaje do dnia dzisiejszego. Są tu trzy zdroje mineralne: Franciszka Józefa, Albrechta i Zofii. Woda tych zdrojów należy do słono-alkalicznych szczaw żelazistych. W roku 1853 wiedeński wydział medyczny dokonał jakościowego rozbioru wody tych zdrojów. Przedtem badali je analitycznie dr. Flittner, fizyk liptowski, prof. Tognio, Sadler i Kitaibel na peszt. wydz. med. W r. 1860 wiedeński zakład geologiczny dokonał rozbioru ilościowego. Przeprowadził go kapitan Karol Ritter. Wody tych zdrojów przewyższają wody maryenbadzkie, karlsbadzkie i franzensbadzkie co do obfitości siarkanu magnezyowego, węglanu wapnia i żelazowego i co do siły uzdrawiającej są skuteczniejsze od tamtych wód. Pomocne są one w chronicznym katarze żołądka, cierpieniach hemoroidalnych, w chorobach wątroby i śledziony; śluzotoku (blenorhoea), w ciężkich i u-trudnionych regularnościach kobiecych, w zapaleniu stawów, gośćcu, skrofulicznych cierpieniach i chronicznych wysypkach naskórnych. Ciepłota wód 7—8° C.—Jest tu także zakład hydropatyczny. Zdrojowisko szczawy alkaliczno-słono-żelazistej, do picia i do kąpieli—przy niedokrwistości, długotrwałych nieżytach żołądka i kiszek i długotrwałych przekrwieniach trzewiów brzusznych z pożytkiem używane. K. leży w dolinie otoczonej za-lesionemi górami (850 m. nad p. m.), posiada klimat podalpejski, z przeciętną letnią temperaturą 17° C. Taksa lecznicza 5 fl. oraz 4 fl.

na muzykę. Dojazd do stać. Rosenberg linią kol. Kaschau—Oderberg, skąd 2 godz. jazdy powozem na miejsce.

Korytnickie starostwo niegrodowe w województwie Mazowieckiem, ziemi Liwskiej, w r. 1564 wyłączone w odrębną całość ze s-wa Liwskiego. Początkowo Korytnica osadzona była na 45 włókach, Wola K-a na 20 wł. W XVIII st. obejmowało st-wo oprócz wsi wskazanych także: Kąty, Odłogi, Kupce, Jugi, Rudę, Bednacze i Saklaki. Warunki robocizny podaje następująca tabliczka: w latach ilość gospód ilość dni na tydzień:

pieszych

ciągłych

Lustracya określała obowiązki i powinności poddanych: „ We wszystkich wsiach do st-wa K-go należących gospodarze mają własne chałupy, załogi y sprzężaiu dworskiego nie mają. Pańszczyznę odbywający tyle, ile w leniach wyrażono, sprzężajem za jeden dzień mórg cały wyorać powinien, a gdyby go nie wyorał, tedy drugiego dnia prócz pańszczyzny doorać go powinien. Pieszo robiący za jeden dzień ciągły dwa dni odrobić powinien. Tłuki wszystkie wsie tak pańszczyźniane, jako y czynszo-wnicy cztery do roku poiedyńczo odbyć powinni, to jest zakos, obkos, zażeń y obżeń... Kiedy dworowi wypadnie potrzeba do młyna ze zbożem, jako też o milę lub dwie naydaley gospodarze tak pańszczyźnianie, jako też y czyn-szownicy co potrzeba y kiedy każą, prócz Pańszczyzny y bez opłaty odbywać powinni. Do wszelkiey robocizny kiedy dworowi potrzeba nająć Ludzi, więc tak Pańszczyźniani, jako y czynszownicy choćby, dwa razy w tydzień poiedyńczo za opłatą niżey wyrażoną odbywać powinni, jako też do kosy y sierpa tudziesz grabi po gr. 15. Do pielenia ogrodów po gr. 7¹/,, do cepów groszy 10; gospodarzom idącym lub iadącym do Warszawy po trzy dni Pańszczyzny wytrąca się—ciągłym—ciągłe, a pieszym—piesze. Prócz powinności dotąd wzmiankowanych, które wszystkie wsie w ogulności odbywają, w szczegulności wieś Konty z atti-nencyami do tego folwarku należącemi tak pańszczyźniani, jako y czynszownicy Talków oprząść powinni każdy po dwie jedną paczesniny, drugą cięką konopniny to iest w każdey talce pasm po 30 być powinno“. Do tego dodać należy daniny: ospy, kury, gęsi, kapłony i jaya. Nadzwyczaj ciekawe jest ustosunkowanie wzajemne ludności podług płci:

Ilość gosp.

89

1789

Ludność

mężcz. kob. ogół. na 1 gosp. na 1 dom

Lata

1785 233    192 425

I 1789 225 209 434

4.67

CD

co

4.62

co n

gr-

gr-

a gr-

zł.

zł.

zł.

zł.

zł.

zł.

gr.

kapłon kura jajo

W porównaniu jednak do innych okolic (ob.

Olsztyńskie st-wo)praca ludzka była nieźle uposażoną („Rp. Arch. Skarbu“ od 56 Nk.

28—od 46 JV° 176).

Korytnickie Wręby starostwo nie-g rodowe leżało w województwie Bełzkiem.

„Od dwuch przeszło wieków w Lasach do starostwa Horodelskiego za Przywilejem króla wówczas panuiącego przy staraniu st-y Horodelskiego J. W. Siennickiego lokowana zupełną existencyą st-wa prawie straciła in anno 1756 po Dekrecie granicznym z WIP. Dydyńskim urzędnikiem Bełzkim a potym kasztelanym Lu-baczewskim z W-ym Węgierskim st-ą na ten czas Korytnickim, ponieważ miasto Korytnica z grontami i Lasami zabrano y Prawem przemocy Dziedzictwem teraz używano“. Mikołaj Ledóchowski w r. 1790 ustąpił st-wo Karolowi Szwanowi. St-wo w końcu XVIII w. składało się ze wsi Wręby i Poryduly, ogółem poddanych 26. Chłopi posiadali wołów 76, zobowiązani byli do dni 72 ciągłych pańszczyzny,

„każdy Poddany... szarwarków odbywa na Rok j dni 12 oprócz Pańszczyzny na każdy miesiąc I dzień iednego rachuiąc, które do reparacyi . chustą przepasana. Nad hełmem ^korona^hra-dróg, grobel, mostów, zarośli trzebienia... len, \ biowska, a w niej hełm ukoronowany z trzema konopie^moczyć y miądlić maią ze zwyczaiu, ' piórami strusiemi białemi. Labry czerwone,

gr-

M. H.

M. H.

S. Drz.

Ogólna ilość ludności wzrosła, powiększyła się także przeciętna liczba zaludnienia na jeden dom, chociaż ubyła—w stosunku do jednostek gospodarczych. Nie można więc wyjaśnić wzrostu pańszczyzny wzrostem ludności, gdyż należy go uważać za wynik niesumiennej gospodarki Szeligi Magiera dzierżawcy, występującego z ramienia st-y Kazimierza Rudnickiego, która się dała zauważyć i na innych polach. W r. 1789 gromady st-wa były zmuszone do wystąpienia z zażaleniem, w którem zebrano wszystkie nadużycia rządców („Rp. Arch. Skarbu“ od 46 J\° 176), Intrata st-wa K. obliczona, jako przeciętna za trzy lata po sobie idące, miała wynosić w r. 1789 — 8 949 zł. 27 gr. 16 d., z tego na opłatę podatku szło 4 474 zł. 28 gr. 17 den. Na dochód składały się krescen-cye folwarków— 23.4°/₀, propinacya—30 2%, pozostałe daniny i czynsze wynosiły 46.4° ₀ Prawie połowa dochodów st-wa składała się z bezpośrednich opłat chłopów, poza ich pracą, którą nizko ceniono:

dzień pracy do kosy. sierpa itp. do cepów do pielenia ogrodu korzec owsa gryki, jęczmienia grochu, żyta prosa pszenicy wóz siana

gęś

gr-

6 den.

M. H»n.

dni zaś sześć... na lato odrabiane zowią się zaor, obór, zakoś, obkoś, zażeń, odżeń“. Austerya i młyn w dzierżawie przynosiły zł. 1 800 (Rp. „Arch. Skarbu“ od 56 N. W. 15).

Koryto, naczynie drewniane podłużne, mające najczęściej przekrój poprzeczny półkolisty, zwykle wyrabiane z jednej sztuki drzewa, służące w gospodarstwie rolnem do pojenia bydła, a także i innych potrzeb. W przemyśle K. ma również często zastosowanie; wykonywane bywa bądź to z drzewa, żelaza lub innego materyału. Wyrabiają także umyślnie przez walcowanie żelazo zwane K-wem, o przekroju poprzecznym litery U, mające obszerne zastosowanie w kon-strukcyach żelaznych. K-em rzeki lub kanału zowie się naturalne lub sztuczne zagłębienie w ziemi, po którem przepływa woda rzek lub kanałów.

Korytos, po grecku Kópoiloę, po łacinie Co-rythus: 1) Iberyjczyk, przyjaciel Heraklesa, pierwszy hełm (Kopcę, Kópod-oę) sporządził, który od niego nazwę swą otrzymał. —2) Syn Parysa i Oenony, młodzieniec nadzwyczajnej u-rody, którego matka do Heleny posłała, aby o-budzić zazdrość niewiernego Parysa; kiedy K. zyskał jej miłość, zamordował go własny ojciec. Por. Parthenius. Erot. 34.--3) Italski heros, syn Jowisza, małżonek Elektry, córki Atla-sa, ojciec Jazyosa i Dardanosa, założył, według tradycyi mitycznej, miasto Korythos (=Kortona ob.), w Etruryi.—4) Syn Marmarosa, który na weselu Perseusa zranił Pelatesa włócznią. Por. Ovidius, Metam. 5, 125.—5) Z rodu Lapi-tów, uczestniczący w godach weselnych Pejri-toosa. Por. Ovidius, Metam. 12, 290.

Korytowskich hrabiów herb. Na tarczy w polu czerwonem głowa murzyńska srebrna,

?..

"ć?

a».

• .V

■V-

Fig. 9. Korytowsirch hrabiówjfherb).j

1).

A. B.

mm

LI

K.

Fig. 11. Korzbok' (pierwotny).*’! P

fm

.j

jjgPl

Fig. 12. Korzbok (herb).

E.

St. Rew

Podszyte srebrem. Lwy złote podtrzymują tarczę. Godło: PRO REGE ET PATRIA. Odmiana herbu Mora (ob.), nadana wraz z tytułem hrabiowskim Juliuszowi Korytowskiemu, właścicielowi dóbr w Galicyi, przez cesarza Franciszka Józefa w dn. 24 maja 1895 roku. — Źródła: Ostrowski; Siebmacher IV, 14. 87; Gritzner i Hildebrandt.

Korytyński Onufry, poeta polski (f 1769 w Warszawie), szlachcic-Litwin, podupadły, piszący z wielką łatwością wiersze epiczne i o-kolicznościowe, tłómacz niektórych od Horacego i listu do Pizonów („O sztuce rymotwor-skiej lub rymotwórczej“, „Dzieło pogrobkowe czyli pozostałe“, w Warszawie 1770, edycya druga 1795). Wspomina o nim kilka razy Ma-tuszewicz w „Pamiętnikach“ (wydanie Spaso-wicza, tom III, str. 107 i 123), który mu własne „raptury“ przekładów z Horacyusza powierzał, u niego napisał K. „Currente calamo“, poemat „Olkienicką potyczkę“, wydany z rękopisu hr. Olizara w Korosteszowie przez Grabowskiego i Przezdzieckiego („Źródła do dziejów polskich“, Wilno 1893, I, str. 175—207). W 1 020 wierszach, w stylu poważnym, w języku czystym opisuje tu poeta-Litwin walkę szlachty z Sapiehami: „Uczcie się komu szczęście i fortuna sprzyja, Niech się wyżej nad równość polską nie wybija“ —oto główna zasada poematu płynnego, gładkiego, niby ostatniego odpryska owych maszyn epickich Twardowskiego i Potockiego z XVII wieku. (Barwniejszy opis tej samej „tranzakcyi“, wiersz spół-czesnego, spoczywa dotąd w rękopisach).

Koryzna, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem krzyż srebrny odwrócony, od góry strzałą w poprzek przeszyty. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Stary herb litewski, używany przez żmudzką rodzinę Kory-znów. — Źródła: Kojałowicz; Niesiecki; 0-strowski.

Korzbok (K o r c b o k, Korcbog, Kurszbach, Fig. 10. Koryzna (herb), jeden z najstarszych herbów polskich, już w XIV wieku przyniesiony ze Śląska. Na tarczy w polu srebrnem lub błękitnem — trzy karpie złote, jeden nad drugim w poprzek, w lewo zwrócone. Nad hełmem w koronie szlacheckiej pięć piór strusich białych. W tym kształcie zna go już Długosz, zna go również herbarz arsenalski i rola marszałkowska z r. 1461. W zapiskach sądowych średniowiecznych i występuje dopiero od roku 1500 i spotyka się dość często z zawołaniem: C o r d z-b o g, Corsbok i Kursz-bach. Najstarsze z pieczęci, dochowanych dotychczas z herbem omawianym, sięgają początków wieku XIV.

Są niemi: pieczęć Jana, zwanego Cordcbok, ziemianina śląskiego z roku 1322 i pieczęć Klausa czyli Mikołaja de Sydelicz (Seydlitz), również ziemianina śląskiego, z roku 1325-go Na o-bu herb różni się od istnie- > jącego obecnie tylko tern,    ś

że zamiast karpi wyobraża trzy łososie. K-a używają rody następujące: Brzozo-    Jg$

gajskich, Glińskich, Kamień-    0^

skich „z Kamieńca“, Kórz-    flUf

boków, Kozłowskich, hr.

Łąckich (hr. sascy 1724 r., J§|| pruscy (1894 r.); Montygaył- ^ ~ łów z odm., Niegolewskich,

Niesiołowskich p. Zaydlicz,

Rybieńskich, Strykowskich,

Sopliców, Tuchołków, Witkowskich, Zajdliczów z „Wi-stkową*, Zawadzkich i Zeydlerów. — Źródła: Długosz; Paprocki; Okolski; Kojałowicz; Nie-siecki; Małecki; Piekosiński; Borkowski; Kosiński (I, 441).

Korzec, miara do ciał sypkich głównie do zboża, zawierająca 32 garnce n. p. czyli 136 litrów równa się zatem 1.36 hektolitra. Używana przeważnie w Królestwie Polskiem i na Wołyniu, gdzie jednak, wskutek braku ścisłości i dowolnego w gospodarskich tranzakcyach zwyczaju, K. zawiera 40 garncy ros.

Korzec, rus. Koree, największe miasteczko w pow. Nowogradwołyńskim, leży na praw. brzegu rzeczki Kurczyka, o 28 w. na zachód od m-ta. pow., na szosie kijowsko-brzes-kiej. Dawniej K. należał do pow. Łuckiego. K. liczy mieszkańców do 12 000, z których Żydów przeszło dziesięć tysięcy, mieszczan do tysiąca dusz, obdarzonych 603 dzies. gruntu i włościan, do których należy ziemi 2 175 dzies. Ziemi zaś dworskiej liczą w K-u 396 dzies. W starożytności K. nosił miano Korczesk; po przyłączeniu Wołynia do Litwy za Władysława Jagiełły i w. ks. litewskiego Witolda, K. nadany został księciu Teodorowi Ostrogskiemu, a następnie ks. Dymitrowi Butawowi, synowi Olgierda a wnukowi Gedymina, od którego wiedzie się ród książąt Koreckich. Potem jest K. we władaniu Leszczyńskich, Czartoryskich; po śmierci ks. Józefa Czartoryskiego przechodzi na jego córki: Potocką i Jabłonowską; w roku 1831 po powstaniu, za sprawę hr. Hermana

są słynne

z ogrodów

owoco -

K. G-e

Cz. St.

Garz.

Potockiego połowa K-a skonfiskowana przez rząd, a druga i dziś jest we władaniu ks. Artura Jabłonowskiego i sukcesorów drugiej linii Potockich-Mołodeckich. Jeszcze ks. Józef Czartoryski, stolnik w. litew., przy końcu zeszłego stulecia, bardzo wiele wpłynął na jego podniesienie, odnowił dawny zamek i przerobił go na pałac, uregulował rynek i ulice; w r. 1788 postawił kilka fabryk, między innemi sukienną, której produkcya w r. 1791 doszła do 800 postawów rocznie, głównie sukna dla wojska, chociaż wyrabiała również i najcieńsze w wyborowych gatunkach; porcelanową, niegdyś tak sławną, i fajansową: sprowadził dla nich zdolnych majstrów z zagranicy, z których rodzina Mezerów do dziś dnia na Wołyniu wyrabianiem porcelany się trudni i posiada swoją fabrykę w Baranówce. Według świadectwa Magiera i Jezierskiego Jacka (ob.), Korecka fabryka porcelany, której wyroby dobrocią dorównywały zagranicznym, produkowała miesięcznie do 20 000 sztuk, opatrzonych marką fabryczną z inicyałem Stanisława Augusta i widokiem fabryki. Nadto pobudował młyny i browar, założył fabrykę pasów litych, które nie wiele ustępowały^ słuckim. Obecnie K. i jego okolice

wych, które nietylko ilością ale i jakością o-woców celują; prócz kilku garbarni, młyna parowego, browaru, gorzelni i fabryki miodu, żadnych innych nie ma. — K., jako miasteczko leżące przy granicy Polesia Wołyńskiego i rolniczych okolic, jest głównem siedliskiem bogatych kupców zbożowych i drzewnych, którzy, rywalizując z sobą w handlu, rywalizują też i w przepychu swego otoczenia; stąd domów w K-u, okazałych i wspaniałych, które jednakże gustem nie grzeszą, jest wiele. W r. 1881 d. 29 czerwca wielki pożar strawił parę-set domów w K-u. K. w swych murach mieści 5 cerkwi prawosławnych, klasztor żeński wyznania greckiego, przy którym znakomicie przez mniszki prowadzony ogród owocowy, kościół parafialny katolicki mały, lecz wdzięcznej architektury i schludny; klasztor i kościół pofran-ciszkański, fundowany w r. 1620 przez ks. Samuela Koreckiego, w którym złożone są jego zwłoki; mury kościelne na bardzo wspaniałą cerkiew prawosławną przerobiono. K. posiada nadzwyczaj malownicze ruiny zamku warownego, którego fundatorem był w r. 1399 dwunasty syn w ks. litewskiego Olgierda, ks. Konstanty Butawa, protoplasta rodu książąt Koreckich. Jest w K-u „stanowa kwatera“ (u-rząd policyjny), sędzia mirowy, zarząd gminny; dwóch a czasem trzech doktorów, dwie apteki, winiarnia i duże hurtowe składy żelaza. Paraf, kościół katol. w K. pod wezw. Wniebowz. M. B., z muru 1533 wzniesiony przez ks. Karola Koreckiego, z obrazem św. Antoniego słynącym z cudów. Parafia katol. dek. rówieńskiego, dusz

3 684. Filia w Horodnicy, kaplica w Kamionce a dawniej też w Korzyści, Uściu, Czarnokołach, Pieczywodach. Pod K. 1495 ks. Semen Hol-szański poraził syna Mengli-Gireja i zmusił go do odwrotu. („Słów. Geogr.“).

Korzeliński Seweryn, pisarz polski XIX wieku (f w Brzeźnicy w pow. Stryjskim roku 1876); służąc w wojsku polskiem w randze majora, brał udział w wojnie 1830J!— 1831 r , po ukończeniu zaś kampanii udał się za granicę i osiadł we Francyi. Przez pewien czas bawił w Azy i, skąd w roku 1851 przeniósł się do Anglii. Tutaj znalazł się bez środków do życia, a straciwszy wszelkie widoki na przyszłość w Europie, zawiązał z kilku rodakami, znajdującymi się w podobnych warunkach, stowarzyszenie celem udania się do Australii i wspólnej pracy w kopalniach. Jakoż zamiar ten został uskuteczniony, a owocem wrażeń australijskich jest wydana przez K-ego po powrocie do kraju nader interesująca praca p. t. „Dziennik podróży po Australii i pobytu tamże od r. 1852 do 1856“, tomów dwa (Kraków, nakładem autora 1858—9, w 8-ce). Napisał też K. rzecz p. t. „Wyspa Jersey. Podróż do wysp w kanale la Manche“ (Kraków, wydawnictwo dzieł katolickich i rolniczych, 1860, w 4-ce). Od r. 1860 objął K. stanowisko dyrektora szkoły agronomicznej w Czernichowie nad Wisłą, pod Krakowem.

Korzeniarka (Rhizobius), rodzaj owadów półpokrywych (Hemiptera) z rodziny mszyc (Aphidae). Rożki krótkie, wynoszące zaledwie połowę długości ciała; ciało samców walcowate, samie jajowate, Żyją pod ziemią na korzeniach roślin. Najpospolitsze gatunki: Rhizobius pini, koloru brunatnego z białem mięk-kiem uwłosieniem; długość — 1 mm.; żyje na korzeniach sosny pospolitej (Pinus silvestris). Rhizobius pilosellae—koloru żółtawego; rożki i nogi brunatne; długość rożków wynosi % długości ciała; długość ciała — 2.2 mm.; spotyka się na wiosnę na korzeniach jastrzębca kosmaczka (Hieracium pilosella).

Korzenica, miasteczko na wyspie Rug ii, ob.

Korzenie (w łac. średniow. aromata, wyjątkowo radices, fr. épices, niem. Gewürze, ang. spices). Nazwę tę dajemy różnym przyprawom roślinnym, suchym, [używanym w kuchni, mającym smak i zapach właściwy, wybitny, najczęściej ostry, a przywożonym z krajów dalekich, gdyż przyprawom podobnym i do tego samego służącym, ale w kraju hodowanym, nikt nazwy tej nie przyznawał i nie przyznaje. Nazwa sama, aczkolwiek oddawna przyjęta nie jest właściwa, ponieważ oprócz i m b i e r u, który jest rzeczywiście K-em, wszystkie t. zw. K-e są zgoła innemi częściami roślin. Przeważnie do nich zaliczane bywają, oprócz wymienionego imbieru: szafran, pieprz czarny

i biały, turecki i kajeński, cynamon, gwoździ-    sawej, wielkości drobnego ziarna    grochu, nie

ki, ziele angielskie, liście bobkowe, gałki    są tak zbite jak pieprz, a wewnątrz zawierają

i kwiat muszkatowy, wanilia, tych przynajmniej    po dwa nasionka soczewkowate.    Smak i za-

używamy dotąd. Dawniej do przypraw korzeń-    pach posiadają K. swoisty, dość    ostry, przy-

pominający nieco pieprz i gwoździki. Są to o-wocki drzewa amerykańskiego Myrtus Pimenta L. (ob.) nazywanego też Eugenia Pimenta DC. po polsku zaś Ol ej o darem prawym, rosnącego dziko, zwłaszcza na wyspie Jamajce, ale też uprawianego; zbierane bywają przed dojrzeniem i wysuszane na słońcu. * Jest to jedna z najmłodszych przypraw korzennych, której użycie rozpowszechniło się dopiero w wieku. XVIII.— K-e są dodatkiem bardzo przyjemnym do mięsa wołowego, duszonego, do zrazów, marynat i ryb, ale trzeba być oględnym w stosowaniu ich, gdyż z powodu smaku i zapachu, bardzo wybitnego łatwo popsuć niemi można potrawę, jeśli dodać ich do niej zawiele. — Dawniej, zanim się jeszcze dostały do kuchni, K-i a-ich używano w lecznictwie, przypisując im działanie zbawienne, pobudzające trawienie; dziś wszakże chyba tylko lekarz, kochający się w środkach przestarzałych, jeszcze je zapisuje niekiedy; nazwa ich apteczna brzmi: Fructus Amomi albo Piper Iamaicense.

Korzeniewski Aloizy fizyk, (f 1826 w Wilnie), był księdzem, należał do zgromadzenia Dominikanów i był nauczycielem fizyki w ich szkole w Grodnie, następnie kaznodzieją w Wilnie. Przełożył „Traktat początkowy fizyki“ Haiiy (Wilno, 2 t., 1806); „Rzut oka na uwagi J. Śniadeckiego“ umieszczore w dzienniku wileńskim (1805); oraz „Kazania na niedziele i uroczystości“ (4 t., Warsz. 1824—25).

Korzeniewski Józef (* na wsi w powiecie Słuckim [gub. Mińska] d. 19 marca r. 1806 — f w Wilnie d. 24 maja r. 1870), lekarz zajmujący się chirurgią z powodzeniem wielkiem. Ukończywszy szkoły w Nieświeżu już w r. 1821, przybył do Wilna, wstąpił na wydział fizyczny i dwa lata zajmował się chemią, mineralogią i botaniką; otrzymawszy wtedy stypen-dyum rządowe, przeszedł do wydziału lekarskiego, a z zamiłowaniem szczególnem zajął się z początku anatomią, następnie zaś chirurgią. Słusznie cenione były już wtedy opracowane przez niego okazy anatomiczne, za które też otrzymywał nagrody, osobliwszą zaś sławę preparatora bardzo zręcznego zjednał mu zwłaszcza okaz nerwu spółczulnego (ob.). W r. 1827, po złożeniu świetnie egzaminów, osiągnął dyplom lekarza klasy pierwszej, poczerń przyznano mu prawo ubiegania się o dyplom doktora medycyny, który też otrzymał w r. 1829 po obronieniu rozprawy p. n. „Conspectus nosologicus exanthematum“. Przedtem już, zaraz po złożeniu egzaminów, został pomocnikiem prosektora przy profesorze A. Bi el-kiewiczu, który zawsze popierał bardzo zdolnego ucznia swego, oraz równocześnie pomocnikiem profesora kliniki chirurgicznej W.

nych zaliczano także piżmo i ambrę, chociaż to przecie wytwory nie roślinne, lecz zwierzęce, także cytryny, limonie, pistacye, migdały, rodzynki, kapary, oliwki, oraz rozmaite pachni-dła dodawane do potraw, zwłaszcza w wieku XVII, których my dziś już K-ami nie nazywamy.— K-e pochodzą wszystkie z krajów gorących, osobliwie z Indyj wschodnich, Arabii, wysp Sundzkich, lub niektóre z Ameryki południowej.—Do końca wieku XV K-e przywożono lądem do portów Azy i mniejszej, skąd, głównie za pośrednictwem Wenecyan i Genueńczyków, rozchodziły się po Europie całej, a handel niemi przynosił korzyści ogromne. Wówczas K-e były jeszcze bardzo drogie, sprzedawane tylko w większych miastach handlowych, więc też były dostępne wyłącznie ludziom możnym i bogatym, rozmiłowanym w nich w sposób dziś dla nas niepojęty; żadna potrawa mięsna, lub rybna nie mogła się wtedy pokazać na stole wielkopańskim, jeżeli jej nie zaprawiono ilością niezmierną K-i&najrozmaitszych.— Dopiero po odkryciu przez Portugalczyków drogi morskiej do Indyj, K-e staniały i wtedy też, tj. od początku wieku XVI używanie, a raczej nadużywanie ich, stało się na prawdę powszechnem.

S. K.

Za przykładem panów średniowiecznych poszli wtedy szlachta i patrycyusze miejscy, a ‘nawet ludzie mniej zamożni, pieprz i szafran zwłaszcza stały się potrzebami codziennemi, tak samo jak sól. Zamiłowanie to do K-i trwało przez wiek XVI i XVII i zaledwie w XVIII pomału zmniejszać się zaczęło. Kuchuia dzisiejsza przeważnie już skromnie tylko używa przypraw korzennych, niektórych nawet, jak np. szafranu, unika zupełnie.—K-e w miarę użyte poprawiają smak potrawy niejednej, pobudzając przytem chęć do jedzenia i podniecając trawienie, nadmiar ich wszakże jest zdrowiu stanowczo szkodliwy, ponieważ drażniąc żołądek działa ujemnie na sprawę trawienia, więc go też unikać należy; zwłaszcza zdrowiu nie służą K-e zbyt ostre, szczególnie pieprz turecki i kajeński, nawet wtedy jeśli się ich używa w ilościach niewielkich, ale codziennie, to samo, chociaż mniej są szkodliwe, powiedzieć można o pieprzu zwykłym, imbierze i gwoździkach.

•Pr J. P.

Wogóle chcąc żyć hygieniczne, K-i używać należy bardzo umiarkowanie, a najostrzejszych najlepiej unikać zupełnie, lub używać ich tylko wyjątkowo.

Korzenie angielskie, albo ziele angielskie (fr. piment, niem. Nelkenpfeffer, englisch Gewürz, ang. Clove pepper) przyprawa kuchenna, zaliczana do t. zw. korzeni (ob.), dodawana pospolicie do ryb warzonych, do potraw mięsnych i do rosołu; są to ziarna okrągłe o powierzchni prawie gładkiej, barwy brunatno ci-

Wlelk» Eacyhl. Fow«i Ilustr. Zen. 3 óa Tom XXX ij;

Pelikana (ob.); jakoptaki miał sobie powierzony nadzór’ szczególny nad chorymi, zastępował profesora w razie nieobecności jego i wykonywał z nim razem operacye chirurgiczne, zarządzał gabinetem chirurgicznym, nakoniec wykładał naukę o opatrunkach i o ^złamaniach kości. — W r. 1831, razem z F. Rymkiewiczem (ob.), wyjechał na czas pewien z Wilna aby nieść pomoc dotkniętym cholerą w Brze

*1

Fig. 13.p Prof. Józef Korzeniewski.

ściu Litewskim, Słonimie i Witebsku. W roku następnym, po zamknięciu uniwersytetu i otworzeniu akademii medyko - lekarskiej wileńskiej, powołany był początkowo na zajmowane przedtem stanowisko, w r. zaś 1834 mianowano go adjunktem do wykładu chirurgii, przedtem wszakże był zmuszony do poddania się egzaminom ścisłym ze wszystkich gałęzi chirurgii i odbyć dwa wykłady próbne, jeden po łacinie, drugi po rossyjsku. W latach 1836 i 1837 tymczasowo spełniał obowiązki sekretarza uczonego (rodzaj dziekana) akademii; w r. 1837 mianowany był profesorem nadzwyczajnym na katedrze chirurgii teoretycznej. Wkrótce potem wyjechał w celach naukowych za granicę, gdzie bawił dwa lata; w roku pierwszym podróży swej zwiedził kliniki chirurgiczne we Wrocławiu, Pradze, Lipsku i Halli; rok drugi spędził we Francyi, głównie w Paryżu, gdzie uczęszczał do klinik i na odczyty znakomitości chirurgicznych. Z Paryża udał się do Anglii, ale tam się rozchorował i wskutek tego musiał powrócić do Wilna wcześniej niż początkowo zamierzał. Spostrzeżenia swe podczas podróży, spisywane po francusku przysyłał Akademii wileńskiej; następnie w przekładzie rossyjskim ogłosił je dziennik wydawany przez ministe-ryum spraw wewnętrznych w Petersburgu. — W r. 1888 został K. profesorem zwyczajnym chirurgii, w r. zaś 1841 objął po śmierci K. Porcyanki (ob.) zarząd kliniki chirurgicznej. Stanowisko te zajmował do zamknięcia akademii w d. 1 sierpnia r. 1842. — Aczkolwiek K. w klinice swej rozporządzał tylko niewielką ilością łóżek, umiał wszakże postarać się o to, aby uczniowie jego mogli zapoznać się z najważniejszemu chorobami chirurgicznemi; kończącym naukę pozwalał też wykonywać w swej obecności i pod kierunkiem swym wszelkie o-peracye mniejsze, co wychodziło na dobro u-czących się i świadczyło bardzo korzystnie o zdrowych poglądach pedagogicznych profesora, cieszącego się za to uznaniem zasłużonem młodzieży; a temu głównie może przypisać należy to, iż udało mu się rzeczywiście wykształcić zastęp pokaźny chirurgów prawdziwie dzielnych. Wykładał w klinice po łacinie, stosując się do przepisów obowiązujących wtedy. — Po zamknięciu Akademii otrzyntał emeryturę i pozostawszy w Wilnie, przemieszkiwał tam do śmierci, zajmując się wykonawstwem chirurgii, o ile na to pozwalało zdrowie jego, o:i cznsu pobytu w Anglii nadwątlone. — K. był chirurgiem bardzo biegłym i zręcznym, wysoko i słusznie cenionym na Litwie; od r. 1829 był członkiem czynnym Towarzystwa lekarskiego wileńskiego; od r. 1835 — 1837 pełnił z wyboru o-bowiązki sekretarza jego, w r. zaś 1840 piastował godność prezesowską; nadto był członkiem Towarzystwa naukowego krakowskiego i towarzystwa archeologicznego skandynawskiego. — Oprócz rozprawy już wymienionej, ogłosił drukiem: „O wycięciu macicy“ (w „Dzienniku med. chir. i farmac. wileń.“ r. 1830, 1.1, str. 198—213); „O wycięciu całkowitem macicy opadłej“ (tamże, str. 372—380); „O wycięciu całkowitem macicy w położeniu natural-nem będącej“ (tamże, str. 504 — 519); „De orthopaediae progressu ac necessitate, deque variis circa naturam deformitatum earumque methodum medendi opinionibus“ (jest-to wykład próbny, miany w r. 1834, następnie w przekładzie rossyjskim wydrukowano p. n. „Raz-sużdjenije ob uspjechach ortopjedii“ w „Otczët o sostojanii imp. wiljenskoj mjedico-chir. aka-djemii w 1834 godu); „Desmurgia s. chirurgiae pars de variis adminiculis deligatoriis“ (vol I, Wilno 1837, str. 338, 6 i tabl. XI); „De ossi-bus fractis tractatus in discentium usum“ (tamże 1837, w 8-e str. 552, 2 i tabl. XXI); „0-padnięcie macicy uleczone za pomocą nakładania małych szczypczyków sposobem p. Des-granges“ (w „Pamiętn. Tow. lek. warszawsk.“ t. V, str. 165—173) i „De operatione, qua exi-mia cruris deformitas, incongrua ossium frac-torurn coaptatione producta, penitus emendata

D-r J. P.

est“ (w „Collectanea raed.-chir. Cesareae Acad, med.-chir. cura et impensis édita“ 1838, str. 275—289 i tabl.). Rozprawa „De factura os-sium artificiali atque expositione apparatus ad fractarus ossium extremitatis inferioris“, odczytana w r. 1835 na posiedzeniu Tow. lek. wil., drukowana nie była. — Por. L. Gąsio-rowski „Zbiór wiad. do histor. sztuki lek. w Polsce“ (t. III, str. 88 it. IV, str. 93); St. Kośmiński „Słown, lek. pols.“ (str. 233 i 234); J. Bieliński „Doktorowie medycyny promowani w Wilnie“ (Warszawa 1876, odb. os. z „Pam. Tow. lek. warsz.“ str. 51 — 53) i tenże „Stan nauk lek. za czasów Akad. med. chir. wileńskiej“ (Warsz. 1889, str. 564). Korzenionogi, ob. Korzenionóżki.

Korzenionóżki albo korzenionogi (Bhizopo-da), rząd pierwotni ak ów ( Protozoa) z gromady sarkodników (Sarcodina). Drobne te organizmy jednokomórkowe posiadają w najprostszych wypadkach ciało nagie (np. mone-ry, ameby), lub opatrzone skorupką zewnętrzną (otwornice). U pierwszych postać ciałajest mniej lub więcej nieokreślona, ponieważ przelewająca się protoplazma oraz jej wyrostki bezustannie zmieniają kształt; u K-żek oskorupio-nych przeciwnie ogólna forma ciała staje się określoną i zależy od kształtu skorupki. Skorupki ze względu na materyał, z którego są utworzone, można podzielić na trzy kategorye:

1) skorupki chitynowe przeważają u gatunków słodkowodnych; zaopatrzone są w jeden lub dwa otwory, przez które wychodzą nibynóżki. Skorupki te są albo bardzo cienkie i delikatne, albo też grube, bezbarwne lub zabarwione (żółtawe, brunatna we), jednolite, albo utworzone z małych płytek. 2) Skorupki wapienne, spotykane tylko u gatunków, żyjących w morzach, posiadają na powierzchni swojej albo jeden tylko otwór i są wówczas w świetle padającem białe, nieprzezroczyste, jakby porcelanowe, w świetle zaś przechodzą-cem brunatne, albo posiadają liczne małe o-tworki i wydają się zwykle, jako przezroczysto-szkliste lub mlecznego koloru, i tylko w wyjątkowych razach zupełnie nieprzezroczyste, bezbarwne, rzadziej zabarwione. Wreszcie 3) do wzmocnienia ścian skorupek wapiennych lub chitynowych służą różne ciała obce, spojone pewnego rodzaju cementem, wydzielonym przez zaródź. Często bardzo obce ciała występują w tak wielkiej ilości, że całkowicie maskują zasadniczą substancyę skorupki; składają się one przeważnie z drobnych ziarnek piasku, igieł gąbek, ze skorupek wapiennych innych korzenionóżek lub kawałków muszel. — U peł-zakowatych (Amoebina) skorupka jest utworzona z obcych ciałek, np. ziarenek piasku, spojonych z sobą rodzajem cementu, lub przedstawia wytwór zarodzi i jest albo jednorodną, chitynową, albo też składa się z bardzo delikatnych, czworokątnych, owalnych lub sześciokątnych płyteczek chitynowych, regularnie ułożonych i nasyconych, zdaje się, krzemionką. Skorupka opatrzona jest licznemi otworami (np. u Arcellina) lub jednym większym (np. u Eu-glypha).— U otwornic istnieją wogóle dwa typy skieletu zależnie od tego, czy skorupka opatrzona jest jednym (lub dwoma) większym, czy też znaczną ilością drobnych otworków (Imper-forata i Perforata). Najczęściej jednak skorupka przebita wielu drobnemi posiada jeden większy otwór. Skorupka może stanowić albo jedną całość, nie podzieloną na komory (Mono-thalamia), albo też może być podzielona przegródkami na pewną ilość komór (Połythalamia). W najprostszych wypadkach (np. u morskich Perforata) skorupki są kuliste, jednokomorowe. Niekiedy wydłużają się one, otrzymując postać jajowatą, rurkowatą lub skręconą spiralnie; przyczem skręty znajdują się albo w jednej płaszczyźnie, albo też ułożone są śrubowato.— Skorupki wielokomorowe są najczęściej spiralnie skręcone, układ zaś komór bywa rozmaity, stosownie do sposobu ich powstawania. Jeżeli sąsiednie komory łączą się wzajemnie za pośrednictwem szerokiego otworu, wówczas %ra-nice pomiędzy niemi wyrażone są przez mniej lub więcej głębokie przewężenia. Jeśli zaś komunikacyjne otwory sąsiednich komór są wąz-kie, wówczas zwykle każda młodsza komora w ten sposób układa się zprzodu starszej, że przednia ściana ostatniej (opatrzona otworem) stanowi przegrodę pomiędzy sąsiedniemi komorami, co ma miejsce u wielokomorowych Imper forata i u licznych prostszych Perforata. U wyżej rozwiniętych Perforata przegrody między sąsiedniemi komorami utworzone są przez przednią ściankę poprzedzającej i tylną następującej komory; wszelako obie stykające się ściany przegrody nie zawsze przylegają do siebie zupełnie ściśle, bardzo często pozostają pomiędzy niemi wązkie szczeliny, tworzące niekiedy złożony system kanalików wewnątrz przegrodowych. W tym wypadku w przegrodach międzykomorowych istnieje znaczna ilość drobnych otworków komunikacyjnych. Do najciekawszych postaci skorupek wielokomorowych należą te, w których spiralny wzrost skorupki przechodzi w t. zw. kolisty (cyklicz • ny) czyli współśrodkowy (np. u Orbiculina, Orbitoliles, Cycloelypeus, Orbitoides); młodsze komory przebiegają tu spiralnie, starsze zaś współśrodkowo obejmują jedne drugie, tak, że każda następująca otacza dokoła poprzedzającą. Oprócz tego u postaci z kolistym układem komór napotykamy inną jeszcze osobliwość: pierwotne, główne komory rozpadają się za pośrednictwem licznych t. zw. wtórnych przegródek, prostopadłych do przegród międzykomorowych na liczne wtórne komory, czyli komórki. Tym sposobem powstają współśrodkowo obejmujące się cykle komórek. Komórki jednego cyklu t. j. jednej komory kolistej mogą łączyć

§ä) a

gs@

§>

Sf* *

CQ

l'-S

Æ^flaaMa

2 as

BS

@ÿ?

O 03

Mill«

i/

Mi

.il /?;

, I |ï . ^ I«

!»

■', •

PS* *

t»-

fSPFTS

ÏH

»*

i yfc

"Hafif

ÿSg

IfSBl

C;

|)]

S2-S

Jg

K]

pbf

!§

fis JE

a\ÿ

il

ci

<\X'

K9

VI

r,u \j

Fig. 14. Korzenionóżki.

1—Amoeba gutulla; B—Amoeba proteus N—jądro, cv—wodniczek kurczliwy. 2—Słodkowodne korzenionóżki z chi-t.ynowemi skorupkami: A—Arcella vulgaris, B—Quadrulla symmetrica, N—jądro, cv—wodniczek kurczliwy, 3—Difflugia oblongea: a—nibynóżki, N—jądro, b—skorupka chitynowa z ziarnkami piasku: 4—Rotalia ■venela, 5—Muszla Tnloculina gibba. 6—Globigerina bulloides—skorupka. 7—Globigerina pływająca (Hastigerina Murayi):

8- Nummulity (Nmumulites).

się ze sobą za pomocą kanalików przebijających wtórne przegródki, a komórki każdych dwóch sąsiednich cyklów za pomocą kanalików przebijających przegrody międzykomorowe. —

jakby oblane przez wypustki i wtłoczone do wnętrza zarodzi. Właściwe trawienie odbywa się, jak się zdaje, głównie w entoplazmie, przy-czem dokoła cząstek pokarmu wydzielają się często krople cieczy wodnistej — wodniczki pokarmowe. U morskich korzenienóżek, mających długie, nitkowate nibynóżki, zlewają się one często w określonem miejscu dla utworzenia guziczkowatego zgrubienia, w któ-rem pogrążona cząstka pokarmu ulega trawieniu.Wodniczki kurczliwe, o których była wzmianka wyżej, jako peryodycznie wydalające nazewnątrz ciecz wodnistą, która zawiera prawdopodobnie pewne produkty przemiany materyi, możemy uważać za narządy wydzielania. U bardzo wielu K-nóżek, szczególniej u morskich, brak wodniczków kurczliwych; u innych istnieją w rozmaitej ilości. U wielu gatunków rodzaju Amoeba znajduje się jeden wodniczek kurczliwy czyli tętniący, u innych dwa lub trzy, a nawet do 20. U jednych gatunków położenie ich jest zmienne, u innych stałe, mianowicie najczęściej w ektoplazmie. Przed skurczem wodniczek zbliża się do obwodu, i wydaliwszy ciecz nazewnątrz, znika; po pewnym czasie w tern samem miejscu zjawia się znaczna ilość drobnych wodniczków, które znów zlewają się w jeden większy.—Narządów rozrodczych, podobnie jak trawienia, u K-nóżek niema zupełnie. Rozmnażanie odbywa się drogą podziału lub pączkowania. U K-żek opatrzonych błoniastemi, cienkiemi skorupkami, szczelnie przystającemi do zarodzi, podziałowi komórki towarzyszy jednocześnie podział skorupki. U gatunków, mających skorupki grubsze, część protoplazmy wraz jądrem oddziela się od reszty, wychodzi nazewnątrz przez otwór skorupki i z początku będąc nagą, dopiero później wytwarza nową, własną skorupkę. Nowopowstające drogą podziału osobniki często pozostają dzięki swoim nibynóżkom w związku z sobą, skutkiem czego może powstać kolonia (np. u Microgronica), wypada jednak zaznaczyć, że wogóle powstawanie kolonij u K-żek jest zjawiskiem nader rządkiem. K-nóżki przebywają w wodach słodkich i słonych, a także na lądzie; Diektóre, jak Amoebidae, Arce-llidae, Englyphidae zdarzają się w piasku wilgotnym i mchu, pokrywającym drzewa i dachy. Pośród K-nożek słodkowodnych jedne (szczególnie Amoebidae) przebywają na dnie i w mule, inne na kamieniach podwodnych i roślinach, niektóre (Arcellidae) zaś pływają na powierzchni wód. Nieliczne tylko rodzaje (np. Amoeba, Gromią) rozpowszechnione są w morzach zarówno, jak i w wodach słodkich. Niektóre gatunki K-nóżek pomimo swych drobnych rozmiarów posiadają olbrzymie znaczenie w przyrodzie, jako or-

U najprostszych K-nóżek, mianowicie u mo-ner (Protomyxa, Protogenes i in.) w pro-toplazmie nie można odróżnić żadnych warstw, u innych zaś mniej lub więcej wyraźnie: zewnętrzną warstwę protoplazmy, zwykle bardziej jednorodną i spoistą t. zw. ektosarkę lub ekto-plazmę i wewnętrzną, zazwyczaj bardziej ziarnistą i więcej płynną t. zw. entosarkę lub entoplazmę; pomiędzy obiema temi warstwami niema wyraźnej grauicy, lecz jedna przechodzi w drugą stopniowo, W entoplazmie. mieszczą się jądra oraz wodniczki niekiedy kurczliwe, od czasu do czasu wydzielające swą zawartość nazewnątrz. Ilość jąder w protoplazmie ko-rzenionóżek bywa rozmaita od 1 do 100 i więcej. U większości ameb i otwornic znajdujemy po 1, rzadziej po 2 lub kilka jąder; u ameby Pelomyxa istnieją setki jąder. Zwykle u o-sobników młodych istnieje zawsze jedno jądro, u starszych zaś liczba jąder wzrasta. Dotychczas pośród korzenionóżek tylko u moner nie zdołano wykryć jądra. Jądro, mające najczęściej kształt pęcherzykowaty, kulisty, podłużny lub krążkowaty, zawiera jedno lub liczne ją-derka.—Na obwodzie protoplazma tworzy szczególne, ruchome wyrostki — nibynóżki (pseudo-podia), które, jako kurczliwe, mogą zmieniać kształty i służą do ruchu oraz do chwytania stałych cząstek pokarmowych. U niektórych K-nóżek niema typowych nibynóżek, lecz protoplazma wydłuża się w jednym tylko kierunku, tworzy jakby jedną wielką nibynóżkę, nieznacznie tylko zmieniającą postać podczas ruchu (np. u Amoeba guttula, Amoeba Umax).

Większość jednak K-nóżek wysyła znaczną ilość nibynóżek, mających kształty bardzo zmienne. Nibynóżki są albo krótkie, tępe, palcowate lub pod postacią płatów, albo, co zdarza się częściej, mianowicie u otwornic (Gromią i in.), są bardzo wydłużone, cienkie, nitkowate na końcu czasem rozdwojone lub rozgałęzione. Sąsiednie nitkowate nibynóżki łączą się często między sobą protoplazmatycznemi mostkami, tworząc delikatną siatkę nibynóżek; sąsiednie nici wreszcie mogą tu i owdzie zlewać się z sobą w większe lub mniejsze masy pla-zmatyczne. Nibynóżki, jak wspomniano już wyżej, są narządami ruchu, jedna z nich wydłuża się w danym kierunku, a reszta zarodzi wlewa się w nią, jakby kurcząc się na przeciwległej stronie komórki; tym sposobem ko-rzenionóżka porusza się t. j. pełza po powierzchni podłoża. W ruchu tym bierze przeważny udział ektoplazma. — Co do organów trawienia, to u K-żek nie znajdujemy zupełnie zróżnicowanych narządów odżywiania, Nibynóżki speł- ganizmy skałotwórcze. Do nich między in-niają jednocześnie czynności narządów chwy- nemi należy Globigerina, której wapienne sko-tających stałe cząstki pokarmu, które zostają rupki w niesłychanej ilości gromadzą się w wie-

Cst.

Dr .1 P.

godnik Wileński“ 1816 i krzemienieckie czenia Naukowe“. Znajomość języka niemieckiego zwróciła go rychło do czystszej poezyi, do Szyllera a dalej .do literatury angielskiej, gdzie go najbardziej dramaturg, Szekspir, nęcił. Więc w pierwszych próbach wahał się K. między o-bu kierunkami; tłómaczył obok „Zairy“ (r.1820, zaginęła), „Intrygę i Miłość“ (graną w Warszawie), kawałki z „Maryi Stuart“ i „Telia“; prócz tego pisywał ody, listy, tłumaczył „Pory roku“ Thomsona itd.; nie oddawał się jednak wyłącznie poezyi, jakby się rozwichrzenia fantazyi i namiętności obawiał; studyował filozofię moralną, niby przeciwwagę poezyi; w metafizykę jednak, umysł ścisły, jasny, pedantyczny niemal, nie zapuszczał się nigdy. I wrócił niebawem do porzuconej poezyi, chociaż zajmowały go i próby komedyi i pisanie nauk niedzielnych, dla oświecenia ludu. Pierwszy jego dramat jednoaktowy (drukowany z innymi w „Próbach dramatycznych“) „Klara“ (1820) utrzymał

lu miejscach na dnie oceanu Atlantyckiego na głębokości 250—2000 stóp, tworząc t. zw. ił globigerinowy. Skały kredowe np. na wyspie Rugii i na innych wyspach duńskich, góry kredowe Grecyi i Albanii składają się wyłącznie z wapiennych skorupek rozmaitych gatunków K-żek.—Co się tyczy starożytności tych pierwotniaków, to nie ulega najmniejszej wątpliwości istnienie ich w okresie węgla kamiennego (np. Nummulites, Amphistegina, Pulvinula. Textularia, Lagena, Lituola — rodzaje żyjące dotychczas). Rozkwit rozwoju K-ek przypadł na okres mezozoiczny i cenozoiczny; w epoce kredowej przeważają globigeriny i Rotaliae, w e-poce trzeciorzędowej występują w olbrzymiej ilości nummuloty, które dały początek wapieniom nummulitowym.—Ilość wszystkich dotychczas znanych gatunków K-nóżek wynosi przynajmniej 2 200, z których 700 żyjących i 1 500 kopalnych. Rząd K-żek obejmuje 9 rodzin rozpadających się na dwa podrzędy: 1) Thalamophora, posiadających skorupki i 2) Amo-ebaeformia z ciałem nagiem i zmiennym kształtem. Thalaynophora dzielą się na: a) Per for a-ta\ze skorupką opatrzoną licznemi, drobnemi otworki i b) Imper for ata, których skorupka posiada jeden lub dwa otwory.

Korzeniówka, roślina, ob. Mono trop a*

Korzeniówka, rzeczka, bierze początek pod wsią Korzeniowską Wolą w pow. Koneckim, płynie ku północy przez Szydłowiec, Rybiankę, wchodzi w pow. Radomski, płynie przez Wysoką, Swiniów, Zaborowice i za Mniszkiem wpada z praw. brz. do Radomki. Długa 22 w., przybiera z prawego brzegu pod Zaborowicami Oronkę, pod Mniszkiem Garlicę; z lewego pod Rybianką strumień bez nazwy od Aleksandrowa i Chlewisk, („Słów. Geogr.“).

Korzeniewska Mar y a, Regina Nałęcz autorka polska XIX w., właścicielka wsi Bo-chenniki na Podolu, ułożyła atlas do dziejów Polski przy współudziale Joachima Lelewela (ob.) i Leopolda Szawaszkiewicza p. t. „Atlas historyczny, genealogiczny, chronologiczny i geograficzny polski“ (Warszawa 1831, fol.). Dzieło miało się składać z 10 tablic kolorowanych, z których wyszło tylko 7; z powodu zamknięcia drukarni Gałęzowskiego ocalało tylko kilkanaście egzemplarzy. Brała również udział K. w wydawaniu atlasu geograficzno-chrono-logicznego A. Le sage’a (ob.) w polskiem o-pracowaniu; wydała najprzód w Wilnie pierwszą tablicę pod nagłówkiem: „Genealogia królów polskich“ (1839), później zaś w ogólnem wydawnictwie opracowała „Genealogiczny obraz Monarchów polskich“ (Wilno 1844) w dwóch arkuszach, z których pierwszy doprowadzony jest do Władysława Warneńczyka, drugi — do ks. Józefa Poniatowskiego (do r. 1813). Ułożyła też „Tablicę genealogiczną królów Anglii“, przypisaną Augustowi lir. Potockiemu“ (Wilno

H.G-e

Korzeniowski Marcin (f we Lwowie wr. 1646) doktór medycyny, zajmujący się wykonawstwem lekarskiem we Lwowie i w r. 1626 obrany rajcą miasta tego, zresztą nieznany; wspomina go Zubrzycki w „Kronice miasta Lwowa“ (str. 265).—Por, L. Gąsiorów-s kie go „Zbiór wiad. do hist, sztuki lek. w Polsce“ (t. II, str. 195) i S. Kośmińskie-go „Słown. lek, pols.“ (str. 235).

Korzeniowski Józef, dramatyk i powie-ściopisarz (*19 marca r. 1797—f 17 września 1863). Urodzony z Klary Winklerówny w fol-warczku pod Brodami, syn „ekonoma“, po pierwszych latach sielskich—anielskich, po szkółce brodzkiej i zbaraskiej wzięty przez zamożniejszych krewnych na wychowanie i szkole niemieckiej (w Czerniowcach) powierzony, od ojca, Wincentego, rządcy dóbr u Wincentego Potockiego, niechętnie na zniemczenie synka patrzącego, odebrany i do Krzemieńca wysłany, odznaczał się pilnością i talentem, tak, że po jednorocznej (1819) guwernerce u generała Krasińskiego, do której mu książę-kurator (Czartoryski) dopomógł sam, miejsce przy bibliotece Zamoyskich otrzymał, skąd go niebawem do Krzemieńca, na wakującą po śmierci Felińskiego posadę języka i literatury polskiej powołano; jeszcze w Warszawie ożenił się z Moniką Vogel (córką znanego malarza i profesora warszawskiego). Nastały dla K. lata najszczęśliwsze; w połączeniu z rodzicami, szanowany przez wszystkich, miłowany przez uczni, oddawał się zawodowi i literaturze całą duszą. Pierwsze silne wrażenie artystyczne odniósł dawno, jeszcze na drodze do Czerniowiec, w przejeździe przez Lwów, w teatrze; wieczoru tego nie zapomniał. W Krzemieńcu, gdzie dziesięć lat jako uczeń spędził, nabrał w gronie towarzyszów, próbujących wcześnie weny poetyckiej, gustu do wierszów naturalnie klasycznych; jego „Odę na rok 1815“: ogłosiły „Ty-

Cwi-

i w dykcyi i w kreśleniu charakterów w sa- j się właśnie ten okres w zawodzie dramaty -mych półtonach i nastroju elegijnym, chociaż treść, starcie się przesądu rodowego i uczucie zwycięstwa tegoż, silniejszego wymagało napięcia. Najbliższe lata nie zaznaczyły walniej-szego postępu; w „Pelopidach“ (1826) naśladował jeszcze K. tragedyę francuską, chcąc pewnej damie dowieść, że i sławnych „przepisów“ ściśle przestrzegać potrafi; grano je nawet, bez powodzenia, w Warszawie r. 1830; w innych spółcześnie pisanych utworach raczej za Szekspirem, a głównie za ulubionym Szyllerem zdążał: „Aniela“ (1825), którą Słowacki nazwał „sen jakiś jsmutny i miły“ „Dymitr i Marya“, temat nie Samozwańca, lecz Maryi Malczewskiego; pierwotnie prozą, w trzech aktach, napisany pt. „Miłość i zemsta“ (por. Szylleraj, lecz na prośbę Xaw. Godebskiego w Krzemieńcu^ wierszem na pięć aktów rozwleczony; równie wielomowny a w akcyę jeszcze uboższy „Mnich“, ekspiacya Bolesława Śmiałego, zaczyna ów nieskończony szereg tragedyj o Śmiałym, chociaż sztuka nasza dotąd tak samo nie rozświe-ciła tych osób ani przejść, jak i historycy nasi; jest to poemat dramatyczny, z chórami i du- i do komedyi, dramatu i tragedyi. Wyjątkowo cha.ni, nie dramat, ministeryum kościelne, nie I poddawał się K. wpływowi teatru francuskiego akt sceniczny; wreszcie „Piękna Kobieta“ (z r. (Dumasa ojca), więc nie targał serc i uczucia 1829), o treści obcej, z dziejów angielskich, oszczędzał (próbę w kieruuku egzaltowanym oddany prozą, gwałtowną, namiętną, silną; wzór „Zakład sumienny“, tragedyę w 5 aktach, sam całkiem od Szekspira przejęty, zrywa ostate- porzucił); miara odznaczała go zawsze. Mniej cznie z wszelkimi „przepisami“, lecz drukowany liczne są i wartość mniejszą mają jego trage-dopiero po 10 latach pod tym tytułem, zamiast dye i dramaty (różnice między niemi oznaczał pierwotnego „Piękność zgubą“. Wszystkie te całkiem zewnętrznie); przeciwnie, niż w kome-rzeczy, prócz nich i inne, nie drukowane, np. dyach, czerpał dla nich z życia, dziejów, sto-„Bitwa nad Mozgawą“ czyli „Mieczysław Stary“ sunków obcych, zarzucając zupełnie własne (1827) nie z natury, lecz z książek i wymysłu próby dawne, „Mnicha“ i „Mieszka“. Więc najle-robione, celują chyba, z przeprowadzenia cha- psze dzieło, „Andrzej Batory“ (r. 1845) z sie-rakterów niewieścich, specyalności K-go i nadal dmiogrodzkich dziejów wzięte, opracowane naj-i z naśladowania Szyllera. Wykłady licealne staranniej, mimo to nie porywa niczem. Ulu-pochłaniały mu na razie również wiele czasu, bionego wówczas tematu z dziejów artyzmu powstał z nich „Kurs poezyi“ (r. 1825), stawia- i artystów (włoskich) próbował nieraz, lecz za-jący Homera i Szekspira na czele wszelkiej padał w całkiem suchy dydaktyzm. Znaczne poezyi. Zresztą ogłosił w noworocznikach (Me- braki w każdym z tych dramatów psują trwal-litele 1829, 1830) „Fragmenty“ liryczno-epickie, szy sukces, niedopowiedzenia (np. w „Piątym zwięzłe opowiadania o srogim losie bohaterów, Akcie“ zbyt skróconym), dziwactwa (w „Umar-dramatyczniejsze niemal, niż jego dramaty, i Żywych“), rozwlekłość fabuły, brak silnych grzeszące wielomownością, szczególniej ów charakterów i namiętności; biały wiersz, cho-„Mnich“. Wypadki polityczne przerwały wy- ciąż starannie budowany, obniżał szczególniej kłady. Po zamknięciu liceum (r. 1832) przeniósł w deklamacyi nietrafnej, wrażenie. Próbował się do uniwersytetu Kijowskiego, najpierw ja- K. wszystkiego, więc i do dramatu ludowego ko profesor wymowy i poezyi polskiej, a po trafił; niżej stoją jego „Cyganie“, acz o etno-zniesieniu tej katedry, jako profesor filologii graficzną wierność w kreśleniu przygód zło-klasycznej. Gdy w r. 1837 nie uszedł posą- dziejskich i miłosnych (zazdrości niewieściej dzeń policyjnych, przeniesiono go do Charkowa i zemsty) się kusił; tym wyżej wyniósł się na dyrektora gimnazyum (1838); później starał w „Karpackich Góralach“ (drukowanych do-się usilnie, bawiąc w Warszawie 1844, o zmia- piero w r. 1843, wystawionych najpierw w Warnę posady, lecz mimo protekcyj wielkich—na- szawie, gdyż we Lwowie należało i z cenzurą miestnik, ks. Paskiewicz, był mu przychylny, się łamać i szczegóły dla niej przeinaczać). Po-cenił jego dramaty—przewlekła się rzecz do r. został ten dramat świeżym do dzisiaj i przeło-1846, kiedy go do Warszawy, na dyrektora żony na małoruski nie przestał byćjednym z filarów gimnazyum, przeniesiono. Mimo owych nieraz repertuaru rusińskiego. Wycieczki wakacyjne przykrych zmian i prób życiowych przedstawia sprowadziły K. do Żabiego, między Hucułów;

cznym K. jako najwdzięczniejszy, równego u-znania ogólnego później nie dobił się już więcej. Święcił więc tryumfy jako pierwszy (jeśli nie jedyny) dramatyk, jako po Fredrze, co z widowni ustąpił, jedyny twórca stałego repertuaru sceny narodowej. Przyszło mu to jednak z niemałym trudem, dyrekcya teatru warszawskiego pozostała mu do końca jego życia niechętną, zaczęła dopiero (ponownie, po r. 1830) od r. 1838 (od efektownego „Piątego Aktu“,) wystawiać jego dzieła, ale z długiemi przerwami, w marnem obsadzeniu; traktowała go zawsze po macoszemu. Inaczej znalazła się wobec poety scena lwowska; ciekawa korespon-dencya K. z znakomitym jej artystą, Antonim Benzą, świadczy o szczerej wdzięczności K-o dla Lwowa, o otusze i zachęcie, jaką stąd stale odbierał, począwszy od r. 1831, gdy „Dymitra“ mu najpierw wystawiono. Szereg prac dramatycznych K-o bardzo na liczbę, około 60, okazały; zastąpione są wszystkie gatunki od farsy i libreta do opery (zaczął np. dla Moniuszki „Rokiczanę“), od sztuki ludowej (Cyganie i in.),

tu poznał i polubił lud dzielny, odbijający od chłopów nizin zamiłowaniem swobody, hartem duszy, malowniczością bytu; fakt prawdziwy poruszył fantazyę K-go. Jak Antoś Rewizorczuk padł ofiarą zawiści Strzelca kameralnego, Prokopa (o Praksedę), i podłości mandataryusza, jak wzięty przeciw prawu do wojska, dezerter, potem pomściwszy się na Prokopie w opryszki ugodził a podłego mandataryusza, choć gc w ręku miał, życiem darował, aby przez niego zdradzonym i wydanym został—przedstawiono nadzwyczaj efektownie. Tło utrzymane bardzo starannie; zwyczaje, tańce, pienia itd. huculskie naśladowane wiernie; autor sympatyzuje jawnie z pokrzywdzonymi, z ich buntem przeciw nadużyciu władzy i ciepło jego uczucia podbija widzów; miejscami tylko uadto re-fleksyi zamiast uczucia i odzywają się reminis-cencye literackie (obłąkanie Praksedy —Ofelii). Jestto najbardziej wzruszający ze wszystkich u-tworów K-go, najmniej zimny i sztywny, zarzut najczęściej zwracany przeciw autorowi trzymającemu na wodzy fantazyę i uczucie aż nazbyt. W komedyi, przeciwnie niż w dramacie, już z natury rzeczy nie opuszczał gruntu swojskiego, otoczenia szlacheckiego; początkowe kotnedye jednak bardziej na miano dyalogów czy obrazów scenicznych zasługują i dydaktyką, pierworodnym grzechem bakalarskiin K-go, trącą („Stacya pocztowa w Hulczy“, „Stary Mąż“ i in.). Dopiero „Żydzi“ (r. 1843) przyniosły i tu wielki sukces: tak ochrzcił K. niesumiennych panów, trwoniących grosz własny i cudzy, twardych wobec podwładnych i ludu, sobków; ileż szlachetniejszy od takiego hrabiego, Aron Lewe, co w pysznej scenie nieszczęśliwemu Staroświęckiemu w imię dawnych wspomnień coraz procentu opuszcza; sam Sta-roświęcki nieco dydaktyzmem nadrabia i czcią przesadną wobec krwi wielkopańskiej; zato inne charaktery utrzymane znakomicie, siostra hrabiego, stara kokietka, hrabina zfrancuzia-ła, baron wychrzta itd. Komedya K. odznacza się, przeciw Fredrowskiej, charakterystyką indywidualną, nie typową; zamiast personifikacyi skąpstwa, wietrznictwa itd., wprowadza żywych ludzi; nie posiadał jednak K. owej niewyczerpanej weny komicznej Fredrowskiej; sumienną pracą nad szczegółami nadstawiał braki fantazyi i humoru. Jeszcze wyżej wzniósł się w „Pannie mężatce“ (1844), chociaż z obcego skorzystał pomysłu (nie tym jednym zresztą razem): Cecylia kochająca Adolfa, nieśmiałego konkurenta—kunktatora, staje przed nim jako mężatka, aby go wreszcie do ujawnienia uczuć popchnąć, ale Adolf płaci pięknem za nadobne i zwierza się jej samej z przyszłego ożenku z inną; rzecz cała przeprowadzona tak zgrabnie, kółko dobranych osób scharakteryzowane tak znakomicie, sytuacye tak komiczne a dyk-cya tak dowcipna, że i dziś na komedyę tę z zajęciem patrzy się. Większego powodzenia

K. już nie uzyskał; inne jego kotnedye i liczniejsze farsy, mimo chwilowego uznania, znikły na zawsze z repertuaru; wyróżnić między niemi można chyba, dla niezwykłej sfery, sztukę warsztatową, „Majster i czeladuik“. Ruchliwe pióro K., niewyczerpany zasób obserwacyi (i w Charkowie prowadził K. dom otwarty), budzące się przekonanie, że powieść zdobędzie przednie w literaturze miejsce, że usunie lirykę i epikę a prześcignie i dramat, że romans od dramatu „pełniejszym jest życia i siły“ i w końcu nawet nużące zatargi z kancelaryą teatralną warszawską—to wszystko skłoniło K. rychło do próbowania sił i w powieści; systematyczny, ostrożny zaczął drobnemi rzeczami, na wskroś tendencyj nenii i dydaktycznemi. Właściwe debiuty powieściopisarskie przypadają dopiero na okres jego warszawski. Zaraz w następnym roku (1847) zniesiono tu wyższy kurs gimnazyalny; K. zostaje wizytatorem szkół (i członkiem rady edukacyjnej) i jeździ po prowincyi; uzupełniając wrażenia podolskie i u-kraińskie kongresowemi; bierze i żywszy udział w życiu literackiem warszawskiem; sam uprawiał i znał inne sztuki, malarstwo i muzykę. Gdy w dramatach obce żywioły nieraz przeważały, w powieściach wyłącznie swojemi 'zajęty. Po licznych, drobnych próbach, przechodzących bez wrażenia, „Spekulantem“ z r. 1846, a jeszcze bardziej „Kollokacyą“ z r. 1847, wysunął się na czoło powieściopisarzy, stanął obok Kraszewskiego i Rzewuskiego. Odmalował tu szlachtę średnią i drobną i banalną prozę jej życia; owszem, może zanadto ją obniżył; najpiękniejszy typ, to panieński (Kamilla, śmiała energiczna). I coraz szersze zataczał autor kręgi, czując się niebawem pewniejszym w powieści, niż w dramacie. Ze sfer szlacheckich przeniósł się do warszawskich, kreśląc w „Wędrówkach Oryginała“ (1848) a później w „Garbatym“ (1853) Rżycie muzyka (Larysza) i malarza, nie skąpiąc uwag publiczności niedojrzałej, płytkiej, artystów przestrzegając przed wszel-kiem rozwichrzeniem, moralnem czy umysłowem, zabraniając przekraczania granic sztuki, żądania od niej, czego wypełnić nie zdoła; w furyę artystyczną nie wierzył i do sumiennej a ciągłej pracy, sam pracownik przykładny, skupiony, nawoływał i innych wymownie a roztro -pnie. W „Emerycie“ (1851) niezapomniany obraz profesora łaciny wystawił obok innych figur ciekawych, w „Tadeuszu Bezimiennym“ (1852) poruszył pytanie strasznie drażliwe, o dzieciach nieślubnych, ale nie wystawieniem mniemanej męczennicy, Rozalii, dla której najmniejszego spółczucia nie ma się, ani śmierci bohaterskiej Tadeusza, lecz kreśleniem wybor-nem, ciepłem, liceum Krzemienieckiego i jego świetnych czasów, były wychowanek i profesor na stałą wdzięczuość zasłużył. W „Nowych wędrówkach oryginała“ (1851) wystawił między innemi fantastyczną postać magnata-do-

robkiewicza, Firleja, aby uczyć panów, jak { gdzie nawet cała terminologia warsztatowa, z zasobów korzystać winni, dla dobra kraju i własnego. „Wdowiec“ i „Wyprawa po żonę“, późniejsze (1856 i 1858), celują tylko dowcipem; za przykładem Kaczkowskiego i in. dał się również skusić powieści historycznej („Pan Stolnikowicz wołyński“ 1854 i in.), ale ani hi-storya ani fantazya mu nie dopisały; sarma-tyzmu prostego a szczerego bronił wobec francuszczyzny dworackiej a zepsutej i w i komedyi p. t. „Wąsy i peruka“ (1852); zresztą tworzył teraz dramatycznie mało ; najcelniejsza z ostatniego okresu rzecz jego, to „Majątek albo imię“ (.1859), gdzie energiczna, wykształcona Aniela z majątku i z imienia rezygnuje, aby wyjść za głosem serca za ubogiego artystę. Największego rozgłosu z wszystkich dzieł jego nabyli „Krewni“, drukowane przez pół roku (1857) w odcinku „Gazety Warszawskiej“, jej chluba i fortuna. Prześliczny początek powieści, nad Bugiem, z typową postacią ojca rodziny, z znakomitym proboszczem, z oboma braćmi, Eugeniuszem i Ignacym, których dalsze losy w wędrówkach, głównie po Warszawie od jej salonów arystokratycznych i bankierskich aż do jadłodajni aplikantów i do zaduchy warsztatowej,, a po części i za granicą, się roztaczające; Eugeniusz, zepsuty wychowaniem pańskiem na łasce i chlebie kasztelańskim, gdy tę podporę traci, utrzymać się nie może o własnych siłach, rozpieszczony, bez hartu i woli, upada coraz niżej ; ostatnim _ wysiłkiem woli ratuje się i w służbie wojskowej odnajduje tęgość zdrowia fizycznego i moralnego.

nietylko obrzędy cechowe, zachowana); troskliwe czuwanie nad czystością (K. nawet Kraszewskiemu nie wybaczał i wytykał formy i słowa). Chłodny i badawczy umysł jego nie dawał się zwodzić żadnym ułudom, trzeźwy rozsądek

wszelkie porywy niewczesne, choćby ku ideałom, potępiał. Wymagał K. jak od siebie tak od wszystkich pracy sumiennej i uczciwej, nawet od artysty; kazał się zawsze liczyć z warunkami, karał i gromił najmniejsze odstęp-

nieraz z sumieniem

utożsamiał

of

• u,-

>Ć;;

V*5,1

.■

■V -:

Fig. 15 Korzeniowski Józef.

stwo; sam religijny i w innych to cenił, ale daleki był od wszelkiej przesady, od fanatyzmu, na tern i na każdem innem polu. „W naturze jego nie było nic mistycznego—mówi jeden z jego poufalszych, Siwiński; był to artysta o gorącem sercu, energię swojej artystycznej fantazyi zużytkował w literaturze; był zarazem dyplomatą o chłodnym rozumie i do dziedziny życiowych stosunków nigdy marzy-cielstwa ani złudzeń nie dopuszczał“. Więc u zachowawczej party i i u postępowej oso bliwszego miru nie raiai; chwalono (nieraz przesadnie) jednę i drugą rzecz, ale jedn>m był autor za postępowy, nie potępiał pracy ducha Europy nowożytuej, drugim nadto był zacofany, bo np. nie uznawał emancypacyi kobiet itd. Innych raził chłód jego; obawiali się, że trzeźwość nadmierna i wyłączna obniży poziom etyczny, wyruguje wszelkie aspiracye, wszystko co idealne i właśnie wobec wielkiego powodzenia „Krewnych“ u czytającego ogółu zatrąbili na alarm; Klaczko w paryskich „Wiadomościach Polskich“ (1858), Siemieński w Krakowie. Artykuł Klaczki był tern bardziej dotkliwy, że uznawał w całej pełni taleDt po-wieściopisarza (przytoczono z niego wyżej wyjątki, opuszczono ukłucia szpilkowe) a napadał tern nielitościwiej na moralność kuchenną, wyłączającą wszelką myśl o ofiarach i poświęceniach; bolał, że autora widok naszych błędów bawi; pomawiał go nawet wręcz o odstępstwo narodowe. I nie przebolał K. tego bolesnego

Ignacy, nie spuszczając się na łaskę „Krewnych“, gdy środków zabrakło, próbuje wszystkiego, i aplikantury bezpłatnej i służby prywatnej i zrzuciwszy pychę z serca, obiera twarde rzemiosło, aby niezależności się dobić, co mu się mimo wszelkich trudności, sarkania „Krewnych“ itd., w końcu udaje. O „Krewnych“, jak ogółem o powieściach K., powtórzymy za Klaczką: styl gładki i przyjemny, chłodny ale jasny, przezroczysty, dobroduszność, która ułomności ludzkie na wpół karci a na wpół im pobłaża, bo nieuchronne; doskonała znajomość świata i kreślenie charakterów dosadne, z dozwoleniem sobie nieraz i bawiącej karykatury; wielkie doświadczenie życia, trochę zimne* sceptyczne, cierpkie (z latami wzmagał się u niego pesymizm); horyzont wszędzie jasny, dlatego, że ciasny; moralność katechizmowa; unikanie drażniących, głębszych, fatalnych kwestyj życia; humor wyborny i wytworny, flamandzkie malowanie flamandzkich gatunków z flamandzkim spokojem—te są główne cechy talentu K., dodajmy: skłonność niewinną, aby zadowolić czytelnika, pogodne więc, szczęśliwe zakończenie powieści; wciąganie sfer, o którycl\ przed K. żaden nasz powieścio-pisarz nie pomyślał, przynajmniej ich nie stu-dyował (np. bankierskich albo rzemieślniczych,

Wielka Encykl. Powił. JUustr. Ze». 3u6a Tom XXXIX.

A. B.

■o' wX

urn

ÏÏWrzesn

kjaaaiJ

w. w. w.

pchnięcia, tembardziej, że publicznie bronić się nie mógł, że czuł w głębi duszy niesprawiedliwość tych zarzutów, żalowi swemu pofolgował tylko w scenie fantastycznej i satyrycznej tragikomedyi („Złote Kajdany"), gdzie krytyka bez sumienia i przekonania Centaurowi-cza wystawił; rzecz sama sen na scenie przedstawiała i przed ułudą złotą strzegła. Po roku 1860 przestał K. pisywać dla druku, acz nowe pomysły, nawet dramatyczne, dalej snuł; mianowany r. 1861 dyrektorem publicznego wychowania, musiał niebawem astmatyk, na zapalenie płuc zapadający, dla poratowania zdrowia za granicę wyjechać i w Dreźnie u-marł. Pisał jednak do ostatniej chwili, jeszcze w roku zgonu zaczął z hasłem „Judica me Deus“ „Wspomnienia z mojego życia“ (niedokończone); przedtem wylewał swe żale i uczucia patryotyczne w „Trenach Przedgrobowych“ i w wierszowanej, pełnej zapału „Naszej Prawdzie“ (w formie dramatycznej o wypadkach o-statmch; drukowane r. 1899). Zbiorowe wydanie pism jego wychodziło w Warszawie, w 12 tomach, r. 1871 — 1873 i drugi raz, staraniem redakcyi „Kłosów“ („Dzieła J. K.“, 1887). Z niektórych rzeczy pozostały tylko urywki, np. z bardzo ciekawego „Fortunata“, niby Byrona czy Słowackiego przypominającego, z wycieczkami osobistemi itp. Wiele jego rzeczy, szczególniej dramatycznych, tłómaczono na inne języki słowiańskie i na niemieckie—„Piąty akt“ np. znalazł aż sześciu tłumaczów na język niemiecki. — Por. Estreichera w „Rozmaitościach lwowskich“ z r. 1858. Wszelka skrajność, gwałtowność, były K. obce, więc i w literaturze żadnym rewolucyonistą czy apostołem nowej sztuki czy nowych w niej haseł, nie występował. Dróg nie torował, programów nie głosił, nie porywał ani fantazyą, ani uczuciem nikogo, ale przekonywał, uczył legalności i ładu przestrzegał. Więc pokarm umysłowy, jaki podawał, był zdrowy, chociaż nie wykwintny. Znakomicie przedstawiał ludzi i stosunki średnie, głównie ze strony powierzchownej, w a-nalizy psychologiczne nie wdawał się, unikał scen wstrząsających, konfliktów nadludzkich; nie kreślił charakterów wielkich, ani uczuć głębokich; co powszednie, oddawał najlepiej. Dlatego dramaty jego najpierw zapomniano, kome-dye ratują osoby i szczegóły; najdłużej przetrwają powieści, uczące ładu, rozsądku, trzeźwości; jak sam dobrze, wiedział, dokąd dąży, a samodzielność swą zachował, tak i przedstawiał to najlepiej; unikał filozofii, ludzi wyższej umysłowej pracy. Lecz brakło mu inicyatywy i śmiałości („ja taki jestem tchórz, że zupełnie sobie nie wierzę“), nawet reform, jakie wprowadzał (np. wiersza białego w dramacie), nie rozgłaszał, niby pocichu się z niemi wkradał. Główna zasługa jego, historyczna, że dwom pokoleniom sam jeden niemal ze sceny służył (choć mu to najmniej odwdzięczono) i te z in-

nemi uczył czytać i czuć i myśleć; język i na" ród ukochał (mimo wszelkich ukłuć i posądzań) nad wszystko a z drogi złotego środka, odpowiadającej i naturze i rozsądkowi jego, nigdy nie zboczył (chyba w strofach Fortunata w Chochlika się zabawił); sztuki dla sztuki nie uznawał nigdy. —Literatura o K. dotąd nie zbyt obfita. Najobszerniej przedstawił, głównie przebieg życia KI. Kantecki („Dwaj Krzemieńcza-nie, tj. Feliński i K.); najstaranniejszy rozbiór dzieł powieściowych dał w „Naszych Powieścio-pisarzach“ P. Chmielowski; mniejsze przyczynki są liczne, począwszy od artykułu K. Estreichera „OK. jako pisarzu sceniczuym i jego krytykach“ w „Rozmaitościach lwowskich“ roku 1858; i K. Widmanna, I. K. (Lwów 1868); dalej studyum p. Morzkowskiej; szczególniej obszerny rozbiór powieści i dramatów, Rzążew-skiego, w „Bibi. Warsz.“ r. 1875 i 1876; P. Chmielowskiego; „J. K., jego życie i działalność" (Petersburg 1898, str. 133) („Życiorysy sławnych Polaków“ .M 3); powtarza, tylko z niewielu dodatkami, rzecz z „Tygodnika Ilustrowanego“ 1890—1892 i z drugiej seryi „Naszych Powieściopisarzy“. Nowsze przyczynki daje dr. Czarnik „Korzeniowski i Karpaccy Górale“ Brody 1898; w „Pamiętniku literackim“ III, 123 — 127 itd.). Z powodu roku jubileuszowego narodzin, 1897, pojawiło się wiele artykułów okolicznościowych; stanął i pomnik w Brodach kamienny (roboty Ant. Popiela) i umieszczono tablicę pamiątkową na domu, w którym się urodził; z artykułów owych wypada wyróżnić M. Gawalewicza, „K. o sobie (z nieznanych materyałów“) tj. z listów do Kraszewskiego i Estrejchera, „Bibi. Warsz.“ 1897, marzec, str. 482—514; Dr. Majchrowicz, „K. jako pedagog“ (Lwów 1897) i in. Wyczerpującej monografii, z uwzględnieniem np. stosunku K. do literatur obcych (o Balzaku i K. mówi Morzkowska z powodu „Tadeusza“) dotąd nie posiadamy.

Korzeniowski Józef. — Medal wybity na pamiątkę stuletniej rocznicy urodzin, staraniem W. Wittyga w Warszawie, który w celu roz-

»SETNEJ⁷

ROCZNICY .URODZIN ijft M“— lOWarszawai

19 Marca A S^C l897 tJ/

Fig. 16 Medal pamiątkowy J. Korzeniowskiego.

powszechnienia pamięci tego wybitnego pisarza i pedagoga, wyjednał pozwolenie władzy i kazał wybić jako brelok z uszkiem. Stemple do tego medalu wykonał Jan Maissner, grawer warszawski.

względem językowym.

wej, a gdy w dwa lata potem urządzono klinikę chirurgiczną, powołano go na adjunkta profesora Le Bruna (ob.), oddając mu zarazem wykład nauki o opatrunkach; w r. 1861 zaczął też wykłady chirurgii operacyjnej i a-natomii topograficznej, czyli chirurgicznej, pełniąc dalej obowiązki swe kliniczne. Po śmierci Le Bruna K. został następcą jego na katedrze klinicznej ,v r. 1868. Stanowisko to i po przekształceniu Szkoły Głównej na uniwersytet zajmował i nadal aż do r. 1871, w którym przeniósł się do Petersburga, gdzie otrzymał katedrę chirurgii w tamtejszej Akademii medyko-chirurgicznej; opuścił ją w r. 1878 jako emeryt i powrócił do Warszawy, gdzie mianowano go wtedy chirurgiem konsultantem szpitali wojskowych, oraz powierzono mu wykłady chirurgii polnej dla lekarzy wojskowych. Podczas wojny serbsko-tureckiej w r. 1876 wyjechał do Belgradu, gdzie miał polecone sobie urządzenie służby zdrowia w wojsku serbskim, z czego się też i wywiązał. Owocem literackim wyprawy tej była książka „Wraczebnyj sputnik na pjerjewiazocznom punktje, w łazarjetach i gospitalach“ (Petersburg 1877). Gdy się toczyła wojna rosyjsko-turecka w latach 1877 i 1878 również był czynny na widowni walki. K. jako chirurg wykonawca należał niewątpliwie do najświetniejszych w Europie, operował równie biegle ręką lewą, jak prawą, a wszystko wykonywał z szybkością nieraz zdumiewającą, pewność zaś ręki jego budziła podziw wśród znawców; ale te przymioty zdobiły go tylko dopóki chodziło o wykonywanie operacyj klasycznych (por. Chirurgia klasyczna), innych nie lubił i unikał ich o ile można było, brakowało mu bowiem cierpliwości do roboty misternej, wymagającej natężenia uwagi i zwracania jej na mnóstwo szczegółów drobnych. Słynął też ze zręczności wielkiej w nastawianiu zwichnień przestarzałych, do czego mu, o-bok znajomości dokładnej anatomii stawów, pomagała znakomicie siła rąk niepospolita.—Profesorem klinicznym był dobrym, posiadając zdolności pedagogiczne rzeczywiste, ale i tu brak wytrwałości i niechęć do pracy dłuższej na i jednostajnej stawały mu na zawadzie, dlatego też samodzielnie do postępu nauki nie przyczynił się niczem, a pióra nie imał się często Oprócz wymienionego już podręcznika krótkiego dla lekarzy wojskowych, od r. 1855 ogłosił tylko prac 8 i to drobnych w „Tygodniku lekarskim“, w „Klinice“ i w „Pamiętniku Tow. lek. warsz.“, z których jedna wyszła też osobno p. n. „O środkach stłumiających czucie i wpływie ich na chirurgię“ (Warszawa 1856 w 8-e, str. 35). Jako członek Towarzystwa na łasce lekarskiego warszawskiego na posiedzeniach jego często głos zabierał, dzieląc się z kolegami spostrzeżeniami swemi z dziedziny chirurgii. — Por. życiorys K-go napisany przez H. Łuczkiewicza w „Kłosach“ (JMs 713); S.

Korzeniowski Apollo Nałęcz, poeta polski XIX wieku (* na Wołyniu—+ w r. 1869). Mieszkał w swoich stronach rodzinnych, od czasu do czasu przyjeżdżał do Warszawy, od r. 1863 przebywał na wschodzie Rossyi. Zamieszczał liczne drobne utwory poetyckie w czasopismach peryodycznych, oprócz tego zaś wydał osobno następujące prace: „Komedya, dramat w 3-ch aktach“, przerobiony z Gryboje-d owa „Gore ot( urna“ (Wilno 1856), do tego dodane są „Strofy oderwane“; „Dla miłego grosza“, komedya w 3-ch aktach (Petersburg 1859) w „Piśmie zbiorowem“ Józefata Ohryzki t. II i oddzielnie, gorzka satyra na współczesne społeczeństwo i jego obyczaje; „Batożek“, komedya w 2-ach aktach, ułożona z prawdziwego wydarzenia (Lwów 1861); „Co robić z tym fantem, co go trzymam w ręku?“ (Warszawa 1862); „Akt pierwszy, dramat“ (Lwów 1869). Tłómaczył też na polski dramaty Wiktora Hugo (ob.J: „Hernani“ dramat (odbitka z „Biblioteki Warszawskiej“, Warszawa 1861) i „Ma-rya Delorme“ dramat w 5-u aktach (odbitka z „Biblioteki Warszawskiej“ 1863). Przełożył także dramat Alfreda Vigny (ob.) p. t. „Czal-terton“ dramat w 3-ch aktach (Kijów 1857). Sylwetkę K-ego podał Stefan Buszczyński (ob.) w dziełku pod tytułem „Mało znany poeta“ (Kraków 1870). Prace oryginalne K-go odznaczają się siłą wyrazu i pięknością wysłowienia, przekłady są wierne i poprawne pod

H. (j e.

Korzeniowski Hipolit (* w Krzemieńcu w r. 1827—f nagle w drodze z Warszawy do Petersburga w r. 1879) chirurg, syn znanego pisarza Józfa K-go (ob.). Nauki gimnazyal-ne odbył w Charkowie, gdzie ojciec jego był wtedy dyrektorem szkół, a po otrzymaniu świadectwa dojrzałości tamże zapisał się do wydziału lekarskiego; później przeniósł się do Petersburga i wstąpił do Akademii medyko-chirur-gicznej tamtejszej; w r. 1850 opuścił ją, uzyskawszy dyplom lekarski, poczem niezwłocznie wyjechał za granicę w celach naukowych. W r. 1851 przybył do Warszawy, aby tam o-siąść stale, niebawem też objął obowiązki ordynatora w Szpitalu ewangielickim, ale nie długo, gdyż wkrótce otrzymał oddział w Szpitalu Dzieciątka Jezus. Równocześnie b. Rada lekarska w Królestwie Polskiem przyznała mu dyplom doktora medycyny.—Zajmując się wykonawstwem chirurgii, K. zdobył sobie szybko rozgłos operatora zręcznego i doszedł do wzię-tości niemałej, ale ją następnie utracił, gdyż pomału przekonano się o tern, że po wykonaniu świetnem operacyi, nie wiele już troszczy się zwykle o chorego, lecz że go poprostu zaniedbuje, pozostawiając opatrunki elczera, a to nieraz stawało się powodem zejść niepomyślnych. —Gdy w r. 1858 otworzo-no w Warszawie Akademię medyko-chirurgicz-ną K. został w niej docentem anatomii opiso

Kraków 1901, str. 195).

w. G.

A. G.

silnie

Kośmińskieego „Słown. lek. pols.“ (str. 234 i 235, gdzie wymieniono wszystkie prace drukowane K-go oraz przemówienia jego w To w. lek.) i „Szkoła Główna warszawska“ (t. II,

D-r j. p.

Korzeniowski Konrad, współczesny po-wieściopisarz angielski pochodzenia polskiego (*    1857 na Ukrainie). Jest synem znanego

w naszej literaturze pisarza Apollona K-go. W r, 1863 wraz z rodzicami jako sześcioletni chłopiec odbył bolesną podróż na wschód do Wo-łogdy, a później do Czernichowa. Następnie kształcił się w Krakowie. W r, 1874 zagadkową u Ukraińca tęsknotą do morza naglony o-puścił kraj rodzinny. Służył w marynarce francuskiej, następnie angielskiej. W r. 1895 porzucił zawód marynarski, osiadł w posiadłości wiejskiej w pobliżu Folkestone i poświęcił się literaturze, pisując powieści z życia marynarzy i krajów egzotycznych. Niektóre z nich jak „Almayers Folly“ (1895) „An Out-cart of the Islands“ (1896), „The nigger of the Narcissus“, „Typhoon“ (zbiór noweli), „Lord Yim“ wielki pozyskały rozgłos. Autor podpisuje się na nich pseudonimem Conrad. Jakkolwiek w powieściach nowych i w życiu został Anglikiem i przyswoił sobie angielski sposób zapatrywania na świat i życie, nie zapomniał swej polskiej ojczyzny i żywe dla niej zachował przywiązanie.

Korzeniowski Józef, wnuk powieściopisa-rza, historyk. Był jednym z funkcyonaryuszów zakładu Ossolińskich we Lwowie, został delegowany przez Akademię krakowską wraz z profesorem Smolką do badań aktów, dotyczących Polski w archiwum watykańskiein; r. 1905 o-trzymał nominacyę na kustosza Biblioteki Jagiellońskiej. Ogłosił drukiem: „Stanisława Mińskiego sposób odprawiania poselstwa“ (1889); „Wyprawa królowej Katarzyny“ (1889); „Excepta“ (1890); „Pauli Aemilii Giovanioni bella di Pol.“ (1890); „Polonici regni“ (1891); „Oricho-viana — Opera inedita et epistolae Stanislai Orzechowski“ („Bibliotheca auctorum polono-rum“ Kraków tom I, 1891).

Korzeń 1) Rodzaje korzeni. K .(radix)— organ podziemny rośliny, przeznaczony do pobierauin pokarmów z gleby i przeprowadzania ich ku pędom. Prócz tego K-ie służą do mechanicznego przytwierdzenia rośliny. Z morfologicznego punktu widzenia K. tern się różni od pędów, że nigdy nie wydaje liści. K. ma postać najczęściej walcowatą, wydłużoną, a więc bardzo dobrze przystosowaną do rozsuwania cząstek podłoża. Stosunek K-ni do innych organów roślinnych może być rozmaity. Nauka rozróżnia pod tym względem: 1) K. główny (radix primaria s. palaria), będący przedłużeniem pędu nadziemnego i gtworzący razem z nim oś główną rośliny; 2) K-nie boczne (radicellae), wyrastające z K-a głównego;j 3) K-e przybyszowe (r. adventiraë), rozwijające się z nasady lub międzywęzli pędów lub rzadziej z liści. Wszystkie K-ie wzrastają na długość za pomocą punktu wzrostowego, złożonego z grupy komórek merystematycznych, mieszczących się w wierzchołku. Wierzchołek korzenia okrywa t. zw. czapeczka (calyptra), chroniąca punkt wzrostowy od mechanicznych uszkodzeń i uzupełniająca się w miarę dezorganizacyi zewnętrznych komórek przy pomocy tegoż punktu wzrostowego. Ze względu na postać zewnętrzną można podzielić K-e na: 1) nitkowate (radix filiformis) cienkie i długie np. u traw; 2) walcowate (r. cylindrica) np. u chrzanu; 3) marchwiaste (r. fusiformis), stopniowo zwężające się ku wierzchołkowi (u marchwi, pietruszki); 4) r z e p o w a t e (r. napij ormis), u których zwężenie to następuje nagle (np. u niektórych odmian buraków, u rzepy). Ze względu na wykształcenie tkanek odróżniają K-e mięsiste (r. carnosa), posiadające rozwiniętą tkankę miękiszową (u marchwi, buraka, rzepy) i drzewiaste (r. lignosa), w których przeważają tkanki drzewiaste (u drzew, krzewów i wielu trwałych gatunków zielnych). K-e mięsiste (najczęściej K. główny) służą do nagromadzania i przechowywania zapasów żywności (mączki, cukru, jak u buraków), drzewiaste zaś mają za cel głównie mechaniczne wzmocnienie rośliny i przeprowadzanie pobranego pokarmu z podłoża. Nakouiec pod względem rozgałęzienia rozróżnia się K-e: 1) proste, tj. niegałęziące się (r. simplex), do których należą wszystkie prawie K-e przybyszowe i 2) rozgałęzione (r. ramosa), które składają się z głównej osi i bocznych odnóg. Większość K-ni, przynajmniej zamłodu posiada na swej powierzchni t. zw. włoski korzeniowe czyli włośni ki (rhizoidae). Są to wyrosty komórkowe skórki K-a. Sklejają się one z grudkami gleby tak silnie, że odrywają się zwykle przy wyciąganiu rośliny z ziemi. Długość włosków dochodzi kilku milimetrów (1 — 3 mm.). Znaczenie włosków K-wych w odżywianiu rośliny jest bardzo ważne; za ich pomocą bowiem pobiera K. wodę i sole mineralne z gleby. Prócz tego powodują one przy pomocy wydzielanego przez siebie bezwodnika węglowego i różnych kwasów resp. kwaśnych soli, rozpuszczanie pewnych składników gleby (np. węglanu wapniowego). Włoski K-we nigdy nie zajmują całej powierzchni K-a, a tylko pewną jego bardzo małą strefę, zaledwie parucenty-metrowej szerokości, poczynającą się niedaleko wierzchołka K-wego. Jest-to t. zw. strefa odżywcza. Sam zaś wierzchołek oraz cała część K-a poza strefą odżywczą położona, a więc najmłodsze i najstarsze części K-a włosków nie posiadają. Obie te części spełniają inne zadania fizyologiczne, a mianowicie: część wierzchołkowa, jako zawierająca punkt wzrostowy, warunkuje zagłębianie się K-a w glebę, cały zaś K. powyżej strefy, okrytej włoskami, służy już tylko do przeprowadzania pokarmu, pobranego przez włoski, ku pędom nadziemnym. K-e niektórych roślin nie posiadają wcale włosków, jak np. iglaste oraz pewne jednoliścienne gatunki (cebulkowate). Pobieranie pokarmów z gleby odbywa się tu przy pomocy całej powierzchni komórek skórki. Nie mają także włosków K-e z opilśnią (mycorrhiza).—Wyszczególnione poprzednio trzy rodzaje K-i, a mianowicie główny, boczne i przybyszowe rozwijają się u rozmaitych roślin nie jednakowo. Jednoliścienne (palmy, trawy, liliowe itd.) nie posiadają wcale głównego K-a, który choć wykształca się w nasieniu, ulega jednak zanikowi już podczas kiełkowania. Rolę K-a głównego pełnią tam wyrastające z nasady pędów, K-e przybyszowe. U wielu trwałych roślin, posiadających silnie rozwinięte pędy podziemne (kłącza), K. główny funkeyonuje tylko w pierwszym roku życia rośliny i to przez czas bardzo krótki. Później po wykształceniu się kłącza ulega zanikowi, zastępują go zaś K-e przybyszowe, rozwijające się z międzywęźli pędów podziemnych. Przykładem może służyć krwawnik, różne by-lice (Artemisia), Cirsium arv., JBallota niyra itd. K-a głównego nie posiadają również nowe osobniki, powstające drogą zakorzeniania się pędów lub, co bywa rzadziej, liści, z tej prostej przyczyny, że rozwijają się tutaj K-e przybyszowe. Ma to miejsce przy sztucznem mnożeniu roślin z sadzonek i odkładów, a także u gatunków, mnożących się przy pomocy pełzających pędów nadziemnych, tj. wici, rozłogów lub kłączy — (u Glechoma hederacea, u niektórych jeżyn). Zresztą tam, gdzie K. główny zachowuje się przez całe życie rośliny, stopień rozwoju jego może być rozmaity. U jednych roślin K. główny wzrasta silnie na grubość i na długość do coraz to głębszych warstw gruntowych. K. boczne rozwijają się przy tern stosunkowo słabo, jak u wszystkich baldaszkowych, krzyżowych , komosowatych , rdestowatych, u niektórych złożonych, a z drzew — u dębów, jodeł. System K-wy składa się wtedy z głównej osi, zaopatrzonej z boku drobne-mi rozgałęzieniami. U innych znowu gatunków K-e boczne długością i grubością dorównywają wkrótce K-wi głównemu, a nawet go przewyższają, tak, iż u osobników starszych rozpoznanie K-a głównego staje się niemożliwem. Należy tu wiele krzewów, a także sosny, topole, jabłonie. Oczywiście, że K-e pierwszego typu mogą wyzyskiwać glebę na znacznie większej głębokości, niż rośliny z systemem K-wyin drugiego typu. K-e boczne powstają z głównego w szeregach prostopadłych i przy-tem w kierunku ku wierzchołkowym (acrope-lal). To znaczy, iż, w miarę zbliżania się do wierzchołka K-a głównego, istnieją coraz młodsze K-e boczne. Wyrastać mogą one nietyl-ko z głównego, lecz i z innych bocznych, skut-

Idem czego rozróżniamy między nimi K-e boczne 1-go, 2-go i 3-go rzędu. Powstawanie ich nie różni się od powstawania K-ni bocznych . z głównego. Co się tyczy K-i przybyszowych, to rozwijają się one nie pojedynczo, jak boczne, a po kilka z jednego punktu. Innemi słowy występują one wiązkami. Stąd też stosuje się do nich nazwę wiązkowych (r. fascicula-tae). W występowaniu K-i przybyszowych uwidocznia się również pewna prawidłowość. U je-dnoliściennych rozwijają się one zawsze z węzłów. Stosunkowo rzadko wyrastają K-ie przybyszowe z kątów liści (u Campanula, Denta-ria bulbifera, Pirola), co zdarza się przy uli-stnieniu skrętoległem. Przy ulistnieniu zaś na-przeciwległem lub okółkowem K-e przybyszowe pojawiają się pomiędzy liśćmi. Tak np. w czterolistkowych okółkach przytulie (Galium patustre) rozwijają się odrazu w jednym o-kółku cztery wiązki takich K-i naprzemian-ległych z liśćmi. Na sztucznie oddzielonych pędach (sadzonki, odkłady) K-e przybyszowe powstają zawsze po brzegach rany.—2) Budowa wewnętrzna. W bardzo wczesnem sta-dyum swego rozwoju K. przedstawia się jako brodawka, utworzona z jednorodnych komórek. Wkrótce jednak zaczyna się różnicować część osiowa (pleroma), złożona z wydłużonych komórek, od części obwodowej, stanowiącej tak zw. periblemę. Z pierwszej powstaje walec środkowy, z drugiej kora pierwotna K-a. Skórka tylko na bardzo młodych K-ch pokrywa całą ich powierzchnię. W K-ch starszych znajdujemy ją tylko w strefie wzrostowej i odżywczej. W całej zaś strefie przewodzącej skórka ulega dezorganizacyi i odpada, miejsce zaś jej zajmuje korek, wytwarzający się w głębi K-a z t. z w. o miażdżę (Pericam-bium\. Niekiedy jednak (najczęściej w K-ach mięsistych np. u buraka) tkanka korkowa nie wytwarza się wcale. Jako tkanka ochronna funkeyonuje wówczas kilka zewnętrznych warstw miękisza, którego komórki tracą swą zawartość, korkowacieją, przeobrażają się w ten sposób w t. zw. skórkę zewnętrzną (exodermis). Za skórką, resp. korkiem, znajduje się już w K-u znacznej grubości kora pierwotna z bezbarwnej tkanki miękiszowej, a w samym środku walec środkowy. Komórki kory początkowo bardzo ściśle do siebie przylegające, w miarę oddalania się, poczynają tworzyć przestwory, które u wielu roślin, szczególniej wodnych, łączą się w kanały powietrzne. Naj-wewnętrzniejsza warstwa miękiszowa kory, która już bezpośrednio styka się z walcem, wyróżnia się zawsze swemi płaskiemi, tabliczko-watemi, ściśle połączonemi między sobą ele-lementami komórkowemi. Nazywa się ona śródskórnią {enclodermis). Błony komórkowe śródskórni ulegają w promieniowych swych ściankach stale skorkowaceniu, w komórkach starszych proces ten rozciąga się i na wewnętrzne

a nawet i zewnętrzne ścianki komórek, które wtedy stają się pustemi. Skutkiem tego śród-skórnia przedstawia warstwę izolacyjną między korą a walcem. Izolacya ta wszakże zupełną nie jest, albowh m woda stale przedostaje się przez korę, za pomocą oddzielnych komórek śródskórni, skorkowaceniu nie ulegających i położonych zawsze nawprost wiązek drzewnych walca środkowego. W K-ach bardzo młodych, względnie w najmłodszej części tj. w strefach wzrostowej i odżywczej K-i starszych, komórki śródskórni zawierają plazmę i zawieszone w niej duże ziarna skrobi. Znaczenie tej skrobi dłu-« go pozostawało zagadką. Dopiero Haberladt dowiódł, a przynajmniej uczynił wielce praw-dopodobuem, że ziarna te, przemieszczając się przy wyprowadzeniu K-a z ich normalnego położenia, wprawinją tern samem plazmę elementów śródskórni w stan podrażnienia, ujawniają cy się geotropicznemi ruchami K-a (ob. Geo-tropizm). I w samej rzeczy K-ie, których sródskórnia utraciła ziarna skrobi, ruchów geo-tropijnych nie są w stanie wykonywać. Co się tyczy walca środkowego K-a, to główną część jego składową, której zawsze prawie brak w korze, tworzy drewno i łyko pierwotne. Tkanki te występują tutaj jednak nie w połączeniu, jako jednolite wiązki łykodrzewne, tak charakterystyczne dla pędów i liści roślin naczyniowych lecz w postaci oddzielnych wiązek drewna i łyka. Wiązki drewna kolejno zmieniają się z pasmami łyka, tworząc promienistą figurę lub gwiazdę. Obie te tkanki nie stykają się jednak nigdzie ze sobą bezpośrednio, lecz przedzielają je zawsze pasma miękiszowe, które można uważać za pierwotne promienie rdzeniowe K-a. Wiązki łykowe różnią się od drzewnych nietylko swym składem (pierwsze jako główną część składową zawierają rurki sitkowe, drugie — naczynia i cewki), lecz i o-gólną postacią zewnętrzną. Wiązki łyka bowiem mają postać Wyciągniętych w kierunku peryfe-rycznyin, wąskich pasemek, drewno zaś występuje !na poprzecznym przekroju K-a w postaci promieniowych szeregów naczyń; w K-ch b. młodych schodzą się ze sobą w samym środku walca, w K-ach starszych wiązki drewna nie dosięgają środka, który wypełnia wtedy tkanka miękiszowa. Drewno K-a różni się nadto, porządkiem powstawania swych elementów od drewna pędów. W pędach bowiem rozwój naczyń idzie zawsze od środka ku obwodowi, tak iż naczynia najmłodsze (obrączkowe i spiralne) występują bliżej osi organu, starsze zaś (kropkowane) bliżej ku obwodowi. W K-u rzecz się ma odwrotnie. Naczynia kropkowane znajdują się tutaj bliżej ku wnętrzu, spiralne zaś i obrączkowe na obwodzie walca. Według liczby wiązek drewna (względnie łyka) rozróżnia się K-e: dwu, trój, cztero, wie-lo-wiązkowe, czyli jedno, dwu, wieloar-c liiez ne (r. bi-, tri-, tetra-, poly archied). Liczba wiązek bywa przytem dla poszczególnych grup roślinnych stałą. U dwuliściennych jest w K-u głównym najczęściej 2, 3, 4, rzadziej 6 lub 8 wiązek. U jednoliściennych liczba ta bywa znacznie większą, dosięga bowiem niekiedy 50. W K-ach bocznych liczba wiązek szybko się zmniejsza, tak, że jeżeli np. K. główny posiada 6 wiązek, to boczne 1-go rzędu będą posiadać 4, a 2-go tylko dwie wiązki. Najzewnętrzniejsza warstwa komórek walca składa się zawsze z tabliczkowatych komórek, gęstą plazmą wypełnionych. Jest-to t. zw. o-miażdze (pericambium, pericićlus). Jednowarstwowe omiażdże, skutkiem późniejszego podziału komórek, może stać się dwu lub trzech warstwowem. Omiażdże przedstawia warstwę tkanki twórczej, produkującej w starszych K-ch (u gatunków trwałych) tkankę korkową, która w postaci kilku warstw komórek odcina od walca całą korę pierwotną. Ta ostatnia, pozbawiona skutkiem tego wody, zasycha i odpada. Tkanka korkowa pokrywa odtąd K, na całej powierzchni. Prócz produkowania korka omiażdże daje początek nowym K-om bocznym. Te rozwijają się zawsze naprzeciw wiązek drewna, co nam objaśnia ich prawidłowe występowanie szeregami, biegnącymi wzdłuż K-a. Ilość tych szeregów musi, rzecz jasna, dorównywać liczbie wiązek K-a.—Wzrastanie na grubość odbywa się u K-ni podobnie jak u pędów za pomocą miazgi korzeniowej (cambium). Miazga wytwarza nazewnątrz łyko, nawewnątrz zaś drewno wtórne. Warstwowatość roczna (warstwy wiosennego i letniego przyrostu) występuje i w K-ach, choć nie tak wyraźnie, jak w pędach, ponieważ różnica w temperaturze i odżywianiu nie są tak wybitne w glebie, jak w powietrzu. Miazga K-owa powstaje w walcu środkowym z miękisza, rozgraniczającego wiązki łyka od drewna i przytem stale na zewnątrz wiązek łykowych. Ponieważ od strony wiązek naczyniowych miazgi brak, tworzy ona początkowo nie jednolity, a przerywany odstępami pierścień. Dodać jeszcze należy, że miazga K-owa produkuje nowe warstwy łyka i drewna od strony pierwotnych wiązek łykowych. Te ulegają przeto odsunięciu coraz dalej ku obwodowi. W końcu następuje zupełna dezor-ganizacya łyka pierwotnego, tak, że go w starych K-ch odnaleźć niepodobna. Od strony drewna pierwotnego miazga wytwarza tylko promienie (promienie 1-go rzędu), których liczba będzie zatem równa liczbie wiązek pierwotnych K-a. Tylko co opisane wzrastanie na grubość K-a za pomocą miazgi dotyczy jedynie nago-zalążkowych oraz dwuliściennych trwałych (drzewa, krzewy, niektóre trwałe zielne gatunki). U wszystkich jednoliściennych oraz u wielu dwuliściennych miazga w K-u wcale nie istnieje. To też K. u tych roślin, po wytworzeniu się w nim tkanek pierwotnych, przestaje wzrastać na grubość. Wyjątek tworzą wśród

jednoliściennych niektóre drzewiaste liliowate lub przynajmniej podobne K-e. Lecz główne-(Jwcca, Agave, Dracaena, Gordyliné), a także go K-a brak stale; jego miejsce zastępują K-e pewne palmy. K-e grubieją tutaj wskutek pojawiających się w korze pierwotnej coraz to nowych warstw miazgowych, które wytwarzają nawewnątrz oddzielne wiązki łykodrzewne, na zewnątrz zaś miękisz. Tego rodzaju wzrastanie na grubość istnieje i u niektórych dwuliściennych (np. w K-u buraka), tylko, że pojawiające się coraz to nowe warstwy miazgowe produkują nie pojedyncze wiązki, a jednolite warstwy drewna i łyka, poprzedzielane pasmami miękiszu. Przy rozpatrywaniu zewnętrznej po- tylko w znaczeniu czysto fizyologicznem. Budo-staci oraz budowy wewnętrznej K-a brano do- wą swą bowiem różnią się całkowicie od K-ni tąd zawsze pod uwagę K-e typowe, napotyka- kwiatowych. Ponieważ składają się z jedno-ne u kwiatowych. Z zarodnikowych tylko pa- rodnych elementów komórkow,ch, a u jedno procie, skrzypy i widłaki posiadają takie same komórkowych przedstawicieli grzybów (Phyco

przybyszowe, rozwijające się z nasady pędów. U mchów i wątrobowców istnieją tylko włośni k i (rhizoidać), u pierwszych wielo-, u drugich jednokomórkowe. U plechowców (grzyby, wodorosty) części wegetacyjne, zagłębiające się w podłoże, niekiedy wybitnie różnią się od nadziemnych, a nawet swem rozgałęzieniem przypominają bardzo K-e kwiatowych (jak u wodorostów morskich, u wielu krasnorostów i brunatnie). Organy te jednak nazwać można K-mi

rJ'

«»‘1

X-

t®

pr

Katoy:    /

-e

i- — c

'o

r%

ï\ O' UL

Ul

W0

l.s'

/A

mmm

l’A j

I -v~

Ml

Jc J.

Jf

v-t"

rH

I*

* II I

Fig. 17. Układ korzeniowy młodej roślinki leszczyny (Coryllus Avelana); hw—korzeń główny, sw—korzenie toczne: r—wiośniki; c—liścienie, l—młode liście, A—część podliścieniowa pędu. 2 — Poprzeczny przekrój korzenia tataraku (Acorns Calamus) dla pokazania ośmiowiązkowego walca środkowego, c— śródskórnia (endodermis), p—omiażdże (periderma), m—rdzeń, *—-wiązki drzewne, v—wiązki łykowe. 3— Szemat, wzrastania na grubość K-a. Przy A na wewn. stronie wiązek łykowych (s’), rozwinęła się miązga (c), która poczęła wytwarzać już drewno wtórne. W ß miazga ta przeobraziła się w jednolity pierścień (c), wytwarzający na wewnątrz drewno (#”),, a na zewnątrz łyko (s”) wtórne, p—kora pierwotna, e—endodermis, ^—drewno pierwotne, g”—d. wtórne, ś’ — łyko pierwotne, s”—łyko wtórne, R— omiażdże. 4 — Kłącze korzeniowe georginii, pochodzące ze zgrubienia korzeni bocznych. S— nasada pędów. 5.—Kłącza korzeniowe storczyka (Orchis latifolia), powstające z głównego i bocznych K-i. t’— stare, i”— młode kłącze, r — zwykłe K-e przybyszowe, A—pęd kwiatonośny, R—pączek pędowy, który

się rozwinął w kącie łuski (s).

myceteś) u wodorostów (SipJioneae) — są to po- że narosła mykodomacyami (ob.) zwane prostu wyróżnione, na kształt K-ni części jednej u olszy, Myrica i innych roślin, i tej samej komórki. — 3) Zmiany K-ni a. Korzon Tadeusz, (* 29 października 1839 Pozostaje jeszcze rozpatrzeć zmiany, którym u- w Mińsku gubernial.), współczesny historyk pol-lega K„ skoro jego czynności stają się albo ski. Gimnazyum ukończył w Mińsku a uni-zupełnie zbytecznemi, albo też ulegną zmianie całkowitej. W pierwszym wypadku K. nieraz zanika całkowicie, np. niektóre pływające swobodnie rośliny wcale K-ni nie posiadają ( Wolffia arrhiza, Utricularia, Ceratophyllum).

O-r J. Trz.

wersytet w Moskwie, dokąd przyjechał w sierpniu 1855 r. i uprawiał studya prawnieze. Mając lat dwadzieścia, ukończył uniwersytet moskiewski w r. 1859 (por. Tad. Korzon „Studenci Polacy w Moskwie; „Znicz Kalendarz informac.“ Moskwa 1905), ze stopniem kandydata, który uzyskał po napisaniu rozprawy „Pogląd porównawczy na procedury karne, francuską i angielską“ (drukowana 1861 r. w „Żurnał Ministerstwa Justicij“). Chociaż mógł łatwo szukać szczęścia w karyerze profesorskiej na uniwersytecie moskiewskim, jednak wolał służyć sprawie nauki w kraju rodzinnym i przeniósł się do Kowna, gdzie w gimnazyum przez 2 lata, 1859 —1861, wykładał historyę. W r. 1861 został sekretarzem komisyi gubernialnej do spraw włościańskich w Kownie i służył na tern stanowisku dobrej sprawie, w listopadzie r. 1861 opuścił już ten urząd. Tu w więzieniu zaręczył się z nieodstępną odtąd towarzyszką jego doli i niedoli i doradczynią przez cały ciąg jego życia, z Jadwigą z Kulwieciów (f 1905). W końcu roku 1862 zmuszony był wyjechać do Ufy, potem znów do Orenburga, gdzie przebywał lat pięć do sierpnia 1867 r. i oddawał się pracy malarskiej, zdejmując już to typy ludności miejscowej, już to przedstawiając widoki (z owych czasów pozostał widok bazaru w Orenburgu). Wówczas już pisał tam „Historyę Wieków średnich“. Wróciwszy do kraju w r. 1867 osiadł w Piotrkowie, jako ^pedagog, skąd w r. 1869 przeniósł się na stałe do Warszawy. Tu nauczał historyi w zakładach naukowych a zarazem ogłaszał artykuły w takich czasopismach tygodniowych jak: „Tygodnik Illustrowany, „Biblioteka Warszawska“, „Kłosy“, „Ateneum“. „Kwartalnik historyczny“ (lwowski), „Muzeum“, „Niwa“, „Tygodnik literacki (lwowski) i w książkach zbiorowych „Charitas“ (1894), „Dla Śląska“ 1895. W kwietniu 1897 powołany na posadę bibliotekarza w bibliotece ordynacyi hr. Zamoyskich, zajmuje to stanowisko po dziś dzień (od 1 lipca 1897). W r. 1800 Akademia Umiejętności w Krakowie powołała go na członka swego. — Dzieła, rozprawy i artykuły K-a są następujące: „Historycy pozytywiści—Buckie, Draper, Kolb“ Warszawa 1870 („Bibl. Warsz.“ 1870); „Ludzie przedhistoryczni“ („Tygodnik Illustrowany“ 1871); „Kurs historyi Wieków średnich“ Warszawa 1872 (pierwsze obszerniejsze dzieło); „Nowe dzieje starożytnej Me-

W wypadku drugim zmiana czynności pociąga mniej lub więcej głębokie zmiany w wyglądzie zewnętrznym i budowie anatomicznej K-a. Oto najważniejsze modyfikacye tego rodzaju: 1) kłącze K-owe powstają wówczas, kiedy K. służy do przechowywania materyałów zapasowych. Z kłączy wyrastają już K-e zwykłe.

Najczęściej takiemu przeobrażenia ulega K. główny, przybierając marchwiastą lub rzepowa-tą postać; rzadziej boczne, które przybierają wtedy podobny wygląd (u Spiraea filipendula,

Ficaria ranunculoides, Geranium). U storczyków (Orchis) bulwy K-owe, powstają z jednoczesnego zgrubienia głównego i bocznych kilku K-ni: stąd ich dłoniasta forma. Służą one storczykom do przezimowania. 2) K-nie powietrzne—u wielu Obrazkowatych (Araceae) i Storczykowatych podzwrotnikowych, żyjących na gałęziach drzew, jako epifity. Są to K-e przybyszowe, które zwieszają się swobodnie w powietrzu skąd czerpią parę wodną. Do celu tego służy im t. zw. opona K-niowa ( Velamen radicum), utworzona z pustych komórek kory, wyróżniających się swoją hygrosko-pijnością. U storczyków z rodzaju Angretum, a także u Podostomaceae, K-e ulegają spłaszczeniu i wykształcają w swym miękiszu chlorofil. Pełnią one wtedy rolę liści. 3) Ciernie K-niowe. Przeobrażenie się przybyszowych K-ni w ciernie zdarza się u palm z rodzajów: Acanthorrhiza, Iriartea. 4) K-e podpierające—u drzew z rodzajów: Pandanus,

Rhizophora, Ficus, 'tworzących lasy na bagni-skowych wybrzeżach mórz zwrotnikowych (w t. zw. Mangrove). K-e te wyrastają wysoko z pni, a nawet z gałęzi. Rozgałęziając się obficie, tworzą one łuki, na których opiera się całe drzewo, jakby na szczudłach. Niektóre z tych łuków K-wych wyrastają z powrotem z mułu w powietrze swymi wierzchołkami, funk-eyonującymi jako organa oddechowe, ponieważ na ich powierzchni mieszczą się szparki oddechowe i przetchlinki. Są to t. zw. 5) K-e oddech we (Pneumatophorae).    6) S s a w k i

1873);

(Haustoria), właściwe wielu pasorzytom kwiatowym, np. Cuscuta, są również przeobrażonemi K-ami przybyszowemi. U pasorzytów z rodzaju Iiafflesia i 'Cissus zamiast ssawek, mamy ! zopotamii i Iranu“ Warszawa 1872; „Ranek fi-pojedjńcze sznury komórkowe, będące silnie lozofii greckiej “ („Bibl. Warszaw.“ uwstecznionemi K-ami. Za K-e zmodyfikowane „Przegląd prasy peryodycznej“ („Bibl. Warsz.“ uważać należy prawdopodobnie i bulwki 1873, artykuł wymierzony przeciw „młodej K-owe motylkowych (ob. M o t y 1 k o w e), a tak- prasie“ tj. przeciw „Niwie“ i „Opiekunowi do-

mowemu“); „O życiu uraysłowem Grecyi“ (odczyt, druk. w „Tygodniku Illustrowanym“) Warszawa 1876; „Vico“ („Tygodnik Literacki Lwowski“ 1880); „Historya starożytna sposo-bem|eleraentarnym wyłożona“ (Warszawa 1876, wyd. 2-e 1886, wyd. 3-e 1896, z rycinami); „Historyk wobec swojego narodu i wobec ludzkości“ (odczyt, „Tygod. Illustrowany“ 1878); „Powieści historyczne“ (w „Książce jubileuszowej“ dla uczczenia 50-letniej działalności liter. J. I. Kraszewskiego,^'Warszawa 1880 — piękny

amar?

;/:f

X -,

T,l

Fig. 18. Korzon Tadeusz.

artykuł o Rzymie za Cezarów); „Joinville“ (w „Upominku wileńskim“, Wilno 1879, 1880); „Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta 1764—94 badania historyczne ze stanowiska ekonomicznego i administracyjnego“ (wyd. Akademii Umiejętności w Krakowie, tom I 1882, tom II 1883, tom III 1884, tom IV część

1-a 1885, tom IV część 2-ga 1886, zamknięcie 1886, z dwoma planami i mapą, wydanie drugie (Warszawa 1897—98) w 6-u tomach wraz z zamknięciem, wydanem w osobnym dodatku (Lwów 1899 r. str. 58). Dzieło epokowe, studyum historyczne gospodarczo-społeczne, przedstawiające 30 lat rozwoju państwa polskiego w świetle cyfr, praca prawdziwie benedyktyńska, bogato ilustrowana, wykazująca również niesłychaną pracowitość autora i mrówcze opracowanie niezmiernie obfitego, z różnych stron zebranego materyału archiwalnego; każdy#

Wielki Baeykl. Fowit. üuetr. Ze»». 3u6» Tom XXXIX

będzie musiał zajrzeć zawsze do tego dzieła, które wspieraj się przedewszystkiem na danych statystycznych. Na uogólnienia pozwolił sobie autor dopiero w zamknięciu, które jest najpiękniejszym i najpoczytniejszym utworem jego. „O nauczaniu historyi z powodu zamierzonej reformy szkół średnich w Galicyi“ (Warszawa 1882, pierwotnie w „Roczniku pedagogicznym“), artykuł wymierzony przeciw zamierzonej w r. 1880 reformie wykładu historyi w szkołach galicyjskich; „Historya Wieków średnich“ (Warszawa 1884 wyd. 2-e Kraków — Warszawa—-Petersburg 1893, zupełnie przerobiony „Kurs Wieków średnich“ pedagogicznie opracowany podręcznik); „Kongres antropologiczny we Wrocławiu“ („Ateneum“ 1884); „Leopold von Ranke („Kraj“ 1886); „Sejm czteroletni w opracowaniu ks. Kalinki“ („Ateneum“

1886); „Delegacya miasta Kamieńca Podolskiego na sejm czteroletni r. 1789 wysłana“ („Biblioteka Warsz. 1886); „Ks. Waleryan Kalinka“ („Kraj“ 1887), ostra krytyka „Sejmu czteroletniego“ z „Lat ostatnich“ Kalinki; „Stanisław Staszyc, jako historyozof ludzkości“ (Kwart, histor.“ roczniki, 1888), rozbiór „Rodu ludzkiego“; „Historya nowożytna“ (tom I do 1648, Kraków 1889, wyd. 2-e przejrzane 1901, tom II, 1649 — 1788, Kraków 1903), ozdobiona licz-nemi rysunkami i mapami, podręcznik historyi); „Wrażenia ze zjazdu historyków, odbytego we Lwowie d. 17, 18 i 19 lipca 1890 r.“ („Ateneum“ 1890); „Błędy historyografii naszej w budowaniu dziejów Polski“ (w Pamiętn. II zjazdu historyków polskich we Lwowie, I Referaty, Lwów 1890); „Z dziejopisarstwa węgierskiego“ („Ateneum“ 1892); „Kondeusz Wielki“ („Biblioteka Warszawska“ 1892); „Nowa książka o koliszczyźnie“ („Kwartalnik histor.“ VI Lwów); „O Chmielnickim sądy pp. Kulisza i Karpowa“ („Kwartalnik histor.“ VI 34—79), znakomita recenzya; „Historya wojska polskiego“ (tamże w roczniku IX); „Kościuszko“ (Kraków 1894), obszerne i bardzo cenne dzieło; „Pogląd na działalność naukową J. Lelewela“ (Lwów 1897); „Dola i niedola Jana Sobieskiego“ 1629 i 1674 (tomów 3, Kraków 1898), obszerne dzieło, w którym autor z w. XVIII historyi polskiej przerzucił się do XVII i bardzo szczegółowo opracował życie Sobieskiego przed koronacyą; „Wrażenia z kongresu historyi porównawczej 1900 r. w Paryżu“ („Ateneum“ 1900 IV); „Handel w przeszłości...“ (odb. z t. 27-go „Wielkiej Encyklopedyi powszech. ilustr.“ Warszawa, nakł. E. Wendego 1901); „Wrażenia z kongresu umiejętności historycznych, odbytego w Rzymie w dniach 2 — 9 kwietnia 1903-go roku“ („Bibi, warsz.“ 1903,

II).—Aby ocenić działalność naukową historyka tej miary, co K. — na to potrzeba specyalnej rozprawy. Tu tylko dorywczo zaznaczyć można, że należy do tych najwybitniejszych hi-storyków ostatniej doby, którzy po r. 1863 rzu.

Z-X.

8. S.

St. A. K.

M Z.

ćma

u.

r>.

ciii się do zgłębienia przyczyń upadku Polski. Najważniejsze na tern polu dzieło jego „Wewnętrzne dzieje“, w którem okazał się mistrzem w opracowaDiu statystycznem i drobiazgowem obrobieniu przedmiotu i w uwydatnieniu badań nad ogólno-kulturalnemi objawami życia narodu, poprzednio w porównaniu z historyą polityczną nieco po macoszemu traktowanym. Dziełem tern zapisał się jako jeden z najcelniejszych znawców w. XVIII w naszej historyo-grafii.

Prócz wymienionych powyżej prac naukowych i pedagogicznych na polu historyi K. jest także autorem bardzo wielu artykułów historycznych, obszernych, drukowanych w „Wielkiej Encyklopędyi Ilustrowanej“ od r. 1890 po dzień dzisiejszy. K. był członkiem komitetu redakcyjnego tego wydawnictwa od chwili zorganizowania się go (1889) aż do r. 1901, i w tej epoce najwięcej prac swoich drukował w „Encyklopędyi“, którą i dotąd ceunemi artykułami, zwłaszcza ważniejszemi, tyczącemi dziejów ojczystych zasila (Komisye w Polsce, Ko-misye Skarbowe w Rzeczypospolitej, Komisya wojskowa, Komisye Porządkowe Cywilno-woj-skowe, Kongresy historyczne, Kościuszko). Przez 10 lat z górą K. był jednym z najczynniej-szych, najgorliwszych i naj energiczniejszych redaktorów „Encyklopędyi“ niniejszej; nietylko zasilał ją własnemi pracami, ale zapobiegliwością swoją jednał dla niej całe szeregi nowych współpracowników, zarówno krajowych jak i zagranicznych, a zwłaszcza wśród młodych pracowników, których umiał wynajdywać i do wspólnej mozolnej pracy zachęcać.

Korzybiel, roślina, ob. Canelia.

Korzybski Zdzisław (f 1896), ekonomista, profesor dawnej Szkoły Głównej. Zajmował się przeważnie statystyką i kredytem. W r. 1863 objął katedrę ekonomii w Szkole Głównej, a od r. 1867 wykładał statystykę. Porzucił zawód profesorski w r. 1868. Ogłosił: „O kredycie i bankach emisyjnych, z zastosowaniem do potrzeb kraju naszego“ (1862), „O zasadzie ludności“ (1863), „O monecie“ (1865), oraz „Wstęp do statystyki“ (1864).    0-

głaszał liczne prace w czasopismach.

Korzystny hals. Podczas lawirowania okręt żaglowy zmuszony jest zbliżać się do celu linią łamaną—zygzagiem, tj. płynąc na przemian to prawym, to lewym halsem, — j ie-zawsze jednak wszystkie składowe części łamanej linii żeglugi są równe nawzajem tak pod względem długości jak kąta, który tworzą z kursem generalnym. Zdarza się często, że okręt, płynąc jednym halsem zbliża się do celu, podczas gdy drugim oddala się od niego. Pierwszy z tych halsów nazywa się korzyst-nym, drugi—niekorzystnym.

Kos, ptak, ob. Drozd.

Kos I (Kfo'ss), herb polski. Na tarczy w polu srebrnem trzy pasy czerwone ukosem w prawo położone. Nad Chełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Jeden ze starszych herbów zachodnio -pruskich, używany zda-wna przez rody K-ów von der Emsel, Brunnowów von Jahningen, Rabów (zgaśli), Maasów, Plast-wigów v. Pluswitzów i Borskich, gałąź K-ów. Oprócz powyższych rodów K-em pieczętują się Fig. 19. Kos I (herb), jeszcze rodziny: mazowiecka — Kossaków, prawdopodobnie również jakaś gałąź K-ów i litewskie — Balaszewiczów i Bokszczaninów.—Źródła: Paprocki; Okolski; Ms. o familiach pruskich; Niesiecki; Żernicki; Uruski.

Kos II, herb polski. Na tarczy w polu błękitnem — dwa charty srebrne w obrożach złotych do siebie wspięte. Nad hełmem półksiężyc srebrny, a nad nim między dwiema gwiazdami złotemi sześciopromiennemi trąbka myśliwska czarna, oprawna w złoto, barkiem

Fig. 20. Kos II (herb).

na dół, a munsztukiem w prawo. Labry błękitne, podszyte srebrem. Stary herb zacho-dnio-pruskiej rodziny Szemirowskich z przydom-kiemjK—Źródła: Ms. o fam. prusk.; Niesiecki (opis niedokładny); Siebmacher III, 2, 262); Ostrowski.

Kos, Koos, po grecku Kwę, Kwoę, Kówę, po łacinie Cos, C o o s, Cous, wyspa w grupie Sporadów, na morzu Śródziemnem i to w części jego, mare Myrtoum zwanej, nad wybrzeżem Karyi, naprzeciw miasta Halikar-nassu; pierwotnie zwała się Mer o pis albo N ympliaea. Zaludniona podobno najprzód przez kolonistów eolskich z Lesbos, a później jeszcze przez Doryjczyków z Epidauros, Argos, i Megary, przystąpiła następnie do Ligi do-ryckiej, cesarz Klaudyusz zwolnił ją od płace-

S. Drx.

**J:'i[Kosa, herb polski z nadania. — Na tarczy w polu czerwonem kosa srebrna. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Nadany wraz z nobilitacyą Maciej owi f Ni wskiemu, w dniu 18 czerwca 1569 roku, przez Zygmunta Augusta, króla polskiego. — Źródła: Żychliński Złota księga t. XVIII, str.

37.

nia podatków. — Północno-wschodni jej przylądek, od stałego lądu tylko milę odległy, zwał się Skandarion, dzisiaj Kum-Burnu, zachodni Drekanon, dzisiaj Nisyriu, z osadą Sto-mjalimne, południowy przylądek Lace ter, AaxYjTïjp, dzisiaj Kvikelos, w pobliżu którego leżała miejscowość Halasarna. Najwyższa góra wyspy dochodząca 875 metrów wysokości zwała się Or orne don, dzisiaj Dichiovuno; Plinius (Nat. Hist. 5, 36) wspomina jeszcze górę Prion, 424 metrów wysoką, dzisiaj zapewne Sinnin zwaną. Stołeczne miasto wyspy, z wybornym portem, znane już Homerowi (Ilias 2, 677), silnie obwarowane przez Alcybiadesa, równe nosiło miano; leżało ono, przedstawiając od strony morza uroczy widok, w pobliżu przylądka Skandarion, a założyli je mieszkańcy pierwotnej, równie nad morzem, lecz na innem miejscu leżącej stolicy, zwanej Astypalea; gdy trzęsienie ziemi je zburzyło, odbudował je wspaniale rzymski cesarz Antoninus Pius; w przedmieściu jego stała świątynia Asklepiosa, Asclepieum, której najcenniejszą ozdobą, o-prócz niezliczonych bogatych ex-voto, były piękne, wdzięku pełne obrazy A p e 11 e s a, Antigonos i Aphrodite Anadyomene; z tego też względu zowie się mistrz ów K(j>oç, Cous, chociaż rodem był właściwie z miasta Kolofonu. W ścisłym związku z świątynią Asklepiosa, opiekuńczego bożka zdrowia, zostawała także sławna szkoła medyczna, która najprzedniejszego sztuki lekarskiej mistrza, Hippokratesa, wychowała.— Sama wyspa zajmowała 286 Q kim.; odznaczała się wielką żyznością, a mianowicie zna-komitemi winami, pomiędzy któremi ceniono szczególnie gatunki Leucocoum Hippo-coum; sławy także wielkiej zażywały piękne dzbany do wina, amphorae, fabrykowane na tej wyspie. Wyrabiano też tutaj wyborne maście wonne, a pomiędzy niemi nadzwyczaj ulubio-nemi były gatunki amaracinum i melinum. Nie mniejszej wziętości zażywały bardzo delikatne, cienkie, przejrzyste szaty (Coa vestis), jakie tutaj z krajowego jedwabiu tkano. Cała wyspa poświęconą była bożkowi Asklepiosowi, a rody jej najprzedniejsze, zaliczają się do boskiego pokolenia, zwały się Asklepiada-m i; rodu takiego potomkiem był także przesławny Hippokrates. Urodzili się też na tej samej wyspie filozof Ariston i poeta Filetas. — Dzisiaj zowie się ona K. albo Staukio.—Por. Küster „De Co insula“ (Halla 1833); Dubois M. „De Co insula“ (Nancy i Paryż 1884); Rayet „Mémoire sur Pile de Kos“ (Paryż 1876); UavTeXtÔYjç w „Bulletin de corr. hell.“, tom V, str. 196 i nast.; o geologicznej strukturze wyspy traktują: Neumayr w „Denkschriften d. Wiener Akad. Math.—nat. Classe“, tom 150 str. 231 i nast. i Gorex „Apersu géologique sur File de Kos“ (w „Comptes rendus de l’Acad. des sciences“, torn 78 str. 565 i nast.).    s- Drl

Kosa, Kosa i, Kossa, Kossai, po grecku xóoa, x£aat, xoaoa, xoaaat, po łacinie Cosa, Cosae, Cossa, Cossae: 1) miasto szczepu Ka-durków, w Akwitanii; dzisiaj Caussade.—2) K., a najczęściej Cossa, na monetach starożytnych Colonia Julia Cossa, starodawne miasto Wolcentynów w Etruryi, przy uściu rzeki Albanii, z dogodnym portem, portus Cosanus albo portus Herculis, dzisiaj jeszcze Porto d⁵Er-cole zwanym; po upadku Falerii wstąpiło ono zamiast niego do Ligi dwunastu miast Etruskich; w r. 275 przed Chr. skolonizowane przez Rzymian, a i w późniejszych jeszcze czasach kilkakrotnie zasilane osadnikami rzymskimi; w początku I wieku przed Chr. leżało już w gruzach, dzisiaj ruiny w pobliżu Orbitallo albo Ansidonia.—3) Miasto w Lukami, w ziemi Turyjczyków, nad rzeką, równe noszącem miano, przypływem rzeki Liris.—4) K. albo zwyczajnie Cosas, rzeka w krainie Lacyum, przepływająca obok miasta Frusini; dzisiaj jeszcze zowie się Cosa.

D.

Kosa, jako broń, ob. Halabard a.

Fig. 21. Kosa (herb).

Kosa, znane powszechnie narzędzie, służące do koszenia traw i roślin pastewnych, oraz do sprzętu zboża. K. składa się, jak wiadomo, ze stalowej listwy (blatu), z jednego boku nieco zagiętej, przez co się tworzy t. zw. grzbiet, a z drugim bokiem wyciągniętym w mniej lub więcej długie ostrza. Koniec listwy czyli nos, jest nieco do góry zagięty, nasada czyli piętka zakończona jest plaskiem żelazem, wsuniętem pod żelazną obrączkę, za pomocą której przymocowuje się do kosiska czyli laski, wystruganej z mocnego, sprężystego drewna; u nas u-żywane kosiska są proste, w Anglii zaś wygięte, co K-ie nadaje większy rozmach. Na ko-sisku znajduje się rączka czyli kulka dająca się posuwać w dół i w górę i umocować w da-nem miejscu stosownie do wzrostu kosiarza, gdyż skoro ten oprze K-ę piętką o ziemię, kulka powinna przypaść na wysokość jego biodra. Blat z kosiskiem tworzy pewien kąt, tak, aby odległość kulki do piętki była równą zmierzonej za pomocą sznurka odległości od kulki do noska. Rozmiary K-y są różne, sto-

St. Re»-.

Chw.

Kosaczówna Larysa, poetka ukraińska, pisze pod pseudonimem Lizy Ukrainki. Wiersze jej drukowała „Zorja“ od r. 1884. Ogłosiła zbiór poezyj p. t. „Na krylach piseń“

(Lwów 1873). Utwory jej prozaickie, wszystkie bez wyjątkn są obrazkami rodzaj o wemi.

Brała czynny udział w pracach „Naroda“,

„Dzwinka“, „Perszeho winka", „Bukovinsko-pravoslav. kalendarza“, i w bukowińskiej „Bibliotece dla młodzieży“. Liczne bardzo są jej | (organ spółkowania), u samic długi jajokład.

a. o.

K. B

sownie do celu ich użycia; przeznaczone do wycinania krzaków na łąkach są krótkie, grube i szerokie; do trawy węższe ale dłuższe; do zboża szczególnie długie dla zajęcia szerokiego pokosu. U nas przeważnie są w użyciu K-y wyrobu fabryk styryjskich, jako idących na węglu drzewnym. Wyrób ten jest dosyć skomplikowany: każda K., zanim zostanie wydana z fabryki jako towar handlowy musi przejść przez ręce 23 robotników. Przy wyjściu z warsztatu K-y troskliwie się sortują; każdy gatunek znaczy się oddzielną marką. W samej Austryi istnieje przeszło 100 marek wybijanych na K-ach przez różnych fabrykantów; najlepsze wyroby noszą cechy następujące: „kielich“, „armata“, „żyrafa“, „trzy gwiazdy“, .„siedm gwiazd“, „wagi“, „dzik“, „głowa łani“ ¹ wiele innych. Przed niedawnemi laty, żałobna została w Wilejce, przy stacyi tejże nazwy drogi żel. Libawo-Romeńskiej fabryka K-s, do której sprowadzono ze Styryi specyalnie wykwalifikowanych robotników. Fabryka wyrabia doskonałe K-y i znaczy je swoją marką, lecz na K-ach wybrakowanych markę tą ściera, aby firmy nie kompromitować. Długość K-y, podług utartego zwyczaju, mierzy się szerokością dłoni; są więc K-y pięcio, sześcio, siedmio-ręczne, aż do dwunasto-ręcznych. Dobroć K-y poznaje się po czystym i pełnym dźwięku, jaki K. trzymana za piętkę i grzbietem uderzona o twardy przedmiot wydaje. K-y angielskie i amerykańskie nie są klepane, ale ostrzone na toczaku. K-y styryjskie i nasze muszą mieć wprzód ostrze wyciągnięte i wyklepane na małem kowadełku zwanem „babką“ za pomocą stalowego młotka. Dla ułatwienia tej czynności wymagającej specyalnie uzdolnionego robotnika używanym jest mały ręczny przyrząd, umyślnie w tym celu zbudowany. Kosaciec, roślina, ob. Iris.

Kosaćcowate, ob. Iridaceae.

Kosaczowa O Iga (* 1852), siostra głośnego Dragomanowa, pisuje pod wielu pseudonimami (najczęściej jako „Olena pczyłka“). W r. 1867 wydała w Kijowie ładne wzorki ludowych wyszywek, wstawek itd. p. t, „Ukrainskij narodnyj ornament“; w r. 1882 wypuściła „Spiwomowki Rudańskoho" i przetłómaczyła na język ukraiński kilka powiastek Hohola. Zbiorek utworów lirycznych K-wej pt. „Dumki Mereżanki“ wyszedł w Kijowie w r. 1886. Autobiografia autorki ukazała się w „Zorja“ (Haliczl888).E-

przekłady z niemieckiego, włoskiego, francuskiego i polskiego. Na żądanie młodego towarzystwa literackiego, które zamierzało wzbogacić literaturę ukraińską przekładami znakomitych poetów enropejskich, przetłómaczyła razem z M. Sławińskim Heinego „Księgę pieśni“ (Lwów 1892), a ze swoim bratem Hohola „Wieczernice“ (Lwów 1885).

Kosalit, ob. Ko b elit.

Kosarek Adolf, malarz czeski (* w roku 1830 —f r. 1859), kształcił się pod kierunkiem Haushofer a, poświęcił się wyłącznie krajobrazowi. Śród licznych jego prac na wymienienie zasługują: Motyw z Pardubie, w Lesie, Krajobraz Idealny, Krajobraz z Czech środkowych, Burza, Krajobraz Górski, Przed Burzą itp. W galeryi praskiej Rudolfinum znajduje się jego „Krajobraz czeski“.

Kosarze (Phalangina), rząd pajęczaków (Arachnoidea). — Głowotułów nieczłonkowany; odwłok krótki, gruby, wypukły, najczęściej 6-członkowy, rzadziej składający się z 8 członków; szczęki górne (szczękoróżki) 3-członkowe, kleszczykowate, szczęki dolne (nogogłaszczki)

5 (rzadziej 6), członkowe wykształcone, jako nogi, które są często nadzwyczaj długie i cienkie. Pośrodku głowotułowia na nieznacznej wypukłości znajduje się tylko jedna para oczu punktowych, za wyjątkiem Gibbocellidae i Cy-phophthalmidae, u których oczy mieszczą się po bokach głowotułowia, a u pierwszych występują w ilości 2 par. Po bokach głowotułowia z przodu otwierają się gruczoły Krohna po jednym z każdej strony, wydzielające śmierdzącą ciecz. Kończyny składają się zwykle z biodra (coxa), krętarza (trochanter), uda lemur), piszczeli {tibia) i najczęściej wieloczłou-kowego podymu {tarsus), zakończonego jednym lub dwoma pazurkami. Ośrodki nerwowe składają się z mózgu i z jednej masy zwojowej, złożonej z pięciu zlanych w jedną całość zwojów nerwowych. — Krótki przewód pokarmowy pozbawiony jest t. zw. żołądka ssącego; jelito środkowe posiada z obydwu stron liczne długie ślepe worki, połączone z nim 6 parami otworów i wydzielające sok trawienny. — Obydwa naczynia Malpighi’ego, jak wykazały nowsze badania, otwierają się niebezpośrednio do jelita, lecz do dwóch o cienkich ściankach woreczków, które prawdopodobnie łączą się z jelitem przedniem. — Serce, mieszczące się na stronie * grzbietowej, ma kształt długiej 3-komórkowej rurki z dwoma parami otworów i aortami przednią i tylnią. —Organy oddechowe składają się z dychawek, które otwierają się jedną parą przetchlinek pod biodrami ostatniej pary nóg; tylko u Gibbocellidae znajdują się 2 pary przetchlinek na stronie brzusznej przednich pierścieni odwłoka. Otwór płciowy u samców i samic mieści się między tylnemi kończynami: z niego u samców wystaje rurkowate prącie

Studja naukowe rozpoczął

Gruczoły przędne istnieją jako wyjątek, tylko u Gibbocellidae.— K-e należą do zwierząt nocnych; żywią się przeważnie drobnemi owadami, pająkami i kleszczami. — Rząd K-rzy obejmuje około 250 gatunków należących do pięciu rodzin: Gonyleptidae, Phalangiidae, Trogulidae, Cyphophthulmidae i Gibbocellidae

tenkirchen na Rugji — f 18 sierpnia 1860 w Gryfji).

w uniwersytecie w Gryfji, gdzie słuchał nauk teologicznych i filozoficznych; następnie przeniósł się w 1812 r. do Paryża, gdzie stu-djował języki wschodnie. Wkrótce potem został adjunktem wydziału teologicznego i filozoficznego na uniwersytecie w Gryfji. r. 1817 został powołany do Jeny na profesora zwyczajnego języków wschodnich; na stanowisku tym pozostał do r. 1824, co jednak nie zmniejszyło jego przywiązania do uniwersytetu gryfijskiego, którego historyę opracował i wydał i któremu ofiarował w testamencie bogaty zbiór dzieł rękopiśmiennych z literatury wschodniej i niemieckiej. Powołany był następnie (1834) do uniwersytetu w Gryfii, gdzie pozostał już do końca życia (f 1860). Prace pozostałe po nim dotyczą języków i literatur wschodnich (głównie arabskich) i niemieckich, a także — w mniejszej części — hi-storji. Do dzieł historycznych K-a należą: wydanie starej kroniki pomorskiej Kantzowa (Gryfja, 1616 — 1817,    2 tomy), którą posta

nowił wydać jeszcze jako adjunkt uniwersytetu gryfijskiego, z powodu wykładów, jakie tam w owym czasie miał o historji ziem pomorskich. W późniejszym czasie również zajmował się dziejami Pomorza i wydawał źródła ziemi tej dotyczących, a m.: „Pommersche und rügische Geschichtsdenkmäler“ (Gryfja 1831) i „Codex Pomeraniae diplomaticus“ (Gryfja 1843). Do jego prac historycznych zaliczyć należy monografję o uniwersytecie gryfij-skim, p. n.: „Geschichte der Uniwersität Greifswald“ (Gryfja 1855 — 1857, 2 tomy). Prace K-a z zakresu językoznawstwa i orjentali-styki rozpoczęło wydanie dzieł poety arabskiego Amr ben Kolthum p. n. „Moallaka“ (Jena

1819) ; przełożył poemat indyjski: „Nala“ (Jena

1820) ; następnie wydał wraz z Ikenem zbiór bajek perskich: „Tuti nameh“ (Stuttgard 1822) i w tym samym czasie zajmował się odcyfro-waniem napisów staroegipskich. Gdy w r. 1824 został powołany znowu do Gryfji, zajął się opracowaniem wypisów arabskich na podstawie rękopisów arabskich z Paryża, Gothy i Berlina i wydał je w r. 1828 w Lipsku p. n. „Chrestomathia arabica“. Inne dzieła wydał niedokończone, a m. kronikę arabską (Tabera) pod n. „Annales Taberistanenses“ (Gryfja, 1831 —1853); zbiór pieśni arabskich, którego ukazał się tylko tom 1-szy: „Kitâb al Aghâni“ (Gryfja r. 1846); zbiór bajek egipskich : „Pantschatantra“, którego ukazała się tylko część pierwsza w całości (Bonn 1848), zawierająca ocenę i sprawozdania; dotyczące części drugiej, najważniejszej, gdzie miały być pomieszczone obszerne teksty, a której wyszedł z druku tylko zeszyt 1-szy (Gryfja 1859),

Cz. l't.

nii

1>.

Kosarzewski, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem łuk napięty ze strzałą prosto do góry, a nad nim podkowa srebrna z krzyżem złotym kawalerskim na barku. Nad hełmem w koronie trzy pióra strusie białe. Odmiana herbu Łuk (ob.), powstała prawdopodobnie w końcu XVI wieku, a używana przez rodzinę K-ich, osiadłą w Witebskiem. — Źródła: Kojałowicz; Nie-Fig. 22. Kosarzewski siecki.

(herb).

Kosegarten Ludwik Theobal, poeta niemiecki (* 1 lutego 1758 r. w Grevesmühlen w ks. Meklembrug-Szweryńskiem — f 26 października 1818 r. w Gryfii). Był guwernerem w wielu domach na Pomorzu i w Meklenburgii, od r. 1785 przełożonym szkoły w Wolgascie, r. 1792 proboszczem na Rugii, a po zajęciu wyspy przez Francuzów r. 1808 profesorem hi-storyi na uniwersytecie w Gryfii. W r. 1817 obejmuje katedrę na fakultecie teologicznym.

Poezye jego i zbiorki: „Gedichte“, Poezye (Lipsk 1788, 2 t.); „Rhapsodien“, Rapsody (Lipsk 1801),

A G-

3 t.; „Romantische Dichtungen“. Poezye romantyczne (Drezno 1800—1806, 6 tomów); „Legenden“, legendy (Berlin 1816, 2 t.). Wszystkim tym utworom zbywa na prostem uczuciu, wszystkie przeładowane są retoryką, kwiecistym stylem i wskazują na usilne dążenie autora do tego, by być wzniosłym. Najpopularniejsze były jego sielanki epiczne: „Die Inselfahr“ (Berlin 1805), a szczególnie „Jucunde“—która jest naśladownictwem „Luizy“ Vossa. Dramaty i romanse K-a najwcześniej były zapomniane. Pozostawił K. autobiografię p. t. „Das fünfzigste Jahr meines Lebens“ (50-ty rok mego życia), w której broni się od zarzutów, czynionych mu przez rodaków za schlebianie Francuzom. Prócz tego K. pozostawił wiele rozpraw naukowych » i tłómaczeń z dziedzin rozmaitych: z literatury pięknej, historyi i teologii. Zbiorowe wydanie jego „Poezyj“ z życiorysem uskutecznił syn autora (Gryfia 1313 — 26, 12 t.); jego „Mowy i drobne utwory prozaiczne“ wydał Mohni-ke (Stralsund 1831—32, 3 t.).

Kosegarten Jan Gotfryd Ludwik, orjentalista niemiecki i badacz języka niemiec- : Niedokończył również K. wydania arabskich kiego; syn Ludwika, (* 10 września 1792 wAl- j prematów: „The Hudsailian poems“ (Londyn,

za-

A. G.

M. H.

szer. a 11°42' wsch. dłg. geogr.

1854), a także b. ważnej swej pracy: ^Wörterbuch der niederdeutschen Sprache“ (Gryfja 1859 — 1860), którego wyszedł tylko tym 1-szy. Prócz tych tych prac najważniejszych, K. ogłosił lub pozostawił w rękopisie wiele pomniejszych przyczynków do badań narzeczy niemieckich i maltańsko-arabskich.    Mir- Kr

Koseir albo Ko sir, miasto w Egipcie, przystań na morzuCzerwonem, leży pod 26° 7’ st. sz W K-o mieszka gubernator , rządzający prówincyą, mieści się urząd telegraficzny i kwarantanna.. Niegdyś K. był znanym portem, skąd spławiano zboże; od czasu zbudowania sueskiej kolei żelaznej stracił na znaczeniu. Dotychczas jednak przechodzą tędy karawany pielgrzymów, którzy, wyszedłszy w Kene nad Nilem, w ciągu trzech dni przebywają pustynię. W ostatnich czasach projektowano przeprowadzenie kolei na miejsce drogi karawanowej. Brak wody nie pozwala korzystać z istniejącej przystani nawet dla mniejszych statków. Możnaby jednak temu łatwo zaradzić, sprowadzając wodę z sąsiednich gór—i obecnie z wody gór okolicznych korzysta ludność, gdyż w K. niema jej zupełnie; jedyna istniejąca studnia ma wodę niezdatną do picia. Na północ od miasta leży Stary K. z resztkami przystani Leukos Limen. Przystań ta sławna za czasów Ptolomeuszów jest dziś prawie nieprzystępna z powodu wysp koralowych.

Kosek Józef mechanik czeski (* 1780f — 1858). Po ukończeniu nauk gimnazyalnych w Ołomuńcu, wstąpił w roku 1800 do zakonu Premónstransów w Żeliwie, gdzie odbywał nauki teologiczne i został księdzem. Okazywał on wielkie zdolności do mechaniki, rzeźbiarstwa, oraz jako malarz miniaturowy. Będąc w zakonie wykonał kilka udatnych rzeźb i portretów, a również zegarek kieszonkowy, nie posługując się do tego żadnemi specyalnemi przyrząd ani. Zwróciło to na niego uwagę przełożonych, a równocześnie Spowodowało zazdrość i prześladowania współbraci zakonnych, czem zniechęcony porzucił klasztor i wstąpił do szkoły technicznej w Pradze Czeskiej. W r. 1809 został sekretarzem księcia Auersperga, później zaś przy pomocy Kolowrata Libsztyńskiego założył fabrykę zegarków. Ważniejsze jego ulepszenia i wynalazki są: kompensator do zegarów, maszynka do nasadzania kapiszonów na brandkę w strzelbach dawniejszego systemu, metronom, rodzaj lunety teatralnej i przyrząd do wiercenia dziur w drogich kamieniach do zegarków.

Kosel, miasto na Śląsku, ob. Koźle.

Kosen, miasto i zakład kąp., w pow. Naum-burskim, regencyi Merzeburskiej, prowincyi Saskiej, na lew. brz. rzeki Solawy (Saale), stacya pruskiej kolei państw. Halle-Bebra, pod 51°8' płn.

(Greenvich), 115 m. np. m., w uroczem położeniu, wśród rozległych lasów liściastych i winnic o miłym klimacie. Przeciętna ciepłota wynosi w maju 14, czerwcu 16¹/₄°, lipcu 20°, sierpniu 18³/,⁰, wrześniu 17¹/₃° C. Ogólna zawartość ozonu —7, a wzgl. wilgotność powie-trza==75.—Ma to być osada serbsko-łużycka zwana Kusne. W r. 1103 ówczesny biskup naumburski założył tu folwark, który zamieszkali Cystersi ze Smielny (niem. Schmölln) aż do r. 1141, poczem przenieśli się do założonego klasztoru P for ta, skąd zarządzali o-wym folwarkiem. W czasie wojny 30-letniej uległ on zupełnemu zniszczeniu. Tędy przeciągający Szwedzi zrabowali, spalili i z ziemią zrównali pięknie rozwijającą się osadę Kus ne. Dzisiejsza zaś osada K. występuje dopiero na początku XVIII stulecia, tj. gdy odkryto źródła solankowe. Inżynier Borlach przedsięwziął r.

1730    sumienne badania zapomocą wierceń i w głębokości 164 m. odsłonił źródło solankowe, wykazujące 4'18°/₀ zawartości sol¹. W r.

1731    wykopano drugi szyb, który połączono z pierwszym zapomocą sztolni. Od tego czasu wydobywano tutaj corocznie 2l/₂ miljona kg. soli warzonki. Gdy wskutek rezolucyi Kongresu Wiedeńskiego 1815 K. przypadł Prusom, poczyna się nowa era w rozwoju tejże miejscowości. Stała się ona uzdrowiskiem. Rząd pruski nie szczędził kosztów na urządzenie miejsca kąpielowego i jego rozwoju. W r 1869 wieś K. została miastem. Dziś mamy tu nowy kościół ewang., wyższy zakład wychowawczy dla chłopców, zakład leczniczy dla dzieci, liczne wille, oświetlenie elektryczne ulic i domów, młyny, fabryki wyrobów koszykarskich; mieszkańcy trudnią się handlem drzewa i wyrobami masarskiemi; jest tu także piła do rżnięcia kamienia wapiennego; kwitnie uprawa latorośli-winnej. W r. 1890 było m-ców 2 512, między nimi 67 katolików i 6 żydów.—Źródło solankowe, do r. 1859 używane do wywarzania soli, ma 17.5° C., jest jakościowo i ilościowo bardzo silne. Podług urzędowych analiz w 1 000 części zawiera chlorku sodu 43.43, chlorku potasu 0.27, chlorku manganu 0.80, siarkanu potasu 0.31, siarkanu manganu 1.03, siarkanu sodu

1.74, siarkanu wapniowego 4.38, węglanu wapniowego 0.14, węglanu manganu i tlenku żelazawego ślady, suma zatem stałych części 52.1. Solanka koseńska zalicza się do najsilniejszych znanych solanek; należy ją wodą rozpuszczać, aby była zdatną do kąpieli. W 24 godz. wy- -dobywa się z 200 m. głębokiego szybu około 600 000 litrów solanki, której jedną znaczną część używa się do kąpieli, a resztę wprowadza do zakładów inhalacyjnych i do t. zw. ,tę-żni (Gradierwerk), na prawym brzegu Solawy.

W zakładzie Wilhelmsbad są oprócz tego ciepłe kąpiele igliwiowe i inhalacye solankowe. Są tu 4 większe i kilka mniejszych zakładów kąpielowych. „Ritterbad“ i zakład kąpielowy przy „tężni¹⁴ znajdują się na pr. brz. Solawy,

(Kosen 1889).

il. Kr.

S. Drz.

H. G-e.

„Wilhelms“ i „Borlachbad“ na lew. jej brzegu. Dziennie wydaje się w nich do 1 000 kąpieli. Urządzone są także sztuczne kąpiele faliste w połączeniu z turzami solaukowemi, zastępujące skutecznie kąpiele morskie. Oprócz tego są dwa zdroje lecznicze z wodą do picia „Johannesquelle“ i „Mtihlbrunnen“. Według rozbioru prof, dra Richarda, pierwszy zdrój zawiera na 1 000 gramów wody: chlorku sodu 3.672, chlorku potasu 0.039, siarkanu wapniowego 0.142, siarkanu magnowego 0.204, chlorku manganu 0.017, dwuwęglanu magn. 0.018, dwuwęglanu wapniowego 0.347; suma stałych części 4.439, kwasu węglowego wolnego 27.4 cm. sześć, przy 12.5° C i 760 mm. stanu baz. Zdrój ten odkryto r. 1868. Drugi zdrój Mühlbrunnen, znany już od r. 1725, podobny jest do poprzedniego co do składu chemicznego, majednak cokolwiek mniej części stałych, ale za to nieco żelaza. Z piciem tych wód połączona jest kuracya mleczna, żętycowa i winogronowa. Wody tutejsze są skuteczne w zołzach, chorobach skórnych, reumatyźmie, gośćcu, cierpieniach macicznych. Miejsca do przechadzek i wycieczek: Nach der Brichenhalle, Katze, Lengefeld, zwaliska Rudelsburg i Saaleck, Saalhäuser, Göttersitz, Irschhaus, Schulpforta, Knabenberg, Altenburg, Geiersberg, Wilhelmsburg; dalsze wycieczki do Naumburga, Schön-burgu, Goseck, Sulza, Apolda, Wejmaru, Jeny, Dornburgu itd. — jForów. Hagendorff „Das Soolbad in Kosen“ (Berlin 1859); Rosenberger „Kosen“ (wyd. 4-e Naumburg 1885); T e-chow „Führer durch Kosen und Umgebung“

Br. 0

Koser Reinhold, historyk niemiecki (* d. 7 lutego r. 1852 w Szmarsowie około Pręsław-ka (Prenzlau), studyował filologię i historyę w uniwersytetach w Berlinie, Wiedniu i Halli. Od r. 1874 do r. 1885 brał udział w wydawnictwie materyałów historycznych, przedsię-wziętem przez Berlińską Akademię Umiejętności, od r. 1880 wykładał w charakterze prywat-docenta w uniwersytecie Berlińskim, w r. 1882 został kustoszem pruskiego archiwum państwowego, w r. 1884 nadzwyczajnym profesorem historyi w Berlinie, w roku 1890 zwyczajnym profesorem w Bonn. Oprócz licznych artykułów historycznych, drukowanych po różnych czasopismach naukowych, napisał: 1) „Der Kanzleienstreit, Ein Beitrag zur Quellenkunde der Geschichte des dreissigjähngen Krieges“ (Halle 1874); 2) „Friedrich der Grosse als Kronprinz“ (Śtuttgardt 1886); 3) „König Friedrich der Grosse“ (2 tomy, Śtuttgardt 1890 — 93); w obu ostatnich dziełach K. występuje jako zdecydowany wielbiciel i panegirysta Fryderyka II. Nadto wydał K.: 4) „Politische Korrespondenz Friedrichs des Grossen“ (10 tomów, Stuttg. 1879 i nast.); 5) „Memorien und Tagebücher von H. de Catt“ w „Publicationen aus den preussichen Staatsarchiven“ (t. XXII, 1884);

6) 2 tomy dokumentów państwowych z czasów Fryderyka II p. n. „Preussische Staatsschriften aus der Regierungszeit Friedrichs II (Berlin 1874, 1885); wreszcie do współki z Nau-dé’m — „Forschungen zur brandenburgischen und preussischen Geschichte“. W wydaniach K-a znajduje się wiele materyałów do historyi Polski i stosunków polsko-pruskich.

Koseski, poeta słoweński, ob. Vessel.

Kosetania albo Koscetania, kraina Ko-setanów, zwanych po łacinie Cosetani, Cosse-tani, Cositani, położona w Hispania Tarraco-nensis, pomiędzy rzekami Iberus i Rubricatus, w dzisiejszej Katalonii.

Kosiakiewicz Wincenty, współczesny pisarz polski (* 21 stycznia r. 1863 w Warszawie). Kształcił się w III gimnazyum w Warszawie, potem zaś w szkole technicznej kolei Warszawsko-Wiedeńskiej. Po ukończeniu nauk pracował jako technik przy budowie i eksploa-tacyi kolei Iwangrodzko-Dąbrowskiej. Wyższe nauki pobierał w uniwersytecie genewskim na wydziale literackim. Od r. 1898 mieszka stale w kraju lub Petersburgu. Pierwsze nowele, a także znaczną część powieści drukował w „Gazecie Polskiej“. Wydał dwa tomy nowel: „Widmo“ (Kraków, 1889); i „Druty telegraficzne“ (Warszawa, 1891); a także szereg powieści: „Nasz mały“ (Warszawa, 1888); „Janek“ (Warszawa, 1888); „Przy budowie kolei“ (Warszawa, 1891); „Gąsiorkowski“ (Warszawa, 1892), „Rodzina Latkowskich“ (Warszawa, 1893); „Władek“ (Warszawa, 1893); „W miasteczku“ (Warszawa, 1894); „Bawełna“ (Petersburg, 1894); „Plama“ (Warszawa, 1896); „Hallali“ (Warszawa, 1899); „Niebezpieczny człowiek“ (Warszawa, 1899); „Rick i Rock“ (Warszawa, 1900). Powieści K-a nie celują wykończeniem artysty cznem, nie mają też pretensyi do nazwy dzieł sztuki. K. wziął sobie za zadanie podchwytywać drobne, często pospolite objawy życia, nieraz oprawiając je w ramy miłego, żywego opowiadania, tak np. wyróżniają się nowele i powieści, poświęcone psychologii dusz dziecięcych („Nasz mały“, „Władek“). Naogół jednak są to płody płytkiego realizmu, nie u-miejącego wśród chaosu życia odróżniać rzeczy prawdziwie cennych i godnych uwagi od błahych i pospolitych. Prócz utworów beletrystycznych wydał też w r. 1901 w Warszawie mały tomik: „Poezyj“, gdzie znajdą się rzeczy prawdziwie piękne. Pracuje też K. na niwie publicystycznej; zrazu jako korespondent zagraniczny „Słowa“ i „Kraju“, później w „Ku-ryerze Polskim“, który założył wspólnie ze Straszewiczem, głównie zaś, jako dziennikarz w „Kraju“. Przetłómaczył wreszcie kilka dzieł filozoficznych Merriera i Jamesa.

Kosiarka, machina do koszenia wszelkiego rodzaju traw. Na łące para koni, przy obsłudze jednego człowieka, postępuje tuż obok nie-skoszonej jeszcze trawy i ciągnie dwukołową

machinę, której koła biegowe nadają obrót osi go płozami lub rolkami m m, na których opie-głównej, obracającej się wraz z niemi. Tryby ; rając się, posuwa się ponad samą powierzchnią osadzone na tejże osi osłonięte pudłem wpra- : ziemi. Drąg ten powinien dokładnie przystoso-wiają w szybki obrót korbę umieszczoną przed waó się do wszelkich nierówności gruntu, tj. kołami biegowemi.^Korba ta zajjpomocą drążka wznosić się lub opadać stosownie do potrzeby, nadaje ruch nożom przyrządu tnącego, który Im drąg będzie dłuższy, tern mniej dokła-umieszczony jest z prawej strony machiny, dnie dostosowywać się będzie do nierówności Przyrząd tnący składa się z drąga żelaznego gruntu, dlatego też na łąkach o powierzchni lub stalowego zaopatrzonego w szereg śpicza- falistej należy używać K-ek małej ^szerokości stych palców, które rozdzielają stojącą trawę | cięcia. Cały przyrząd tnący jest tak urządzona małe pęczki. Pęczki te ucinają noże, szyb- ny, że, wrazie napotkania jakiej przeszkody ko przesuwające się między palcami. K. pod- przy cięciu, daje się unosić do góry zapomocą czas roboty objeżdża łąkę wokoło, tnąc trawę drążka /. Palce p p, wyrabiane z żelaza kute: bez przerwy, podczas przejazdu po drogach go lub kuto-lanego przymocowuje się śrubami

11

«HÜ

7.:/

mstE

Fig. 23. Kosiarka.

albo nitami do drąga w odległości 7 — 8 cmtr. jeden od drugiego. W górnej części trzech palców znajduje się wycięcie, w które ustawiają się oddzielne płytki stalowe z ostremi krawędziami nieco wystającemi poza grubość palców. Pizy rząd tnący składa się dalej z pręta s, do którego przynitowaue są noże stalowe trójkątne z brzegiem dolnym zaostrzonym. Pręt ten przytrzymywany jest w położeniu prawi-dłowem zapomocą kilku kierownic e e. Sposób cięcia K-i jest zupełnie podobny do cięcia nożyc. Ostry kant płytki stanowi jedno ramię,

przyrząd tnący podnosi się do góry, lub też odkłada na bok. Budowa K-ek osiągnęła w o-statnich czasach wysoki stopień doskonałości, czego dowodem ustalenie się już typu budowy, według którego wszystkie lepsze fabryki budują swe machiny, trzymając się ściśle jednych i tych samych zasad ogólnych, od których odstępują tylko wsdrobnych szczegółach drugorzędnych. Pierwszą K-ę zbudował w Anglii James Smitt w r. 1807, a następnie John Bell w r. 1828, lecz nie okazały się one prakty-cznemi, dopiero na wystawie w Londynie w r.

1851 pojawiły się machiny racyonalnej budowy szybko zaś przesuwające się między palcami Mac Cormick’a z Chicago i Hussey’a z Cinci- trójkąty nożowe tworzą drugie ramię nożyc, natti.—K. składa się z następujących części: 1) Aby przy cofaniu się machiny działanie noży z ramy podstawowej r (fig. 23), do której przy- zostało utrzymane, koła biegowe umocowują mocowują się wszystkie wały unoszące tryby się na osi zapomocą łączników hamulcowych napędowe; 2) z kół biegowych a i a unoszących automatycznych, które dozwalają na przenie-ramę i nadających ruch całemu mechanizmowi; sienie ruchu tylko przy obrocie kół naprzód.

3) z przyrządu tnącego; 4) z przyrządów słu- Na prawym końcu drąga palczastego umocowy w a żących do zaprzęgu. Najważniejszą częścią się odgarniacz^, ustawiony pod kątem tak, aby składowę K-i jest przyrząd tnący. Składa się odgarniając trawę ściętą, uprzątać drogę dla on z drąga, zaopatrzonego w palce, połączo- następnego przejścia kół biegowych. Pręt no-nego zawiasowo z ramą K-i, a potrzymywane- żowy otrzymuje ruch od drąga korbowego d

M. H.

lek. pols.“ (str. 263).

poruszanego zapomocą kół zębatych by osadzonych na osi kół biegowych. Wał fkorbowy c, robiący zwykle około 20 obrotów za każdym obrotem osi kół biegowych, otrzymuje ruch od tejże osi zapomocą jednej lub kilku par kół zębatych i jednej pary kół stożkowych osadzonych w pudle. Wał korbowy c nadaje ruch prądowi nożowemu zapomocą drąga korbowego d. Korbę w układa się zwykle w kształcie tarczy, służącej jednocześnie za koło rozpędowe. Przyrząd pociągany składa się z dyszla wagi i orczyków. Siła niezbędna do wprawienia w ruch K-i wynosi 70 — 150 kgr. na 1 metr szerokości cięcia, z której to ilości 30—50 kgr. zużywa się na pokonanie oporu machiny idącej próżno. Na jednego silnego konia liczy się nie więcej niż 60 centimetrów szerokości cięcia. Waga K-ek parokonnych wynosi od 250 do 360 kgr., średnica kół biegowych 750 — 810 centmr. Koła te zaopatrzone są na obwodzie w żeberka, aby nie dopuścić do ślizgania się ich. Szerokość kolei kół biegowych, 930 — 1 150 centimtr., szerokość cięcia 1290 — 1400 milim., liczby noży 17—20. Próbowano zbudować żniwiarkę—K-ę, któraby mogła również dobrze kosić trawę, jak i żąć zboże—jednakowoż machiny tego rodzaju nie okazywały się w praktyce odpowiedniemi.

Kosiba Antoni (f 1898), doktór filozofii, nauczyciel gimnazyalny w Tarnopolu, wydał kilka rozpraw z dziedziny estetyki i psychologii, jak: „O afektach“ (1880); „O rozwoju myślenia“ (1879); „O estetycznej wartości utworów Mickiewicza“, „Geneza, rodzaj i znaczenie funkcyjne słów polskich, wytworzonych z pierwiastków za pośrednictwem przyrostka nau (Kraków 1882); „Ü namiętnościach“ studyum psychologiczne (Tarnopol 1844). — „Euc. Org.“ mniejsza.

Kosicki (Kositzki) Karol Ernest, lekarz gdański, w połowie drugiej wieku XVIII podobno bardzo wzięty i słynący jako znawca wielki chorób wieku dziecięcego. Do nauk lekarskich przykładał się w Niemczech, a dyplom doktorski osiągnął w r. 1775 w Getyndze, gdzie obronił sprawę „Noxae fasciarum gestationis et thoracum“ (w 8-e, str. 70), w której występuje przeciwko nadmiernemu powijaniu dzieci oraz przeciw gorsetom. Rozprawę tę przołożono później na język niemiecki z dodaniem uzupełnień tłómacza p. n. „Abhandlung von dem Schaden des Einwickelns und des Tragens der Kinder, wie auch der Schnürbrüste. Frei übersetzt und mit Anmerkungen vermehrt von Peter Gottfried Joerdens“ (Erlangen 1788, w 8-e, str. 103).—M. Zieleniewskiemu, który w pracy „Notatki do historyi akuszeryi w Polsce“ (w „Tygodn. lek.“ r. 1861, str. 55) dość obszernie rozpisał się o tym przekładzie, nie wiedząc nic o oryginale łacińskim i wyrażając żal, iż książeczka ta, rzeczywiście dobra, nie jest „polską mową skreślona“, widocznie

Wlalka Knojkl. Powix. Iluitr. Zen. 8u6b Tom XXXIX. .

zdawało się, że K. był Polakiem, ten jednak pomimo brzmienia nazwiska swego niewątpliwie był Niemcem, piszącym się K o z i t z k i, co upoważnia do przypuszczenia, że przodek jego właściwie nazywać się musiał Kozickim. Ponieważ jednak historycy medycyny i bibliografowie nasi nazywają go zgodnie K o s i c k i m, zaliczając do narodowości naszej, więc go też pod nagłówkiem tym umieściliśmy tu, zastrzegając się wszakże przeciw mniemaniu, że go również do narodowości i bibliografii polskiej wciąguąć pragniemy. — Przypuszczenie F. M. Sobieszańskiego, wypowiedziane w „Ency-klopedyi powszechnej“ S. Orgelbranda (t. XV, str. 641), jakoby książka wydana w roku 1823 w Warszawie p. n. „O wychowaniu młodzieży płci żeńskiej“ była przekładem pracy wyżej wymienionej K-go, jest stanowczo mylna, atoli być może, iż jest to przekład innej książki jego, której oryginału nigdzie nie mogliśmy znaleźć.—Por. L. Gąsiorowskiego „Zbiór wiad. do hist, sztuki lek. w Polsce“ (t. II, str. 362) i S. Koźmińskiego „Słown.

D-r J. p.

Kosicki Modest Watt (* 1791 r. we wsi Hołdowcu, w Krakowskiem — f w Warszawie 1832 r.); uczył się w Krakowie, gdzie w r. 1814 otrzymał doktorat filozofii. Wstąpił do służby sądowej, przeszedł r. 1822 na sekretarza i referenta w komisji rządowej wyznań w Warszawie, przyczem pełnił bezpłatne obowiązki członka dozoru szkół cyrkułowych elementarnych i rzemieślniczych, a nadto, wszystkie chwile wolne od zajęć obowiązkowych poświęcał pracom literackim w duchu katolickim, które wydawał p. t. „Biblioteki chrześciańskiej“. Wydał drukiem następujące prace swoje: „De studio philosophiae moralis im Polonia melete-mata historica quaedam“, rozprawa na stopień doktora, drukowana w „Miscellanea Cracovien-sia“ (r. 1815 fascic. II); „O głównej zasadzie

1    pożytkach filozofii moralnej“ (Krak. 1815), w dziełku tern znać jeszcze hołdowanie zasadom Kanta; „Katechizm rzymski“, (3 tomiki, ib. 1827); „Nauki katolickie na sposób katechizmowy, z francusk. przez ks. Pouget“ (4 t. ib. 1829); „O duchu i cechach prawdziwej pobożności, z franc, ks. Grou“,(i6. 1830); „Nauka chrześciań-ska“ przez ks. L’Homond, przekład z franc., (ib. 1828, 3 t.); „O wychowaniu młodzi płci żeńskiej“ przez Fenelona, przekład z franc. (Suwałki 1828); „Obrona chrystyanizmu przez D. Fraysinusa“ przekład z franc, (wyd. 2-e poprawne ib. 1828, 4 t.); „Przewodnik młodzieży chrześciańskiej, czyli nauka moralna na Piśmie św. i Ojcach Kościoła ugruntowana“ wydana przez ks. Gobineta, przekład z franc, (ib. 1829,

2    t.); „Zbiór pięknych myśli, wyjętych z dzieł Bossueta, Fenelona, Bourdalou, Massilona i innych“ przekład z franc. (1829); „Uczeń chrze-ściański przez Colleta“ przekład z franc. (1826); „Tryumf Ewangelii, albo pamiętniki człowieka

x-y.

światowego po wyrzeczeniu się błędów filozo-.fii tegoczesnej“ przekład z franc. (Olivadesa’a, ib. 1730, 4.). — „Encykl. kościelna“.

Kosicki Ludwik (f w Krakowie r. 1846), historyk. Początkowo był nauczycielem gim-nazyalnym w Krakowie, później prorektorem w liceum św. Anny i ostatecznie przed otrzymaniem emerytury został dyrektorem Instytutu technicznego. Był członkiem Tow. naukowego krakowskiego i na jego posiedzeniach odczytywał swoje rozprawy historyczne. Ogłosił drukiem następujące prace: „O początku władzy hetmanów“ (Kraków 1818); „Zadania na celniejsze reguły konstrukcyi do tłómaczenia z polskiego na łacińskie“ (tamże 1821, wyd. I, 1822 wyd. II, 1832 wyd. III); „O Heraldyce“ (1823, „Roczniki tow. nauk. krak.“ tom XIII); „Biblio-rum polonicorum per editionem familias conspectus brevis“ („Miscellanea Crac.“ Pasc. I); „Pochwała Piotra Tomickiego, bisk, krakowskiego, podkanclerzego koronnego“ (Kraków 1820); „Wiadomość o kościele akademickim św. Anny“ (tamże 1833, w „Programacie szkolnym“); „Zdanie sprawy z czynności szkoły wydziałowej i kursów przygotowawczych“ (tamże 1835). W rękopisach pozostało: „Żywot Ant. Hi mono w-skiego“, „CL groszach pragskich“, „Obrzędy ślubne i godowe u ludu“. Rozprawy te K. czytał na posiedzeniach Tow. nauk. kr.

Kcsicki (Koschutski) Karol (* w Rosz-kowicach pod Byczyną r. 1788), obrońca narodowości i języka polskiega na Śląsku, wydawca i redaktor. — Rodzina K-go szlacheckiego pochodzenia, t oddawna zamieszkiwała rozmaite części Śląska. Ojciec K-go, sprzedawszy dawne swe dobra, kupił od ks. Henryka pruskiego wieś liras (Auras) pod Wrocławiem, gdzie K. spędził swą młodość. Okolica była zupełnie zniemczona, dlatego też K., ucząc się z początku w szkołach miejscowych a później w Wrocławiu, przyswoił sobie tylko język niemiecki, a po polsku nawet nie rozumiał. Nauczył się po polsku dopiero w czasie swego pobytu w Krakowie, w latach od roku 1811 — 1818, dokąd się udał w sprawach familijnych. Kiedy wkrótce potem odziedziczył wieś Wielkie Wilkowice na górnym Śląsku, już tutaj występuje w obronie języka ojczystego, walczy o jego prawa, wydaje książki w języku polskim—i w sprawie tej jest jednym z pierwszych działaczów. Niezmordowany ten szermierz rozpoczął swą działalność od starania aby w „ Tygodnikach regencyjnych “ o-bok tekstu niemieckiego umieszczano i polski W sprawie tej uczynił przedstawienie rządowi pruskiemu r. 1841. Otrzymawszy odmowną odpowiedź, wystosował obszerny memoryał do władz miejscowych, w którym przedstawił, iż na 16 powiatów regencyi Opolskiej, 13 jest czysto polskich z ludnością 700 000, która języka niemieckiego nie zna wcale. Wobec tego domagał się szkół elementarnych z wykładem polskim i ogłaszania postanowień rządowych w dwóch językach: niemieckim i polskim. Nie zniechęcony odmową K. ponawiał swoje |źąda-nia. Nareszcie w r. 1850 jedno z żądań K-go było uwzględnione przez rząd pruski—ukazały się nareszcie dodatki polskie do „Tygodnika regencyjnego“: jeden w marcu, drugi w kwietniu. Na tern się jednak rząd pruski ograniczył. Wtedy K. zaczął sam wydawać i rozsyłać bezpłatnie pismo polskie „Poradnik dla ludu górno-śląskiego Czytelników swoich zaznajamiał z ważniejszemi sprawami gospodarczemu i rzemieślniczemi i informował o [najgłówniejszych przepisach i postanowieniach rządowych. Sam nie ufając swejej polszczyźnie, pisał po niemiecku, a polacy nauczyciele, Lompa i Smółka tłómaczyli artykuły na polski. Pismo wychodziło przez lat trzy, od r. 1851 — 53, w trzech tysięcach egzemplarzy. Prócz tego wydrukował własnym kosztem i rozesłał 1 000 egzemplarzy „Przestróg względem kar za przestępstwa leśnicze“. Od r. 1854 znów zaczął atakować rząd pruski w sprawie dodatków polskich do „Tygodnika regencyi opolskiej“. Rząd z początku się wykręcał, później ustąpił i znów cofnął już rozpoczęte wydawnictwo. Powtarzało to się kilkakrotnie, ale niezrażony ni-czem K. nie ustawał na chwilę w pracy około szerzenia polszczyzny na Śląsku. Zawsze czynny i ruchliwy został K. członkiem kilkudziesięciu towarzystw naukowych i rolniczych. Napisał kilka rozpraw po ni emiecku bądź w sprawach gospodarczych bądź w obronie polskości, są one następujące: „Ueber unser Geld und Abgabewesen“ (Opole, 1825); „Was wir wünschen“ (1849); „Verhandlungen und authentische Actenstücke bettreffend die Sprachenfrage in Preussisch-Oberschlesien aus den Jahren 1839 bis mit 1859“; „Welches ist die beste Art der Rindviehfütterung“ (Lipsk, I860); za ostatnią rozprawę otrzymał nagrodę konkursową. x'y-Kosicz Andrzej (* 1833), generał rossyj-ski, po ukończeniu w r. 1860 akademii^śztabu generalnego, uczestniczył w kampanii tureckiej, a w 1881 — 1887 pełnił obowiązki naczelnika sztabu okręgu kijowskiego i zasłynął wtedy swem ludzkiem obchodzeniem się z podwładnymi i dbałością o polepszenie warunków sanitarnych życia żołnierzy. Zostawszy w r. 1887 gubernatorem saratowskim, walczył energicznie z ciemnotą i stęchłym biurokratyzmem, a z suchej gazety urzędowej „Gubernskija Saratow-skija Wjedomosti“ stworzył żywy i pełen ini-cyatywy organ społeczny. W r. 1891 został dowódzcą 4-go korpusu armii. Lubiany przez szeregowców uchodzi powszechnie za najhuma-nitarniejszego przedstawiciela generalicyi ros-syjskiej. W ostatnich czasach (kwiecień 1905 r.) wielu uważało go za kandydata na stanowisko gen.-gubernatora moskiewskiego. Napisał. „Pochód“, „Ruszczukskij otrjad“, „Putjewyja za-mjetki po Wołyni“, „Kontrasty i protiworje

N.

5.

S. Dra.

czja“, „Kak nada żit’ russkomu sołdatu poślje uwolnienja jeho so służby na rodinu“ itd. E- Chw-

Kosina Jan, pedagog czeski (* 1827), do gimuazyum uczęszczał w Brzeżanacli w Galicyi, gdzie konsystował pułk, w którym służył jego ojciec; do uniwersytetu chodził najpierw we Lwowie, a potem w Pradze czeskiej. Po złożeniu egzaminu nauczycielskiego był najpierw nauczycielem gimuazyalnym w kr. Hradcu, a później dyrektorem gimnazyum czeskiego w Ołomuńcu, gdzie w ciągu dziesięcioletniego pobytu położył niemałe zasługi około rozbudzenia na Morawach ducha narodowego i zapewnienia o-statecznego tryumfu czeszczyźnie. Tam on założył „Macierz szkólną“, instytucyę, mającą na celu rozwój szkolnictwa czeskiego, a także pierwszy począł wydawać tygodnik pedagogiczny „Komensky“, do którego pisywał bardzo dużo artykułów pedagogicznych. W r. 1877 otrzymał posadę krajowego inspektora szkół w Pradze i na tern stanowisku pracował przez lat 11 do czasu wysłużenia emerytury. Oprócz mnóstwa artykułów pedagogicznych i kilku podręczników szkolnych K-y zasługują na uwagę jego „Govory Olimpské“ (Berno 1879), rozprawy o rozmaitych objawach życia społecznego i umysłowego (o macierzyństwie, o języku literackim, o muzyce, tańcu, literaturze itd.), napisane w formie dyalogów na wzór dya-logów Platona.

Kosina Jan, pedagog czeski (* 1842); po ukończeniu gimnazyum w Liczynie i uniwersytetu w Pradze został nauczycielem języka francuskiego w szkole realnej tamże. W r. 1895 wysłużył emeryturę. Znany jest w literaturze czeskiej jako autor kilku podręczników szkolnych („Francouzskó rozmluvy śkolni“, „Ucebniceja-zyka francouzského“, „Francouzskń citanka“ itd.) i kilkanastu rozprawek i artykułów pedagogicznych, poruszających niekiedy bardzo ważne kwestye, tyczące się wychowania domowego i szkolnego, np. „O nńzornem (poglądowem) vyucovâni cizirn jazykum“ (w czasop. „Poseł z Budce“, rocz. 25); „O suggestivm méthode vyucovaci Fraiika“ („Rozhledy paedag.“, 1894 i t. d.).

Kosingas, po grecku xooéfYac;, po łacinie Cosingas, tracki władyka, a zarazem i kapłan bogini Hery, który w obec buntu ludu swego zmyślnego użył podstępu, aby utrzymać się przy władzy; wiele bardzo wysokich drabin, przymocowanych z sobą przysposobić kazał; potem wieść rozpuścił, że musi do nieba wstąpić, aby użalić się przed boginią na niesforność ludu swego; poczciwi Trakowie, wystraszeni grożącą im karą boską, przyrzekli księciu swemu pod przysięgą, że wszelkie jego rozkazy odtąd ściśle wypełniać będą. — Por. Polyaenus, Strateg. 7, 22.

Kosiński Krzysztof, watażka kozacki z końca XVI w. Wytworzył wielki zamęt w południowych województwach Rzplitej, splądrowawszy je zbrojną ręką. K. był polakiem; wskazuje to zarówno jego imię, jaki poprawne używanie mowy polskiej. Jedyna jego odezwa, jaka do nas doszła — z Pikowa do regestrowych Kozaków — pisana dobrą polszczyzną. Podpisał się po polsku, podczas gdy tuż po nim jego towarzysze podpisują się „cyrylicą“. Współczesny mu, a w sprawach ukrainnych biegły, Joachim Bielski, który na Ukrainie miał krewnego Oryszowskiego, starszym woj. zaporoż., mówi, iż K. pochodził z „Podlasza“. I w istocie na Podlasiu widzimy wtedy gniazdo K-ich, herbu Rawicz, w ziemi Drohickiej, jako ród dość możny, sięgający po krzesła w senacie (Adam K. w r. 1569, który się pisał z Lisowa, miał kasztelanię podlaską, córka jego była za Zbign. Ossolińskim, wojew. sandom.). W jakim stosunku był do nich Krzysztof K., nie wiemy. Że jednak był szlachcicem posiadamy tego dowód niezaprzeczony w liście J. Wereszczyń-skiego do hetm. Jana Zamoyskiego, w którym jest wzmianka, iż rodzina K-go mogła dochodzić wynagrodzenia za jego śmierć porządkiem prawnym: „a o śmierć nieboszczyka Kosińskiego, Szalewskiego Sniatowskiego y inszych na to prawo wolne krewnym y powinnym jest im zostawiono“... Owi wspomniani Szalewski i Snia-towski byli towarzyszami K-go w jego rebelii, a również szlachta jak i on. Że szukanie przygód wojowniczych, że duch najezdniczy napełniały umysły nawet wyższych warstw ówczesnego szlacheckiego społeczeństwa w ziemiach krańcowych, w pustyniach ginących wśród miedz Tatarskich, mamy na to nader przekonywający dowód w konstytucyi sejmowej noszącej nazwę: „Porządek z strony Niżowców i Ukrainy, oraz koło tych ludzi, którzy się na Nizie i za Porohy bawią“. Czytamy tam bowiem taką uchwałę: „sami też starostowie, albo panowie, książęta i szlachta, którzyby się ważyli w pole chodzić, mimo wolą hetmańską a... państwa sąsiednie najeżdżać, abo nachodzić i pokój z nimi wzruszać, mają być karani... także u których by się jaka część zdobyczy pokazała“... Widocznie więc „kozakowanie“ rozszerzyło się znacznie, obejmując wszystkie warstwy społeczeństwa ukrainnego (ob. Kozacy). Przewodzili różni śmiałkowie, watażkowie, obwołując się atamanami- „Palą i wypierają sułtanowi Tureckiemu“ Białogród i Tehinie nad Dniestrem, Oczaków i dalszy Ginslew, na Krymie, dziś Eupatorya. Inni w tymże czasie, za-ciężny tworzą hufiec, walczą w szeregach wojsk Rzplitej na polach Byczyny, pod Hołub-kiem i Oryszewskim. I jedni i drudzy toczą boje z wrogiem zewnętrznym, a rzucenie się na ziemię rodzinną, jej pustoszenie, rabunek i pożogę wśród swoich dopiero po raz pierwszy na wielkich przestrzeniach dokonał Krzysztof K.—Pierwszy on „zgartywał w kupę“, jak się wyrażano, żywioły swawolne, by je rzucić już nie na południe, w „pola“, ale w głąb Rzplitej.

W pierwszych latach swej młodości Krzysztof Î ,,dla pohamowania swawolnictwa ukrainnego“, K. pożytecznie snąć służył krajowi, kiedy otrzy- naznaczony był „starszym¹' wojska niżowego,

mał, w r. 1590, za zasługi, a za wstawieniem się hetm. Jana Zamoyskiego, rozległą „pustynię“ Rokitnę, leżącą poza Białocerkwią. Rozdawanie tych „pustyń“ za wiązkiem osadzenia obszarów niezaludnionych i ich obrony, weszło w obyczaj jeszcze na początku XVI w. K-mu na środkach utrzymania się przy nadanej znacznej pustyni (pustosz) zbywało; sprzedaje ją więc książętom Wi-śniowieckim, którzy wnet odstępują ks. Ostrog-skim. K. przy tych sprzedażach i przejściach swej własności, przy której nie mógł się utrzymać, czuł się pokrzywdzonym, stąd powstaje jego zatarg z ks. Ostrogskimi. (Źródła Dz. T. XX, str. 120). czy też niechęci szlachcica podlaskiego do możnowładców, jakimi byli Ostrogscy, pozostały dotąd niezbadane, dla braku świadectw piśmiennych. To co ze źródeł pozostało mówi jedynie o czynach K-go wcale nie szlachetnych ; było tam nietylko igranie z prawem, ale brutalne gwałcenie wszelkich zasad moralnych. Dziwić się temu nie należy, zważywszy, że lata spędzone na „kozakowaniu“ zacierały wszelkie zasady moralne: na „Dzikich Polach“ dochodzono do zdziczenia; lekceważono własne, lecz i cudze życie, o poszanowaniu własności najzupełniej zapominano i tego rodzaju żywot nazywano bawieniem się ,,chlebem kozackim“. („Zbiór pam. do dz. pol.“ Włodz. Platera, t. II, str. 214). K. „Chlebem kozackim“ bawił się zapewne długo, za nim hetm. Zamoyski zwrócił na niego uwagę, jako na zasłużonego bojownika na krańcach Rzplitej „w obliczu pogan“ i przyczynił się do udarowania go owym dużym szmatem ziemi żyznej, ukrainnej—pustoszą Rokitną, nad Rosią, za Białącerkwią. Wiemy, iż już na dziesięć lat przed tern udarowaniem spotykano go na Niżu Dnieprowym; brał tam udział w walkach z dziczą pogańską, gdzie się prawdopodobnie chlubnie wyróżnił. W r. 1586, z listu Bohdana Mikoszyńskiego, który atama-nował Niżowcom dowiadujemy się, że „Krzysztof“ straż trzymał na Niżu, około wyspy Ta-wani, ulubionego miejsca przeprawy Tatarów, gdy wpadli w granice Rzplitej.

St. Żółkiewskiego; w Krakowie, r. 1868, str. 34). Stanowisko na straży u Tawani było bardzo ważnem i ze wspomnianego listu prze-wódcy Niżowców, Boh. Mikoszyńskiego, widzimy, że czujnie strzegł granic K., ten późniejszy rebelant i niszczyciel ziem ruskich. Po tej wzmiance o jego działalności na Niżu milkną o nim źródła historyczne na lat kilka i dopiero już po otrzymaniu nadania Rokitnej spostrzegamy go, w r. 1590, w Bracławszczyźnie, w m. Pikowie; dowodzi on tam „regestrowymi“ kozakami, pod zwierzchnictwem Mikołaja Jazłowieckiego, starosty śniatyńskiego, który na mocy wówczas właśnie wydanej „ordynacyi“

Sta-

Jan Oryszewski zaś, jego pomocnikiem, z tytułem „porucznika“, co nie przeszkadzało, iż porucznik niekiedy się pisał supremus capitaneus... „wysługi“, z obo- Ci regestrowi, którymi K. dowodził, to zapewne hufiec, co powstał z takiego orzeczenia ordy-nacyi: „przebrać tysiąc człowieka pachołków ćwiczonych“... „Ćwiczeni pachołkowie“ przynieśliby niemało korzyści, gdyby im żołd regularnie opłacano. Żołd jego regestrowcom, jak pospolicie bywało, nie wypłacano w terminie. Niecierpliwił się K., niecierpliwiło się jego Kozactwo. Posłano do Jazłowieckiego umocowanych z upominaniem się, ale i ci nic nie sprawili. Zaległego żołdu niewypłacano. Ro-Istota i szczegóły zatargu, kowania w tej mierze czynione nie doprowadziły do celu. Kosiński skorzystał ze zniecierpliwienia swych szeregów, zaczął wnet „zgar-tywać w kupę“ i lud orężny, kozakujący, i wszelką, jak się wyrażano, „szuję poputną“, byle powiększyć liczbę głów, nad którymi ogłosił się atamanem. (A. W. Storożenko »Stefan Batory i Dniepr. Kozaki“; dzieło ros., Kijów, 1904). Z Pikowa, gdzie konsystował, wydaje odezwę do wszystkich Kozaków, gdziekolwiek byli, do wszystkich żywiołów „kozaku-jąeych“, tłumacząc, iż krzywda się dzieje regestrowcom: nie spieszą z wypłatą żołdu należnego. „Doszło nas to, czytamy w tej odezwie, że nie spieszną imć panu staroście [Ja-złowieckiemu] droga z temi pieniędzmi do was; a więc waszmoście, nie czekając niczego, do nas zaraz bywajcie“... Dwakroó głosu podnosić w tej sprawie nie potrzeba było. Sypnął się lud zbrojny, stając tłumną ciżbą pod chorągwią K-go, którego snąć otaczała jakaś sława dawnych bojów, kiedy bronił starożytnych posterunków u przepraw dnieprowych. K. ogłosił się atamanem tych tłumów zbrojnych. Nazywał się odtąd: „Ataman kozacki i wszystkich wojsk na Niżu“. Nazwa, którą sobie przybrał, w obyczaju była pospolitym, i na Niżu, i w stepach szczególnie. Każdy, kto zebrał pewną gromadę zbrojną i przewodniczył jej w „kozako-waniu“, mienił się „atamanem“; w polskich źródłach nosiło to nazwę „hetmana“: ilość więc (Ob. „Listy tych „hetmanów“ wzrastała niezmiernie. Stąd plątanina wielka w dziejach Zaporoża i wogóle kozaczyzny. K. stanąwszy na czele bardzo znacznych „kup“ zbrojnych z tytułem atarna-na, przedewszystkiem uderzył na Białącerkiew. Napad na Białącerkiew uważać należy za zwykły rabunek: nosił on wszystkie cechy zbójeckie, chociaż czyn to był niekrwawy. jostwo Białocerkiewskie zostawało wówczas w ręku ks. Konstantego Bazylego Ostrogskiego, wojew. kijów., z którym K. miał jakieś nieza-łatwione rachunki, jakąś niechęć do niego, czy też czuł się przez prze.nożnego księcia pokrzywdzonym; wstąpiwszy więc na drogę igrania z prawem, rozpoczyna swój pochód niszczenia

od dóbr i ruchomości ks. wojewody. Biało-cerkiew wtedy, w ostatnich dniach 1591 r., była zupełnie bezbronną. W starościńskim zameczku zastępował księcia starostę stary, z małą strażą sprawujący tam podstarościńskie rządy, krewny ks. Ostrogskich, książę Bułyka Kurcewicz, który nie mógł stawić oporu i wcale go nie stawił; znać, K. wpadł tam nieorę-żnie lub z małym pocztem, i miano go w pierwszej chwili za gościa. Tak się rzecz przedstawia z protestu, który do ksiąg łuckich zaniósł „służebny, Jan Szostowicki“. Relacya Szostowickiego, świadka zbójeckiego napadu na zameczek białocerkiewski, cennym jest ma-teryałem do wyświetlenia charakteru ruchów K-go i jego postaci, tak przekształconej, zmienionej do niepoznania pod piórem poetów ile-gendarzy nieznających historyi, piszących w e-poce, kiedy zbadanemi nie były źródła dziejowe i niedomyślających się potrzeby ich badania. Relacya Szostowieckiego do ksiąg łuckich, grodzkich , wniesiona, wyjaśniająca napad na zameczek białocerkiewski, posiada taki ustęp:... ,,znać z czyjejś namowy, do komory ks. Bułyki dostał się, całą majętność zabrał; szkatułkę z klejnotami z pieniędzmi, z papierami“... Z dalszych ustępów dowiadujemy się, że złupił tam sporo „membranów“ (aktów prawnych), „mnóstwo ceduł opatrzonych podpisem księcia Jegora“, które Ostrogski dał Buły-dze dla prowadzenia spraw w zarządzie obszer-nemi dobrami ukrainnemi. Padły wtedy ofiarą rabunku liczne przywileje, listy prywatne, słowem całe, zasobne, jak widać, archiwum Ostrogskich, złożone w Białejcerkwi, stało się wówczas ofiarą rabunku. Można przypuszczać, że K., który miał jakieś zajścia prawne z ks. Ostrogskim, pragnął drogą najazdu wejść w posiadanie dowodów jurydycznych. Lecz z drugiej strony niszczenie dokumentów, papierów, puszczanie z dymem archiwów, zawsze później, za innych watażków, podczas najazdów Nali-wajki, Łobody, Chmielnickiego, Palija, i za dni Koliszczyzny, było celem rabunku kozactwa, Kolijów i in. hajdamakujących łupieżców. Do papierów mieli uprzedzenie, czy też wstręt: niszczyli je przeto niemiłosiernie [Dr. Ant. J. (Rolle Józ.) „Szkice i Opow.“ Ser VI]. Rozpo-cząwszy plądrowanie zamków i posiadłości magnatów, z ukrainnych miedz udał się K. w głąb Podola i wreszcie na Wołyń do pro-wincyj bardziej zasobnych, nigdzie nie opuszczając możności łupienia dóbr: główną ofiarą" rabunku padły olbrzymie posiadłości ks. Kon. Ostrogskiego, wojew. kij. —Dla królewszczyzn łupieżcy nieco więcej mieli poszanowania: istniało już i wówczas między kozakującą ludnością mniemanie, że król pozwala na wszelką swawolę, iż królowie są zawsze łaskawi, a tylko panowie brużdżą. —Słabość rządu uzasadniała poczęści to mniemanie. —Skoro K., dokonawszy, d. 29 grudnia 1591 r., najazdu na Białącerkiew, zaczął posuwać się dalej w kierunku północnym, padły ofiarą jego plądrowali ogromne obszary i dreszcze obawy wstrząsnęły dalekiemi nawet okolicami Rzęlitej. Prowadził on z sobą oddziały, wynoszące do pięciu tysięcy różnej zbieraniny. Postępowano z nim oględnie, łagodnie, co rozzuchwalało K-go i idącą za nim ciżbę łotrującą. Wobec wzmagającej się fali zniszczenia, pisze ks. Konstanty Ostrogski, w jednym ze swych listów, wyrazy charakteryzujące ową rebelię, zaczętą bez żadnych poważnych powo-' dów, prowadzoną bez wyższej myśli przewodniej:... „Tak P. Bóg podobno chce mieć, że co dalej to gorzej, od tego łotrowstwa ukrain-nego i naprawy złych i bezbożnych ludzi“... Cały rok 1582 zeszedł na tych trwogach. Rząd Rzplitej nieenergicznie poczynał. Owszem, na każdym kroku uwydatnia się pobłażanie samowoli. Żółkiewski zapytywał ks. Konst. Baz. Ostrogskiego „czy nie chce tę kłótnię z kozaki przez jaką zgodę skończyć. Odpowiedziano w imieniu księcia, iż „o jednaniu się z nimi nie myśli, chce ich ar mis per sequi i zbiera się na potężność jak największą może“... Z tego zapytania Stan. Żółkiewskiego wypływa, iż na tę rebelię K-go zapatrywano się jako na walkę wypowiedzianą nie Rzplitej, ale Ostrogskim. Przeważnie król (Zygmunt III) na stanowisku pojednawczem stojąc, posyłał do niego listy z upomnieniami, jeździli komisarze—napróżno. Tern mniej wrażenia robiły listy hetmańskie. Brak poszanowania władzy królewskiej, brak opamiętania tak określa Bielski: „A wszakże on, na to niedbając, im dalej, tern większe szkody czynił, nietylko książęciu samemu (Ostrogskiemu), ale i tym okolicznym drugim, a snadź i do czegoś się większego brał“. To „coś“ większe to był „pierwszy świadomy zamysł uorganizowania Ukrainy, wbrew kniaziom i starostom po kozacku“... (Al. J ab ł o no w s ki, „Źród. Dz.“ T. XXII, str. 439). Obejmując bowiem w swe władanie zameczki „we włościach“ i w głębi kraju, możnych panów i królewskie (w woj. kijów, i wołyńskiem), rozszerza wszędzie tak zwany „przyrząd“ kozacki, t. j. zmuszał mieszczan, włościan, a nawet drobiazg szlachecki do przysięgi wojsku kozackiemu. Był to więc jawny już bunt przeciwko Rzplitej, która jednak i tym razem nie słała swych wojsk dla stłumienia rokoszu. Na barki ks. Ostrogskich spadła konieczność zalania tego ognia rebelii, który tam, na krańcach Rzplitej, po raz pierwszy się wszczął, groźny i szybko posuwający się. Ks. Ostrogski, również woj. kijowski, jak i syn jego Janusz, późniejszy kaszt, krakowski zebrali siły znaczne, nad górną Słuczą, pod Starym Konstantynowem, tak własnego zbrojnego ludu jak i za-ciężnych żołnierzy nawet z dalszych województw. Więcej niż rok upłynął na tych przygotowaniach. Wychodzono z tej zasady, iż „nie trzeba było tych rzeczy lekceważyć, bo pospo-

licie, z takich małych początków wielkie się tki prawie na tem, co w dniu gromnie doko-rzeczy stawają“... (Bielski „Kronika“, str. nano, kończyła się.—K. pozbawiony połowy 1689). Zbrojono się więc na dobre, gdyż „ta swych szeregów nie chciał już reszty stawiać swawola, która nietylko ks. Ost-im, ale wszyst-    na hazard. Zamknął się w obozie i miasteczku

kiej Koronie za czasem wielkie niebezpieczeń- ₍ umocnionem, ale obawiał się oblężenia, do któ-stwo mogła przynieść, inaczej pohamowaną być    rego zwycięzcy zamierzali przystąpić. Po po-

nie mogła, jedno mocą wszystką potrzeba jej    gromie widzimy sześć tygodni wahań się i ro-

się było opierać“ (l. c.)—przystąpiono przeto    kowań. Ks. Aleksander Wiśniowiecki staje ja-

na początku r. 1593, do kroków stanowczych,    ko pośrednik między ks. Ostrogskimi a K-im.

K. zajął był nad Słuczą gródek Ostrogskich, D. 15 marca wyjechał K. z poza uzbrojonych Ostropol (na pograniczu wojew. wołyńskiego ostrokołów, padł do nóg ks. wojewody raz, i kijów.), dość dobrze umocniony. Siły kozackie    drugi i trzeci, błagał o przebaczenie dla siebie,

uzupełnione były i działami. Miał tych dział    za wszystkie krzywdy i straty jakie sprowadził

K. około trzech dziesiątków, jeśli nie więcej,    na posiadłości K-a; błagał o przebaczenie i dla

W ostatnich dniach stycz. 1593 r. ks. Ostrogscy    tych kup zbrojnych, które uniósł z sobą na łu-

ze swemi poczty, wśród których widziano za-    piestwo. Książę wojewoda, wszystko mu to

ciągi szlachty wołyńskiej, rozpoczęli utarczki    odpuścił. Spisano umowę, na którą i K. i je-

z kozackim obozem, opartym o silnie wzmocnio-    go setnicy i cała starszyzna kozacka musieli

ny Ostropol. Utarczki pierwsze korzystne by-    przysięgać. Główne punkta umowy głosiły: że

ły dla K., który widząc, że stanowczy dzień K. nigdy już u kozaków nie będzie hetmanił; dla rebelii nadchodzi, swe stanowisko przeniósł Kozacy zachowują nadal wierność królowi z książęcego gródka Ostropola do również Rzplitej i żadnych leż we włościach ks. Ostrog-książęcej Piątki, umocnionego miasteczka, gdzie skich nie będą mieć. Nie upłynęło jednak mniemał znaleźć dogodniejszą pozycyę. („Piątką, dwóch miesięcy od pokornej submisyi K-go, rozmaicie u różnych autorów nazywana, nosi od jego przysiąg na zawarte pakta, gdy burzli-nazwę rzeczywistą Piątką, leży blisko dzisiej- wy watażka knuje nowe zamachy, może gro-szej stać. dr. żel. brzesko-kijow., Demczyn, źniejsze od pierwszych, a przynajmniej od po-w okolicy między Cudnowem a Żytomierzem), czątku z rozległemi a zdradzieckimi planami. Pozycya Piątki, umocnionej należycie, gdzie się Udaje się na Niż i stamtąd wyciąga jedną dłoń okopał również, niezadowalała K-go; nie chciał ku Chanatowi, drugą ku Moskwie: u obu poten-być obleganym; wyciągnął więc z poza ostro- cyj zapewnia pomoc dla siebie, drugiej obiecu-kołów Piątki w pole, by zmierzyć się z siłami je nawet duże nabycia terytoryalne. Ks. Aleks. Ostrogskiego na szerszych przestrzeniach, ksander Wiśniowiecki, starosta czerkaski, tak O pewnem zwycięstwie mógł marzyć, bo obóz określa tajemne K-go knowania w swym liście: książęcy tylko 600 liczył kopijników dobrze „Car krymski swe wojska miał z nim posłać, wyćwiczonych, zaciągnionych w rdzennych wo- Z Moskwy, której obiecywał poddanie pograni-jewództwach Rzplitej, a reszta składała się cza Dnieprowego, więcej niż na sto mil, car z lichej zbieraniny; „poddanych, przyjaciół i do- Fedor Iwanowicz pisze listy do Zaporożców, ty-mowników“. Na polach głębokim śniegiem tułuje się już w nich Carem Zaporozkim, Czer-pokrytych, co utrudniało działanie jazdy (d. 2 kaskim i Niżowców i posłał za Porohy sukna lut. 1593) bój stanowczy pod Piątką stoczono, i pieniędzy. („List. ks. Wiśniowieckiego Aleks. Ks. Janusz na czele kopijników stał się boha- do hetm. Kor.).—Nim knowania wśród obcych terem dnia; niedość, iż chwiejące się zwycię- owoc wydały, odtrącając od całości jeden stwo na swą stronę przychylił, ale ławą twar- z węgłów Rzplitej, K. postanowił sam naprzód do stojącą swych kopijników i mocną dłonią wyruszyć na starostę czerkaskiego, ks. Al. Wi-wstrzymał pierzchający swój lud zaciężny i za- śniowieckiego, i ubiedz coprędzej starościński dał nieprzyjacielowi stanowczy cios. Złama- zameczek. Mścić się chciał na Wiśn., iż po-wszy szeregi rebelii, ścigał ciżbą tłumną cofa- magał pod Piątką Ostrogskim. Znowu prywa-jących się. Porażeni Kozacy na głowę, w u- ta do czynu stała się podnietą.—Z niezwyczaj-cieczce straedii mnóstwo ludu, „w pogoni ich ną szybkością działał, zważywszy na odległo-bili (kopijnicy) aż do samego miasta i aż w bra- ści miejsc. Nie upłynęło trzech miesięcy od mę je wsiekli“... „Zginęły w tej potrzebie K-u padania do nóg pod Piątką i przysiąg, iż Ko-ludzi do trzech tysięcy“, dodaje współczesny żacy nie będą sięgać do włości, ale na „zwy-(Bielski, 1690 str.). Ks. Janusz na pobojowisku, kłych miejscach“, za Prohami, spokojnie pozo-usianem bardzo licznemi trupami rebelii, stra- staną, a już K. znowu zebrał 2 000 ludu zbrój-ciwszy bardzo mało żołnierzy swych, zdobył nego i ciągnął z nim „lądem i wodą“ pod Czer-liczne trofea: dwadzieścia kilka dział i prawie kasy. Kończyły się właśnie dni majowe wszystkie chorągwie gromad kozackich. Na- 1593 r. —Starosta Czerkaski, świadom wszyst-oczui świadkowie pogromu K-go twierdzili, iż kich knowań, posłał gońca (23 maja) do hetm. pod Piątką padło więcej kozactwa, niż pod Byczyną w. kor. Zamoyskiego, prosząc o pomoc orężną, żołnierzy Maksymilianowych, co prawie przesa- wyrażając się o K-im, iż myśli „do gruntu wszyst-dą nie było.—Potrzeba z pod Ostropola i Pia- ko pogranicze wywrócić“. Pomoc dla Czerkas

M. D.

x-y.

zbyt prędko nadejść nie mogła, lecz K. swą zgubę sam przyspieszył i zanim nadeszły jego siły większe Dnieprem płynące, z któremi u-biegłby niespodzianie w nocy zameczek, oddając wszystko zagładzie, umyślił na resztę swych sił nie czekać, ale z małym pocztem ludzi wcisnął się do miasteczka Czerkas, „gdzie będąc piony w gospodzie zabit od książęcych sług; zaczem kozactwo ono jego pogromione było, którego tam legło do półczwarta set..." (Bielski, ,,Archiw Jugo-Zap. Ros.“ cz. III, t. I, str. 21—62). Nowa wielka chmura, co zawisła na horyzoncie politycznym Rzplitej zniknęła nagle ze zgonem K-go, który zeszedł z widowni nie na polu walki, ale wśród burdy, w gospodzie, z głową trunkiem zalaną. Jednocześnie z nłm polegli wśród innych towarzysze ,,ko-zakowania“, wypraw łupieżczych a planów zdradzieckich wobec własnej ojczyzny, również jak K. szlachta polska: Szalewski, Śniatowski, (,,Ks. bisk. kij. J. Wereszczyński“ w liście do

J. Zamoysk.). Współczesność na grobie K-go nie zapisała żadnych okoliczności łagodzących w swym sądzie o nim nad te wyrazy: „i takżeś dał marnie gardło ten K., jakoteż więc takim wszystkim na to przychodzi" (Bielsk i). —Wojsko kwarciane później nadeszło, ale już było po zgonie K-go. Niema śladu, by przychodziło do nowej walki, pozostał tylko ślad umowy nowej z Kozakami. O tej umowie wspomina obszernie bisk. J. Wereszczyński (l. c.), Na sejmie, wnet po rokoszu K-go, uchwalono, iż Niżówce i inni wszyscy ludzie, którzyby swawolnie kupili się etc. mają być miani pro hostibus patriae et perduelibus (za wrogów ojczyzny i zdrajców)... i zaraz bez wszelakiego prawnego postępku wojsko kwarciane, może być przeciwko onym ruszone“... (Vol. leg. II).— Pomimo tych uchwał, przykład K-go był przez wielu, w bliższej i dalszej przyszłości, naśladowany. Ziarno przez niego rzucone dało bujny łan kąkolu dla Rzplitej na dni dalekiego jutra. —Nasi poeci, w epoce romantyzmu, nie dość iż idealizowali K-go i inn. watażków, ale wytworzyli z nich bohaterów. Dziejopisarstwo i wogóle literatura rossyjska przekształciła postać K-go (ze względów politycznych) na typ z prawdą historyczną nieinający nic wspólnego.—Prace znane pod nazwą „Historyi Russow“, przypisywane Koniskiemu (apokryf), z których czerpali badacze małorossyjscy (N. A. Markowicz, Bantysz-Kamieński i in.), z polskich W. A. Maciejowski, Powidaj, Gliszczyński, Czarnowski, a z rossyjs. pisarzy szczególnie Srezniewskij, wprowadzili do nauki historycznej mnóstwo fałszów, tyczących się dziejów Zaporoża, i wogóle Kozaczyzny. Zaledwie ku końcowi XIX i na początku XX w. badania źródeł i rozwinięta krytyka historyczna zaczęły należycie oświetlać pojedyńcze postacie i całe okresy dziejów południowo-wschodniego węgła dawnej Rzplitej. Jako następstwo tych badań i w polskiej i w rossyjskiej literaturze dziejowej (np. A. W. Starożenki „Prace“) wyrobił się sąd właściwy o różnych postaciach z historyi Kozaczyzny.—Źródła do K-go: J. Bielski „Kronika...“: R. He id en stein „Dz. Pol. —„Źródła Dziejowe“, t. V; „Z r ó d. D z. t. XXII; Stan. Łubieński, bis. płoc. (w „Dz. Kraj.“, wyd. Wolfa); Jul. Bartoszewicz „monografia o K-im w (,,Encykl. Powsz. .8. Orgelbranda," t. XV); Dr. Ant. J. (J. Rolle) monografia w „Szkic, i Opow.“ ser. VI.; „Listy St. Żółkiewskiego (wyd. ks. Tad. Lubomirskiego, w Krak. 1868); ,,Vol. L.“ II, f. 1402; Ks. bisk. Kij. J. Wereszczyński „List do Hetm. w. Kor. J. Zamoyskiego“ (oryginał rękop. w Bibliot. Zamoysk. w Warsz., odpis A. W. Storożenki); J. I. Kraszewski „Wspomnienia Wołynia, Pol. i Lit.“ (T. II. str. 143 i in.); Kulisz „Istoria wozsojedinienia Rusi“ (1874, T. II dz. ross.); „Akty otnosiaszczyjasia k Isto-rii Jużn. i Zapad. Ross.“ (Petersburg, 1863); „Archiw Jugozapad. Ros.“, Cz. III, 1.1, (Kijów 1863); A. W Storożenko „Stefan Batorij i Dnieprowskije Kozaki“ (Kijów, 1904, str. 309 i nast.).

Kosiński Stanisław, jezuita (* 1587 r. na Mazowszu—f w Resslu w Prusiech 1657 r.), wstąpił do zakonu r. 1602; rządził kolegiami w Dorpacie i Połocku; w czasie zarazy morowej posługiwał chorym w Wilnie. Zostawił w rękopisie wiele prac, tyczących historyi Kościoła na Rusi; drukiem ogłoszono tylko jedną jego pracę: „Żywot męczennika bł. Jozafata, biskupa i męczennika“ (Wilno 1665). — „Enc. kościel.“.

Kosiński Józef (f w Warszawie r. 1821), miniaturzysta polski z czasów Stanisława Augusta. Król obdarzył go medalem „Merenti-bus“ i mianował malarzem nadwornym. Z jego miniatur dochowały się sztychowane wizerunki ks. Józefa Poniatowskiego i Marcina Mol-skiego.

Kosiński Amilkar, generał polski. Pochodził z Poznańskiego; w r. 1794 wyjechał do Francyi i wstąpił do wojsk Rzplitej, rezydujących we Włoszech, w randze kapitana. Z chwilą utworzenia legionów przez Dąbrowskiego, K. został szefem batalionu. Po ośmiu latach trudów wojennych na obczyźnie wraca do kraju w r. 1803, w randze generała brygady. Osiadł na wsi i wolny od zajęć gospodarczych czas poświęcił literaturze. Ogłosił drukiem następujące prace: „Uwagi nad myślami do zamiaru polepszenia bytu włościan polskich“ (Poznań 1814 i „Pamiętnik warszawski“ z r. 1815, t. I); „Rzymianie w Grecyi“ (Poznań 1841), tłómaczenie z włoskiego, wydane przez syna, Władysława, z rękopisu i zaopatrzone przez wydawcę w krótkie wiadomości o autorze; szereg tłómaczonych artykułów w „Mrówce“ poznańskiej i w „Tygodniku polskim“ -z r. 1821. Prócz tego pozostały po

x-y.

Również w r. 1848 należał do

x-y.

i-y-

U. G-e.

D.

K-irn „Pamiętniki“, z których wyjątki były drukowane w „Bibi, warsz.“ r. 1842.

Kosiński Władysław Euzebiusz, (* w Targowej Górce, w Sieradzkiem w r. 1814), syn poprzedniego. Kształcił się w Gumbinie, GdańskuG Królewcu, od r. 1830 przebywał na uniwersytecie w Berlinie. W r. 1834 wstąpił do wojska do trzeciego pułku dragonów; w r. 1839 opuścił służbę wojskową i osiadł na wsi, w wydzierżawionej od matki Targowej Górce. Przejął się panującemi prądami demo Kratyczne-rai, należał do Tow. demokratycznego i w planach rewolucyjnych Tow. z_:r. 1846 brał czynny udział.

wszystkich przedsięwzięć Tow. dem. Po nieudanych próbach wyzwolenia i po reakcyi 1848 r. zmienił przekonania, stał się wrogiem dążności rewolucyjnych. Nowe swoje poglądy wyłożył w kilku rozprawach: „Odpowiedź na Ludwika Mierosławskiego: Powstanie poznańskie w r. 1848“ (Targowa Górka 1861); „Polityka naturalna Polski“ (Poznań 1851); „Sprawa polska z r. 1846, przed sąd opinii publicznej wytoczona “ (Poznań 1850).

Kosiński Jan, kapitan artyleryi gwardyi konnej w wojsku polskiem. Ogłosił drukiem kilka rozpraw fachowych: „Zasady nauki artyleryi“, przekład z rosyjskiego (Warszawa 1820); „Instrukcya o fabrykacyi prochu i przysposobienia stanowiących go materyałów“, przektad z francuskiego (tamże 1821;; „Fortyfikacya połowa“, przekład z rosyjskiego (tamże 1820); „Fortyfikacya stała“ (tamże 1821).

Kosiński Adam Amilkar, (współczesny powieściopisarz polski (* 1815 f —1893). Urodzony we wsi Cholewach gub. Warszawskiej, kształcił się w szkołach wojewódzkich w Warszawie, brał udział w kampanii r. 1830—1831, potem trudnił się nauczycielstwem prywatnem po dworach szlacheckich, wreszcie ożenił się i osiadł na roli w okolicach Częstochowy. Pierwsze wystąpienie literackie K-go były to wiersze i broszurki okolicznościowe, jak: „Piosnka“, „Co robić ze szpiegami“ (Warszawa 1830); „Kasyda zawiślańska“ (tamże, 1831), „Rozmowa w piekle“ (tamże, t. r.). Wiersz do X. Michała ^Radziwiłła, nacz. wojsk (tamże, t. r.). Później wsławił się poczytnemi w swoim czasie powieściami żołnierskiemi z czasów napoleońskich i historycznemi;. były one zamieszczane po różych czasopismach jak „Pielgrzym“, „Biblioteka Warszawska“ i inue, pod nazwiskiem autora lub pod pseudonimem Biber-steina. Tła historycznego w nich niewiele; niektóre są naśladowane z francuskiego, ale pisane żywo, z animuszem, zacięciem żołnier-slciem, podobały się publiczności. Do nich należą: „Powiastki i opowiadania żołnierskie z wojen od r. 1789 —1812“ w trzech tomach (Lipsk, 1844—1845); „Powieści z dziejów polskich“, trzy tomy (Warszawa, 1845); „Powieści staro-szlacheckie, powiastki i obrazki“ w trzech to* mach (Warszawa, 1847);" „Przejażdżki po kraju* powiastki i obrazki“, trzy tomy (Warszawa, 1847); „Powieści i legendy“, tomów cztery (Warszawa, 1851); „Miasta, wsi i zamki polskie, powieści i obrazki“, w czterech tomach (Wilno, 1851); „Dziecię królewskie“, powieść, trzy tomy (Wilno, 1851); „Magnaci i szlachta, szkic przeszłości“, trzy tomy (Warszawa, 1851); „Ostatni mazowieccy książęta“, powieść (Warszawa, 1852); „Dwa obrazki z przeszłości“, powieści historyczne (Wilno, 1852); „Czarno i biało“ i „Krew hetmańska, powieść“ (Wilno, 1833); „Obrazki dawne i tegoroczne“, trzy tomy (Warszawa, 1855). Powiastki jego napoleońskie tłómaczył na czeskje Fr. Bohd. Zilovi-ckÿ (wydane w dwóch tomach w Pradze roku 1864). Pod koniec życia oddał się K. studyom heral dycznym.

K. wydał drukiem pięć części „Przewodnika heraldycznego“ (Warszawa, 1877—1885), obejmującego monografie i genealogie niektórych rodzin szlacheckich. W „Przewodniku“ tym K. ujawnił niemałą erudycyę i wiedzę fachową, tudzież dał sporo materyału historycznego, często czerpanego ze źródeł pierwszej ręki; nie ustrzegł się jednakże karygodnego schlebiania próżności ludzkiej, wskutek czego praca jego, mająca, zwłaszcza w ostatnich trzech tomach, głównie na celu spekulacyę i, co za tern idzie, niewolna nawet od rozmyślnego naciągania i fałszowania faktów, nader niewielką wartość przedstawia. W ostatnich latach życia K. zajął się przygotowaniem wielkiego herbarza szlachty polskiej i litewskiej z materyałów, dostarczonych mu głównie przez zamiłowanego szperacza, hr. Seweryna Uruskie-go. Pracę tę prawie już ukończył, lecz śmierć nie dała mu oglądać jej rezultatów w druku. Herbarz ten, w ukształtowaniu i ugrupowaniu którego znać na każdym kroku rękę doświadczonego heraldyka, pojawił się drukiem dopiero w r. 1904-ym (dotąd wyszły 2 tomy). O-prócz powyższych K. jest nadto autorem przechowywanego dotąd w rękopisie herbarza niektórych rodzin polskich, sporządzonego w języku francuskim dla generał-gubernatora warszawskiego, hr. Kotzebue, w celu niejakiego obznajmienia tegoż z tem środowiskiem pol-skiem, z którym się na urzędzie swym miał stykać. Herbarz ten, niewielkiej wogóle wartości, przechowuje się w b. zamku królewskim w Warszawie.

Kosiński Władysław (* w Hrehorowcach [gub. grodzieńska] w r. 1834—f w Czorłu [Ru-melia] d. 13 kwietnia r. 1878) lekarz polski. Odbywszy nauki gimnazyalne w Białymstoku, wstąpił do Akademii medyko - chirurgicznej w Petersburgu; po otrzymaniu od niej dyplomu lekarskiego, został asystentem kliniki chorób wewnętrznych; podczas lat pięciu, które spędził na tem stanowisku, uzyskał w r. 1861 dyplom doktorski po obronieniu rozprawy „De

Dr J. P.

situ cordis et laminarum mediastini antici“ (toż po rosyjsku w piśmie „Wojenno-mjedic. żuruał“ r. 1861, t. LXXXI str. 249 i 411). W r. 1863, po wstąpieniu do służby wojskowo-lekarskiej, mianowany został ordynatorem szpitala wojskowego w Suwałkach; r. 1868 przeniesiono go na takież stanowisko do Kielc, stamtąd zaś do szpitala Ujazdowskiego w Warszawie, później do Brześcia Litewskiego. W r. 1877 wysłany na widownię wojny rosyjsko-tu-reckiej pełnił służbę w szpitalach polnych i zmarł po kilku miesiącach na obczyźnie; cały majątek swój niewielki, pracą własną zdobyty, zapisał na stypedyum dla ucznia wydziału lekarskiego lub przyrodniczego w uniwersytecie warszawskim.—Por. „S. Koźmińskiego „Słown. lek. pols“ (str. 238).

Kosiński Julian (* w Iwoniszkach [powiat rosieński na Żmujdzi] d. 16 listopada r. 1833) znakomity chirurg polski. Po ukończeniu gim-nazyum w Kiejdanach, zabrał się do nauk lekarskich w Akademii medyko-chirurgicznej petersburskiej, która mu w r. 1858, wraz z medalem srebrnym, przyznała dyplom lekarski, potem niebawem wstąpił do służby wojskowej, przedtem jeszcze złożywszy egzaminy na lekarza powiatowego i akuszera. Przybywszy do Warszawy, jako lekarz batalionu narwskiego, w d. 10 stycznia r. 1859 był mianowany ordynatorem młodszym szpitala Ujazdowskiego; w sierpniu tegbż roku otrzymał dyplom doktorski od b. Rady lekarskiej Królestwa Polskiego. Jeszcze będąc uczniem akademii w Petersburgu K. zajmował się z upodobaniem anatomią i doszedł w niej do wprawy niemałej; stanąwszy więc w Warszawie postarał się o możność dalszą zajmowania się nią i d. 6 lutego r. 1862 otrzymał posadę prosektora przy katedrze anatomii opisowej w ówczesnej Cesarsko-królewskiej Akademii medyko-chirurgicznej warszawskiej, a stanowisko to zatrzymał i nadal, gdy ją wkrótce potem wcielono, jako wydział lekarski do Szkoły Głównej.—W r. 1866 wyjechał K. za granicę w celu kształcenia się w zakresie chirurgii, do której przygotował się należycie, pracując lat kilka nad anatomią. Podróż ta naukowa trwała do końca r. 1868, a podczas niej zwiedził pracownie i kliniki w Berlinie, Wiedniu, Pradze, Heidelbergu, Paryżu, Londynie i Edynburgu, oddając się chirurgii, zwłaszcza we Francyi i w Anglii, ale nie zaniedbując obok niej anatomii patologicznej oraz badań mikroskopowych. Po powrocie do Warszawy otrzymał w styczniu r. 1869 katedrę nadzwyczajną chirurgii operacyjnej, a gdy wkrótce potem Szkołę Główną przekształcono na uniwersytet, w dniu 8 lipca był mianowany profesorem nadzwyczajnym kliniki chirurgicznej w szpitalu Dzieciątka Jezus. Następnie, zostawszy w r, 1877 profesorem zwyczajnym, po śmierci Girsztowta (ob.) otrzymał jego klinikę wydziałową w szpitalu św. Ducha. Na

Wielka Kucyki. Powtz. Jluetr. Zees. 806b Tom XXXIX.

stanowisku tern był czynny do r 1899, w którym dobrowolnie ustąpił z niego, otrzymawszy już w r. 1897 godność profesora zasłużonego.— K. używa sławy należnej mu chirurga znakomitego i słusznie zaliczany bywa do najbie-glejszych wykonawców sztuki swej, nietylko u nas, ale i w Europie całej, czego między in-nemi jest dowodem i wybór jego w r. 1900 na członka honorowego {HonoraryFelloiv R. G. S.) królewskiego kollegium chirurgicznego w Londynie, które bynajmniej nie jest hojne w nadawaniu zaszczytu takiego, zwłaszcza cudzoziemcom.—Jako profesor chirurgii klinicznej K. rzetelnie starał się zawsze o rozwój pomyślny i o urządzenie odpowiednie kliniki swej, której też przewodniczył wzorowo, licząc się w niej, o ile można było, z postępem wiedzy, chociaż nigdy nie bywał zbyt pochopny doprzejmowa-

m-u

Fig. 24. Prof. Julian Kosiński.

nia się nowością każdą, lecz stosował ją i zalecał uczniom dopiero, gdy po zbadaniu kry-tycznem przekonał się o jej użyteczności rzeczywistej. Ten sam krytycyzm starał się też wpajać w uczniów swych, a pochwalić się może zastępem pokaźnym chirurgów dzielnych, którzy z jego szkoły wyszli. Będąc znawcą głębokim chirurgii, przedewszystkiem zaś wykonawcą jej nadzwyczaj świetnym, K. w wykładach swych klinicznych nie porywał nigdy słuchaczów wymową, gdyż daru tego nie posiadał, ale umiał zawsze wpajać w nich zasady zdrowe sposobu postępowania z chorym i niesienia mu pomocy koniecznej. Uwagę szczególną zwracał też na badania drobiazgowe stanu chorego i dawał wskazówki cenne, jak należy korzystać z wyników badania takiego. U-czył wybornie rozpoznaw ania choroby i wyszukiwania wskazań leczniczych z rozpoznania ta-

Dr. i. ł>.

kiego wypływających. Operacye w klinice wykonywał, rzec można bez cienia przesady, zawsze wspaniale, w każdym ruchu ręki jego zawsze znać było mistrza wytrawnego, świadomego celu swego i umiejącego dotrzeć doń w sposób właściwy, a z nauką zgodny, nie tracąc przytem nigdy krwi zimnej i rozwagi, tak po-rzebnych chirurgowi operującemu. Pewność siebie oparta na znajomości dokładnej anatomii, wiedza chirurgiczna rozległa i zręczność niepospolita znamionowały stale K-go, jako operatora; dlatego też przyglądanie się mu uważne, gdy nożem pracował, było niezmiernie pouczające, a żywy ten przykład najwięcej też na uczniów oddziaływał, szczególnie zaś korzystnie wpływał na asystentów jego, którzy, mając codziennie widok taki przed oczyma, przejmowali się nim i wychodzili przez to na chirurgów biegłych. Przykładem zarówno dodatnim świecił K. w postępowaniu z chorymi, na których był wykonał operacyę, darząc ich stale pieczołowitością staranną i zwracając uwagę uczniów na konieczność dbałości o dokładność opatrunków, gdyż zaniechanie jej, nawet po najznakomiciej dokonanej operacyi, może pociągnąć za sobą nieraz zejście opłakane. Krzewienie zasad tak rozumnych byłu zawsze zasługą największą działalności profesorskiej K-go.—Należąc od r. 1863, jako członek czynny, do Tawarzystwa lekarskiego warszawskiego i żywo uczestnicząc w zajęciach jego, przewodniczył mu z wyboru w r. 1876, w roku zaś 1890 d. 7 stycznia wybrano go na członka honorowego. Od r. 1891 bez przerwy bywa wybierany na członka komitetu Kasy wsparcia dla wdów i sierot pozostałych po lekarzach; istniejącej przy Towarzystwie lekarskiem, a kasę wymienioną w r. 1883 obdarzył óśmiu tysiącami rubli mających tworzyć fundusz wieczysty, odrębny, odsetek zaś od niego w 74 części przeznaczył na zasiłek przelewany corocznie do funduszu ruchomego kasy, dla rozdziału między wdowy i sieroty po lekarzach, ³/₄ zaś dochodu rocznego obracane być ma, według uznania komitetu kasy, na pożyczki dla młodzieży kształcącej się w zawodzie lekarskim. O ile pożyczki wymienione będą zwrócone, służyć mają do powiększenia funduszu żelaznego kasy rzeczonej. Nadto K. jest członkiem honorowym wszystkich nieomal towarzystw lekarskich polskich, jako też Akademii medyko-chirurgicznej w Petersburgu. — W r. 1877/8, podczas wojny rosyjsko-tureckiej, był lekarzem naczelnym szpitala Krzyża Czerwonego istniejącego wtedy czasowo w Warszawie w pałacu Briihlowskim. — Gdy w r. 1896 powstało w Warszawie Towarzystwo doraźnej pomocy lekarskiej (Pogotowie ratunkowe) K. należał do jego członków-założycieli, a do r. 1904 był jego wiceprezezem, corocznie na nowo obieranym. Od r. 1898 do 1904 piastował również godność prezesa Towarzystwa hygie-

nicznego, do którego założycieli należał tak samo; z obu stanowisk tych zszedł dobrowolnie, ponieważ częste ich posiedzenia, na których przewodniczyć musiał, stały się dla niego nazbyt nużącemi, — Będąc wciąż zajęty, bądź pracą profesorską, bądź wykonawstwem chirurgii po za kliniką, gdyż od lat kilkudziesięciu należy do najbardziej wziętych i cenionych chirurgów naszych, K. nie znalazł dotąd czasu do napisania dzieła większego; natomiast dość często chwytał za pióro, zasilając pisma lekarskie polskie pracami drobniejszeini, w których dzieli się z kolegami owocami bogatego doświadczenia swego. Prace te wyliczone są wszystkie w niżej podanych źródłach naszych; tam też wymienione są również wszystkie przemówienia jego na posiedzeniach Towarzystwa lekarskiego wypowiedziane; spis ten dopełniamy tu tylko wzmianką o pracy dotyczącej pytania, czy znajdzie się kiedykolwiek środek na wyleczenie raka, umieszczonej w r. 1903 w „Archives internat, de Chirurgie.“—Najwięcej prac K-go, zwłaszcza od r. 1884, napotykamy w „Medycynie“, której spółpracownikiem stałym jest od znacznego szeregu lat; inne znajdujemy w „Pamiętniku Tow. lek. warszawskiego“, „Klinice“ i Gazecie lekarskiej“; w wydawnictwach zaś zagranicznych w „Gazette médicale“, „Medical Times and Gaz.“, „Centralbratt für Chirurgie“ i „Wiener med. Wochenschrift“. Por. S. Kośmiń skiego „Słownik lek. pols.“ (str. 236 —238); życiorysy wraz z oceną działalności w „Gazecie lek.“ (r. 1899, serya II, t. XIX str. 373 i nast.; przez F r. Ki j e w s k i e g o), w „Medycynie“ (r. 1899, nr. 21) i w dziele „Szkoła Główna warszawska (Kraków 1901, tom II, str. 196—200 i 399 — 395).

Kosiński Wincenty geolog (* w r. 1834, w gub. Płockiej pow. Mławskim we wsi Kosin-kach — f 16 września r. 1883 w Warszawie). Po ukończeniu gimnazyum w Płocku wstąpił w r. 1851 na wydział fizyczno-matematyczny uniwersytetu Petersburskiego, który ukończył w r. 1855 ze stopniem kandydata. Po powrocie do kraju został w r. 1856 nauczycielem a-rytmetyki i geometry i w szkole powiatowej łowickiej, w końcu zaś tegoż roku objął katedrę matematyki w b. wyższej szkole realnej w Kielcach, gdzie pozostawał w ciągu dwóch lat. W drugiej połowie r. 1858 K-i wszedł do służby rządowej w górnictwie i dla udoskonalenia się w naukach górniczych wysłany został kosztem skarbu na dwa lata zagranicę do akademii górniczej we Freibergu (w Saksonii). Po ukończeniu studyów przeznaczono go na służbę w zachodnim okręgu Górniczym Król. Polsk., w Dąbrowie, i mianowano zawiadowcą hut cynkowych. Nie poprzestał na tern: na własne jego żądanie poruczono mu układanie mapy geologicznej wschodniego okr. Górniczego—okolic Kielc. Ziemia Kielecka stała się szczególuie umiłowanym przedmiotem jego bą*

W. Ch.

dań, to też wkrótce zyskał K. opinię najlepszego znawcy stron tamtejszych. Badania swe prowadził przez lat cztery; niestety pożar w r. 1863 Suchedniowa, gdzie Aokręg wschodni miał swą siedzibę, zniszczył znaczną część zebranych materyałów. W latach 1864—1865 K. zarządał przez czas pewien pudlingarnią w Michałowie, walcownią w Nietulisku, wreszcie tabryką rządową maszyn i narzędzi rolniczych, w a łogonie. W r. 1866 mianowany został urzędnikiem do szczególnych poruczeń przy b. wydziale górnictwa, skąd przeznaczono go w r. 1867 na zarządzającego zakładami górniczemi oddziału Panki. Praca fabryczna nie odpowiadała upodobaniom K-go; na własną przeto prośbę przeniesiono go w r. 1871 na posadę zawiadowcy kopalń galmanu, rud żelaznych i glinki ogniotrwałej w okr. Zachodnim, które to miejsce zajmował do końca życia. Doskonałe zapoznanie się z geognozyą kraju i ze stosunkami przemysłu naszego czyniło w wielu kwestyach bardzo cennem zdanie K-go, to też niejednokrotnie powoływano go do wypowiadania rad i wskazówek. W r. 1872 K. był członkiem utworzonej w Petersburgu komisyi dla wypracowania ogólnych przepisów odbudowy kopalń węgla; w roku następnym brał udział w naradach nad wprowadzeniem w życie nowego prawa górniczego o posiadaniu wnętrza ziemi w Królestwie Polskiem. Geologii nie porzucał. Jeszcze w r. 1869 badał skały trzeciorzędowe w okolicach Ciechocinka oraz Solca i Czarków w gub. Kieleckiej; w roku 1872 wykonał wespół z prof. Romanowskim szczegółowe badania geologiczne celem określenia możebności i warunków znalezienia soli kamiennej w okolicach Nieszawy, Radziejowa i Ciechocinka. Później, w r. 1880, pod przewodnictwem jego dokonano szczegółowych poszukiwań w gub. Kieleckiej i Radomskiej w celu znalezienia soli kamiennej oraz zbadania kwestyi ropy (nafty), występującej w Wójczy. Ze szezególnem zamiłowaniem K. pracował nad kwestyą osuszenia starych bogatych kopalń Olkuskich. Zapoznawszy się doskonale z dawne-mi aktami, dotyczącemi kopalń tych, wsparty dokładną znajomością sztuki górniczej oraz geologii, K. wypracował kilka projektów osuszenia całkowitego pól galmanowych. W latach 1872 — 73 wykonano pod jego kierownictwem obniżenie poziomu wód w kopalniach „Ulisses“ i' „Jerzy“ za pomocą wznowienia i przedłużenia dawnej sztolni Bolesławskiej. W r. 1880 zadecydowały władze osuszenie kopalń „Józef“ przez odnowienie dawnej sztolni Ponikowskiej; urzeczywistnienie tego ważnego projektu polecone zostało K-u, który do śmierci z niespożytą energią i wytrwałością pracował nad swem ukochanem dziełem. W ostatnim roku życia K. z ogromnem oddaniem się sprawie opracowywał projekt ustawy szkoły sztygarów, mającej powstać w Dąbrowie, które to zadanie włożył

na niego, między innymi, 1-szy zjazd przemysłowców górniczych Król. Polsk. Śmierć nie pozwoliła na poprowadzenie dzieła do końca. Wybitny geolog i technik, człowiek wielkiej wiedzy i wszelkich zalet serca, był przez los prawie zawsze po macoszemu traktowany; przewyższał o głowę całe otoczenie, stąd podlegający napaściom zawistnych—miał przy pracy zawsze pożytek ludzi i kraju, a nie swój własny, na celu. Dobrze zasłużony, ani jednej chwili marnie nie zużywszy w życiu, dobrą po sobie pozostawił pamięć. Z ogłoszonych drukiem prac K-go zasługują na wzmiankę: 1) „Geognozyą kraj owa; .kilka uwag o najnowszych badaniach geognostycznych w południowo-zachodnich okolicach Król. Polsk., oraz na Śląsku i w Galicyi“ („Biblioteka Warszawska“ r. 1868 II i odbitka); „O możności znalezienia w naszym kraju soli kamiennej“ („Tydzień piotrkowski“ i odbitka; to samo po ros-syjsku „Gornyj Żurnał“ r. 1873, tom IV); „O badaniach i mapach geologicznych Król. Polskiego“ („Encyklopedya Rolnicza“ tom II, z pierwszą w języku polskiem wydaną mapą geologiczną Królestwa). „Kopalnie“ („Encyklopedya Rolnicza“, tom II). „Kopalnie Olkuskie, ich przeszłość i przyszłość“ („Pamiętnik Fizyograficzny“ roku 1882 i odbitka). „O badaniach geologicznych, dokonanych w gub. Kieleckiej i Radomskiej w ciągu lata r. 1880“ („Pamiętnik Fizyograficzny“ r. 1884, z rękopisu pozostałego po autorze zebrał i podał dr. Jan Trejdosiewicz); „Krótki wykład historycznego i technicznego rozwoju górnictwa i hutnictwa“, uzupełniony przez tłomacza przekład dzieła prof. Gurtla. Ciekawe raporty i projekty K-go, dotyczące kopalń Olkuskich, znajdują się w „Materyałach, tyczących się kopalń galmanu w Król. Polskiem“, podanych przez A. Albrechta w „Przeglądzie górniczo-hutniczym“ z roku 1904.

Kosir, miasto, ob. Koseir.

Kositzki K. E. ob. Kosie ki.

Koskinen Iriö, później Irj ö-Koskinen Jerzy Zacharyasz, uczóuy i polityk finlandzki {* 10 grudn. 1830 r. w m. Waza — f w Helsingforsie d. 13 listopada 1903 r.). Rodzicami jego byli: pastor w Tavastkyrö, dr. filozofii Jerzy Jakób Fors man i Anna Lovisa Ebeling. Po ukończeniu szkoły elementarnej i gimnazyum wazaskiego, wstąpił młody Fors-man w r. 1847 na uniwersytet helsingforski. Językiem sfer wyższych był w owe czasy szwedzki, dopiero działalność publicystyczna filozofa i męża stanu Jana Wilh. Snellmana rozbudziła w Finlandyi entuzyastyczną dążność do podniesienia języka fińskiego, którym mówiło ⁶/₇ całej ludności, do poziomu języka literackiego i wprowadzenia go do wszystkich dziedzin życia publicznego. Foreman, przejęty pismami Snellmana, już na uniwersytecie poświęcił się badaniom historycznym i ogłosił po fińsku w r

1852 zarys historyczny dyecezyi jTavastkyrö ^ na polu pnblicystycznem, wkrótce też wystę-„Kertomus Hämeenkyrön pitäjästä“. Rozpra- l puje jako przywódca stronnictwa narodowo-fiń-wa Forsmana — jako autor przybrał on nazwi- i skiego. W r. 1866 założył pismo literacko-po-sko Kos kin en, będąc przekładem szwedzkie- | lityczne „Kirjallinen Kunkauslehti (Miesięcznik go Forsman (szwedz. fors wodospad-=fińskiemu I literacki). Od r. 1872 jako poseł sejmu fin-hoshi) była pierwszą pracą naukową w języku fińskim, po ukazie cesarskim z r. 1850, który wzbraniał drukowania po fińsku wszelkich książek z wyłączeniem religijnych i gospodarczych.

landzkiego wykazał .K. wybitne zdolności polityczne. W r. 1882 ku wielkiej radości swego stronnictwa i całej ludności fińskiej został senatorem w departamencie ekonomicznym senatu finlandzkiego; przytem otrzymał szlachectwo, przybrał imię Irjó-Koskinena, nadto w r. 1897 tytuł barona. Stojąc na czele komisyi oświecenia w senacie, pracował z zapałem i skutecznie nad powiększeniem liczby szkół średnich (liceów) z językiem wykładowym fińskim i nad równouprawnieniem języka fińskiego ze szwedzkim w życiu społecznem. Jego również wpływowi zawdzięczać należy powołanie do zarządu krajowego wielu podobnie jak K. myślących jednostek. Dawny opozycyonista, na starość stał się cokolwiek konserwatywnym i patrzył na sprawy społeczne jedynie ze stanowiska bojownika za język ogromnej większości, tj. język fiński, dlatego też był znienawidzony przez stronnictwa postępowe t. zw. Svekomanen i Jungfenomanen. Szczególniej naraził się na niepopularność, wypowiedzeniem d. 3 lut. 1899 r. mniemania, że senat, zgodnie ze swe-mi ustawami, niema prawa zaprotestować przeciwko ukazowi cesarskiemu, t. zw. manifestowi lutowemu, burzącemu całą niemal konstytucyę Finlandyi, może tylko prosić cesarza, w. księcia finlandzkiego o uchylenie tego manifestu. Aczkolwiek większość senatorów była tegoż zdania, całą winę złożono na K-a. Stał się wtedy przedmiotem żywego sporu w prasie a nawet przyczyną zaburzenia ulicznego. K. szukał w tern wydarzeniu analogii z działalności margr. Wielopolskiego w Polsce i wydał w r. 1902 broszurę „Puolan kapinal“ (Powstanie w Polsce), gdzie opierając się na panegiryku Lisickiego, stawał w obronie Wielopolskiego. Zmarł 13 listopada 1905 r., niezadługo potem gdy po ogłoszeniu manifestu podał się do dy-misyi. Wybór pism politycznych i społecznych K-a wydało Finlandzkie towarzystwo li-

J. M.

Po ukończeniu wydziału filozoficznego w r. 1853, został K. nauczycielem gimnazyalnym w Abo, a w r. 1854 w Jakobstadzie, dokąd przeniesiono gimnazyum z Waza po spaleniu się miasta.

Prócz kilku podręczników szkolnych, ogłosił o-partą na studyach archiwalnych finlandzkich i szwedzkich pracę o t. zw. „Wojna na kije“

(bunt chłopów finlandzkich 1596—97 przeciwko namiestnikowi Zygmunta Wazy, Klausowi Flemingowi) „Nuijasota, sen syyt ja tapaukset (1857—59 —Wojna na kije, przyczyny jej i hi-storya). Po uzyskaniu w r. 1860 stopnia d-ra filozofa, jako stypendysta uniwersytecki, zwiedził K. (1860—61) Szwecyę, Niemcy, Francyę i Anglię, przyczem gromadził wszędzie mate-ryały do prac historycznych. W r. 1872, u-biegając się o wakującą profesurę history i powszechnej w uniwersytecie helsingforskim, ogłosił po raz pierwszy w jęz. fińskim rozprawę profesorską „Fiedot Suomen suvun muinai-sundesta“ (1862 — Najdawniejsze badania nad przeszłością szczepu fińskiego). Mianowany w r.

1863 profesorem historyi powszechnej, nadto w 1876 ojczystej, skandynawskiej i rosyjskiej, był K. w 1871 — 82 dziekanem sekcyi histo-ryczno-filologicznej fakultetu filozoficznego. Jako profesor ogłosił: „Lähteitä Ison Vihan historia on“ (Źródła dziejowe do wojny Północnej, 1865), „Sur l’antiquité des Lives en Livonia“ (1867); „Oppikirja Suomen Kansan hi-storiassa“ (Podręcznik historyi narodu finlandzkiego, 1869 — 73) i podręcznik obszerniejszy „Suomen kanśan historia“ (Historya narodu finlandzkiego, 1881 — 82), również w przekładzie szwedzkim i niemieckim; „Irjo Mouna Sprengt-portenista ja Suomen itsenäisyydesta“ (O Jerzym ₍ Magnusie i niepodległości Finlandyi,

Koskinomancya, po grecku Koo>avop.avt£La (wyraz złożony z rzeczowników %óoxivov, rzeszoto, [xavTsia, wróżenie, wróżba), oznacza rodzaj wróżenia, praktykowany u starożytnych Greków na podstawie wirowych obrotów wiszącego na nici rzeszota; używano tego sposobu odgadywania ciemnych, nieznanych rzeczy szczególnie, kiedy chodziło o wyśledzenie kradzieży albo innego przestępstwa, lub też o dowiedzenie się, o ile pytającemu sprzyja ukochana osoba.—Por. komentarze do Teokryta Sielanek,

S. Drz.

Koskoniusze, po łacinie Cosconii, rzymski

1870) ;! „ Johtaval aatlect ihmiskunnan hi- terackie. storiassa“ (Idee przewodnie w dziejach ludzkości, 1879); „Tutkimuksia maonomistusseikoista Suomenmaassa keskiaikane“ (Badania nad stosunkami rolnemi w Finlandyi w Wiekach Średnich, 1881). Do prac tych należy doliczyć szereg artykułów w „Historiallinen Arkisto („Archiwum historyczne, wydawane przez Towarz. historyczne finlandzkie) i w „Biografi-nen nimikirja“ (Słowniku biograficznym, wydawanym z inicyatywy i według planu K-a). Jako historyk ujawniał zawsze K. swe dążności narodowo - fińskie, dlatego teżj przeciwnicy 3, 28. jego, nie mogąc odmówić K-wi wybitnego talentu, zarzucali pracom jego zabarwienie ten- ród plebejuszowski, z którego następujący wy-dencyjne. Wielkim zwłaszcza był wpływ K-a | bitniejsi członkowie pochodzą: 1) Marcus

Cosconius, trybun wojskowy podczas drugiej wojny Punickiej, padł w r. 203 przed Chr. w potyczce przeciw Kartagińczykowi Ma-gonowi, w krainie Insubrj-jskich Gallów. —

do „Przeglądu Tygodniowego“ (1895 r.) i tłó-maczył nowele Daudeta i Carmen Sylvy. W r. 1899 został sekretarzem „Gazety Polskiej“, od jesieni zaś r. 1903 wstąpił do redakcyi „Kurye-ra Warszawskiego“, zrazu w charakterze sekretarza, później zaś—korespondenta z Berlina, w Berlinie też uczęszczał na wyższe kursy dziennikarstwa. Z początkiem lutego 1905 r. został powołany na stanowisko redaktora dziennika „Gońca Porannego i Wieczornego“ w Warszawie. Z pomiędzy jego prac, drukowanych w czasopismach, wyróżniają się: „Powiat Tomaszowski;—Hrubierzowski; —Zamoyski; — Biłgorajski;—Krasnostawski“; „Rozwój socyologii“; „Jakuci“; „Nowoczesna antropologia“; „Teorya i poglądy ekononomiczne w dawnej Polsce“; „Antropologia przedhistoryczna Francyi“ i inne. Osobno wydał: „Odrodzenie Śląska“ (Cieszyn, 1894, pod pseudonimem B. K. Świdy); „Gminę wiejską“; „Zarys samorządu gminnego w Królestwie Polskiem“ (Lwów; 1899); „Fin-landyę“ (Warszawa, 1900); „Wychodźtwo zarobkowe włościan w Królestwie Polskiem“.

2) Marcus Cosc., prawdopodobnie syn poprzedniego, pretor w r. 135, walczył szczęśliwie w Tracyi, przeciwko szczepowi I. Kor. dysków.—3) Gaius Cosc., odznaczył się jako pretor w r. 89 przed Chr. w wojnie Sprzymierzonych dzielnemi czynami, pobił bowiem Samnitów i zdobył na nich kilkanaście miast, spustoszył potem ziemie Larynejczyków, We-nuzyjczyków, Askulejczyków a w dwóch dniach pobił Pedykulczyków; szczególnie zaś walczył szczęśliwie przeciw wodzom samnickim Maryu-szowi Egnacyuszowi i Trebacyuszowi; prawdopodobnie on też jako prokonsul Illiryi zawojował w r. 78 większą część Dalmacyi i zdobył miasto Salonae,—4) Gaius Cosc., pretor w r.

W ostatnich latach był też członkiem redakcyi „Ekonomisty“ oraz „Książki“. Używa pseudonimów: B. K. Świda, Jan Bez ziemi i inne.

Köslin, miasto, ob. Koszalin.

Kosmacz, ob. Platy sta eus.

Kosmaczok, ob. Hieracium.

Kosmak albo guz kosmkowy, zwykłej brodawczakiem zwany (łac. Papilloma, niem. Papillargeschivulst) jest nowotworem tkanki łącznej, dostatnio w naczynia krwionośne opatrzonym, pokrytym nabłonkiem; szypu-łę albo pień ma pojedyńczy lub złożony; rozgałęziający się mniej lub więcej pień ten w stosunku do nowotworu całego bywa szczupły, nieco wydłużony, albo też krótki, przysadko-wato-gruby, szeroko na podkładzie swym rozsiadły; rozgałęzienia rzadko bywają swobodne; najczęściej są pozlepiane z sobą i warstwą nabłonka wspólnego pokryte. Powłoka nabłonkowa zależy od miejsca, na którein K. wyrósł, inna więc bywa na skórze, inna na błonach śluzowych.—K-i przeważnie wyrastają na skórze lub na błonach śluzowych, posiadających prawidłowo na powierzchni swej kosmki, ale zdarzać się mogą i na zupełnie gładkich. —Na błonach śluzowych K-i tworzą się często wskutek zapaleń przewlekłych i wogóle od podrażnień wszelkich, działających miejscowo, a powtarzających się często; nieraz wszakże nie sposób doszukać się przyczyny ich powstania.— Rozróżniamy dwa rodzaje K-ów, mianowicie

IL G.

63 przed Chr.. za konsulatu Cycerona, który jemu jako i kilku jeszcze senatorom zlecił spisać protokularnie wszystkie zeznania, dotyczące sprzysiężonych Katyliny; po powrocie z Hiszpanii, którą jako prokonsul zarządzał, oskarżonym został o ździerstwo (repetundae); kiedy w r. 59 miało być prawo Juliusza Cezara, opublikowane względem podziału gruntów w Kampanii, przeprowadzonem, należał on do grona 20 wybranych w tym celu komisarzy, zmarł wszakże jeszcze tego samego roku. —5) Gaius Cosc., w r.59 przed Chr. trybun ludowy publikował w por@zumieniu z swym przyjacielem Cyceronem kilka wniosków do prawa, których jednakże nie przeprowadzono; w r. 57 został wybrany edylem, w następnym roku zasiadał jako sędzia w procesie Publiusza Sestyusza, a później dostąpił godności pretora; zginął w r.

47 przed Chr. podczas buntu legionów Cezara w Italii.—6) Quintus Cosc., uczony gramatyk rzymski, żyjący w I wieku przed Chr. —

7) Cosc., poeta epigramatyczny, spółczesny Marcyalisa (oh.), którego ganił dla sprośnych i zbyt długich epigramatów; odwdzięczył mu się Martialis, chłoszcząc go bezlitośnie (Epigr.

2, 77) jako bezmyślnego nieudolnego krytyka.

Bliższe szczegóły o życiu i dziełach jego nie są znane. Por. W e i ch e r t „Poet. Lat. reliquiae“

(str. 249 i nast.).

S. Drz.

Koskowski Bolesław, współczesny publicysta polski, (* w 1870 r. w Tyszowcach gub. lubelskiej) kształcił się w gimnazyum wZamoścu,

Chełmie i Lublinie, potem zaś uczęszczał na uniwersytet warszawski, jako farmaceuta, w 1891—

1893 r. Rok 1899 spędził zagranicą przeważnie

na Śląsku Austryackim; w tymże roku studyo- twarde, właściwe skórze i miękkie, wyrastają-wał nauki społeczne we Wrocławiu. Karyerę ce na błonach śluzowych, na których jednakże publicystyczną rozpoczął wcześnie: już bowiem i twarde zdarzać się mogą. — K-i twarde, w r. 1889 pis/wał artykuły treści społecznej najczęstsze na skórze nazywamy pospolicie w „Gazecie Lubelskiej“, a od r. 1891 zaczął brodawkami (ob.), wyjątkowo zdarzać się pisywać w „Głosie“ warszawskim; był też przez też mogą i na błonach śluzowych, zwłaszcza dłuższy czas członkiem redakcyi tego tygodni- j na wargach, te zaś bywają bardzo uparte i do-ka (1895—1899 r.), jednocześnie zaś pisywał | legliwe, do raka nabłonkowego podobne. Do

Dr J. P.

; „Jak esta ke

„Novodobè modły“

.1. F O

i).

A. G.

K-ów twardych należą również szyszkowiny (oh.) i znamiona brodawkowate wrodzone (ob. Macierzyste znamię). — K-i albo b roda wczaki miękkie (łac. Papilloma sensu strictiori, niem. Zottengeschmdst), jak sama już nazwa wskazuje, różnią się dość znacznie od poprzedzających zbitością mniejszą. Siedliskiem ich zwykłem są błony śluzowe pęcherza moczowego, pochwy, żołądka, jelit, zwłaszcza okrężnicy (ob. te wyr.), rzadko spotyka się je na oponach mózgu (ob.). Są to narośle składające się również z tkanki łącznej,' ale wiotkiej, wyrastającej szypułkowato z podłoża swego i rozgałęziającej się, zawierającej w sobie mnóstwo naczyniek krwionośnych, o ściankach bardzo cienkich. Rozgałęzienia te miewają zwykle powłokę wspólną z nabłonka, pokrywającą je warstwą jedną, lub z podkładów kilku złożoną. Dopiero po zdjęciu lub spadnię-cię tej powłoki odróżnia się łatwo rozgałęzienia te w guz jeden skupione. — K-i miękkie, aczkolwiek, tak samo jak twarde, nie są nowotworami złośliwemi, stają się jednak nieraz powodem zaburzeń mniej lub więcej ciężkich, zatykając światło przewodów, w których wyrosły; a ponieważ skłaniają się bardzo do krwawienia, więc mogą też nieraz stać się źródłem krwotoków bardzo niebezpiecznych, nawet śmiertelnych. Usuwanie ich wymaga ręki chirurga. K-ami niewłaściwie nazywane też niekiedy bywają pewne postaci raka (ob.), pozornie do nich podobne.

Kosmâk W acław, pisarz czeski (* 1843 — f 1898). Gimnazyum ukończył w Igławie, se-minaryum zaś duchowne w Bernie na Morawach. Otrzymawszy święcenia kapłańskie był wikaryuszem w Budziejowicach morawskich, następnie w Hostimie i Biskupicach, a w końcu administratorem w Reznowicach (1870 r.). Tam rozpoczęła się pierwsza jego działalność literacka od napisania: „Vzpominky na mou mat-ku“. Stąd pisywał do „Hlasu“ i kalendarza „Moravan“. W r. 1872 przeniesiony do Mout-nic, gdzie sześć lat administrował. Tutaj tworzył powiastki na tle ludowem tj. „Kukatky“ tj. o-brazki z życia prostaków i romans wioskowy: „Slâva a ńpadek Jana Kroutila, pololânika w Drukâlove“, opublikowany w „Morawsk. Or-lici“. Od r. 1877 był proboszczem w Twa-rożnie i wystawił tam na miejsce starego kościoła nowy przybytek pański] w stylu gotyckim. Z tego czasu pochodzą powieści: „Slecna Eugenia (1882 r.); „Pani Eugenie“ (1883) byl Rapouch jun. vylecen“ (1884 r.); „C klidu (1885); „Chlubilova rodina“ (1886 — 87); „Marjana zkrotila Jana“ (1899); „Potkało ji stësti“ (1891 — 1893 );. „ Stari a mladi “ (1888); „Slecny jindy a nyni“ (1888); „Pośe-tilci“ (1890). Wszystko to umieszczone w „Ob-zorze“. Do „Hlasu“ pisał: „Chrt“ (1885—88); „Komedie svëta“ (1881);

^1883); „Lidskÿ zverinec“ (1887); „Mucenky“

(1888); „Ztracena“; „Dobra rada“ (1885); „Bida je, proto juchu!“ (1890); „Volby do risské rady“ (1892 r.). Ze względu na pogarszający się stan zdrowia, prosił o parafię w Prosłomierzycach w pobliżu Znój na, gdzie w r. 1893 był inwestowany. Tutaj nie przestawał tworzyć: „Bozi młyny“ („Obzor“ 1895); „Na lehcim chlebë“ (r. 1897); „Zenit ci neżenit“ („Hlas“ 1893); „Dva zlaté prsteny“ (1895) itp. Por. Naućny Slovnik.

Kosmas (Cosmas), herb polski z indyge-natu. Na tarczy w polu błękitnem — krzyż srebrny równoramienny, z wierzchu dwoma skrzydłami złotemi objęty. Nad hełmem w koronie szlacheckiej między skrzydłami złotemi— pas błękitny z dwoma złotemi gwiazdami, u-kośnie w lewo położonem. Labry błękitne, pod-

(J.

IS

Fig. 25: Kosmas (herb).

szyte złotem. Nadany w d. 20 sierpnia 1582 roku przez Rudolfa, cesarza św. państwa rzymskiego, Feliksowi, Walentemu, Witowi i Wojciechowi, braciom Kosmarom, którzy następnie uzyskali z herbem powyższym indygenat polski na sejmie w Warszawie 15 kwietnia 1589 roku. — Źródła: „Metryka koronna“ ks. 135, str. 492, 688 i 879.

Kosmas, prezbyter bułgarski, żył najpewniej w końcu X wieku za panowania króla Samuela. Jako pisarz jest ostatnim przedstawicielem kwitnącej epoki staro-bułgarskiej literatury. Napisał 13 „homilij“ czyli kazań, w których występuje przeciwko heretykom. Homilie te stanowią główne źródło bułgarskie do poznania szerzącej się w Bułgaryi w X wieku herezyi t. zw. „bogomilstwa“. K. zwiaca uwagę głównie na stronę zewnętrzną herezyi i na praktyczne jej skutki, pobieżnie jeno traktujące stronę dogmatyczną. Praca K-a przedostała się na Ruś i tu stała się bardzo popularną, gdyż argumentami zawartemi w niej duchowieństwo wojowało przeciwko rozmaitym herezyom miejscowym, jak: „strygolników“ i „żydowstwujących“. Nauki moralne, zawarte w homiliach K-a, też spotykają się w rozmaitych kazaniach, rozpowszechnianych na Rusi.

» Kosmas, po grecku Koop-âç, po łacinie Cosmas, 1) z przydomkiem Indikopleustes,

’IvSixoTcXsoor/jç (= podróżny indyjski), rodem ^ Aleksandryi, spółczesny cesarza Justyniana, odbywał jako kupiec dalekie podróże do Arabii i wschodniej Afryki; przydomek swój „Indiko-pleustes“ w istocie niesłusznie nosi, ponieważ sam właściwych Indyj nie zwiedził, a cenne ; sam zwierzęcia tego nie widział, tylko cztery wiadomości swe o Indyach zawdzięcza jedynie ! wyobrażenia jego ze śpiżu w pałacu Czterech ustnym opowiadaniom innych podróżnych. W pó- Wież, należących do wielkiego Negusa egip-źniejszym wieku cofnął się w zacisze życia klasztornego i, przyjąwszy może teraz dopiero jako mnich imię K., napisał w pewnym klasztorze Synajskim w r. 547 po Chr. wielkie dzieło geograficzne w dwunastu księgach, noszące tytuł XpiauaviTW] zonoypatpia (=chrześciań-ska topografia), którego główną tendencyą jest utworzenie nowego, z nauką chrześciańską zgodnego systemu geografii fizykalnej, objaśniającego Pismo święte z fizykalno-astronomiczne-go stanowiska; z tego względu nazywa też całą pracę wręcz „Objaśnieniem Oktatenehu“.

ko późniejszych czasów, opowiada w barbarzyńskiej grecczyźnie król Aksumityjski swe czyny wojenne. Dokładnym i wiarogodnym jest także K. w opisach afrykańskich i indyjskich zwierząt; tak np. o jednorożcu opowiada, że

skiego, a według nich zwierzę owo opisał. Skre-ślonem jest całe dzieło to jednakże, chociaż nie w wytwornej formie greckich stylistów, w języku czystym i płynnym, jakiego napróżnoby szukać w spółczesnych historykach bizantyjskich. Inne dzieła K-a, jak obszerny opis ziemi, jakiemuś Konstantynowi poświęcony, astronomiczny traktat, dedykowany dyakonowi Ho-mologosowi, równie jak komentarz do Pieśni nad pieśniami i Psalmów Dawida zaginęły, jak się zdaje.—Wydali Topografię K-a: Montfaucon w „Collectio nova Patr. Graec.“ (tom II, Paryż 1707); Gallandi w „Bibliotece Patr,“, (tom XI str. 399 i nast.); Migue, Patrolog. Gr., (tom 88, str. 10—476, 1860); Por. Tnevenot „Relations des divers voyages curieux“ (Paryż 1606); Robertson, „Kenntniss der Alten von Indi-cu“ (str. 91 i nast); Buttmann Ph. „Ueber die Echtheit des Adulitanischen Monuments“

(w „Museum der Alterfhumswissenschaft“ z r. 1808—1810, str. 105—166; na stronie 573 — 612 tegoż czasopisma mieści się rozprawa B u tt-manna i Eiebuhra „Die axumitische Inschrift nebst Bemerkungen über diese und die adulitanische“); Kondakow N. „Historya sztuki bizantyńskiej“ (po rosyjsku, Odesa 1876, str. 86 i nast.), gdzie opisane są miniatury w rękopismachK-a; rossyjskie, z XVI wieku pochodzące i bogato ilustrowane tłómaczenie wydało Rossyjskie Stowarzyszenie Bibliofilów, nr. 86 (Petersburg 1886); Richthofen F erd. w. „China“, (tom. I str. 424 i nast.); Marine lii G. „Die Erdkunde bei den Kirchenvätern“ (Lipsk 1884, str: 8 i nast.); Kretschmer Konrad „Die physische Erdkunde im christlichen Mittelalter“ (Wiedeń 1889, str. 41 i nast.'; najgłówniejszem zaś dziełem jest Gel zera H. „Kosmas (w „Jahrbücher für protestantische Theologie, rocznik IX str. 105—141, z r. 1883). —2) Kosmas z Jerozolimy, należy, razem z Janem z Damaszku (ob.), do najwybitniejszych reprezentantów bizantyńskiej poezyi kościelnej; obaj też ścisłym węzłem przyjaźni połączeni, byli uczniami starszego K-a, pochodzącego z wyspy Sycylii, którego ojciec Jana z arabskiej niewoli wykupił. Razem z Janem udał się K. z Damaszku do Jerozolimy i wstąpił tutaj do sławnego klasztoru św. Saby. Oddany tutaj szczerze przez długie lata naukom, a szczególnie tworzeniu pieśni kościelnych, zwanych Kanonami, które mu w darze od Bizantyńczyków zaszczytny przydomek Me 1 od os zjednały, zo-

der Indicufahrer“

Z gorącym zapałem neofity zwalcza w niem pobożny, lecz nieumiejętny autor system Ptolemeusza, w którym teorya ta z nauką chrześciańską jest wprost sprzeczna. Odrzuca więc starodawne twierdzenie, jakoby ziemia była kulistej postaci, lecz wyobraża ją sobie jako podłużną tarczę czworograniastą; po nad nią wznosić się ma, według jego mniemania, na krańcach czworoboku zrazu w prostych ścianach pionowych, a dalej u góry w formie sklepienia kryształowy firmament, na wzór arki Noego. Podobne teorye, które zresztą na syryjskiej kosmologii polegają, stanowiące zasadniczą myśl całego dzieła, równie jak dogmatyczne jego poglądy na kwestyę aniołów, mających gwiazdy wszystkie w ruch wprawiać i pod firmamentem zamieszkiwać, nie znalazły nawet w bizantyńskich kołach kościelnych ogólnego uznania, jak to stwierdza surowa nagana Focyusza, zowiącego je niesłychanemi, nie-prawdopodobnemi hypotezami. Dla świata dzisiejszego polega główne znaczenie tego dzieła nie na fantastycznych elukubracyach mnicha K-a, lecz na wiadomościach, według jego zdania, podrzędnych, które jako kupiec i jako podróżny przechował. — Z sumiennością więc, wszelkiego uznania godną, opowiada wszystko, co nietylko w własnych podróżach sam oglądał, lecz i od innych słyszał; jemu też zawdzięcza się i krótsze nadzwyczaj ciekawe notatki i obszerniejsze, ważne ekskursa, zapoznające ze stosunkami państwa rzymskiego z Egiptem, Indyami, z wyspą Ceylon, zwaną naonczas Taprobana, i z Chinami. Najcenniejszym z pomiędzy owych ekskursów jest dokładny opis tronu marmurowego, w dwie in-skrypcye zaopatrzonego, który K. znalazł w ety-opskiem, dzisiaj [abissyńskiem mieście Adulis.

Jedna otóż inskrypcya na tern Sławnem Monu-mentum Adulitanum opiewa szczęśliwe wojenne wyprawy króla Egiptu, Ptolemeusza Ęnergetesa, w drugiej ząś, pochodzącej z dąlę- stał w r, 743 biskupem w Mainmie, w Fenicyi.

maite szczegóły stroju (piersi, łydki sztuczne, i t. p.), sposoby wymyślne czesania włosów peruki, brwi naklejane, zęby, oczy i członki sztuczne, jako też ozdoby rozmaite, jak np. kolczyki, pierścionki i t. p. —Zadaniem wszystkich środków wymienionych jest nadawanie o-sobie używającej ich wyglądu lepszego, niż go posiada rzeczywiście, albo tylko w wyobraźni swej; wiadoma bowiem to rzecz, iż niejeden, albo niejedna, upiększając się niby, szpeci się naprav;/dę.—K-i wogóle zadanie swe przeważnie spełniają bardzo niedokładnie, bądź dlatego, że jest zbyt trudne samo przez się, bądź też, ponieważ nie bywają najczęściej stosowane dość umiejętnie, aby wywołać złudzenie zamierzone. Osoby używające ich zazwyczaj bywają skłonne do przesady, a następstwem tego jest widoczność zbyt w\ raźna sztuki użytej, nadaremnie usiłującej podrobić to, czego przyroda odmówiła, więc też zabiegi tego rodzaju, rzadko kiedy w błąd wprowadzają innych, ale zawsze oszukują tego, kto ich używa.—Wszystkie nieomal K-i są wprost mniej lub więcej szkodliwe zdrowiu, a przynajmniej urodzie; to też używanie ich dłuższe bezkarnie prawie nigdy nie uchodzi. Nie mówiąc o środkach tajemnych np. na schudnięcie lub utycie, które bez wyjątku zawsze podkopują zdrowie, nawet na pozór tak niewinne, jak pudry, cold creamy podrobione, oraz wytwory inne, mające podnosić blask cery, niszczą ją z czasem zawsze coraz bardziej. Napawanie sukien i osoby swej zapachami sztucznemi, szczególnie bardzo sil-nemi, także zdrowiu nie służy bynajmniej, a ludziom posiadającym powonienie czułe, jest po prostu wstrętne. Nadużywanie pachnideł budzi też zwykle podejrzenie, iż ma zakryć jaką przywarę cuchnącą osobnika zbyt dobrze pachnącego. Dlatego też ma słuszność po sobie poeta rzymski Martial is (ob.) twierdzący, że woli nie pachnąć wcale, niż pachnąć pięknie.— K-i używane do barwienia włosow, pomijając to, że najczęściej zadanie swe spełniają bardzo niedokładnie, także nie mogą być zaliczane do nieszkodliwych, zawierają bowiem często przymieszki trujące.—Według zdania hygienistów K. rozumna, potępiwszy wszelkie środki wymyślne, zasadzać się powinna jedynie na przestrzeganiu sumiennem czystości ciała, na używaniu obfitem mydła przetłuszczonego (ob.) do omywań codziennych i kąpieli częstych, bądź ciepłych, bądź zimnych, dalej na dążeniu do zachowania czerst-wości, ćwicząc ciało swe w sposób odpowiedni na świeżem powietrzu, nakoniec na odżywianiu się dobrem, bez popełnienia nadużyć w jadle i napoju. Rozumie się samo przez się, że i czystość powietiza w mieszkaniach zaliczyć trzeba do kosmetyków hygienicznych. Czystość i umiarkowanie, według zdania tego najsłu-na szniejszego, powinny być kosmetykami wyłącznie używanemi; te nikomu zawodu nie sprawią, a ciało jego utrzymać potrafią w czerstwości w pojęciu szerszem zaliczyć możemy nadto roz- | i zdrowiu do dni ostatka; zaprzeczyć zaś nie»

Dokładny rok śmierci jego nie jest znany. Nadzwyczaj pochlebnego sądu o „Kanonach“ K-a, jaki świat bizantyński, rozmiłowany w misternych, przesadnych igraszkach rytmicznych i gramatycznych, o nich wydał, że niezrównanie są pięknemi i nikt doskonałości ich aż do końca świata nie dosięgnie, nie może nowsza krytyka w żaden sposób potwierdzić. Są to bowiem, według wzoru natchnionych hymnów Grzegorza z Nazyamu (ob.) skomponowane pieśni, w których wszakże misterna, zbyt wyszukana archi-tektonika, przeładowana uczonośó, skojarzona z zawiłą mistyką teologiczną, pierwszą rolę odrywają, górując nad prawdziwem uczuciem poetyckiem i jasnem wyrażeniem.—Pieśni K-a wydali w całości: Mignę, Patrologia Gr., tom 98 str. 456—524, 1860; w części: Christ, An-thologia, str. 117 i nast., str. IGI i nast.; Pertseh, podstawie manuskryptu, przechowanego w książęcej bibliotece w Gotha, w „Blaettter für Hymnologie“ z r. 1899. nr. 2—4.

Kcsmas Z Pragi (Co smas), kronikarz czeski, ob. K o z m a.

Kosmatek, roślina, ob. Luz ul a.

Kosmatka, roślina, ob. Eriobotrya. Kcsmatnica, ob. Aphrodite i Nymph on.

Kosmetas, po grecku KoofrfjTaę (= utrzymujący ład), po łacinie Cosmetas, przydomek Zeusa w Spareie, jako najwyższego opiekuna konstytucyj państwowych.

Kosmetowie, po grecku Kocami, po łacinie Cosmetae, najwyżsi urzędnicy w gimnazyach (ob.) ateńskich, wszakże dopiero w rzymskich czasach wspominani; wobec braku dostatecznych wiadomości źródłowych domyślać się tylko można, że przysługiwał im szczególnie dozór główny nad młodzieżą, ćwiczącą się w grach gimnastycznych; wybierani oni byli zapewne dorocznie; z inskrypcyi dowiadujemy się jeszcze o ’Avuxoa{j4ji;aŁ i lT7roxoa|i,7)Tcu, lecz i tych urzędników funkeye nie są nam w szczegółach znane.—Por. Ahrens F. H. L., De Athen, statu polit, et literar., str. 54 i nast.

na

S I)rz,

S. Drz.

S. Łrz..

Kosmetyka (z gr. ^ xoojnrjnxVj [TŚ)(VY]]=umie-jętność albo sztuka porządkowania lub przyozdabiania wogóle). Tak zwykliśmy nazywać dziś powszechnie sztukę utrzymywania oraz powiększania piękności powabów ciała, posługując się w celu tym środkami rozmaitemi, noszącemi naawę zbiorową kosmetyków, czyli piększydeł, jak mawiano dawniej. Należą do nich przede-wszystkiem pachnidła najrozmaitsze płynne i stałe, mydełka, maści (pomady), proszki (pudry), bielidła, barwiczki, ołówki do podreślania oczu, płyny do barwienia włosów, wytwory do wygubiania ich w miejscach, gdzie nie są pożądane, proszki i płókanki do zębów i mnóstwo środków innych, zwłaszcza t. zw. tajemnych, mających jakoby sprowadzać porost włosów głowie i brodzie, tuczyć zbyt chudych, lub pozbawiać tuszy nadto otyłych i t. p. Do K-i

sposób, że ciała nic lepiej nie upiększa od wyglądu zdrowego, nie trzeba tylko chcieć wyglądać tak samo w roku pięćdziesiątym życia, jak się wyglądało w dwudziestym piątym.—Prawda ta, jak świat stara, i od wielu bardzo wieków wciąż powtarzana, jest jednak głosem wołającego na puszczy, którego nigdy nie chciało słuchać ucho niewieście, chociaż i między mężczyznami również nie brak ludzi nań głuchych. Chęć podobania się, a także moda, popierająca silnie próżność ludzką, są podstawami głównemi K-i, która jest tak dawna, jak cywilizacya ludzka, a początków jej nikt dociec nie zdoła, snucie zaś przypuszczeń, mniej lub więcej prawdopodobnych, byłoby igraszką, dla której tu nie miejsce właściwe.—Ślady K-i, mniej lub więcej wyraźne, napotykamy u wszystkich znamy eh nam ludów świata tego, zarówno najdawniejszych, jak spółczesnych, u stojących na szczeblu najwyższym cywilizacyi, jak również u zajmujących stanowiska najniższe, graniczące nieomal ze zwierzęcością. Ale K. pojmowana bywa przez ludy różne także bardzo różnie, gdyż to, co uchodzi u jednych za upiększenie, inne mają za oszpecenie. Ludy t. zw. dzikie upię-krzają po swojemu ciała swe za pomocą tatuowania (ob.), nacinania skóry, lub malowania jej barwami jaskrawemi, spiłowywaniem lub zabarwianiem zębów, przekłówanie uszu, warg, nosów i umieszczaniem w otworach stąd powstałych ozdób najróżnorodniejszych. Indowie, posiadający cywilizacyę starszą od europejskiej, także w celach kosmetycznych przekłówają dziewczętom nietylko uszy ale i skrzydła nosa, przeciągając przez nie spore pierścienie metalowe. Noszenie w uszach kolczyków, w Europie tak rozpowszechnione, jest niewątpliwie puścizną przedhistoryczną po przodkach naszych, żyjących w stanie dzikości, a nie czyni zaszczytu cywilizacyi, którą się tak pysznimy. Wogó-le K. cała nasza, pomimo że się posługuje wielu sposobami rzeczywiście nowemi, dowodzi, że pod względem tym nie tak bardzo oddaliliśmy się od przodków swych przedhistorycznych.—K. japońska wymaga, aby niewiasta zamężna miała twarz ubieloną z rumieńcami sztucznemi, brwi ogolone, a na ich miejscu narysowane kreseczki cienkie, czarne; tak samo białość zębów dozwolona jest tylko dziewczętom, mężatki powinny je barwić na czarno. Co Chinki w imię K-i wyrabiają ze stopami swemi powszechnie jest wiadome. Na Wschodzie muzułmańskim wśród piękności haremowych golenie brwi jest także rozpowszechnione, zastępują je grubą kresą czarną, przebiegająca łukowato nad oczyma oraz nad nasadą nosa; tak samo zabarwiana bywa na czarno powieka dolna. K. a-rabska i turecka wymaga aby paznogcie u rąk i nóg, jak również końce palców i dłonie były zabarwione na pomarańczowo.—W Persyi, gdzie broda czarna uchodzi za warunek nieodzowny piękności męskiej, farbowanie jej na ten kolor

lk* Kacyki. Pow»x Iluitr. Ze». 306b Tom XXXIX.

jest obowiązkiem każdego szanującego się Persa. — Pewne plemiona środkowo-afrykańskie kochają się w czuprynach rudych, więc też włosom swym czarnym, używając do tego moczu krowiego, zmieszanego z popiołem, nadają tę barwę, która według pojęć europejskich obok ich cery czarniawej wygląda obrzydliwie, im zaś podoba się bardzo. — Używanie pachnideł ogarnia całą kulę ziemską, najgorliwiej hołdują mu ludy azyatyckie, kochające się w zapachach bardzo mocnych (olejek różany, piżmo, ambra). Zdarza się też, iż to, co uchodzi u jednych za pachnidło, drugim wydaje się rzeczą cuchnącą; tak n. p. w Arabii południowej wyrabiana by-, wa maść z tłuszczu i ze sproszkowanego korzenia koztkowego (Radix Valerianae), używana do nacierania skóry, aby nadać jej zapachu, według pojęć krajowców miłego, dla nosa europejskiego wszakże, jeśli nie jest własnością historyczki, wielce przykrego.—O ile wnosić można z pomników, wykopalisk i papyrusów staroegipskich, K. nad Nilem przed kilku tysiącami lat była już rozwinięta i rozpowszechniona; znano też już wtedy peruki oraz brody przyprawne, podkreślanie oczu i malowanie brwi; podobno Egipcyanki wykwintne w czasach późniejszych, zapanowania Ptolem euszów, lubiały złocić sobie powieki, że i twarze swe malować musiały, wątpić o tem trudno. Podobnie, opierając się na pomnikach assyryjskich, babilońskich i staroperskich, wątpić nie możemy o tem, że K. ludom tem dobrze była znana, dowodzą tego choćby misternie trefione włosy na głowie i brodzie, widywane na płaskorzeźbach wyobrażających bogów i królów, a także kolczyki noszone przez płci obie. — W Gre-cyi K., prawdopodobnie pod wpływem wschodnim, zwłaszcza fenickim, istniała od bardzo dawna, ślady jej wyraźne widoczne już są w Iliadzie i Odyssei; później spotykamy się z nią w dziełach trzech wielkich tragików a-teńskich, częściej jeszcze w komedyach Ary-stofanesa (ob.), oraz w wielu utworach pisa-rzów późniejszych. Wagę wielką przywiązywano do trefienia włosów, których aż do wojen perskich mężczyźni także nie strzygli, lecz splatali i układali sztucznie, jak o tem świadczą posągi dawne; bardzo starannie utrzymywano też brody. Płci obie dbały wielce o czystość ciała, o nacieranie go maściami wonne-mi, znano też malowanie brwi, bielenie twarzy, a pachnideł jeżeli nie znacznie więcej, to z pewnością nie mniej jak dziś używano. O pa-chnidłach tych niejednego dowiedzieć się można zwłaszcza z „Lysistraty“ Arystofane-s a, ale również inne komedye tego autora przechowały nam wiele szczegółów o K-ce ateńskiej na schyłku wieku V przed Chr.—Po zwycięstwach A1 eks an dr a Wielkiego wpływy wschodnie K-ę grecką, już wcale przedtem nie ubogą, zbogaciły jeszcze, rozwinęła się też niezmiernie, głównie na dworach następców zdobywcy macedońskiego, zwłaszcza w Azyi Mniejszej i w Egipcie. Nieco później zapanowała również w Rzymie, a tam, za władania cesarzów, przyćmiła zbytkownością swą zarówno grecką, jak i wschodnią (por. Guhl i Koner „Hellada i Roma“ przekład S. M i e c z y ń-skiego, Warszawa 1896, t. I, str. 316 i nast., oraz t. II, str. 265). —Po upadku cesarstwa zachodniego, pod naporem hord germańskich i wykwintna K. rzymska poszła w niepamięć. Zdobywcy nieokrzesani, na pół dzicy, nie starali się nawet poznać jej; zapanowały obyczaje grube i prostacze, nie czujące jej potrzeby ’i nie umiejące jej pojąć. Że i wtedy jakiś rodzaj K-i istnieć musiał, o tem wątpić nie można, ale, niestety, źródła ówczesne, wogóle nie nazbyt obfite, nie objaśniają o tem; wnioskować tylko wolno ze wskazówek różnych, iż K. owoczesna była połączeniem przepychu z niechlujstwem, które, jak wiadomo, bardzo dobrze godzić się z sobą umieją.—Wprawdzie z Hiszpanii, zawojowanej przez Maurów, przedostawały się za Pireneje strzępki K-i wschodniej, już wtedy rozwiniętej, i po swojemu doskonałej; w klasztorach włoskich mnisi dowiadywali się rzeczy niejednej z rękopisów łacińskich, ocalonych i dzielili się odkryciami swe-mi z ludźmi świeckimi; kupcy weneccy, utrzymujący stosunki ciągłe ze Wschodem, niejedno tyczące się K-i przywozili stamtąd wprost, lub za pośrednictwem Byzancyum. Ale rozkwit ponowny K-i rozpoczął się dopiero w Europie na dobre, t. j. na jej południu i zachodzie, po wojnach Krzyżowych. Wtedy to nastąpiło zlanie się wytworności wschodniej z obyczajami europejskiemu, nawet na dworach królewskich ówczesnych, jeszcze bardzo nieogładzonych. — K. wykwintniejsza przyjęła się naprzód we Włoszech, najlepiej do przyswojenia jej sobie przygotowanych, a odtąd też Włosi, jak we wszyst-kiem, co dotyczyło cywilizacyi, tak i w dziedzinie K-i, stanęli na czele narodów innych i pierwszeństwo to zostało przy nich do końca Wieków Średnich, a nawet przeżyło je, ponieważ dopiero w wieku X\ il Francya ujęła w dłonie swe berło K-i i dotąd go z nich nie wypuściła, stawszy się ojczyzną K-i nowożytnej, która wybujała najświetniej za rządów Ludwika XIV, za regencyi Filipa Orleańskiego i pod panowaniem Ludwika XV.—Rewolucya francuska, lubiąca popisywać się rzekomą surowością republikańską, nie była na K-ę zbyt łaskawa; wojny Napoleońskie, lat tyle trwające, także nie wpłynęły pomyślnie na jej rozwój; ale pomimo to wszystko nie upadła bynajmniej, lecz rozwijała się owszem i rozwija się wciąż dalej, pozbywszy się jednakże wielu swych właściwości dawnych. K. stała się dziś nieco prostszą niż była dawniej, głównie wskutek udoskonalenia chemii i techniki wytwórczej, a zdemokratyzowała się również bardzo, stawszy się przystępną dla ludzi, którzyby o niej na końcu wieku XVIII jeszcze marzyć nie śmieli.—0 K-e, jaką była w połowie drugiej wieku XVIII, daje nam wyobrażenie wcale niezłe „Dykcyonarz powszechny Medyki, Chirurgii i Sztuki Hodowania Bydląt“ (Warszawa 1788 do 1793); przekład z franc, z dodatkami W. K(arczewskiego); t. III, str. 338—369), gdzie na niecałych dwu stronicach potępiono wprawdzie K-ę, jako szkodliwą, nierozumną, a przeto naganną, a pomimo to jednak 30 stronic następnych wypełniono przepisami na sporządzenie K-ów najrozmaitszych, wówczas najbardziej używanych.— Dziś, tak samo jak już przed 250 laty, Paryż jest stolicą K-i; obok niego stanowisko nieomal równorzędne zajmuje Londyn, skąd wyszedł na świat jeden z nielicznych K-ów rzeczywiście nieszkodliwy, owszem nawet bardzo użyteczny, mianowicie t. zw. Cold cree m (30 gramów oleju kokosowego z 10 kroplami olejku różanego), podrabiany dziś wszędzie, ale z wytworem angielskim wybornym, oprócz nazwy samej, nic wspólnego nie posiadający. — Wielkie fabryki K-ów powstały wj wieku XIX w Wiedniu, Berlinie, Petersburgu, na-koniec i w Warszawie, ale żadna z nich mierzyć się nie może z paryskiemi i londyńskiemi. Od początku wieku XVIII słynie też Kolonia nad Renem z wyrobu t. zw. wody kolońskiej (ob.), będącej wyualazkiem włoskim.—W dziejach K-i zajmuje miejsce wybitniejsze Elżbieta Łokietkówna. królowa węgierska, której przypisywany bywa wynalazek pachnidła orzeźwiającego, niegdyś bardzo rozpowszechnionego pod nazwą Larendogry (ob.).—O K-e u nas w okresie Zyginuntowskim i wieku XVII powziąć można wyobrażenie dosyć dokładne z „Zielników“ naszych, jako też z „Taiemnic Alexego Pedemontana“ (Kraków 1620, przekład

S. Sleszkowskiego i wiele wydań późniejszych, do końca wieku XVIII).--Oprócz K-i tej, o której dotąd była mowa, istnieje inna jeszcze, poważniejsza, opierająca się na zasadach nauki oraz sztuki lekarskiej, zwłaszcza zaś chirurgii. O hygienie, jako środku kosmetycznym, mowa tu już była na początku. Stawia sobie ona tylko zadania ogólne, dążące do u-trzymania czerstwości i łączącej się z nią piękności ciała zdrowego, możnaby ją więc nazwać K-ą lekarską ogólną. K-a szczegółowa wchodzi w dziedzinę chirurgii, wykonywającej corocznie mnóstwo operacyi, zwanych kosmetycz-nemi, t. j. takich, które wyłącznie albo przeważnie mają za cel usuwanie wad wrodzonych, szpecących, lub przypadłości, których pozostawienie ani życiu ani zdrowiu nie zagraża, lecz istnienie ich przykrość sprawia tylko obarczonemu niemi. Do takich należą np. znamiona wrodzone, szczególnie na twarzy lub szyi, wiele guzów niezłośliwych, przykrych tylko przez obecność swą, palec szósty u ręki i t. p. — Bardzo wiele operacyi t. z w. wytwórczych (ob. Chirurgia plastyczna), jak również csęśćniema-

Studierende“ (Lipsk 1896); P. J. Eichhoff „Praktische Kosmetik für Aerzte und gebildele Laien“ (Wiedeń 1902; wyd. 2-e). Ze stanowiska odrębnego mówi Tardif oK-achwpra-cy bardzo ciekawej p. n. „Les odeurs et les parfums, leur influence sur le sens génésique“

D-r J. P.

S. K.

s. K.

s. K

8. K

S. K.

Kosmiczna meteorologia, tłómaczenie objawów atmosferycznych na ziemi przez wpływ niebieskich, jak księżyca zwłaszcza, wogólności zatem toż, co astrometeorologia (ob.).

Kosmiczne ciała, bryły kosmiczne, bryły Platona, nazwa pięciu wielościanów foremnych, do których pitagorejczycy sprowadzali atomy pięciu żywiołów (ob.). Atomy ziemi posiadać miały formę sześcianów, atomy ognia formę czworościanów, powietrza formę ośmiościanów, wody formę dwudziestościanów.

Świat cały miał być ograniczony dwunasto-ścianem, skąd Zeller wnosi, żę według Jpitago- j wycb. Podstawy takiej K-i naukowej położył

ła ortopedyi (ob.) także do K-i lekarskiej szczegółowej zaliczona być może, do niej w znacznej mierze należy też stosowanie członków sztucznych (ob.), nieraz tylko w widokach K-i zalecane, a prawie zawsze dające się zastąpić przyrządami prostszemi i dla chorego w użyciu wygodniejszemi. Zdobyczą najświeższą K-i lekarskiej jest wstrzykiwanie pod skórę parafiny rozpuszczonej, która następnie tam tężeje; za pomocą zabiegu tego udaje się podnoszenie nosów zaklęsłych, przywracające im wygląd kształtny, lub wygładzanie innych braków podobnych (por. A. E. Stein „Paraffin-Injektionen. Theorie und Praxis“ Stuttgart 1904; z 81 ryc.). Do K-i, w której użyteczność przeważa stanowczo nad chęcią upiększania, należą zęby sztuczne (ob.), znaczenie zaś wyłącznie kosmetyczne mają oczy sztuczne (ob. w Dop.).—Por. Pac hnidł a, Mydło (toaletowe) i Toaleta. — Literatura: Rimmel „Le livre de parfums“ (Bruksella 1873); S. P i e s s e „Des odeurs des parfums et cosmétiques“ (Paryż 1877, wyd 2-e); Klencke „Diätetische Kosmetik“ (Lipsk 1888; wyd. 4-e); S. P i e s s e „Histoire des perfums et hygiène de la toilette“ (Paryż 1889, z rycinami); Degoix „Hygiène de la toilette“ (Paryż 1891); Hirz el „Toilettenchemie* (Lipsk 1892; wyd. 4); Paschkis „Kosmetik für Aerzte“ (Wiedeń 1893); G. Druetti „L’arte dei cosmetici in rapporto coll’igiene“ (Rzym 1894); P. Thimm „Therapie der Haut-und Geschlechtskrankheiten nebst einer kurzen Kosmetik für Aerzte und

(Paryż 1899).

Kosmetyka lekarska, ob Kosmetyka.

Kosmetyki czyli piększydła ob. Kosmetyka.

Kosmiczna fizyka, dział astronomii, zajmu-cy się budową fizyczną ciał niebieskich, toż co astro-fizyka. Ob. Astronomia.

Kosmiczna materya, substancya pierwotna świata, z której rozwijać się mają ciała niebieskie, w szczególności substancya, z której składają się mgławice (ob.).

s. K.

rejczyków dwudziestościan miał być formą atomów eteru, który jako piąty żywioł tworzył sklepienie niebios. Według tego sądzą niektórzy historycy matematyki, że z wielościanów foremnych dwunastościan odkryty został. (Por.

M. Cantor „Vorlesungen über Geschichte der Mathematik“). Nazwa brył Platona stąd pochodzi, że o rzeczy tej jest mowa w dyalogu Platona, w którym Tymeusz Lokryjczyk opowiada o powstaniu świata według poglądów pitagorejskich.

Kosmiczne dynastye Jbogów ob. Kosmogonia.

Kosmiczny, wyraz często używany na oznaczenie tego, co się tyczy świata całego, wszechświata czyli kosmosu, co ma związek ze wszyst-kiemi ciałami niebieskiemi, lub co ma pochodzenie zaziemskie. Ob. Kosmos, Kosmologia.

Kosmiczny eter, eter wszechświatowy, substancya hypotetyczna wypełniająca wszechświat. Ob. Eter wyraz „kosmiczny“ dodaje się dla wyróżnienia od zwykłego eteru chemicznego.

Kosmiczny pył, pył żelazisty (ob. Kryo-konit), napotykany niekiedy na ziemi, znaleziony zwłaszcza przez Nordenskjölda na śniegach podbiegunowych. Czy wszakże pył ten jest rzeczywiście pochodzenia kosmicznego, czy też powstaje ze starcia meteorów, jest to rzecz wątpliwa. (Ob. Gwiazdy s p a d a j ą c e).s-K-Kosmki jelitne ob. Jelito.

Kosmogonia, nauka o powstaniu świata. Pytanie o stworzeniu świata, jak się zrodził, jak powstał z nicości, po wszystkie czasy zaprzątało ciekawość ludzką. Zanim jeszcze najprostsze objawy świata rozpoznał, zanim nauczył się ruchy ciał niebieskich śledzić, gdy wiadomości jego o świecie nie przekraczały bezpośrednich wrażeń zmysłowych, już snuł człowiek rojenia o początku świata, wiążąc wszędzie kosmogoniczne swe pomysły z wyobrażeniami religijnemi. Szczupły zasób wiedzy pierwotnej nadawał pomysłom tym charakter osobliwie ograniczony; jak drobnym przedstawiał się świat w przestrzeni, tak też i w ciągu czasów nadawano mu byt krótkotrwały. Według znanej i powszechnie przyjmowanej legendy hebrajskiej świat cały w ciągu dni sześciu stworzony i z nicości naraz do pełnego bytu powołany został. Idea przeobrażeń stopniowych i rozwoju ciągłego obca była dawnym tym poglądom. Jednakże „chaos“ pierwotny Greków, surowa bezkształtna mieszanina wszelkich elementów, z której się świat ze wszystkiemi tworami swojemi wyłonił, nie odbiega zbyt daleko od dzisiejszych naszych wyobrażeń, gdy stan pierwotny brył niebieskich u-patrujemy w rozrzuconych po niebie mgławicach. Niewątpliwie, i dziś K. przebywać musi w dziedzinie domysłów i hypotez, te jednak opierać się już mogą na ścisłych zasadach nauko-dopiero filozof Kant w połowie XVIII wieku. Uderzony zgodnością, jaką napotykamy w biegu planet i w rozkładzie ich dróg (ob. Pla-nety), zrozumiał Kant, że jednolitość taka nie może być dziełem przypadku i daje się jedy-nie pojąć, jeżeli przyjmiemy, że wszystkie bryły? system słoneczny składające, w początku wszechrzeczy stanowiły wspólne zbiorowisko materyi pierwotnej, z której wytworzyły się stopniowo przez skupienie cząstek wzajemnemu przyciąganiu podległych. W 40 lat później Laplace, autor mechaniki nieba, dla tychże samych, co Kant, względów wniósł również, że planety wspólne mieć musiały źródło. Nie cofając się wszakże aż do chaosu pierwotnego, przyjął za początek słońce, otoczone w tej odległej epoce atmosferą, wraz z niem ^wirującą dokoła osi i sięgającą aż poza najdalsze planety dzisiejsze. Obserwatorowi dalekiemu pierwotne to słońce wydawałoby się mgławicą formy zaokrąglonej z zagęszczeniem środkowem, tworzącem gwiazdę zamgloną. Z wirującej tak mgławicy przez jej stopniowe oziębianie i idące za tem skupianie, powstawanie planet tło-maczyło się już według zasad mechaniki. Pod tym względem wywody Laplace’a odstępowały znacznie od poglądu Kanta, ponieważ wszakże w zasadniczej swej myśli obie hypotezy odwołują się do mgławicy pierwotnej, określono o-bie jako hypotezę nebularną czyli m g ł a w i c o w ą~i obejmuje się je zwykle wspólną nazwą teoryi Kanta i Laplace’a. Obok wszakże tych twórców teoryi nebularnej pominąć nie należy i Williama Herschla, który sam odkrył setki mgławic i dostrzegł w nich przejścia stopniowe, kolejne stany coraz dalej zachodzącego skupiania, powolne ich przeobrażanie w gwiazdy. Hypoteza nebularna przedstawiła mu się jakby wypisana na niebie. 0-gół ciał niebieskich daje się łatwo sprowadzić do trzech typów zasadniczych: mgławic, gwiazd i planet, a K. dzisiejsza przyjmuje, że każde ciało niebieskie w rozwoju swoim przechodzi przez trzy podobne stopnie czyli fazy. Powstaje z mgławicy, która przez zagęszczanie i skupianie wytwarza gwiazdę czyli słońce, jaśniejące na niebie, dopóki przez powolne stygnięcie nie zamieni się w bryłę ciemną, jak planety układu słonecznego, a w szczególności jak ziemia nasza. Dopóki pierwotna materya kosmiczna pozostaje w zupełnem rozproszeniu, jakby w stanie ultragazowym, jest dla nas niewidzialna i o istnieniu jej nic zgoła nie wiemy. Ukazuje się dopiero, gdy w dostatecznem skupieniu świecić zaczyna. W wielu okolicach nieba potężne teleskopy wykryły obszary, często kilkakrotnie rozleglej sze aniżeli tarcza księżyca, osnute nader słabym połyskiem białawym; są to może pierwsze objawy gromadzącego się tworzywa, zaród początkowy świata kiełkującego. Wyższy stopień tego rozwoju wskazują nam mgławice nieregularne, chaotyczne jeszcze, uderzające dziwacznością form swoich (ob. Mgławice); materya rozproszona ledwie się w nich wiązać zaczyna w pierwiastki chemiczne. Zwolna jednak, z biegiem czasu, wytwarzają się pewne ogniska centralne, ściągające ku sobie z okolic rozrzucone cząstki materyi; pod wpływem wzrastających przycią-gań układ ich i ruchy stają się bardziej prawidłowe, prądy materyi dokonywają się w pewnym porządku, powstają określone formy mgła-wic, s p i r aln e, pierścieniowe, eliptyczne. Wskupieuiach tych jądra wzmagają się, stają się wyraźniejsze; widmo linijne, gazowe (ob. Analiza spektralna) występuje na tle widma ciągłego, materya lotna ulega częściowemu skropleniu, mgławica przeobraża się w gwiazdę, albo też rozległe zbiorowisko gwiazd wytwarza. Zapewne, cała ta historya nie jest jasna dostatecznie i pełna. Stan nebularny jest niejako okresem bajecznym w dziejach ciał niebieskich; zbyt słabo znane są dotąd własności materyi tak niesłychanie rozrzedzonej, dzieje więc mgławicy w ogólnikowy tylko sposób kreślić można. Dopiero, gdy! bryła niebieska staje się już słońcem i jako gwiazda występuje, historya jej nabiera pewności, oprzeć się bowiem może na dokumentach zebranych przez obserwacyę, a zwłaszcza dostarczonych przez analizę spektralną. Gdy rozpalona bryła żelazna zwolna stygnie, z białej staje się kolejno żółtą i czerwoną, zanim zgaśnie i ściemnieje. Według tego trzy typy gwiazd (ob. Gwi a-z d y), gwiazdy białe, żółte i czerwone, są to słońca różnej temperatury, rozmaite fazy stygnięcia przechodzące. Zestawienie to nie jest zupełnie ścisłe, gasnąca bowiem bryła metalowa zmienia swą barwę przez kolejną utratę promieni fioletowych, niebieskich, zielonych, gdy przeobrażanie się barwy gwiazd następuje wskutek coraz silniejszego pochłaniania jej światła przez wzmagającą się atmosferę, daje to jednak obraz przybliżony do przebiegu rzeczywistego. W kulminacyjnym punkcie swego rozwoju, w fazie początkowej swego stanu słonecznego, posiada bryła niebieska jądro rozżarzone do białości, otoczone atmosferą złożoną z wodoru; świeci jako gwiazda biała i daje widmo z nielicznemi tylko liniami ciemnemi. Wskutek zastygania stopniowego jądro się powiększa, coraz silniej rozwija się w niej warstwa chłodniejszych gazów metalicznych, pochłaniających światło i zdradzających się obecnością linij ciemnych, jak w widmie słonecznem. Gdy temperatura gwiazdy obniża się jeszcze bardziej, składające atmosferę jej pierwiastki wiązać się już mogą w połączenia chemiczne, które ujawniają się obecnością smug szerokich w widmach. Gwiazda zmierza do kresu swego peryodu słonecznego, na jej powierzchni rozwijają się plamy coraz obfitsze, blask jej staje się chwiejny, u schyłku swego świeci jako gwiazda zmienna. Przy dahzem ziębnięciu gwiazda okrywa się skorupą zakrzepłą, traci zdolność świecenia, przechodzi w bryłę ciemną

ruch, któremu ulegały, gdy w skład pierścienia wchodziły, rodząca się więc planeta toczy się dalej dokoła słońca, a zarazem w tymże kierunku wiruje dokoła swej osi wraz z swą atmosferą rozpłomienioną, dając zmniejszony obraz wirującej bryły słonecznej. Powtarza się tu zatem przebieg podobny; przy dostatecznej rozległości oddzielają się skrajne warstwy atmosfery planety, jako pierścienie, z których w dalszym ciągu skupiają się, planety drugorzędne czyli księżyce. Gdyby pierścień dostatecznie był jednorodny, proces zagęszczania dokonywałby się jednostajnie w całym jego obwodzie, nie mogłaby się rozwinąć bryła górująca, porywająca wszystką jego masę, a zamiast jednej planety wielkiej wytworzyłaby się gromada rozrzuconych planet drobnych. W ten sposób powstać mogła grupa asteroid, krążących dokoła słońca między Marsem a Jowiszem, a wyraźniejszy jeszcze przykład takiego pierścienia zakrzepłego nastręcza pas o-taczający Saturna (ob.), złożony niewątpliwie ze zbiorowiska gęsto rozsypanych, drobnych bryłek meteorycznych.—Tak się przedstawia teorya K. Laplace’a. Według niej zatem planety zrodziły się ze słońca, a księżyc z planet; planety skrajne układu słonecznego powstały wcześniej, aniżeli planety bliższe słońca. W -hypotezie tej łatwo znajduje się też miejsce dla komet, mogą to bowiem być strzępy, odrywki, przy formowaniu się światów pozostałe (ob. K o me t y).—Historya układu słonecznego nie da się wszakże przenieść bezpośrednio do wszystkich gwiazd innych, nie może być historyą powszechną wszechświata, nie wszystkie bowiem słońca i ich systematy według jednakiej modły są wytworzone. Świadczą o tem liczne gwiazdy podwójne i zbiorowiska gwiazd. W układach takich proces skupiania się materyi pierwotnej dokonywać się musiał w sposób mniej lub więcej odmienny, ale i w obrębie samego układu słonecznego hypoteza Laplace'a nie wszystko dobrze tłó-maczy. -- Gdy Laplace teoryę swoją rozwijał, wszystkie znane bryły układu słonecznego przedstawiały w ruchach swoich zgodność zupełną, zarówno bieg ich postępowy dokoła słońca i planet, jak i obrót ich osiowy dokonywał się w kierunku jednakowym, od zachodu na wschód; odkrycia wszakże późniejsze ład ten zakłóciły. Poznano mianowicie, że księżyce planet skrajnych, Urana i Neptuna, krążą dokoła słońca w kierunku przeciwnym, czyli mają ruch wsteczny, a odstępstwo to, którego hypoteza Laplace’a nie tłómaczy, dało podnietę do nowych pomysłów o początkach układu słonecznego. Największy z nich rozgłos zyskała hypoteza Faye’a, według której słońce nie jest bynajmniej najstarszą bryłą układu; nim z mgławicy pierwotnej wytworzyło się jądro centralne, formowały się wcześniej pierścienie bez skupienia wewnętrznego, według

i nie jest już dla nas widzialna. Okres ten bytu ciała niebieskiego nazywa się planetarnym, telurycznym albo ziemskim, nie znaczyło wszakże by znamionomał on bryły jedynie rzędu takiego, jaki zajmuje ziemia nasza i inne planety; w przestrzeni świata rozrzucone są niewątpliwie i bryły ciemne wymiarów słonecznych, gwiazdy zastygłe, które obecność swoją wyjątkowo tylko zdradzają, gdy gwałtowną katastrofą nagle rozpłomienione ukazują się nam chwilowo jako gwiazdy nowe (ob.), albo też gdy są towarzyszami innych gwiazd i sąsiedztwem swojem ruch ich obiegowy powodują. Ponieważ jednak bryły wymiarów wielkich zasób swój ciepła dłużej przechować mogą, pomiędzy zastygłemi ciałami niebieskiemi przeważają zapewne gwiazdy mniejsze, satelity, planety. W okresie tym warunki bytu stają się zupełnie odrębne; żar, jakim gwiazda płonęła, kryje się głęboko w jej wnętrzu, a w warstwach wierzchnich dokonywają się procesy chemiczne i geologiczne, których domyślać się można jedynie z tego, co o ziemi naszej wiadomo. Sam początek ziemi i planet, jak już omówiono, odnieść należy do wspólnej ze słońcem mgławicy pierwotnej. Jeśli wyobrazić sobie, wraz z Laplace’m, taką rozległą masę obłokowatą, rozżarzoną i wirującą zwolna dokoła osi, a historya dalsza rozwija się stąd według zasad mechaniki. Wskutek ciągłego promieniowania rozżarzona ta masa traci swe ciepło, zastyga stopniowo, zagęszcza się tedy zwolna, a w miarę, jak coraz bardziej się skupia, szybkość jej obrotu wzrasta, aż nadchodzi chwila, gdy na kresach atmosfery siła odśrodkowa, przez ruch obrotowy wzbudzona, równoważy się właśnie z siłą ciążenia, z przyciąganiem przez jądro środkowe wywieranem. Wtedy skrajne części odrywają się i oddzielają w postaci pierścienia wirującego w tymże samym kierunku, w jakim obraca się i cała masa, której wnętrze pozostałe dalej się zagęszcza, dopóki w jej warstwach granicznych siła odśrodkowa nie dojdzie do równowagi z przyciągauiem, przyczem nastąpi oddzielenie drugiego podobnego pierścienia, a cały ten proces powtarza się dalej. W ten sposób wreszcie bryła słoneczna nie będzie już otoczona atmosferą jednostajnie dokoła niej rozpostartą, ale szeregiem rozżarzonych pierścieni obłokowatych, wirujących zgodnie w jednakim z nią kierunku. Tak utworzone pierścienie ulegają przeobrażeniom dalszym. Od początku już zapewne nie mogą posiadać jednolitości zupełnej, a przy chłodnięciu części gęstsze skupiają się i stają odśrodkami, około których wskutek przyciągania skupia się masa z okolic dalszych; tak wytworzone odśrodki przeważają jedne nad drugiemi, pociągają się nawzajem, aż wreszcie wszystka materya pierścienia gromadzi się w jedną bryłę, złożoną z jądra gęstszego i rozległej atmosfery gazów rozpalonych. Wszystkie te czystki zachowują

za-

wzoru, jaki obecnie nastręczają mgławice pierścieniowe. Z pierścieni tych wytwarzały się planety, gdy pozostała materya gazowa skupiała się zwolna w centralną bryłę słoneczną. Jedne więc planety mogły się wytworzyć wcześniej aniżeli samo słońce, inne później dopiero; w obu tych razach warunki przyciągania w obrębie mgławicy były różne, a tą drogą dają się wyjaśnić odstępstwa pewnych ruchów od prawidłowości ogólnej. — Jakkolwiek hypoteza Faye’a zdaje dobrze sprawę z wielu szczegółów, nastręcza jednak także pole różnym zarzutom, wydaje się nadto nieco sztuczną. Teo-rya Laplace’a, chociaż nie jest też wolna od niedokładności i w wielu punktach wymaga uzupełnień, najwięcej jeszcze zadawala. — Jeżeli jednak samo formowanie się światów, kolejne przeobrażenie się mgławicy pierwotnej w bryły układu słonecznego, wyjaśnienia pełnego dotąd nie zyskało, to przynajmniej z większą pewnością ująć można sprężyny tego procesu olbrzymiego, źródła energii, która mu podnietę daje, polega bowiem na ciągiem wywiązywaniu się ciepła z ruchu i na ciągłej utracie ciepła przez promieniowanie. Gdy pod wpły wem wzajemnego przyciągania się swych części, co za nieodłączną własność materyi uznano, zarodkowa substancya mgławicy skupia się i zagęszcza, wzbudza się stąd ciepłp, które ją rozgrzewa i rozjaśnia, co i teraz jeszcze zapewne dzieje się ze słońcem (ob.). Zagęszczając się i ogrzewając, bryła niebieska stygnie zarazem przez promieniowanie, a które z tych dwu działań sprzecznych przeważa, zależy to od jej budowy fizycznej, od stanu skupienia, jaki w okresie danym posiada. Dopóki pozostaje w stanie lotnym, słabą tylko posiada zdolność wysyłania promieni, a ciepło przez szybkie skupianie się masy rozbudzane, góruje nad ciepłem przez promieniowanie wciąż trwjącem: tworzące się słońce rozpala się coraz wyżej. Przy znacznie wszakże posu-niętem skupieniu zagęszczanie dalsze oporniej już idzie; następuje okres, gdy między wytwarzaniem się ciepła a jego utratą zachodzi pewna równowaga, wywiązujące się ciepło wynagradza właśnie ciągły ubytek. Równowagę taką w stanie płynnym podtrzymywać może prądowanie materyi, substancya bowiem zewnętrznych warstw słońca, która ciepło wysyła, gęstniejąc przy stygnięciu, musi się cofać ku wnętrzu, podczas gdy gorętsza substancya płynna pędzona jest z głębi i wydostaje się na powierzchnię. Taka wszakże wymiana materyi gorętszej i chłodniejszej przerywa się, skoro gwiazda zastygająca przybiera skorupę zakrzepłą. Powierzchnia ciała stałego otrzymywać może ciepło z warstw głębszych jedynie przez przewodnictwo, a dopływ taki nie może już wynagradzać ubytku, stygnięciem powierzchni powodowanego; bryła zatem na powierzchni swej krzepnąca rychło żar swój utracić musi, pokrywa się powłoką ciemną

1    przechodzi do rzędu brył wygasłych, telurycz-nych, a w przestrzeni snują się zimne zgliszcza gorejącego niegdyś słońca. W naszych pojęciach kosmogonicznych „koniec świata“ przedstawia się jako następstwo konieczne przebiegu prawidłowego i naturalnego. Starano się nawet do historyi tej wprowadzić uzupełnienie chronologiczne. W. Thomson obliczył mianowicie, że przez skupienie i zagęszczenie mgławicy pierwotnej, rozpościerającej się w granicach dzisiejszego układu planetarnego, nasza bryła słoneczna zyskała zasób ciepła, który przy o-becnem natężeniu promieniowania mógłby starczyć na ⁵ 8 milioDÓw lat. Obliczenie to polega na przypuszczeniu, że ilość ciepła przez słońce wysyłanego, była zawsze jednaka; jeżeli w czasach ubiegłych promieniowanie dokonywało się żywiej, przeciąg istnienia słońca był krótszy. Uwzględnienie zaś innych jeszcze okoliczności ubocznych prowadzi do wniosku, że okres, przez który słońce jest w możności wysyłania ciopła dostatecznego do utrzymania ziemi w obecnym jej stanie, nie przenosi jakich 10 milionów lat. Liczby te oczywiście względną tylko mają wartość i zaufania pełnego budzić nie mogą. Chronologię posiada dokładna tylko history a, a dzieje powstania świata hypotetyczny mieć mogą jedynie charakter. Już sam ten wzgląd wszakże, że zasady K-i dzisiejszej otwierają drogę do ścisłych rozważań matematycznych, daje argument na jej ko rzyść przemawiający.—Por. Laplace „Exposition du système de monde“ (2 t. 1796, wyd.

5-e 1824); Klein „Entwickelungsgeschichte des Kosmos“ (1874); Moldenhauer „Das Weltall und seine Entwickelung“ (wyd. 2-e,

2    t., 1884); Faye „Sur l’origine du monde“ (wyd. 3-e 1896); S. Kramsztyk „Wszechświat i jego rozwój“ („Poradnik dla samouków, t. 5, 1903), oraz „Czas“ („Szkice Przyrodnicze“, zbiór I, wyd. 2-e, 1904).

Kosmogonia (według filozofii pier-. wotnej). Poglądy pierwotne, dotyczące początków wszechświata, odznaczają się bodaj jeszcze większą naiwnością, aniżeli pojmowanie jego istoty. Uważając tak zwane żywioły oraz ciała niebieskie, ziemię itd. za istoty żyjące, umysł pierwotny przenosi na nie namiętności ludzkie i stosunki społeczne, a między innemi wiąże je w stadła małżeńskie, które wydają na świat potomstwo, to zaś w wszechświecie istnieniem swojem wywołuje nowe zjawiska. Rozwój Kosmosu więc przeinacza się w dzieje społeczeństwa, dokładniej: w dzieje dynastyi nadprzyrodzonej a rozmnażającej się, w której łonie niekiedy wybuchają niesnaski i toczą się krwawe zapasy. Naturalnie, powiązanie to rodowodowe dynastów nadprzyrodzonych bywa bardzo odmienne u różnych ludów, w zależności od mnóstwa czynników, ale istota zawsze pozostaje tą samą: ewolucya wszechświata to dzieje rodziny lub rodzin nadprzyrodzonych, in-nemi słowy to teogonia (ob.). Np. u Mao-rów Ziemia i Niebo są rodzicami wszystkiego co jest na świecie, ludzie zaś, zwierzęta i rośliny są ich potomstwem. Niebo, Rangi, i Ziemia, Papa, jako stadło małżeńskie leżały nawzajem w objęciach, pomiędzy niemi panowały ciemności, a młodzi bogowie, przez nich zrodzeni, musieli przebywać w takim mroku. Był tam Tumatuenga, bóg wojny, Tanę Mahute, bóg lasów w postaci rośliny, Tawhiri Matea, bóg wiatru, Tangaroa, bóg oceanu, wreszcie bogowie roślin dziko rosnących i uprawnych. Nie mogąc dłużej wyżyć w takich warunkach, bogowie ci zaczęli się naradzać, w jaki sposób rozłączyć rodziców. „Lepiej będzie — rzekł bóg lasów—gdy się rozdzielimy tak, żeby Niebo było przed nami, Ziemia zaś pod stopami naszemi. Niechaj Niebo będzie nam obce, lecz Ziemia zostanie z nami i żywi nas jako matka“. Różni bogowie kolejno próbowali urzeczywistnić ten pomysł, ale nadaremnie, i dopiero Tanę Mahute zdołał dokonać tego. „Patrzcie -- opiewa myt — jak odpoczywa on chwilę. Teraz oparł się silnie głową o matkę Ziemię, wzniósł nogi, oparł je o ojca Niebo, wytężył nogi i członki w ogromnym wysiłku. Rangi i Papa zostali rozłączeni i krzyczą głośno, jęczą i narzekają. Ale Tane-Mahute nie zaniechał zamiaru, wyparł niebo wysoko, wysoko nad siebie, ziemię zaś w głąb wcisnął“. Tylko jeden z bogów, ojciec wiatru i burzy, zaprotestował przeciw rozdzieleniu rodziców, udał się za ojcem w górne przetwory, zamieszkał w bezpiecznych jaskiniach nieba, pałając nienawi-ścię do braci i zaprzysiągłszy im zemstę. Odtąd ciągle napada na lasy: z jaskini nieba wyszły potoczne a wściekłe huragany i szalone a dzikie wpadły na lasy. Tanę Mahute i lasy jego odpoczywały bez troski, nie oczekując wroga, gdy szalona burza rzuciła się na nie, druzgotać zaczęła drzewa i walić o ziemię, poczem uderzyła na morze, chłoszcząc je i stwarzając bałwany. Bóg wód, Tangaroa, wraz z częścią dzieci swoich, tj. rybami i płazami, zaczął uciekać: ryby pochowały się w głębinach, płazy schroniły się na ląd pomiędzy gąszcze leśne. To doprowadziło do waśni pomiędzy bogiem wód a bogiem lasów. Tanę uzbroił przeciw morzu potomstwo Tamatuengi, boga wojny: dał ludziom drzewo na łodzie, dzidy i ości, oraz włókna ni sieci aby tępili ryby, dzieci morza. Dlatego ocean wciąż, mszcząc się za to, podmywa brzegi i lasy, unosi domy, zatapia łodzie. Bóg wiatrów, sprawiwszy te skutki, nie uspokoił się, ale szukał dalszych ofiar i napada na braci, rodziców pokarmu dziko rosnącego i uprawnego, lecz matka Ziemia schowała ich w miejscu bezpiecznem, tak, iż nadaremne były wszelkie jego zachody. Sprawca tylu nieszczęść miał jeszcze trudniejszą przeprawę z bogiem-ojcem ludzi. Bóg-ojciec ludzi zaczął przemyśliwać nad zemstą względem braci, którzy go opuścili w tej walce. Zaczął wyrabiać pętle i chwytać ptaki i zwierzęta, siećmi wyciągał ryby, odnalazł w ziemi słodkie kartofle oraz wykopał korzenie dziko rosnących roślin i suszył na słońcu. Pokonał czterech braci i ich potomstwo, ale nie zdołał ujarzmić wiatrów, którzy napadają na niego i na jego dziatwę zarówno na lądzie jak i na morzu. Niebo zaś po dzień dzisiejszy pozostaje odłączone od ziemi, acz miłość ich trwa po dawnemu: ciepłe i słodkie westchnienia jej kochającego łona wznoszą się ku niebu z gór lesistych i dolin, a ludzie je nazywają mgłą. Bezbrzeżne zaś niebo tęskni w czasie długich nocy do swej ukochanej i spuszcza często łzy na jej piersi—rosę. Początki tego mytu wraz z rodowodami są bardzo przezroczyste. Upostaciowano jako bogów siły przyrody i umieszczono je w przyjacielskim lub wrogim do siebie stosunku, odpowiednio do ich zachowania się wzajemnego. Niebo i ziemia występują jako istoty pierwsze, połączone nawzajem stosunkiem małżeńskim — pogląd bardzo powszechny u ludów pierwotnych. Ale wywody idą dalej, albowiem nie poprzestają na związku małżeńskim Nieba i Ziemi, ale sięgają okresu wcześniejszego i wyprowadzają obie te postaci rodzicielskie z chaosu. Tego rodzaju próbę można już odnaleźć u wspomnianych Maorów N. Zelandyi, którzy na początku, wśród chaosu i ciemności, stawią słowo (X070Ç):

...Z poczęcia rośnięcie,

Z rośnięcia nabrzmienie,

Z nabrzmienia myśl,

Z myśli wspomnienie,

Ze wspomnienia pożądanie.

Słowo staje się płodnem,

Łączy się ze słabem światłem,

Rodzi Noc,

Z Nicości poród..,

...Wydał atmosferę która jest nad nami,

Ta atmosfera nad nami łączy się z niebem

[błyszczącem.

Niebawem zrodziło się słońce.

Wtedy przyszedł na świat księżyc. Postawiono ich na górze jako oczy niebios, Niebiosa zaczęły dawać światło.

Niebo nad nami połączyło się z ziemią,

I wydało na świat wyspy.

Warto zatrzymać się także nad K-ą Zuń-czyków. Oto na początku istniał Awonawilona, „stwórca wszystko w sobie zawierający“. W ciągu wielu wieków prócz niego nic nie istniało, jeno mroki i pustka się kłębiły. Awonawilona począł myśl w sobie: „słowo“, i uzewnętrznił ją, wskutek czego „męty wzrostu“, tj. ofiary zdolne do wydania z siebie przedmiotów dojrzałych, wyłoniły się i podniosły. Za sprawą swej wewnętrznej a wrodzonej mądrości, „Stwórca wszystko zawierający“ przybrał kształty słońca, a z jego ukazaniem przetwory napełniły się światłem, opary zgęstniały i spadły, powstało morze, świat otaczające. Z kawałka nabłonka Ojciec słonie stwo-

rzył, zarodkową materyę bliźniaczych światów (ob. Kosmos), nasycajac i zapładniając nią wszystkie wody. Od ciepła jego promieni morze zazieleniało, na nim wystąpiła piana, coraz rozleglejsza i gęstsza, aż wreszcie zamieniła się na „Poczwórność“ (tj. cztery światy bliźniacze), która zawarła w sobie „Macierz-Ziemię* i „Wszystko pokrywającego Ojca-Nie-bo*. Oba te bliźnięta, Ziemia i Niebo, leżały wśród wód w uścisku i ze związku swego wydały ludzi i zwierzęta, którzy dojrzeli w poczwórnej macicy Ziemi. Poczem Ziemia odepchnęła Niebo i spadła w objęcia wód dolnych Niebo zaś znalazło się w objęciu wód górnych.

urywkowych wyjaśnień, sięgają czasów najodleglejszych, aż wreszcie zwolna łączyły się, powstawały wątki rozeglejsze, które w końcu wydały z siebie cały zrąb K-i, naiwnej i nieokrzesanej z punktu naszych z /patrywań, K-i, która właściwie była teogonią, ale która bądź co bądź była na drodze postępu umysłowego czynem wielkim a doniosłym—pierwszą próbą ogarnięcia całego wszechświata. Ale próba ta stała się przeszkodą dalszego rozwoju: gdy nadeszła chwila naukowego tłomaczenia, wszelkie wyjaśnienie zakrawało na świętokradztwo.—Powyżej zaznaczono iż przytoczone pierwiastki powtarzają się w mitologiach ludów cywilizowanych. U Fenicyan istniała pierwotnie atmosfera, mącona wciąż i w ruch wprawiana przez wiatry—coś w rodzaju wrzącego chaosu, bez granic i kształtów. Wiatr zakochał się we własnym żywiole, odwrócił się w sobie, a stąd powstała Żądza. Z tego aktu wyszedł M Ô t, rodzaj gliny wilgotnej, z której rozwinęły się zarodki jestestw żyjących—miał on kształty jaja, a w nim mieściły się: słońce, księżyc, gwiazdy i planety. Znaną jest powszechnie teogonia Greków: na początku był Chaos, pierwszy ze wszystkich bytów, a po nim dopiero nastała ziemia mająca szerokie łono, Tartar i E-ros. Chaos wydał potomstwo (Noc i in.), które z siębie zrodziło Dzień i Eter (powietrze), Ziemia zaś wydała na świat Niebo, które stało się jej mężem, a z nim miała Okeanosa i Tytanów, wreszcie potwornego Kronosa, drwiącego nieustannie z ojca. Niebo, Uranos, pozbawiał dzieci swoje światła i zamykał je w łonie ziemi. Niezadowolone takiem trakto-

Jak wszystkie jestestwa nadprzyrodzone, Ma-cierz-Ziemia i Ojciec-Niebo były zmienne jak dym na wietrze, jak myśli lotne i jako tancerze w maskach przybierały kształty dowolne a Macierz-Ziemia była ciepła jak kobieta, Ojciec-Niebo zimny jak mężczyzna. W mitach Maorów i Zuńczyków przesuwa się przed badaczem całe pasmo istot-żywiołów: cbaos jest jego ogniwem początkowem, człowiek —ostatnim.

waniem, a porozumiawszy się z matką, która daje im do ręki żelazo, postanawiają zemścić się na ojcu. Kronos dokonywa tego, gdy roz-namiętnione Niebo zbliża się do ziemi i z krwi jego rodzą się potwory olbrzymie, furye i t. d. Nastaje druga dynastya bogów i Kronos, strącony przez syna swego Zeusa. Ob. Chaos, Kosmos, Logos i Niebo, Noc, Słońce, Wiatr, Wegetacyjne bóstwaZiemia.L- K-Kosmografia (z grec. Kosmos, świat), opis wszechświata. Zwykle pod nazwą K. rozumie się popularny i treściwy wykład astronomii, do nauki szkolnej zastosowany. K. uważana być może jako niezbędna propedeutyka do wykładu

ścisłego różnych działów astronomii. Co do li-

s. K.

Naturalnie, te rodowody i pojęcia nie powstały od jednego razu. Przeciwnie, tworzyły się zwolna i długo, a przytoczone wywody są jakby uwieńczeniem bardzo długiej pracy przygotowawczej. Pojęcie o Ojcu-Słońcu i Ojcu-Nie-bie, o Macierzy-Ziemi, o wyłanianiu się wszystkiego z chaosu, były wnioskami, wysnutemi przez umysł pierwotny ze szczupłego i nienau-kowo przetrawionego zasobu faktów. Wyłanianie się mgieł z mroków chaosu, opadanie ich pod działaniem słońca jest jedynie przeniesieniem na wszechświat tego, co człowiek postrzegał codziennie podczas wschodu słońca i corocznie z nastaniem wiosny. Na poparcie twierdzenia, iż z oparów powstało życie, Zuńczyk powołuje się na to, iż tak samo pod działaniem zapładniających deszczów wiosennych ziemia rok rocznie pokrywa się roślinnością, tym źródłem wszelkiego życia. Zapładniające działanie deszczów, które spadają z „nieba*, również posłużyło do wyprowadzenia wniosku o stosunku małżeńskim nieba do ziemi; złudzenie zaś wzrokowe, iż niebo ku wieczorowi zbliża się do ziemi, dostarczyło nowego potwierdzenia (wyjaśnienia te są wzięte od Zuńczyków) co do istnienia pomiędzy niemi stosunku małżeńskiego. Powszechność tego rodzaju wywodów składa zresztą świadectwo najwymo- teratury, ob. Astronomia, wniejsze na korzyść wniosku, iż ogniwa przy- Kosmologia (Kosmonomia, Uranolo-toczonych wywodów nie przedstawiają jedynie gia), nauka o wszechświecie, wogólności toż płodu zgoła nieokiełzanej wyobraźni, ale są co astronomia (ob.). Nazwa ta zresztą rzad-wynikiem powierzchownego doświadczenia i źle ko jest używana, występuje najczęściej w ró-wytłumaczonych spostrzeżeń. Odnaleźć je mo- żnycb systematach nauk, które rozmaicie o-żna w K-i budyjskiejj i semickiej, aryjskiej kreślają zakres wiedzy nazwą tą obejmo-i egipskięj, druzkiej, u wielu ludów pierwo- wany. Gdy wykracza poza granice nauki tnych. Wszędzie ziemia i niebo występują ja- ścisłej i schodzi się z rojeniami niby fllozoficz-ko małżonkowie, przyczem ziemia jest kobietą, nemi i mistycznemi, by z nich wysnuć zasady niebo-mężczyzną; wszędzie z ciemności i chao- do pojmowania wszechświata, staje się ko-su wyłoniły z siebie wszystkie kształty i zja- smozofią, do której też i astrologię (ob.) wiska. Prawdopodobnie, pojęcia te, w formie | zaliczyć można. Podobnież rojenia ograniczo-

S. K

więcej jak V₃ powierzchni kuli ziemskiej liczy Decandolle 117. Obecnie liczba ta dosięgała, prawdopodobnie 200. Większość z nich należy do flory bagnisk i wogóle miejscowości wilgotnych. Drugie miejsce zajmuje rośliność pól, uprawnych. I tu po większej części należą pospolite wszędzie gatunki, jak np. Colluna vulgaris (wrzos), Thymus Serpyllum (macierzanka), Capsella bursa pastoris (tąsznik) i w. innych.    J- Trz-

Kosmopolityczne zwierzęta. Do zwierząt

ne do ziemi tylko są więc g e o z o f i ą, która stanowi tytuł książki J. Weinberga (Warszawa

1890).

Kosmonomia, toż co kosmologia (ob.).

Kosmopolity wśród roślin czyli gatunki roślin kosmopolityczne są to gatunki o bardzo szerokiem rozpowszechnieniu geograficznem. Prawdziwie kosmopolitycznych roślin, t. j. takich, któreby zamieszkiwały cały obszar kuli ziemskiej, naturalnie być nie może, ponieważ stają temu na przeszkodzie warunki klimatyczne. Wyjątek chyba mogą tworzyć niektóre bakterye oraz pleśnie. Co się zaś tyczy reszty roślin, to wśród naczyniowych znane są gatunki rozpowszechnione wprawdzie na obu półkulach, lecz zajmujące tam tylko ograniczone obszary. Tak np. z zarodnikowych paprocie: Pterisagulina, Osmunda regalis, z kwiatowych Juneus tenuis, Potamogeton pectinatus, liupia maritina, Zannichelia palustris, Panicuni Crus Galii, Stellaria media (muchotrzew), Solanum nigrum (psianka pospolita), zamieszkują zimne, umiarkowane i ciepłe strefy obu półkul, nie istnieją jednak pod zwrotnikami. Inne znowu gatunki, jak to; Lycopodium clavatum (widłak), Taraxucum vulgare (brodawnik), Montia ri-vularis trafiają się nawet pod równikiem, lecz rosną tam tylko na wysokich górach. Szerokiemu rozpowszechnieniu roślin sprzyja sam człowiek, roznosząc nasiona gatunków pożytecznych, a z niemi i towarzyszących ostatnim chwastów. Wiadomo np., że kartofle, niektóre zboża są uprawiane obecnie we wszystkich częściach świata, o ile tylko pozwalają na to warunki klimatyczne. To samo dotyczy i roślin ozdobnych (róże, chryzantemy). Z chwastów zaś bardzo wiele z Ameryki rozeszło się po wszystkich częściach świata, np.: Oxalis strieta (szczawik wyniosły); Galinsogaparviflora (żółtlica), Erygeron canadense (przymiotno), Elo-dea canadensis (zaraza wodna). Odwrotnie z Europy i Azyi dostały się do Ameryki i Australii niektóre dziko rosnące gatunki, np.: Solsola Kali, Linaria vulgaris (lnica), Sedum acre (roz-chodnik), Potentilla anserina (srebrnik) i t. d. Dokładniej oznaczyć ilość kosmopolitycznych gatunków próbował Decandolle („Prodro-mus systemae naturalis regni vegetabilis“ roku

1824). Wylicza on 18 gatunków kwiatowych, które zajmują mniej więcej połowę obszaru kuli ziemskiej. Większość z nich to pospolite u nas gatunki, np.: Stellaria media, Solanum nigrum, Brunelia vulgaris (główienka), Urtica dioica (pokrzywa), Potagemoton natans. Inne zajmują tylko pewne, daleko od siebie oddalone obszary, czyli inaczej mówiąc, pomimo szerokiego rozpowszechnienia, należą do gatunków „rzadkich“ (Eclipta erecta, Samolus Valerandi). Wskutek nowych odkryć liczba gatunków takich potroiła się, wynosi zatem 54. Stanowią one mimo to bardzo mały procent w ogólnej liczbie kwiatowych. Gatunków zajmujących nie

Wielka Encjkl. fcwiz llu»ti. Zen. 806b Tom I2IIX

kosmopolitycznych należą takie gatunki świata zwierzęcego, które zamieszkują bardzo rozległe przestrzenie kuli ziemskiej, tj. spotykają się w jej najrozmaitszych strefach i klimatach, jakie są wogóle przez istoty żywe zamieszkałe. Z biologii i geografii zwierząt wiadomo, że świat zwierzęcy przystosowany jest do warunków swojego otoczenia, zharmonizowany z nim do pewnego stopnia, i nawzajem, warunki danej miejscowości, jak to: klimat, gleba, układ wód i lądu, środowisko roślinne i t. d. wpływają swoiście na zamieszkujące daną miejscowość zwierzęta: wiadomo, iż każda prawie miejscowość ma wybitny i swoisty do pewnego stopnia charakter swej fauny i flory. Jednak ciało istot uorganizowanych jest do pewnego stopnia podatnem na zmienne warunki otoczenia, może je znosić i nawet przystosowywać się do nich, zresztą i w dwu miejscowościach, przy znacznie nawet odmiennych warunkach życiowych obydwu, zwierzę może znaleźć niezbędne dla swej egzystencyi środki, od których wybitnie życie jego zależy; zwierzęta takie będą jakoby „wybrańcami“ i ich specyal-na zdolność odporna zapewni im rozleglejsze rozpowszechnienie geograficzne. Nie można jednak powiedzieć, aby pewne gatunki spotykały się we wszystkich, zdatnych do zamieszkania miejscowościach kuli ziemskiej, gdyż na to nie pozwoliłyby warunki życiowe tych obszarów, które w poszczególnych wypadkach mogą być bardzo odmienne, tak iż niema gatunku w ścisłym znaczeniu tego słowa kosmopolitycznego, natomiast spotyka się sporo bardzo rozpowszechnionych; gdy jednak zestawi się grupy zwierzęce wyższego rzędu, jak to rodzaje, rodziny, to tu w całej rozciągłości spotkać się można, i nawet dość często, ze zjawiskiem kosmopolityzmu zwierzęcego; będzie to zrozumiałem ze względu, iż gatunek dany żyje w ciasnem, jak gdyby dla siebie specyalnie stworzonem kole warunków, jakie podobne ściśle trudno spotkać w rozmaitych krańcach globu, w rodzajach zaś gdzie spotyka się niekiedy mnóstwo różnorodnych gatunków, rozsiedlanie się na znacznych i odmiennych terenach staje się zupełnie możli-wem, gdyż odmienne gatunki przystosowują się do nieco innych warunków; to samo, w większym jeno stopniu, da się powiedzieć i o rodzinach. Niekiedy zoologowie nazywają kosmo-politycznemi zwierzętami takie ich gatunki, któ*

16

co widać na przykładzie królików w Australii, koni— w Ameryce południowej, świń i wielu innych, wróbli w Ameryce północnej i t. d.; pośrednio nieraz człowiek przyczynia się do skosmopolityzowania wielu gatunków, czego przykład mamy na myszach (Mus domesticus), muchach (Musca domestica), pluskwach (Acanthia lectularia), pchłach {Aphaniptera), karaluchach (Periplaneta orientalis) i t. d. W ubiegłych epokach geologicznych kosmopolityzm wśród zwierząt dosięgał daleko większych rozmiarów, gdyż waruki klimatyczne na kuli ziemskiej, szczególnie w epokach poprzedzających trzeciorzędową, były więcej jednostajne, co umożliwiało mniejszą specyalizacyę poszczególnych przestrzeni globu ziemskiego odnośnie warunków życiowych ; ma nawet pogląd taki wiele dowodów w szczątkach kopalnych istot zaginionych; tak np. na przestrzeni Europy i Azyi spotykane są w pokładach ziemi szczątki tapirów, nosorożców, wielu gatunków małp; znajdują się korale kopalne w obecnych szerokościach znacznie od mórz ciepłych oddala-

St. Min.

8. K.

re na przestrzeni, zajętej przez rodzinę, do której one należą, spotykane są częściej niż inne z tej że rodziny. Kosmopolityzm znacznej ilości gatunków, rodzajów, a nawet i wyższych jednostek systematycznych świata zwierzęcego idzie w parze ze specyalnemi właściwościami organizacyi, jak np. zdolnością do lotu u ptaków (Aves). Niekiedy specyalue warunki geograficzne pewne grupy zwierzące skazują z konieczności na ograniczony teren zamieszkania, jak to widzimy na specyalnej i odosobnionej faunie Australii i Polinezyi, gdzie nawet całe rzędy zwierząt właściwe są tylko danej części świata, jak to np. stekowce (Monotremata): kolczatka {Echidna hystrix) i dziobak (Orni-thorynchus)\ dalej, mało rozpowszechniony rząd Workowców albo Torbaczy (Marsupialia), rozpowszechniony w Australii i w pewnych miejscowościach Ameryki północnej. — Wybitniejsze przykłady zwierząt kosmopolitycznych są następujące: z pośród zwierząt ssących, nieoswojo-nych, jedfiym z dość rozpowszechnionych jest rodzaj Felis—kot, którego brak jedynie w Australii i Polinezyi; z rzędu rękoskrzydłych ( Chi-roptera), rodzina nietoperzy ( Vespertilionidae), rozpowszechniona jest na całej kuli ziemskiej, nie wyłączając nawet Australii. Z gromady ptaków, rozpowszechnionej jako taka na całej kuli ziemskiej, jednym z kosmopolitycznych rodzajów jest drozd (Turdus), nieznany zaledwie tylko w Nowej Zelandyi; orzeł morski Pandion Haliaetus (orzeł rybiarz), którego brak tylko w północnych okolicach Ameryki Południowej; dalej, rodzaj Strix — Strix flam-max — Sowa-ogniczek, Sowa-puszczyk; z kosmopolitycznych rodzin ptaków wskazać można na rodzinę zimorodków (Alcedenidae), gołębi (Co-lumbidae), jaskółek (Hirundinidae) derkaczy, albo chróścieli; dalej na b. rozpowszechnioną rodzinę—Falconidae—sokołów i sów—Strigidae, które zamieszkują kraje od odległej północy aż do zwrotników położone. Z gromady gadów większym rozpowszechnieniem odznacza się rodzina węży— Culubridae. Bardzo dużo kosmopolitycznych rodzin zawiera gromada owadów (Insecta), jak to; rodź. Vespidae—osy, Formi-cidae—mrówki, Apidae—pszczoły, dalej z rzędu Tęgopokrywych: rodź. Coccinellidae — biedronki i t. d. Wiele gatunków i rodzajów zwierząt, obecnie kosmopolitycznych, zostały szeroko rozpowszechnione pośrednio i bezpośrednio przez człowieka, tok, iż spotykać się dają obecnie na wszystkich prawie obszarach kuli ziemskiej. Tu należą takie pospolite gatunki, jak pies— Canis domesticus, owca {Ovis aries), z nieparzystokopytDych, z rodziny Equi-dae— koń {Eąuus caballuś), z parzystokopytnych Bovinae—Bos taurus, które spotykamy i w Australii, gdzie pierwotnie wymienione gatunki nie istniały. W wielu miejscowościach gatunki te, wprowadzone, jako kulturalne, zdziczały i żyją w stanie natury na pewnych obszarach.

nych i t. d.

Kosmopolityzm, ob. Patryotyzm. Kosmorama, ob. Panorama.

Kosmos, z grec, piękno, porządek, stąd w dal-szem znaczeniu świat uporządkowany, wszechświat. Rozmaite poglądy filozoficzne upatrywały podobieństwa i stosunki między człowiekiem a wszechświatem, przyjmując pewną duszę świata, skąd człowiek stanowi świat drobny, zmniejszony, mikrokosmos, gdy wszechświat jest to makrokosmos, świat wielki. (Ob. Wszechświat, Kosmiczny).

Kosmos w pojęciu filozofii pierwotnej. W o-kresie pierwotnym każde plemię nie przekracza po za granice obszaru swego plemiennego (ob. Plemię pierwotne), a wskutek tego znajomość jego dalszych okolic jest bardzo nieznaczną. W Australii obszar ten nie przewyższa rozmiarów naszej gubernii, a jeśli na wyższych szczeblach kultury pierwotnej ciasne te szranki życia gromadnego rozszerzają się, przecież zawsze obejmują jedynie bardzo nieznaczny szmat ziemi. Z tego powodu pojęcia o wszechświecie odznaczają się taką samą ciasnotą, jak i obszar plemienny i ziemia kończy się i dziś w pobliżu granic plemiennych. Człowiek pierwotny, nawet gdy przypuszcza, iż ziemia ciągnie się dalej po za granice plemion ościennych, jednak stale hołduje poglądowi, iż jego ojczyzna jest środkiem ziemi, że w niej znaduje się „pępek ziemi“, jak wyrażają się Jakuci. Pojęcie to powtarza się nawet na wyższych już szczeblach kultury: u Egipcyan, Greków, Chińczyków. Ciekawe są pod tym względem pierwsze próby ludów cywilizowanych co do odtworzenia wyglądu świata: Egi-pcyanie przedstawiali sobie ziemię jako dolinę, zraszaną przez wody Nilu, a dokoła niej piętrzą się góry, na których spoczywa niebo.

ob. fig. 26). A odpowiednio do tych poglądów kształtują się także zapatrywania na cały wszechświat. U Babilończyków (fig. 27) ziemia jest górą, we. wnętrzu której znajduje się państwo umarłych; ziemię od góry otacza sklepienie nieba, nad którem znajdują się wody nagórne. Dokoła ziemi istnieje Ocean wszechświatowy. Niekiedy ziemia spoczywa na jakimś stworzeniu: rybie i t. p. Sam świat składa się z pewnej liczby części, symetrycznie

rozłożonych około ,,pępkajjziemi“. Każda z tych części jest zbudowana jak wszelka inna, ale ma barwę odmienną, a nadto w każdej znajduje się ognisko wpływów tajemniczych każdego rodzaju. Wszechświat jest pojmowany jako „potrójność“, „poczwórność“, „siedmiorakość“ i t. d.—odpowiednio do poglądu badanego ludu. Zaklęcia Czeroków (ob.) dają przewybornie pojęcie o tych wierzeniach. Mniemają oni, że robak dostawszy się do szczęki, sprawia ból

v>

•>

<Z

x>;

»1

merX

:i

—o

Té

«a=

IÄ*

o-

A*'

"V

Vs

v>

S2É

&•?£&

>i

SBiyt»

fflf

&|§pif;:;

MKaEMH ■.-    *1

HSjiRSJEj*,' V'-^-* - ^'³QSt7 <?

æWlâSr

pgiai

Wfc*

^13

-itr' ,.

«y

s-

V,

Xg

//

feüijl?⁸*

vm.

-A

'/s

mm

■; «

Fig. 26. Wszechświat według pojęć Egipcyan.

:C

‘©

.y,

«iy

Fig. 27. Wszechświat według Babilończyków.

«a — wody nagórne nieba; ii — sklepienie nieba; cV—,ziemia przedstawiona jako góra; dd-świat zmarłych; cc—pałac świata zmarłych, otoczony 7 murami, ee—wyżłob’enie wód podziemnych; /—ocean wszechświatowy; g góra wschodu słońca; h—góra zachodu; kk—groble nieba; i—izba losu przeznaczeń,

M 0\x¹ wHBHI Ul

-w/- ;

■ML-.

i.

mm

ßjSgp

SS“

Bra

v.V

üÉiwMmëi

za-

zębów i dlatego"urządzają nań polowanie, wzywając pająka nadprzyrodzonego, dokładniej: pająków. Pająków tych jest czterech, każdy w odpowiedniej części świata. Znachor zwraca się najpierw do pająka czerwonego, który przebywa w stronie czerwonej południa: „U-słysz nas i wysłuchaj—woła on—ty, Czerwo-ny pająku, który przebywasz w ziemi słońca, spuść się po czerwonej nitce z góry i zabierz robaka-napastnika, który jest w zębach. Wszak ty goj pożerasz, to twoje jadło!“ Pająk ów niewidzialny przybywa i wygania szkodnika, który ból sprawiał. Ale usunął tylko pewną

WÈÊmmÈMmBm SÄIis®lRi

lapsilfsiti

- mmmmm

Fig. 28. Wszechświat według Chaldejczyków.

część złego—czerwonego robaka. Znachor więc wzywa dalej: „usłysz nas i wysłuchaj, Błękitny pająku, który przebywasz w ziemi mrozów i zimna, spuść się po błękitnej nitce z krainy góry i zabierz robaka-napastnika, który jest jest w zębach. Wszak ty go pożerasz to twoje jadło!“ Później nadchodzi kolej na pająka Czarnego z krainy mroków i zachodu, oraz Białego ze wschodu. W przytoczonem zaklęciu barwy są związane ze stronami świata, a w każdej stronie wielki nadprzyrodzony Pająk odpowiedniej barwy., Tak samo są rozmieszczone i w takiej samej liczbie inne siły nadprzyrodzone. Ażeby wywarły swój skutek, trzeba przywołać daną siłę ze wszystkich stron świata, tj. tyle razy z odpowiedniemi zmianami powtórzyć zaklęcie. U pra-Aryjczy-ków taką liczbą była trójka, względnie dziewiątka, i dlatego lud nasz, gdy odczynia uroki bierze dziewiątkę lub^trzy dziewięci (3X9) ka-wałków węgla, powtarza zaklęcie trzy razy, tj. „plecie trzy po trzy“ fob. Liczby święte). Związane z wielorakością działów symbolika barw i liczb odgrywa wielką rolę w obrzędowości pierwotnej. Wszechświat w tym okre-

sie jest zbiorem określonej liczby światów zbudowanych jednakowo, ale wyróżniających się swoją barwą, tę zaś słońce określa i ujawnia w swojej pielgrzymce codziennej po niebie. Jest to może najbardziej opracowana część poglądów kosmicznych okresu pierwotnego, którą na jaw wydobyły badania etnografów amerykańskich, a którą odnaleźć można w przesądach ludu naszego w bardzo licznych wypadkach. U Rusinów ziemia nasza jak żółtko w jajku pływa w wodzie, a na jej krańcach są różne morza: błękitne, czarne, czerwone, sama ziemia spoczywa na rybie olbrzymiej, niebo końcami swemi spuszcza się do morza i słońce zachodzące pogrąża się w wody podziemne. Po środku ziemi znajdują się jej pępek, z którego woda pod-ziemnemi żyłami rozchodzi się po całej ziemi; każda krynica i studnia, rzeki i morza stamtąd czerpią wodę, która potem różnemi drogami wsiąka w ziemię i powraca do wielkiego podziemnego zbiornika wód, „żyły podziemne wody są jako żyły w ciele ludzkiem.“ Jest to tylko szczątkowa pozostałość pierwotnych patrywań na budowę wszechświata. Barwy pozostały w tym poglądzie Rusinów w barwach mórz, rząd zaś światów otaczających ziemię naszą dochował się jedynie w liczbie owych mórz. Światy te z właściwą im symboliką barw i liczb, rozkładają się, ustąpią kiedyś miejsca nowemu poglądowi: żywiołom ognia, wody, ziemi i powietrza,—poglądowi, który wyróżnia filozofię człowieka pierwotnego, początkową grecką. Pojęcia pierwotne o K-sie wikłają się jeszcze bardziej wskutek tego, że ziemia i niebo, słońce, księżyc i gwiazdy, rozmaite zjawiska jak chmura, błyskawica, meteory i t. d. uchodzą za istoty żywe, a istoty te bywają połączone w wielką społeczność według zasad życia plemiennego. „Australczyk patrzy na wszechświat jako na wielkie plemię, w którem sam należy do jednego z podziałów. Wszystkie rzeczy, żyjące i martwe, należące do jego klasy, są członkami tej samej korporacyi, której on jest przedstawicielem... Cała przyroda jest podzielona, Uważają oni słońce, gwiazdy i księżyc za mężczyzn i kobiety i zaliczają, na wzór czarnych tubylców, do tej lub innej grupy społecznej.“ Naturalnie, w tych poglądach o budowie i istocie kosmosu jest niezmiernie wiele sprzeczności, ale swoją drogą są one o tyle opracowane, iż można z nich odtworzyć pojmowanie pierwotne wszechświata, i na ich zasadzie mówić o istnieniu filozofii pierwotnej. Pracę tę podjęto dopiero w ostatnich czasach, a w tych badaniach uczeni amerykańscy przodują. Szczegóły, ob. Kosmogonia, księżyc, liczby święte, niebo, słońce, ziemia.    L‘ K‘

Kosmos, czasopismo Polskiego Towarzystwa przyrodników imienia Kopernika (we Lwowie); wychodzi we Lwowie w zeszytach miesięcznych od roku 1876. Członkowie towarzystwa otrzy-

mują czasopismo wraz z przesyłką pocztową ₍ więc p0Ci koniec ciąży na powierzchni zewnętrz-bezpłatnie.—Redakcyę pisma stanowią profesorowie: S. Jentys, H. Kadyi, I. Niedźwiedzki, B.

Radziszewski, Ig. Szyszłowicz i A. Witkowski.

K. jest organem ściśle naukowym, redagowanym przy współudziale wybitnych sił naukowych polskich Galicyi (Lwów, Kraków), jak i Królestwa Polskiego; przeważającą jednak ilość prac stanowię artykuły i rozprawy samodzielne polskich uczonych i profesorów ze Lwo-i Krakowa. Poznać kierunek i tytuły wybitnych prac można z rocznika XXV jubileuszowego, z roku 1900.    st uin

Kosmoteizm, ob. Panteizm.

Kosmowie, po grecku xóa|i.oi (od czasownika X03jJLSiv=ład utrzymywać), po łacinie Cosmi, zwało się na wyspie Krecie dziesięciu najwyższych urzędników, od kiedy takowa demokratyczną konstytucyę uzyskała. Równie jak spartańscy eforowie, dbać oni byli winni, aby u-strój państwa pozostał nienaruszonym i aby żadne stronnictwo zbyt wielkiego znaczenia w rządach nie osiągło; pod ich głównym do-zostawała cała administracya państwa,

na

omszo

ma

D-r j p.

Kosmowski, herb polski.— Na tarczy w polu czerwonem strzała srebrna żeleźcem do góry, w środku przekrzyżowńna, bez prawego ramienia krzyża i bez opierzenia. Nad hełmem w koronie szlacheckiej pół lisa, wyskakującego w prawo. Odmiana herbu Lis (ob.), powstała w drugiej połowie XVI stulecia, a używana przez litewską rodzinę K-ch.— Źródła: Kojałowicz; Niesiecki.⁰-

Kosmowski Stanisław, autor ważnych pamiętników czasów Stanisł. Augusta.

Fig. 29. Kosmowski (herb)    z

Szczegółów życia K-go dostarcza jego własna książka. Służył w przybocznej gwardyi królewskiej, mirowskiej, lat 40. Przeszedł przez wszystkie stopnie żołnierskie, począwszy od szeregowca do pułkownika. Jako doświadczony wojak kierował ćwiczeniami kawaleryi wielkopolskiej. Podczas Sejmu Wielkiego sam czyn-udziału nie bierze, ale stojąc blisko

szwanem

wa

zorem

wspólne biesiady mężczyzn (àvSpsta), publiczne wychowanie młodzieży, stowarzyszenia młodzieńców (à^éXai), stosunek ich serdeczny do dzielnych i zacnych towarzyszów. Wpływ u-rzędników tych najwyższych, wybieranych z rodzin arystokratycznych tylko na jeden rok, a uprawnionych także do zasiadania w Radzie starszych,    senatus, był bardzo wielki.

Po upływie roku urzędowego zostawali oni do-żywotniemi członkami owej Rady. — Por. Aristoteles, Polit. 2. 7, 3 i nast.    s- Dr2-

Kosmówka, czyli błona zewnętrzna jaja płodowego (łac. Chorium z gr. to )(opiov=skóra świeża =łac. corium), otacza błonę o w o d n ą (ob.), jest powierzchni swej wewnętrznej gładka, na zewnątrz zaś już w bardzo wczesnym okresie ciąży (ob.) osianakosmkami, od których pochodzi nazwa jej polska. Dlatego też powierzchnię jej wewnętrzną nazwano K-ą gładką (Ch. laeave s. gla-brmn), zewnętrzną zaś K-ą strzępiast ą albo ną (Ch. frondosums.muscosum). Kosrn-ki czyli strzępki jej pierwotnie rozsypane są równomiernie po całej powierzchni jaja płodowego; później wszakże w miejscu, które stać się siedliskiem łożyska przyszłego, wyrastają znacznie obficiej i, rozwijając się coraz bujniej i gęściej, wytwarzają t. zw. łożysko (ob.). -Na pozosłałej zaś, większej części K-i zanikają zwolna i wygładzają się nieomal zupełnie. Powierzchnia zewnętrzna K-i zrasta się też zwolna ściśle z powlekającą ją błoną doczesną (por. E mb ry o logia, gdzie także znajduje się objaśnienie zawiązku pierwotnego K-i), która początkowo do niej tylko przylegała lekko; gdy zaś, w miarę rozrastania się jaja w macicy, błona doczesna (Membrana decidua) doznaje ucisku coraz większego, a wskutek tego części , jej składowe miejscami rozstępują się, nej K-i znaj duj e^się już tylko ślady nieznaczne błony tej, pod postacią wysepek rozproszonych tu i owdzie, a tylko na odcinku górnym jaja tworzą jeszcze pokład zupełny, nieprzerwany.— K. sama złożona jest z dwu warstw, mianowicie z grubszej zewnętrznej, osypanej kosm-kami, i wewnętrznej, cieńszej, która też nazywana bywa K-ą wewnętrzną (Endocho-riori). Między obiema warstwami temi przebiegają rozgałęzienia gęste naczyń krwionośnych pępkowych (por. Pępowina), udających się do kosmków. Warstwa wewnętrzna przylega ściśle do owodnej; jeno w trzecim tygodniu ciąży pomiędzy nią a zewnętrzną znajduje się t. zw. gąszcz siatkowaty albo wyżemka siatkowa, którą opisał Velpeau p. n. Magma réticulé; gąszcz ten wszakże później zanika zupełnie i nic wtedy już nie rozdziela warstw obu.

to

nego

spraw publicznych, dobrze o nich informuje. Zaliczał się do ulubieńców króla: Stanisław August obdarzył go raz tabakierką z portretem własnym, drugi raz ofiarował mu dwa wierzchowce. W r. 1787 towarzyszył królowi w podróży do Kaniowa. Brał udział w wojnie r. 1794, bił się pod Maciejowicami i otrzymał od Kościuszki obrączkę złotą z napisem: „Ojczyzna obrońcy swemu“. Po powrocie do Warszawy mianowany został pułkownikiem. Po upadku Rzplitej chciał udać sie do Włoch, do Dąbrowskiego; dowiedziawszy się jednak o formowaniu drugiego legionu na Wołoszczyźnie, tam się udał i brał czynny udział w jego działaniach. Jemu powierzono prowadzenie układów w Ta-Oglu. O późniejszych losach K-go

nie wiele wiadomo, to pewna, iż żył jeszcze za Księstwa Warszawskiego, w południowych Prusiech. Zmarł podobno w Wrocławiu. Ogłosił drukiem dzieło: „Historya polska, czyli rys panowania Stanisława Augusta, króla polskiego“ przez Stanisława Kosmowskiego (bez miejsca druku, r. 1807). Pierwsze to wydanie nadzwyczaj rzadkie, zdaje się, zostało wydane u Korna i mieści w sobie prócz 96 stronic tekstu i jedną kartę przedmowy „do moich rodaków“. Wydany przez autora pierwszy tom zawiera wiadomości autentyczne, bardzo ważne o wypadkach mniej znanych. Nie jest to właściwie historya, ale pamiętniki świadka wielkich wypadków, pisane z wielką prostotą i bardzo szczerze. Autor szczegółowo opowiada o wypadkach do r. 1787, pobieżnie wspomina o epoce Sejmu Czteroletniego, najbardziej rozszerza się jednak nad ostatniemi chwilami Rzplitej i dziejami pogrobowemi narodu aż do r. 1801. Na końcu swego dzieła nadmienia K„ żę o następnych wypadkach szczegółowo opowie w tomie drugim, z dołączeniem auneksów, lecz widać do skutku tego nie doprowadził. Pamiętnik jego, niezmiernie rzadki w pierwszem wydaniu, przedrukowany został w Poznaniu r. 1867.—O tomie pierwszym pisali: „Czas“ w r. 1859 JV2JV2 248 — 250 i „Dziennik literacki“ r. 1860.

Dr J. p.

x-y.

Kosmowski Wiktoryn (* w Warszawie d. 9 marca r. .1849) lekarz spółczesny warszawski. Po ukończeniu nauk gimnazyalnych w mieście rodzinnem, wstąpił w r. 1865 do wydziału lekarskiego b. Szkoły Głównej, w roku zaś 1870 otrzymał dyplom lekarski już od uniwersytetu warszawskiego. Bezpośrednio potem wyjechał za granicę i podczas wojny francusko-pruskiej pełnił służbę w szpitalach polnych, głównie zaś w Chalons-sur-Marne. W r. 1871 bawił w Wiedniu i w Pradze, doskonaląc się w zakresie chorób dziecięcych, poczem, powróciwszy na stałe do Warszawy zajął się wykonawstwem lekarskiem, pełniąc początkowo również obowiązki asystenta w szpitalu św. Ducha i w zakładzie podrzutków przy szpitalu Dzieciątka Jezus. WT r. 1872 wspólnie z kilku kolegami, którzy pomysłowi jego przyklasnęli, założył w Warszawie „Pierwszą lecznicę dla przychodzących chorych“, do dziś (r. 1905) istniejącą, która posłużyła za wzór licznym innym, otworzonym później. W r. 1880 założył dwutygodnik p. n. „Kronika lekarska“ dotąd wychodzący, a przez rok był jego redaktorem i wydawcą, odstąpiwszy go potem w inne ręce. W r. 1896, będąc wtedy przewodniczącym w komitecie kolonij letnich (ob.), ułożył ustawę nową i uzyskał od rządu zatwierdzenie jej, zamieniające kolonie te na towarzystwo stałe, które go też na pierwszego prezesa swego obrało; godność tę piastował w r. 1897. W roku ,1900 założył wspólnie z kilkunastu kolegami „Kasę pożyczkowo - oszczędnościową lekarzy w Warszawie“ i od czasu tego jest stale jej przewodniczącym. Od r. 1898 z wyboru jest członkiem zarządu Towarzystwa lekarskiego warszawskiego i ma powierzone sobie zawiadywanie majątkiem nieruchomym towarzystwa rzeczonego, od r. 1904 zajmuje się również dozorem stawianego przez nie domu dochodowego. Jako członek Towarzystwa hygienicznego z wyboru jest przewodniczącym sekcyi wychowawczej. Od r. 1902 pełni obowiązki wiceprezesa rady w Warszawskiem Towarzystwie pożycz-kowo-oszczędnościowem. Nakoniec jako członek komisyi spółdzielczej Towarzystwa popierania przemysłu i handlu, jest spółredaktorem działu kooperacyjnego w „Przeglądzie Współ-dzielczym“.—Drukiem ogłosił: „Z wycieczki lekarskiej do Francyi, podczas ostatniej wojny francusko-pruskiej („Gazeta lekarska“ r. 1871 t. XI); „Rys hygieny dzieci w pierwszych latach ich życia“ (Warszawa 1873); „Wada rozwojowa: spodzieniec (hypospadia), nieprzedziu-rawieuie odbytu (imperforatio ani) z nieprawi-dłowemi ujściami odbytnicy“ („Medycyna“ roczn. 1874); „O drgawkach przy ząbkowaniu“ (,,Pamiętnik Tow. lek. warsz.“ r. 1878, t. LXXIV); „Ropne zapalenie otrzewnej“ (tamże r. 1881); „Niedole dziecięce“ (Warszawa, 1882, praca napisana wspólnie z Goltzem, Moldenha-werem, Markiewiczem i Wierze hlej-skim); „Lymphadenitis tuberculosa chronica“ („Pani. tow. lek. warsz.“ r. 1894); „O wzroście i wadze dzieci klas biednych w Warszawie“ („Medycyna“ r. 1893; toż samo po niein. w „Jahrbuch für Kinderheilkunde“); „Zjazd międzynarodowy hygieny szkolnej w Norymberdze“ („Medycyna“ r. 1904) i „Lecznice warszawskie w świetle cyfr“ (tamże r. 1905); nadto przyswoił literaturze ojczystej; A. Wurtza ,,Wykład filozofii chemicznej“ (Warszawa, 1868); Ziemssena „Choroby zakaźne ostre“ (tamże, 1874; wchodzi w skład „Biblioteki Urn. lek.“ P. Girsztowta) i A. Baginskyego „Wykład chorób dzieci“ (tamże, 1887; 3 tomy).

Kosmowski Władysław, budowniczy polski (* r. 1830—f 19 lutego r. 1889 w Warszawie). Po ukończeniu szkół i początkowych w Siedlcach i gimnazyum w Warszawie, wstąpił w roku 1849 do b. szkoły Sztuk Pięknych w Warszawie, którą w r. 1856 ukończył.—Jako aplikant rady budowniczej b. komisyi rządowej spraw wewnętrznych wykonał w Warszawie, pod kierunkiem Henryka M ar eon i e-g o (ob.) restauracyę latarni i kopuły kościoła pp. Sakramentek na Nowem Mieście, przebudowę kaplicy Pana Jezusa przy kościele po Karmelickim i budowę domu parterowego przy zbiegu placu Bankowego i ulicy Przechodniej.— Po przedstawieniu projektu i zdaniu egzaminu w radzie budowniczej, otrzymał w r. 1859 stopień budowniczego klasy II i w tymże roku zaczął pomagać Sulimowskiemu, budowniczemu okręgu naukowego warszawskiego. Po utwo-

rżeniu b. komisyi rządowej wyznań i oświece- ków, ułożonych na podkładzie syenitowym i grania przeznaczony} został w r. 1862 na porno- nitowym; na północy zaś wybrzeże jest bazal-cnika budowniczego wydziału oświecenia. W r. towe i napływowe. Zbocza gór porosłe są la-J869 mianowany budowniczym Uniwersytetu sem modrzewiowym, cedrowym i rododendro-Warsz.; wybudował pawilony przy głównym nami. Okolice K-u zamieszkuje gałąź plemie-gmachu uniwersytetu, prosektoryum i t. d. przy nia tureckiego t. zw. Urjanchaj albo Svo-ul. Zgoda. Po śmierci budowniczego Podcza- jot, które zostaje w zależności od Chin i skła-szyńskiego w r. 1876, powołany został na sta- da daninę hołdowniczą w postaci skór zwierzę-nowisko budowniczego okręgu naukowego war- cych. Stałem zajęciem ludności jest hodowla szawskiego i spełniał te obowiązki do końca bydła (koni, krów, owiec) myśliwstwo i rybo-źycia. — W tym czasie wykonał przebudowę lub łówstwo. Jedynem zamieszkałem miastem na restauracyę prawie wszystkich budowli szkol- brzegach jeziora jest klasztor buddyjski, skła-nych w Warszawie i na prowincyi w Króle- dający się z drewnianych budynków. Przez stwie. Z ważniejszych tego rodzaju robót wy- dolinę ciągnie się droga handlowa z gub. Ir-mienić należy przebudowę budowli szkolnych kuckiej do ziemi Darchatów, leżącej na zachód w Chełmie i seminaryum nauczycielskiego od K-u. Letnia droga karawanowa idzie przez w Solcu.—Gruntowna przebudowa gmachu b. przełęcz Munko-sardyk, zbiega do K-u, dalej cią-Dyrektorów Głównych Skarbu przy ul. Rymar- gnie się po wybrzeżu zachodniem, potem skręca skiej oraz Instytutu Maryjskiego w Warszawie na przełęcz Ulej-daban, a z niej w dolinę rze-wykonane zostały podług projektu i pod kie- ki Arasaj, wpadającej do Szyszkitu, gdzie wła-runkiem K-go.    J-H-    śnie mieszczą się siedziby Darchatów. Zimą

Kosmozofia, ob. Kosmologia.    droga karawanowa prowadzi na saniach przez

i-y.

Eosnica, Kostnica, miejsce gdzie składa się niższe przełęcze, niedostępne latem.—Por. Po-kości zmarłych, wyjęte z grobów; K e przeważnie tanin „Oczerki sewierozap. Mongolii“; Per-są urządzane przy cmentarzach. W dawnej poi- mi gin „Ozjero K.“ („Zapiski Imper. Rus. szczyźnie: „K. mu z oczu patrzy“ oznaczało, Geogr. Obszczestwa“). że człowiek ma taki wygląd, jakby był bliski Kosogowie (Kasogowie, Kosagowie), śmierci. U innych autorów: „Pan się na sługę lud, wspominany często w historyi Rusi. Róż-za żywota jeży, po śmierci równo z nim w K-y ne są zdania o miejscu zamieszkania tego lu-leży“ (S. Rysiński „Przypowieści polskie“ r. du; według Millera był to lud, należący do 1634), „Na przykościelnym cmentarzu stoi K.“ plemienia Czerkiesów (Adygów). Rzeczywi-(J. Gacki).    x'y-    ście do dzisiejszego dnia Osetyńcy nazywają

Kosodrzewina czyli sosna karłowata (Pinus swoich sąsiadów pochodzenia czerkieskiego Ka-Mughus Scop vel. P. Pumilio Henk) gatunek bardyńców Kasaczami, a zamieszkiwaną sosny, krzew ścielący się — porastający góry przez nich Kąbardę — Kasaskiem polem w pasie od 4 000 — 6 000 metrów ponad pozio- fkasadżi bydyr), Według Konstantego Porfiro-mem morza, głównie w Alpach, Pirenejach, genety (X w.) kraina zamieszkiwana przez Karpatach, i u nas w Tatrach. (Bliższe szcze- K-ów, którą oni zowią Kaoayia, przylega do góły ob.jSosna).    ziemi Alanów; również geografowie arabscy

Kosogol, jezioro w Mongolii północnej, po wspominają o narodzie Kaszak (tj. K-ach), mongolsku Chubsugol-da laj. Oddalone o 21 który zamieszkiwał kraje, położone w sąsiedzkim. od poł. granicy gub. Irkuckiej. Z półno- twie Alanów, między łańcuchem gór Kaukaz-cy na południe długość jego wynosi 54 — 65 kich i morzem Rum (tj. Czarnem). Byli oni kim., a szerokość 21 kim.; leży na 1622 m. najbliższemi sąsiadami księstwa Tmutorakańskie-nad poziomem morza między wysokiemi góra- go. Po raz pierwszy wzmiankę o K-ach znaj-mi. Od strony zachodniej ciągnie się pasmo dujemy w kronice pod r. 965, gdzie powiedzia-gór Bajanula, tworząc urwiste skały (Dulan-olu), no, że ks. Świętosław Igorowicz, podczas wy-z powodu których niema żadnej łączności mię- prawy przeciw Chazarom, wziąwszy miasto dzy południowemi a północnemi brzegami je- chazarskie Białą Wieżę (inaczej Sarkel), na ziora; tymczasem na wschodniem wybrzeżu są dolnym biegu Donu, pokonał Jasów i sąsiadów góry niższe z łagodniejszemi przejściami. Wpółn.- ich K-ów. Dalej już wiadomości onichznajdu-zachod. stronie jeziora wznosi się olbrzymia gó- jemy często aż do najazdu Tatarów. W r. ra Munkosardyk, której grzbiet północny od- 1022 wałczy z nimi ks. Mścisław Włodzimie-dziela niewysokie pasmo górskie od doliny rze- rzowicz tmutorakański, który zyskał sławę dzięki Jrkut. Z wyniosłego krańca południowego ki pojedynkowi z bohaterem kosogoskim Rededą; jeziora wypływa rzeka Eg, dopływ Selengi, podanie o tym pojedynku, wniesione do kroni-w tem też miejscu do jeziora wpada mnóstwo ki z pieśni ludowej, odbiło się i w „Słowie małych, górskich rzeczek, z których największa o pułku Igora“, (ob.) gdzie wspomniany jest jest Choro. Woda jeziora jest słodka, głębo- „mężny“ Mścisław, który „zarieza“ Rededę kość jego nieznana, w pośrodku znajdują wy- w obliczu pułków kosogoskich. W r. 1023, we-spy Ichi-kuj i Baga-kuj. Góry nabrzeżne skła- dług słów kroniki, K-owie razem z Chazarami dają się z wapnia, przerzuconego porfirem, i łup- | znajdowali się w drużynie tegoż Mścisława,

kiedy wyruszył przeciw bratu swemu Jarosła- | staw do nasycania wody solą i muzyka salinarna, złożona z kilkunastu robotników, którzy przygrywają w czasie niektórych uroczystości — tworzą osobliwość tego zakładu salinarnego. W warzelniach soli produkują rocznie około 70 000 cetnarów warzonki. — Co do miasteczka nadmienić należy, że z obu stron nad szero-kiein łożyskiem bystrej Rybnicy spiętrzyły się tu nagle przeciwległe działy górskie do średniej wysokości (630 m.) i zamykają krajobraz w ciasne ramy kotliny, której zbocza porosłe są jodłami, tudzież bukami, pomieszauemi z brzozą i osiką. Na wąskiem dnie tej kotliny skupiły się domki miasteczka, otoczone o-gródkami i sadami, w których nie rzadko spotkać można i orzech włoski, z pomiędzy drzew owocowych przedewszystkiem śliwy są hodowane, a na przedmieściu Moskalówce udaje się słynny tytoń. K. jest stacyą wycieczek w góry Czarnohorskie. Mieszkańcy trudnią się handlem owoców, hodowlą kóz i garbarstwem.— Powiat Kosowski liczy 19.1964 miryame-trów kwadr., 1 miasto (Kuty), 2 miasteczka (Kosów i Pistyń), 42 wsi z liczbą mieszkańców 84 045 (w r. 1904). Dzieli się na dwa obwody sądowe w Kosowie i Kutach. Sądy po w. są w Kosowie, Kutach i Żabiu. W pow. jest szkół lud. 6 kl. 2, 5 kl. 2, 4 kl. 2, z których w Kobakach jest połączona z kursem dopełniającym rolniczym, 2 kl. 4, a 1 kl. 30, razem 40.—Lekarzy 13, chirurgów 2, weterynarz 1; akuszerek 11, aptek 2 (w Kosowie i Kutach).    Br;G-

wowi, a pod r. 1066 kronikarz wzmiankuje, że ks. Rościsław tmutorakański pobierał od K-ów daninę. Po upadku księstwa Tmutorakańskie-go wiadomości o K-ach ustają. Jeszcze raz pod r. 1223 kronikarz, mówiąc o zjawieniu się Tatarów, dodaje, że pokonali oni wiele ludów, jako to: Jasów, Obezów (Abazgów), K-ów i Poło wcó w. Po zawojowaniu północnego Kaukazu przez Tatarów, K-owie podzielali losy innych północno-kaukazkich plemion. Według Millera za potomków dawnych K-ów należy uważać plemiona adyskie, a szczególniej Ka-bardyńców, utożsamiać ich jednak, jak niektórzy robią, z Czerkiesami, nie można.—Por. „Encykłopediczeskij słowar“ (wyd.F. A. Brock-hausa i J. A. Efrona, art. Ws. Milllera p. n. „Kosogi“).

Kosow, ob. K o s s o w (herb).

Kosów, Kos sów, miasteczko powiatowe w Galicyi wschodniej, przy gościńcu kołomyj-sko-kutskim, nad rzeką Rybnicą, prawym dopływem Prutu, 360 m. np. m., w okolicy podgórskiej, na tak zwanem Pokuciu, 9 km. na płn.-zach. od Kut, a 24 km. na płd. od Kołomyi. Na płn.-wsch. wieś Moskalówka, na płd.-zach. Monastersko, a na płn.-zach. miasteczko Pistyń. Na zach., płn. i płn.-wsch. od miasta okolica wzgórzysta, po str. zach. miasta wznosi się wzgórze Pohar 666 m., a w str. płn. Kiczera 569 m. np. m. Nad brzegiem jednej z jej ścian piaskowcowych na stoku płd.-wsch. wbity jest wielki krzyż żelazny na pamiątkę jubileuszową, a drewniany na pamiątkę zniesienia pańszczyzny. Od strony płd.-wsch. i wsch. otwiera się szeroka dolina rzeki Rybnicy. Jest tu parafia rz.-kat, należąca do dekanatu Kołymyjskiego dyecezyi stanisławowskiej, tudzież par. gr.-kat. dyecezyi lwowskiej. Starostwo, wydział powiatowy, sąd powiatowy, inspektorat i urząd podatkowy, urząd miejski, posterunek żandarmeryi, zarząd lasów i domen, komisaryat straży skarbowej, szkoła ludowa pięcioklasowa męska i żeńska, szkoła izraeli-cka męska barona Hirscha, szkoła tkacka, założona w r. 1882 staraniem Kosowskiego towarzystwa tkackiego, od r. 1895 utrzymywana przez wydział krajowy, rabinat, rada szkolna okręgowa, jakoteż zarząd salinarny (77 robotników), wreszcie apteka, urząd pocztowy i telegraficzny. Obszar miasteczka liczy 187 morgów, 199 sążni kwadr. Dochód miasta w roku 1904 wynosił 6 552 koron, rozchód 9 770 K. Niedobór pokrywa się przez dodatki gminne od podatków. Liczba mieszkańców (1904) wynosi

3    099, między nimi 162 rz.-kat., 374 gr.-kat., 1 ewan., 2 563 żydów. Domów 431. —Kopalnie soli. Saliny starannie urządzone. W podziemiu, dokąd spuszczają w drewnianych koszach po

4    osoby, znajduje się kilka komór, w których podobnie jak w Bochni i Wieliccze wybierają szarą sól kamienną. Ołtarzyk ze soli, sztuczny

J. Kr.

czerwca

za so-

Kcscwe Pole, po węgiersku Rigómezo, po niem. Amselfeld (ob. Kosowski wilajet), kotlina, wsławiona dwoma bitwami. Pierwsza z nich, upamiętniona klęską Serbów, poniesioną przez zwycięstwo Turków, nastąpiła d. 15 roku 1389. Z początku zwycięstwo chwiało się to na jedną to na drugą stronę, Bitwa trwała trzy dni. Serbowie, zagrzewani do boju przez cara Lazara i Wuka Brankowi-cza, walczyli jako lwy, i byliby czoła swoje uwieńczyli wawrzynem zwycięstwa, gdyby nie ucieczka Brankowicza, który pociągnął bą Bośniaków. Widząc to obecny na pobojowisku sułtan Murat I nakazał ogólną rzeź wśród strwożonych Serbów, ale jeden z nich junak Miłosz Obilić, niewiele sobie ważąc niebezpieczeństwo, dotarł do obozu tureckiego i tam zabił w namiocie tryumfującego sułtana. Wypadek ten nie wpłynął na pomyślny dla Serbów przebieg bitwy, bo oprócz licznego rycerstwa, sam car Lazar poległ zgonem walecznych. Mający udział w bitwie Twerdko, król bośniacki, głosić począł o inniemanem swojem zwycięstwie, wynikłem, jakoby z gwałtownej śmierci sułtana, lubo Bośniacy pierwszy dali powód do popłochu. Syn Murata Bajezid podzielił Serbię między Stefanem Lazarowiczem, synem poległego cara, a Brankowiczem, którzy musieli Turkom opłacać haracz. Druga

garn“ (1891).

Kosowie (Kossowie) herbu własnego, stary ród polski, w Prusiech Zachodnich zamieszkały. Z członków jego zasłużyli się niemało ojczyźnie nauką, radą i orężem: Stanisław, pisarz polny podczas wyprawy moskiewskiej 1582 r., dzielny rycerz; Flory an, zdolny dyplomata i wielokrotny poseł do krajów ościen-nnych, ulubieniec Stefana Batorego; Feliks, opat pepliński, kapłan niezwykłej wiedzy i nauki (f 1618 r.); Jan wojewoda chełmiński 1660, wybitny mąż stanu; Adam, biskup chełmiński 1660; J a n, wojewoda chełmski 1665 r.; Józef, wojewoda smoleński 1700 r,; Jan, wojewoda inflancki 1701 r., człowiek wielce u-czony, jeden z wychowawców królewicza, późniejszego króla Augusta III i Adam, kasztelan chełmiński 1740 r.—Źródła: Ms. o fam. pruskich; Dachnowski; Okolski; Konopacki; Baranowski: Niesiecki.

D.

Kosówka, motyl, N o c t u a e.

Kosowski wiła jet, w pobliżu granicy królestwa Serbskiego od r. 1878, zajmuje poniekąd środek półwyspu Bałkańskiego. Główna rzeka Sitnica, która pod Mitrowicą wpada do Ibru, dopływ Morawy zachodniej. Mieszkańcy | członka korespodenta (d. 16 kwietnia r. 1819),

Wielka Encykl. Fowiz. Uuttr. Ze»». 807a Tom XXXIX

J. F. G.

»Mg

rozprawa Węgrów, Wołochów i Czechów z Turkami nastąpiła d. 17 października roku 1448. Ponieważ despota serbski Jerzy Brankowicz, nie chciał zwrócić Tomaszowi Ostoicowi bośniackiemu Srebrenicy, przeto Jan Hunyady, wódz węgierski, pośpieszył Bośniakom z pomocą, lecz zagrożony w ten sposób Brankowicz udał się pod opiekę Murata II. Na K-em P-u wojska węgiersko-chorwacko-wołosko-czeskie o-szańcowały się na wzgórzach. Hunyady, zamiast przyjąć ofiarowany mu przez sułtana pokój za sumę 100 000 dukatów, opuścić kazał wojskom swoim zajęte na wzgórzach stanowiska i natrzeć na nieprzyjaciela (17 października). Nazajutrz Hunyady, straciwszy konia, zwołać kazał wieczorem radę wojenną, która u-chwaliła, aby niespodziewanym napadem na Janczarów, złamać ich szeregi. Janczarowie, acz zaniepokojeni w nocy tym napadem, wnet odzyskali przytomność, a, uszykowawszy się w szeregi, odparli nieprzyjaciół. Chrześcianie jednak, poczęli się wdzierać w szeregi janczarskie o świcie d. 19 października, lecz gdy im Turakhan zajął tyły, Wołochowie przeszli na stronę turecką, a Węgrzy i sam Hunyady ratowali się ucieczką. Wódz węgierski, o-mal niezabity w drodze przez Turków, dotarł wprawdzie do Szmederewa, ale tam z rozkazu Brankowicza uwieziony i za okupem 100 000 dukatów uwolniony został. Syn Hunyadego, Ładysław zatrzymany przez Brankowicza w charakterze zakładnika.—Źródła: Makuszew „Mu-numenta hist.“ 528 — 529; Fejer „Cod. dipl. Hung.“ X, IV, 665; Klaić „Gesch. Bosniens“ (Lipsk 1885); Raczki „Pokres na slavenskom jugu“ („Rad jugostav. akademie“ III p. 528 — 529);Fraknoi „Mathias Corvinus, König v. Un-

J. F. G.

przeważnie Serbowie i Albańczycy. Główne miasto Pristina, niegdyś siedlisko walii, wila-jetu, przebywającego obecnie w Prizrenie. Na krańcu północnym leży miasteczko Vucitrn (Cierń wilczy) i Mitrowica z zamkiem Zwecz?.-nem na wysokiej skale. Za czasów rzymskich kraina ta należała do prowincyi Dardanii.

Kospot (Kospot h) herb polski. Na tarczy w polu błękitnem — trzy gwiazdy srebrne.

Nad hełmem czapka spiczasta błękitna z wyłogiem białym i piórem bażanciem po obu stronach, zakończona gałką złotą i pięciu piórkami koguciemi. Herb rodziny saskiej v. Kospot w XVII w.w Pru-siech Zachodnich osia dłej, która później od majętności Pawłowa przybrała nazwisko Pawłowski. — Źródła:

Niesiecki, (prze# mylne Fig. 29. KospotA (herb). odczytanie pierwszej litery nazwiska, podaje nazwę rodziny i herbu Ro-sput); Borkowski; Ostrowski: Siebmacher III. D-

Kosroës, szach Perski, ob. C ho s roes.

Kosroës, król Partów, ob. C h e s r e e s.

Koss Franciszek, oficer wojsk polskich (* r. 1792 w Warszawie—f tamże d. 30 lipca r. 1841). Za czasów Księstwa Warszawskiego r. 1809 otrzymał stopień podporucznika w szkole aplikacyjnej artyleryi i inżenieryi, r. 1812 awansował na kapitana, a w r. 1815 przeszedł do sztabu kwatermistrzowstwa generalnego w Królestwie Polskiem. W r. 1818 został podpułkownikiem, w r. 1824 został mianowany dyrektorem w korpusie kadetów kaliskich , w r. 1829 awansował na pułkownika. Bierze udział w kampaniach z lat 1809, 1812, 1813 i walczy pod Sandomierzem, Witebskiem, Smoleńskiem, Możajskiem, Krasnem i Berezyną; był obecny przy oblężeniu Gdańska i wtedy dostał się do niewoli, w której pozostawał do r. 1814. Za waleczność otrzymał w r. 1812 krzyż złoty polskf, a w r. 1813 legię honorową. Potem odbył kampanię w r. 1831. Pod koniec życia piastował urząd w zarządzie ko-munikacyi lądowych i wodnych Królestwa Polskiego. W r. 1818 w Krakowie w czasie pogrzebu Kościuszki podczas żałobnego nabożeństwa wzniesiono katafalk podług pomysłu i rysunku K-a i jemu później poruczono zająć się umieszczeniem katafalku tego w jednej sal na Zamku Wawelskim; za te czynności otrzymał od senatu piśmienne podziękowanie. W r. 1819 powołano K-a do oznaczenia granic Rzeczypospolitej Krakowskiej i za tę pracę senat mianował go obywatelem m. Krakowa. Towarzystwo naukowe krakowskie ofiarowało mu „w dowód szczególnego szacunku“ patent na

a o rok wcześniej otrzymał podobną nomina-cyę od Towarzystwa przyjaciół muzyki w Krakowie. W „rozkazie dziennym“ z d. 23 czerwca r. 1829 otrzymał podziękowanie jako dyrektor nauk w korpusie kadetów kaliskich.

życie jest dla niego szkołą, tutaj występuje jednocześnie i jako nowicyusz, stawiający pierwsze kroki i jako samodzielny artysta. Ten o-kres działalności malarskiej K-a, Witkiewicz, autor świetnego studyum o K-u, charakteryzuje w następujący sposób: „on śmiał się wesołą karykaturą, wyrażał swoją dzielność porywem stającego dęba konia, swoją żywość pomknięciem smyczy chartów, swoją dobro-duszność, malując przyjaciół i towarzyszy. W sztuce tej od początku do końca nie było rutyny — był to ciągły, szczery wylew życia, najszczerszy wyraz młodej, kipiącej czynem duszy“. Pierwszy raz wystąpił K. publicznie na wystawie, urządzonej w Ossolineum. „Czwórka krakowska“, duża akwarella i dwa mniejsze rysunki zjednały mu ogólny poklask. — Po kilku latach pobytu na wsi, gdzie zdążył wyrobić w csobie już te wszystkie cechy, które

i-y.

Kossak Karol Ludwik, Ernest krytyk niemiecki (* w Marienwerder 1814 — f w Berlinie 1880). Naprzód występował jako krytyk muzyczny. W r. 1847 założył dziennik („Zeitungshalle“, później „Feuerspritze“ później „Montagspost“ do r. 1869), w którym wprowadził francuski zwyczaj felietonów. Wsławił się następnie swymi felietonami, pomiesz-czanemi w różnych czasopismach. Kilkakrotnie wydane one były zbiorowo p. t.: „Berlin und die Berliner“ (1851), „Humoresken“ (1852),

w. o.

„Berliner Federzeichnungen“ (1859 —65, 6 tomów), „Pariser Stereoskopen“ (1855), „Bade-ilder“ (1858) „Reise Humoresken“ (1862).

'

. . • :: V'- ä V ■-

Kossak Leon, batalista polski (* 1815 -- f 1877). Brał udział w powstaniu węgierskiem, bił się pod Villagosą, następnie służył w wojsku angielskiem w Australii. Powrócił do kraju w r. 1863, należał do powstania, raniony w walce pod Kobylanką był zesłany na Sybe-ryę, powrócił stamtąd złamany fizycznie i moralnie. Z prac jego wymienić należy: „Walka ułanów polskich z piebhotą rosyjską“ (z powstania węgierskiego, własność Pawlikowskiego we Lwowie); „Atak kawaleryi na obóz“

x-y.

(scena nocna).

Kossak Fortunat Juliusz (* 1824 r. w Wiśniczu pod Bochnią — f d. 3 lutego r.

IX*

Fig. 30. Kossak Juliusz.

1899 w Krakowie), malarz polski. Po śmierci ojca, Michała, na żądanie matki, Antoniny z Sobolewskich, 18-letni Juliusz zapisał się na wydział prawny w uniwersytecie lwowskim. Wrodzone zamiłowanie ciągnęło go jednak do o-łówka i pendzla. Gdy rysunki K-a ujrzał Kaz. lir. Dzieduszycki, nie mogąc sam mu dopomódz, ułatwił młodemu artyście stosunki ze sferą ziemiańską, gdzie rychło znalazł poparcie Pawlikowskiego, Rozwadowskiego, Borowskiego i Juliusza Dzieduszyckiego, a co ważniejsza przez nich znalazł się w atmosferze, która jego upodobaniom i zamiłowaniom artystycznym najbar-    z czasem nabrały większej jeszcze precyzyi

dziej odpowiadała. Typy najrozmaitsze szlach-    i doskonałości, ale się nie zmieniły, z ściśle

ty, konie, polowania stały się jego ulubionym    określonym charakterem twórczości i sympatyj

żywiołem—i ten świat ziemiańsko-polski w licz-    artystycznych, zjeżdża do Warszawy (1852)

nych rysunkach i akwarelach utrwalał. Z An-    i odrazu wpada w grono „cyganeryi artystycz-

za-

tonim Mysłowskim, posiadaczem wyborowych nej“, wśród ludzi, którzy tworzyli malarstwo stadnin arabskich i angielskich odbył podróż polskie i budzili jednocześnie zamiłowanie do po Wołyniu, Podolu i Ukrainie. Poznawszy się niego wśród społeczeństwa, jak: Gerson, Ko-z Wł. Branickim, zwiedził Moskwę i Petersburg, strzewski, Pilatti, Szermentowski. K. wszedł a w r. 1842 Wiedeń, Peszt i Węgry. Na wsi do ich grona jako samodzielny artysta, który prawie bez szkoły i profesorów — jeżeli nie li- zżył się z naturą i potrafił umiejętnie i swo-czyć krótkotrwałej nauki we Lwowie u Jana bodnie używać środków artystycznych. Kilka Maszkowskiego — wśród pięknych koni. przy- j lat spędzonych w Warszawie schodzi mu na prowadzonych z Arabii, chartów, dobrych i dzi- ciężkiej pracy rzemieślniczej, na kolorowaniu wacznych towarzyszy, polowań i ślicznej natu- fotografij, robieniu portretów na obstalunek; ry, zaczął tak odtwarzać otaczające go życie, ta praca z musu nie zwichnęła jego talentu, jak mu się ono przedstawiało i jak umiał—tu był zbyt bujny—owszem nawet tutaj uczy się nauczył się patrzyć i obserwować. Wieś i jej dalej i rozwija, bo rodzaj jego nauki stał

wsze w ścisłym związku z życiem; przytem jako człowiek miły, pełen humoru i serdeczności zyskiwał coraz więcej przyjaciół w święcie artystów i literatów. W r. 1855 udał się K. do Paryża i kształcił się pod kierunkiem sławnego Horacego Vernet. Nie wiele skorzystał jednak od swego mistrza, który, aczkolwiek specyalista od koni, ulubionego rodzaju K-a, posiadał dużo klasycznego spokoju i maniery, obcy mu zaś był bujny temperament K-a i jego bezpośrednia impresyonistyczna wrażliwość życia. Uczy się więc i w Paryżu K. przeważnie po swojemu, rysując w koszarach, na placach musztry, na ulicy, robiąc studya w rzeźni nad zabitemi końmi. Po powrocie do Warszawy r. 1862 obejmuje kierownictwo artystyczne „Tygodnika Ilustrowanego“ i wtedy rozwija niezmordowaną działalność. Rysunki do powieści i poezyi, studya nad archeologią, portrety, mody, karykatury—wszystko to sypało się z pod ołówka K-a z niesłychaną rozrzutnością, a zawsze z talentem i pory-wającem życiem. Bujna, wiecznie świeża i młoda jego wyobraźnia kieruje każdem pociągnięciem peudzla i każdą kreską ołówka. Wtedy powstają jego arcydzieła: „Rok myśliwca“ i „Pamiętniki starającego się“, do tych czasów należą również: „Stado Mohorta“ i „Jarmark w Ha-belswerdzie“. Podczas pobytu w Warszawie K. wywiera silny wpływ na młode pokolenie artystów, nie tworząc wprawdzie szkoły, nie narzucając maniery, ale budząc w nich zamiłowanie do natury, od jej poznania i prawdziwego odtwarzania. W r. 1869 przeniósł się K. do Monachium—tu wspólnie z Józefem Brandtem pracował w pracowni Fr. Adama. W r. 1870 osiadł na stałe w Krakowie, gdzie przebywał do końca życia, dużo pracując, wiele tworząc i z latami nie tracąc nic na swej płodności i sile. Świeżość i pogoda jego obrazów była wynikiem zawsze silnej i młodej jego natury, która do końca zachowała „nietkniętą swoją przyrodzoną wesołość, jasność, pogodę i niepohamowany poryw do czynu, do życia“. K. jako artysta wrażliwy posiada własność błyskawicznego chwytania wrażeń i natychmiastowego ich utrwalania, nie studjując natury z pedantyzmem uczonego. Do tej właściwości jego natury przystosowane są i jego środki techniczne; celuje szczególnie z szkicu migawkowym, rysuje cienką, delikatną kreską, ale bardzo pewną i stanowczą, wyrażającą silnie i dobitnie kształt widziany. Podobnież rzecz się ma i z kolorytem- „Harmonia barw i tonu, twierdzi Witkiewicz, nadzwyczajne poczucie barwy lokalnej i siły natężenia świateł i cieniów w niektórych obrazach K-a jest tak wyjątkowa, że spotkać ją jedynie można u Japończyków, którzy, jedni mają takie subtelne poczucie życia w malarstwie“. K. okazał się szczególnie mistrzem w akwareli; są one porywające i żywe, a jednak w porównaniu z jego

szkicami wiele tracą na bezpośredniości i sile. Z malarskiego punktu widzenia K., obok Chełmońskiego, potrafił wyraz życia wytężyć w malarstwie polskiem do najwyższego stopnia. Olbrzymim talentem i wszechstronnością objął ogromny zakres życia narodu, zarówno w przeszłości jak teraźniejszości. K. jako malarz historyczny nie dba o szczegóły archeologiczne, nie zachowuje stylu dawnych rysunków, ale tak samo jak w obrazach z życia współczesnego stwarza kreacye, pełne prawdy i ruchu. Nie znane postaci historyczne i bohaterzy imponują w tych obrazach, lecz przeciwnie figury podrzędne i sceny zbiorowe, ataki, szarże. Strona dekoracyjna i ekspresya ruchu najsilniej przemawiają z o-brazów*K-a, bez względu na to czy to będzie Wiedeń, Kirholm czy Somosierra, czy „Lubieński pod Wagram“ lub „Ks. Józef skaczący do Elstery“. Nie tylko bitwy i ludzi siedzących no koniach malował K. Jest jego cały cykl Fredrowski, „Elekcya Jana Kazimierza“, „Poselstwo Gniewosza“, „Król Jan poluje na czaple“, „Tańczy z kowalichą“—wszystkie te obrazy nie posiadają pierwiastku batalistycznego, mają jednak dobrą charakterystykę, dużo ruchu i życia, a strona archeologiczna traktowana jest bez pedanteryi. W dwóch dziełach szczególnie: szkicu do obrazu „Hetman“ i „Wjazd Wawrzyńca Fredry do Stambułu“ talent K-a dochodzi do szczytu siły i wyrazu. Jeżeli w obrazach historycznych K-a nad wszystkiem góruje pierwiastek życia i ruchu, tembardziej znać to w obrazach spółczesnego życia wiejskiego. Szlachta spędzająca czas na jarmarkach i polowaniach dostarczała mu niezliczonego mnóstwa wciąż świeżych tematów. Malując konie, K. daje ogromne ich mnóstwo od araba i anglika—do szkapy żydowskiej. Szczególnie cudowne są klacze ze źrebiętami. Charakter ludzi i zwierząt wydobywa zawsze doskonałością kształtu samego, niezależnie od otaczających przepysznych krajobrazów. — Sceny wiejskie z życia ludu i świetne portrety uzupełniają bogatą i wszechstronną jego twórczość, obracającą się głównie w dziedzinie rysunku i akwareli. K-a wielu, między iunemi i Witkiewicz, uważa za jednego z najlepszych wyrazicieli ducha • narodowego w malarstwie polskiem. Tymczasem u K-a są świetne sceny rodzajowe teraźniejszości i rodzajowe obrazy przeszłości, są wszędzie konie ‘doskonałe w^ rysunku, rycerze dobrze osadzeni, dużo życia i ruchu, w polowaniach — rodzinność, w krajobrazach— malowniczość i prawda, ale jaknaj mniej tego „metafizycznego“ ducha narodowego, który z taką potęgą i powagą przemawia z malowideł Matejki. Jeżeli K. do pewnego stopnia wczuł się z życie hussarza i jego złożenie lancy lub cięcie szabli oddał^świetnie, to już ci żołnierze XIX w., którzy mieli inną duszę byli mu obcy. Tego „ducha narodowego“ polskiego wieku XIX K. nie odczuwał, nie rozumiał i nie umiał wy.

kowskie“

A. o.

ckiego“; do spółki z Fałatem panoramę „Berezyna“.— K. należy do lepszych polskich batalistów, ale ustępuje ojcu pod każdym względem, nie posiada jego bezpośredniej wyczuwal-ności życia, świetności rysunku, jego wszechstronności i liryzmu.

Kossakowscy herbu Ślepowron, ród polski. W roku 1436 bracia Mścisław, Mroczek, Marcin i Świętosław Ślepowrończykowie, właściciele części szlacheckich we wsi Kossaki-Murawy w ziemi Ciechanowskiej, nabywszy od Władysława, księcia mazowieckiego, 20 włók gruntu, Ponikły Stok, w ziemi wiskiej, zało-

razić—tego ducha, który znalazł najdoskonalszy wyraz w poezyi romantycznej i rysunkach Grottgera. Nie jest rzeczą przypadkową, że między szkicami K-a jest po wiele razy robiona próba ilustracyi do piosenki o żołnierzu, „który pada u nóg konika wiernego“, albo że rozpoczętych ilustracyi do „Pana Tadeusza“ nie wykonał. Ta dziedzina ducha narodowego którą reprezentował Mickiewicz i cały romantyzm emigracyjny, leżała poza obrębem odczuwania K-a, w tej czuł się nieswój sko; w a-takacb ułanów obchodzi go tylko strona zewnętrzna, rodzajowa. Charakterystycznem jest również, że K., który nie mógł się uporać z „Panem Tadeuszem“—świetnie zobrazował „Rok myśliwca“ Pola. Otóż cały stosunek genialnego poety, krystalizującego w sobie „ducha narodowego“ do poety utalentowanego, malującego i odtwarzającego życie potoczne, pewnej warstwy narodu, tak -świetnie uwidoczniony w stosunku Mickiewicza do Pola, odpowiada w malarstwie stosunkowi K-a do Matejki i Grottgera. K-owi należy więc wyznaczyć skromniejszą rolę malarza rodzajowego szlachty i wsi polskiej ale w teji dziedzinie uznać jego mi-strzowstwo, śmiały, samodzielny, bujny, wszechstronny i żywotny talent.—Do wybitniejszych prac K-a, prócz wymienionych, należą następujące: „Atak ułanów pod Custozzą“ (1866); „Bitwa pod Samosierrą“; „Atak kawaleryi“; Targ piątkowy na Pradze“; „Zjazd na jarmark“; „Stado Mohorta“ (1869); „Płowce“ (1883); „Hetmańskie stado“ (1870); „Rewera Potocki“ (1873); „Wesele krakowskie“ (1877); „Polowanie na wilka,—lisa,—drobię,—z powłoką“ (1882); „Sztandar proroka“ (1883); „Stadnina“ (1885); „Czarniecki przebywający odnogę morską“ (1875); „Powódź“ (1884); „Spotkanie Chmielnickiego z Tuhaj-Bejem“ (1885); „Żniwa“ (1893); „Wilk osaczony“ (1888); „Wesele kra-(1898); „Stado Śreniawity“ (1873); „Mikołaj Gniewosz ratuje J. Kazimierza“ (1867); „Stadnina na Podolu“ (1883); „Pochód Tatarów“ (1885); Ilustracye do „Pamiętników starającego się“ Jeża i do powieści Sienkiewicza i in, Por. Stani sł. Witkiewicza „Juliusz Kossak“ (Warszawa 1900).

Kossak Wojciech, malarz polski, syn poprzedniego (* r. 1856 w Paryżu). Kaztałcił się w Akademii monachijskiej i w Paryżu u Bon-nata. Przebywał przez czas długi w Berlinie jako malarz nadworny cesarza niemieckiego, Wilhelma II. Od lat kilku zamieszkał w Krakowie. Zaczął malować od roku 1875. Z prac jego główniejsze: „Artylerya w ogniu“ (1883); „Ordynansi“ (1884); „Portret Zyblikie-wicza“ (w muzeum krakowskiem); „Z moich lat dziecinnych w Warszawie“; „Hurah“ (1884); „Chłopicki w Olszynce“ (1887); „Napoleon wręcza gen. Tad. Tyszkiewiczowi komandorski krzyż legii honorowej pod Smoleńskiem“; „Odpoczynek na manewrach“; „Atak rotmistrza Brocho-

x-y.

zwanego

żyli na nich osadę, którą na pamiątkę swojej gniazdowej w ziemi Ciechanowskiej, nazwali Kossakami. Od tej wsi ich potomkowie brali w XV wieku nazwisko Kossak, a w XVI ostatecznie pisać się zaczęli K-mi. Z powyżej wspomnianych braci Mroczek (Mroczysław) zostawił syna Pawła, który przez swoich synów: Mikołaj a-Jaku ba i Woj c iecha-Sta-n i sława stał się protoplastą dwóch gałęzi tej rodziny, licznie rozrodzonych na całej przestrzeni dawnej Rzplitej i poczesne miejsce na kartach jej dziejów zajmujących. — Do gałęzi Wojciecha-Stanisława, należeli między innemi: Andrzej, chorąży czernihowski (1636), dzielny wojownik przeciwko Szwedom i Turkom, brat jego Mikołaj, starosta wiski, kasztelan czernihowski (1633), wsławiony wielce czynami rycerskiemi pod Kirchholmem, Chocimem, w Prusiech i Inflantach, wreszcie w wyprawie smoleńskiej (ob.) i wnuk tego ostatniego, również Mikołaj, chorąży lubelski, posiadacz rozległych dóbr, jeden z pierwszych, którzy przystąpili do konfederacyi Tarnogrodzkiej, a później jeden z jej marszałków. Gałęź ta, licznie rozrodzona w łomżyńskiem, lubelskiem i na Wołyniu, wylegitymowała się ze szlachectwa w Kr. Polskiem w roku 1840. Mikołaj-Jakób (ob.), starszy syn Pawła, protoplasta starszej gałęzi K-ich, zostawił kilku synów; z tych Stanisław, stolnik łomżyński i rotmistrz królewski (1562) był ojcem licznego potomstwa, z którego Marcin-Andrzej i Wawrzyniec są założycielami dwóch linij tej gałęzi, zwanych wołyńską i litewską. Do potomków pierwszego z nich należeli: Tomasz, kasztelan parnawski (1652), dorpacki, a w końcu witebski, autor ciekawego pod względem genealogicznym pamiętnika rodzinnego; brat jego stryjeczny, Kazimierz-Mik ołaj, podsę-dek bracławski (1648), człowiek zabiegły i zręczny, których to przymiotów dał najlepszy dowód, kiedy pomimo klęsk, jakie poniósł w czasie wojen kozackich, nie tylko zachował lecz i powiększył duży swój majątek na Rusi, przyszłą podwalinę świetności i znaczenia w tamtych stronach tej linii K-ich; syn poprzedzającego Mikołaj, kasztelan kijowski (ob.); syn Mikołaja, Dom inik-Piotr, kasztelan podlaski (1717 — 1730), wreszcie syn tego ostatniego,

D.

51. Michał przeniósł się w Sandomierskie, gdzie jako łowczy tego województwa cieszył się wielkim mirem wśród współobywateli (o potomstwie jego ob. niżej), najstarszy wreszcie, J an, dalej poprowadził litewską linię K-ich. Synem Jana był Dominik, stolnik żmudzki, założyciel miasta Janowa w po w. Kowieńskim (1743), po którym pozostało 4-ch synów:    Szymon, hetman wielki litewski

(ob.), Józef, biskup inflancki (ob.), Michał (najstarszy z braci), wojewoda witebski (1787), później braławski (1793), mąż zacny i patryota rozumny, który w działaniach opozycyjnych swych braci nietylko nie brał udziału, lecz, przeciwnie, wszystkiemi siłami starał się je powściągnąć, hrabia św. państwa Rzymskiego 1781 r., i Antoni, poseł na sejm czteroletni, kasztelan inflancki 1793 r. Po dwóch ostatnich zostało liczne potomstwo, z którego na wyróżnienie z rozumu, zdolności i cnót obywatelskich zasługują: syn Michała, Józef, łowczy wielki litewski (ob.), wnuk, Stani s ł a w-S z c z ę s n y, dyplomata i pisarz, prezes b. Heroldyi kr. Polskiego, hrabia rossyj-ski (1843)    (ob.) i prawnuk, Stanisław,

heraldyk, znany współautor cennych monografij historyczno-genealogicznych (ob.); tudzież synowie Antoniego, Michał, pisarz wielki litewski (1794)    (ob.) i Józef, starosta za-

sielski, generał-adjutant Napoleona (ob.). —

Z potomków Michała, łowczego sandomierskie- | litycznych i opiekę nad licznymi krewnymi,

Stanisław, kasztelan kamieński. Po śmierci kasztelana Stanisława, zmarłego bezpotomnie, pozostała po nim olbrzymia fortuna dostała się w spadku żonie, Katarzynie z Potockich, sta-rościance grabowieckiej, słynnej z ostrego dowcipu i zaciętej nieprzyjaźni dla króla Stanisława Augusta (ob.). Podług zaś „Monografii Kossakowskich“ (str. 191), kasztelan, Stanisław, pierwszy z tej rodziny miał otrzymać tytuł hrabiowski św. państwa Rzymskiego. Zdaje się jednak, że tak nie było; przynajmniej sądzić można o tem inaczej ż racyi nadania tytułu pozostałej po nim wdowie w r. 1781, która, jeżeli-by mąż jej już go posiadał, nowego nadania nie potrzebowałaby z pewnością.— Linię litewską K-i.ch rozpoczyna Franciszek-Niko d em syn Wawrzyńca (ob.), starosta łomżyński, dzielny pułkownik w wojnach przeciwko Moskwie i Szwedom (1579—1611) (ob.) . Żonaty dwukrotnie z bogatemi dziedziczkami litewskiemi Pacówną i Wołłowi-czówną, dostał za niemi w posagu znaczne dobra na Litwie. Synem jego był Jan-Eustach y, kasztelan mścisławski (ob.), pierwszy, który z tej linii osiedlił się na Litwie już na stałe. Ten ostatni miał syna, Stanisława, starostę gulbińskiego, dzielnego wojownika przeciwko Kozakom, ojca licznego potomstwa. Z synów Stanisława: Andrzej, Walenty i Maciej osiedli w Mazowszu, gdzie potomkowie ich wylegitymowali się ze szlachectwa w latach 1836

go (ob. wyżej) godni są wspomnienia: Adam, biskup sufragan inflancki, kapłan wielkich cnót i pobożności, członek deputacyi litewskiej do cesarza Napoleona w r. 1812 i Antoni, me-trykant wielki litewski (ob.) oraz synowie tego ostatniego: J ó z e f-I g n a c y, wizytator szkół w Król. Polskiem (ob.) i Jan-Nepo-mucen, biskup wileński (ob.). — Do tegoż rodu, nie wiadomo tylko do której z gałęzi, należał i Kalikst K-i, prałat żmudzki, badacz języka litewskiego (ob.). — Źródła: Koja-łowicz; Niesiecki; Kosiński 1.1; Żychliński; Kosiński „Monografie“ (t. I, 147 — 198); Boniecki.

Kossakowska Katarzynaz Potockich, sta-rościanka grabowiecka, kasztelanowa kamieńska, żona Stanisława K-go, jedna z postaci historycznych, bardzo często wspominanych w pamiętnikach z drugiej połowy wieku XVIII, głośna z wielkiego dowcipu i niechęci do króla Stanisława Augusta, z jaką się wcale nie taiła. Była córką Jerzego Potockiego, starosty grabowieckiego i Konstancyi z Podbere-skich, wdowy po Leopoldzie Zamoyskim. W bardzo młodym jeszcze wieku z woli rodziców wydaną została za Stanisława K-go, kasztelana kamieńskiego, dziedzica ogromnych dóbr na Rusi, Podolu i Wołyniu, człowieka zacnego i prawego, lecz ułomnego karła i potwornie brzydkiego. W małżeństwie tem, aczkolwiek budziło ono w niej wstręt niemały, wytrwała cierpliwie i zgodnie blisko lat dwadzieścia, żyjąc z mężem aż do chwili zgonu jego najprzy-kładniej i najprzyzwoiciej. Po śmierci kasztelana (1761) młoda, bogata i bezdzietna wdowa nie chciała już, pomimo całej masy konkurentów, powtórnie iść ża mąż i cała wylana dla rodziny Potockich, do śmierci pozostała we wdowim stanie. Zmarła we Lwowie w r. 1801, mając lat 85. Mąż zapisał jej dobra Twierdzę, Toporów i Bohorodczany na Rusi, na innych zaś dał jej dożywocie, z czego wyrodziło się niezmiernie wiele procesów. K. jednak u-miała radzić sobie skutecznie i z wielką energią i wytrwałością walczyła przeciw licznym, co chwila zjawiającym się pretendentom do spadku. Te ciągłe procesy rozwinęły w niej duży popęd do pieniactwa, którego później liczne dawała dowody, zajmując się sprawami nietylko własnemi ale i całego rodu Potockich. Pominąwszy tę jedyną wadę kasztelanowej, po-mimowoli jednak podziwiać trzeba jej energię niespożytą i przedsiębiorczość we wszystkiem, czego się tylko dotknęła i co zamierzyła. Nagabywana ze wszech stron od sukcesorów męża i od władz austryackich, gdyż dobra jej leżały w kordonie austryackim, nietylko, że poradziła sobie z jednemi i drugiemi (nawet w r. 1781 otrzymała tytuł hrabiowski św. państwa Rzymskiego), ale potrafiła jeszcze znaleźć czas i środki na czynne mieszanie się do spraw po-

opiekę niekiedy bardzo uciążliwą (jak tego dowodem może służyć chociażby głośna sprawa Szczęsnego Potockiego z Komorowskim o utopienie żony,JjGertrudy zKomorowskich, w której kasztelanowa kamieńska wielką rolę odegrała) i przyczyniając jej wielu nieprzyjaciół (przezy- > K-go, starosty wizkiego (późniejszego kasztela-wano ją nawet publicznie „mądrochą“, tembar- I na czernihowskiego) (ob.), w wyprawie chocim-bardziej, że nikomu nie darowała, kto ją za- skiej (1626) walczył już jako rotmistrz własnej czepił). Potocka z domu, trzymała stronę chorągwi, a w r. 1645 otrzymał kasztelanię swej rodziny w bezkrólewiu po Auguście III, mścisławską. Zmarł w sile wieku w r. 1649, nie była przeto przychylną wyborowi Ponia- w Warszawie, w czasie sejmu, na którym delete wskiego, a i później przez całe panowanie gowany został, jako komisarz do obmyślenia tego króla należała do wszystkich intryg po- środków poprawienia monety, ustalenia jej war-litycznych, przeciw niemu wymierzonych. Ta jej niechęć do Stanisława Augusta przejawiła się najsilniej w epoce konfederacyi Barskiej.

Kossakowski Jan Eustachy, herbu Sie-powron, syn Franciszka Nikodema (ob.) i Fi-lianny Wołłowiczówny; po odbyciu początków zawodu rycerskiego, jako towarzysz chorągwi pancernej bliskiego krewnego swego, Mikołaja

tości i porównania z monetą państw ościennych. Poją wszy w małżeństwo Katarzynę Gintowt Dziewiałtowską, chorążankę trocką, pierwszy z swej rodziny osiadł na Litwie na stałe, stając się protoplastą hrabiowskiej linii K-ich. — Źródła: „Vol. Legum“ (IV, 289), Kojałowicz; Niesiecki; Kossakowski „Monografie“ ft. I. D-Kossakowski Mikołaj herbu Ślepowron, starosta wizki, dzielny wojownik za dwóch pierwszych Wazów, walczył we wszystkich wy-

K. w konfederacyi rzeczonej przyjęła udział wielce czynny, nie żałując zabiegów i szkatuły (między innemi przesłała Michałowi Krasińskiemu 300 000 złotych), o czem wszystkiem mówiła głośno, jakby o rzeczy najnaturalniejszej i z cechującym ją zawsze dowcipem ciętym i sarkastycznym. —Źródła: „Dziennik literacki lwowski“ rok 1857, M 87; Lucyan prawach pod Chodkiewiczem, począwszy od pa-Siemieńskl; „Wielka Encyklopedya Orgelbran- miętnej bitwy kirchholmskiej (1605), gdzie doda“ (artykuł Błaszczyńskiego); „Tygodnik ilu- wodził własną chorągwią pancerną; pod Choci-strowany“ (rok 1862, JNIs 135); Kossakowski mem odznaczył się przeciw Turkom; w latach

>D.

„Monografie“ (t. I); Bobrowicki.

Kossakowski Franciszek Nikodem, herbu Ślepowron (* około 1550—f 1611 r. w Łomży); pierwszy zapisał imię Kossakowskich w dziejach ojczystych. Oddany na dwór Anny Jagiellonki przez dziada swego stryjecznego, Pawła, sekretarza Zygmunta Augusta, Franciszek, za Stefana Batorego,jako towarzysz chorągwi pancernej, stanowiącej straż przyboczną króla, brał udział we wszystkich wyprawach wojennych, a wyćwiczony w takiej szkole i za Zygmunta III pola nie zaległ, spotykamy go bowiem na czele husarzy w pamiętnej bitwie pod Kirchholmem w oddziale Tomasza Dąbrowy, który zniósł rajtaryę Mansfelda. Za zasługi tu położone król oddał mu dzierżawę starostwa łomżyńskiego do starostw ostrowskiego i gublińskiego, które poprzednio już w nagrodę innych czynów chwalebnych otrzymał. W kilka lat później (1608) K. odbył dwukrotne poselstwo do chana tatarskiego Kazi-Gireja, z którym wszystko według życzenia stanów załatwił i sojusz umocnił. Równie dobrze powiodła mu się misya do wpadających w ościenne granice Kozaków, których potrafił do powinności nakłonić. Żonaty dwukrotnie z bogatemi dziedziczkami litewskiemi: Pacówną i Wołłowiczówną założył, fundament znaczenia swej rodziny, której nietylko zasługami, ale majątkiem i stosunkami podał środki do wyniesienia się. Zakończył życie pełne trudów w Łomży, gdzie w Farze posiada wspaniały grobowiec. — Źródła: Metr. koronna (151 f. 312); Naruszewicz „Życie Jana Kar. Chodkiewicza“; Niesiecki; Kossakowski.

i>.

1626 — 1634 przeciwko Szwedom i Moskwie. Za liczne i krwawe zasługi otrzymał od Zygmunta III liczne nadania w ziemi wizkiej, a od Władysława IV prawem lennem obszerną majętność dorochyńską w ks. Czernihowskiem. Przy ustanawianiu województwa Czernihowskiego mianówany został w r. 1635 pierwszym kasztelanem czernihowskim, na którem to krześle zmarł w r. 1639.—Źródła: „Mete, koronna“ (185 f. 221); Naruszewicz „Żywot J. K. Chodkiewicza“; Niesiecki; Kossakowski „Monogafie“ (t. I); Żychliński.

D.

Kossakowski Mikołaj herbu Ślepo wron, syn Kazimierza-Mikołaja, podsędka bracławskie-go i Zofii Czuryłówny, wdowy po księciu Januszu Czetwertyńskim, zabitym przez Kozaków 1648 r. w Tulczynie, kasztelan kijowski. Przez matkę odziedziczywszy ogromne dobra na Rusi, Podolu i Wołyniu, tudzież spokrewniwszy się z Rzewuskimi, Dzierżkami i Dzieduszyckimi, żonaty nadto z Aleksandrą Potocką, podskarbian-ką koronną, wyszedł na magnata i już w 30-m roku życia zasiadł w senacie, wiernie służąc aż do zgonu Augustowi II. Zmarł w r. 1706, zostawiaj ąc syna Dominik a-P i o t r a, który dość ważną grał rolę w konfederacyi Taruo-grodzkiej i z rotmistrza chorągwi pancernej w r. 1717 został kasztelanem podlaskim. — Źródła: „Encyklopedya Orgelbranda“: Kossakowski „Monografie“ (t. I); Kosiński.

1).

Kossakowski Antoni herbu Ślepo wron, syn Michała, łowczego sandomierskiego, metry-kaut wielki koronny. Z początku marszałek dworu prymasa Łubieńskiego, następnie podstoli nowogrodzki (1766), około roku 1770 został K.

sekretarzem królewskim przy Radzie Nieusta- towarzystwa dobroczynności“ (Wilno 1808), prze-jącej do ekspedycyi tyczących się prowincyj li- drukowana w „Dziejach dobroczynności wileń-tewsko-ruskich. Jemu też Stanisław Augus:, skich“ (1820); „Listy pasterskie“ (Wilno i War-jako najlepiej znającemu swój przedmiot, po- szawa i₇₉₈ _ ₁₈₀o). Wszystkie te kazania lecił kierownictwo przepisywania „Metryki li- j mowy są bardzo piękne, tchnące duchem Bo-tewskiej“, zawierającej ważne akta, tyczące się Zym i odznaczają się wzorową polszczyzną, obu narodów, a sięgające roku 1386. Polece- Nadto w „Rocznikach warszawskiego Towarzy-niu temu godnie odpowiedział zdolny metrykant stwa Przyjaciół Nauk“, którego K. był człon-i dzięki tylko jego pracy, przynajmniej kiem, wyszły: „Rzut oka na literaturę czeską część „Metryki“ dostała się przepisana dzisiej- j związek języków słowiańskich“ (tom III) szemu archiwum, głównemu w Kr. Polskiem. i wo sztukach wyzwolonych i naukach u daw-Sumiennie i ze znajomością rzeczy pracując, nych Etrusków“ (t. VII). Kilka artykułów nie zdołał jednakże K. dokończyć swego dzie- K-go wyszło również w „Monitorze“, wydawała, stanął temu na przeszkodzie zbieg nieszczę- nym w Warszawie. Nekrolog jego i pochwałę śliwych okoliczności, głównie wypadków poli- napisał i czytał na posiedzeniu towarzystwa tycznych, które rozwijając się z siłą żywioło- przyjaciół nauk w r. 181$ ks. Woronicz. — wą, rychło zaważyły na losach całego kraju, źródła: Kossakowski „Monografie“ (t. I); Ży-W młodych latach K. pisywał wcale udatne chliński; Kosiński; Kraushar ,, Towarzystwo wiersze; z tych drobne jego poezye drukowa- przyjaciół nauk.“

D.

ne były w „Zabawach przyjemnych i poży- _    ,    , . T ,    ,    ,    »

tecznych“, wydawanych przez Albertrandi’ego Kossakowski J ó z e f-I g n a c y herbu Ślepo-i Naruszewicza.—Ź ró dł a: „Encyklopedya Or- wron> syi Antoniego metrykanta wielkiego ko-gelbranda“; Kossakowski .Monografie“ (t. I); ronnego (ob. . i Konstancyi Krosnowskiej. w r. W. Skrochod-Majewski „O archiwach“. »    ¹⁷⁵⁷ w Krakowskiem—(■ w r. 1829), nauki po-

Kossakowski Jan Nepomuce n herbu Śle- ozątkowe odbywał wraz z bratem Janem Nepo-powron, syn Antoniego, metrykanta wielkiego mucenem (późniejszym biskupem wileńskim [ob.] koronnego (ob.) i Konstancyi Krosnowskiej, bi- w stolach pijarskich w Warszawie, dokończył skup wileński (* w r. 1755 w Krakowskiem- zas ed“kacy¹ “granicą. Po powrocie do kra-

t w r. 1809 w Baden, dokąd wyjechał był dla Ju, °f edl?ł s1!. "» L’twl,e-, ?dzIe W d^e“"r.em poratowania zdrowia), nauki odbywał w szko- 8zkcd fo,„r1111 grodzieńskiej, potem Wileńskiej, łach pijarskich w Warszawie, a później dosko- ^ r* ^ “ zos^a jednym z siedmiu członków nalił sie sa granicą. Obrawszy sobie stan du- Rządu Tymczasowego w Wilnie, ustanowionego chowny, był przez dwa lata w seminaryum przez Napoleona Eo kongresie wiedeńskim w Warszawie u ks. Misyonarzy, potem prze- przeniósł się do Kro estwa, gdzie był wizyta-niósł Się na Litwę, gdzie szybko wznosząc się ‘°rem generalnym wszystkich szkół, członkiem po szczeblach godności kościelnych, został w r. Komisyl rz.wyzn rei. i osw. publ. oraz człon-1798 obrany biskupem wileńskim. Podczas po- kle'n ,war' T°w. Prz. Nauk. Zapisuje bogaty bytu swego za granicą (w Niemczech, Włoszech, swdi księgozbiór (przeszło półtora tysiąca to-Praucyi, Szwajcaryi, Hollandyi i Anglii) K. mow dzieł wartościowych) w części bibliotece szczególnie interesował się tamtejszemi insty- Tow. Prz. Nauk, w części szkole widzewskiej tucyami dobroczynnemi, zamierzając nabytemi w gubermi wileńskiej W literaturze dał się tam znajomością rzeczy i doświadczeniem siu- poznać przekładami z francuskiego i wspołpra-źyó po powrocie krajowi. Służył też poczci- cowuictwcm przy „Dzienniku wileńskim w lawie i zacnie: urządził własnym sumptem wzo- ?aeh 1805-1806. Wydał drukiem: Zalety korowy szpital dla chorych w Wilnie, założył *■<*“ Poe”at. Legouve go (przekład, Warszawa tamże towarzystwo dobrocnynności, któremu 1803: wydanie drugie tamże i tegoż roku; trze-stale świadczył wiele zarówno radą jak i po- “e- Pumnożone wierszem do kobiet przez St mocą materyalną, wreszcie wywarł wpływ de- ^],lcailt’ Kraków 1813), „Cztery pory roku cydujący na powstanie pierwszych szkół dla »eldle a (przekład umieszczony w tomie 5-ym głuchoniemych nietylko w kraju (w Wilnie), »Dzla Krasickiego“. Nadto w rocznikach Tow. ale i w Cesarstwie (w Petersburgu), słowem, Prz. Nauk wyszły rozprawy jego: „Rys życia do wszystkiego co szlachetne, przykładał rękę, ¹ P1Bm Dawlda Piwowskiego“ (t. IV) oraz lub sam stawał się założycielem i twórcą. O- f®?⁸    Franciszka Ksawerego Bohusza“

o.

bok tego jako biskup był niepoślednim pisarzem <tom 5VII),'“Z fó d„ł„a: »W. Enoykl. Orgelbran-i znakomitym kaznodzieją. Pewna część jego da“i Kossakowski „Monografie“ it. i); Kraushar kazań wyszła drukiem. Są to: „Kazanie o mi-    ” ^0W- Prz> nau^ *

łości ojczyzny“ (Wilno 1790); „Kazanie o za- Kossakowski Antoni, poseł Sejmu Cztero-chowaniu praw narodowych“ (Wilno 1790); letniego; był synem Dominika, stolnika żmudz-„Kazanie o prawdziwej . wielkości i chwale kiego, żonatego z Zabiełłówną, bratem Micha-człowieka“ (Wilno 1792); „Kazanie w dzień po- ła, wojewody witebskiego. Jako chorąży ko-święcenia katedry wileńskiej“ (Wilno 1801); wieński posłował na Sejm Czteroletni; podczas „Mowa miana przy pierwszem zdaniu sprawy | kadencyi sejmowej, r, 1789, otrzymał kaszte-

x-y.

x-y.

Na

łanię inflancką po Janie Mirze; nadto król obdarzył go orderem Orła białego.

Kossakowski Michał herbu Ślepowron, syn Antoniego, kasztelana inflanckiego i Sta-szewiczówny, podkomorzy kowieński,następnie pisarz polny i wielki litewski. Wraz z ojcem, posłem powiatu Kowieńskiego, zasiadał na Sejmie Czteroletnim, gdzie dla prawości przekonań i szczerego patryotyzrau zacne imię zdobyć potrafił. Po upadku kraju osiadł na wsi i z zamiłowaniem, idąc śladem Zoryana Dołę-gi-Chodakowskiego, zajmował się starożytnościami krajowemi, czyniąc poszukiwania po ' dawnych kurhanach, ruinach, okopach i uroczyskach z bratem swym, generałem Józefem (ob.), którego zbiory licznemi pamiątkami pomnożył. W jego posiadanie dostały się ciekawe pamiętniki stryja Józefa Korwina K-go, biskupa inflanckiego (ob.), które dopełnił opisaniem ostatnich lat panowania Stanisława Augusta (1789 — 94), dając obraz wypadków w kraju szczegółowy, wierny i bezstronny, (f w roku 1840). Źródła: Kossakowski „Monografie (T. I); Kosiński „Przew. heraldyczny“; Ży-chliński.    D-

Kossakowski Józef, generał-adjutant Napoleona (* r. 1772 w Marciniszkach—f r. 1842 w Łukoniach), brat poprzedniego. Za czasów Rzeczypospolitej był starostą zasielskim, za-smudzkim i perebrudzkim; służył pod Kościuszką jako brygadyer brygady kowieńskiej i ścisła przyjaźń łączyła go z naczelnym wodzem. Za Księstwa Warszawskiego służy dalej w wojsku, a w r. 1812 po wkroczeniu Napoleona na Litwę, został mianowany generałem w korpusie litewskim i adjutantem cesarza. Przywiązał się do Napoleona jak wielu innych i nie opuścił go aż po abdykacyi w Fontainebleau. Podróżował wiele, a osiadłszy następnie na wsi zajmował się z zamiłowaniem i znajomością przedmiotu archeologią. Z bogatego zbioru starożytności polskich i litewskich generała K-go, synowce jego ofiarowali cały dobór rzadkiej broni towarzystwu archeologicznemu wileńskiemu.

Kossakowski Józef Korwin, biskup inflancki (* 1738 w Szyłach, w woj. kowieńskiem f d. 9 maja r. 1791 w Warszawie) syn Dominika. W piątym roku życia utracił ojca i zostawał pod opieką matki i wujów Skorulskiego i Zabiełły. Uczył się początkowo u Jezuitów w Kownie, gdzie już wyróżniał się wybitnemi zdolnościami, później kształcił się w Akademii wileńskiej. Nauki ukończył mając lat 18 i wkrótce potem rzucił się w wir życia politycznego. W r. 1758 został podczaszym kowieńskim i jednocześnie posłował z powiatu Kowieńskiego na sejm warszawski, który odbywał się pod laską Adama Małachowskiego, krajczego koronnego, a zerwany był przez Pod-horskiego, posła wołyńskiego. Nieokiełznana ambicya i próżność pcha go do stanu duchownego, aby tern pewniej i prędzej zrobić karye-rę. Wstępuje do seminaryum w Warszawie w r. 1761, tu otrzymuje święcenie kapłańskie i wkrótce zostaje kanonikiem wileńskim, a w r. 1781 biskupem inflanckim; niebawem zaś zdobył koadyutoryę na biskupstwo wileńskie. Początki służby publicznej odbywał pod Flemingiem, podskarbim i Sapiehą, krajczym litewskim, towarzysząc im na sejmikach i trybunałach. Na Sejmie Czteroletnim należał do party i rosyjskiej wraz z hetmanem Branickim, kanclerzem J. Małachowskim, kasztelanem Ożarowskim i utrzymywał stałe stosunki z Stackelber-giem i jego następcą Bułhakowem. W r. 1790 stał na czele opozycyi przeciwko reformie rządowej, w obronie swobód szlacheckich, sesyach 16, 17, 20 września piorunował przeciwko reformom i domagał się konstytucyi, uznającej wrogiem kraju tego, coby proponował sukcesyę tronu. Nie mogąc przeszkodzić dziełu reformy razem ze swymi przyjaciółmi politycznemu przyczynił się do powolnego biegu spraw sejmowych. Na sesyi sejmowej d. 3 maja K. nie protestował przeciwko ustawie i w kościele wraz z. innymi ją zaprzysiągł. Dopiero następnego dnia jako członek deputacyi do spisania konstytucyi wystąpił z opozycyą. Oświadczył, że mu sumienie podpisywać nie pozwala, bo uchwała nie przeszła ani jednomyślną zgodą, ani przez głosowanie. Stronnictwo patryotyczne wskutek tego oświadczenia biskupa musiało raz jeszcze odwołać się do izby. Gdy na sesyi d. 5 maja biskup swoje skrupuły wyłuszczył, zarzucił mu poseł krakowski Linowski, że przychodzi po niewczasie skoro przysiągł na konstytucyę w kościele i do protestujących, jak Czetwertyński i 12 innych posłów nie należał. Po upadku Konstytucyi 3 maja przystąpił do Targowicy i był, razem z bratem swoim Szymonem, głową konfederacyi Litewskiej. W akcie konfederacyi Litewskiej, pióra Józefa, mieszczą się zarzuty przeciwko Sejmowi Czteroletniemu, jakoby „przeklętemi maksymami filozoficznemi i prawami człowieka, w płodnej konceptem głowie urodzonemi, wywrócił ołtarz i tron, i stan szlachecki wyniszczyć się starał“. Kiedy d. 15 września 1793 r. udało się do króla grono senatorów i posłów z projektem rozwiązania konfederacyi Targo-wickiej a zawiązania nowej, Grodzieńskiej, pod laską marszałka Bielińskiego: przy religii katolickiej, wolności i bezpieczeństwie posiadłości Rzeczypospolitej, projektu nie podpisał tylko K. Podczas powstania kościuszkowskiego został aresztowany zaraz po wybuchu powstania w Warszawie, w nocy z 17 na 18 kwietnia, wraz z kilku innymi posądzonymi o zdradę kraju. Kiedy po Warszawie rozeszła się wieść, że aresztowani usiłowali ratować się ucieczką, zapanował w mieście ruch gorączkowy; skoro 9 maja zebrała się na ratuszu Rada zastępcza tymczasowa, tłum pod przywództwem ks. Meiera

x-y.

i Kazimierza Konopki, byłego sekretarza Kołłątaja, zapełnił rynek i domagał się stracenia czterech zdrajców, do których zaliczano i bis. K-go. Gdy Rada zastępcza zadość uczynić żądaniu nie chciała, Konopka i Meier naprowadzili na nią tłum pospólstwa, uzbrojonego w pałasze i pistolety, wołającego: „ojczyzna chce kary na zdrajców“. Pod naciskiem tłumu Rada zastępcza poleciła sądowi kryminalnemu ogłosić natychmiast wyroki na Ożarowskiego, Zabiełłę, Ankwicza i K-go. Tegoż samego dnia odbyła się egzekucya, i K. zginął d. 9 maja na szubienicy przy okrzykach: „niech żyje re-wolucya“. K. J. był człowiekiem niepospolicie zdolnym, bardzo zręcznym dyplomatą, ale przytem szalenie ambitny, przewrotny i chciwy.—K. jest autorem kilku komedyj i powieści, wydanych bezimiennie, mianowicie: „Warszawianin w domu“, komedya w 3 aktach (Warszawa, 1786); „Warszawianin na wojnie“; „Panicz gospodarz czyli kontytuacya Warszawianina w domu“, komedya w 3 aktach (Warszawa, 1786); „Mądry Polak po szkodzie“, czyli kon-tynuacya panicza gospodarza“, komedya w 3 a-ktach (tamże, 1786); „Ksiądz pleban“, powieść treści moralnej (Warszawa 1786, wyd. II—Warszawa 1788). Ogłosił też oddzielnie drukiem: „Akt konfederacyi generalnej w. ks. litewskiego“ (Wilno 1791); „Decyzya konfederacyi litewskiej względem odebrania przysięgi“ (tamże, 1792); „Decyzya obwieszczenia marszałka w. ks. litewskiego“ (tamże 1792)iin. W rękopisie zostawił K. bardzo ciekawe „Pamiętniki uzupełnione przaz Michała Kossakowskiego (ob.), pisarza w. litewskiego, wydane przez Adama Darowskiego (Warszawa, 1891). Mowy K-go, wygłaszane przez niego na Sejmie Gzteroletnim, mianowicie w 1788 r., mieszczą się w „Zbiorze mów“ mianych w czasie tego Sejmu, (tomy: I, III, IV, V, VIII).

Kossakowski Szymon, młodszy brat poprzedniego, hetman wielki litewski (* 1742 r. — f d. 25 kwietnia 1794 w Wilnie). Po ukończeniu nauk oddany na dwór królewski zostawał w przyjaznych stosunkach z królewiczem Karolem, księciem kurlandzkim, którego sprawę silnie popierał w czasie elekcyi r. 1764, czem sobie naraził stronników Stanisława Augusta. Mianowany podczaszym kowieńskim jeszcze za Augusta III, sprawował w tym charakterze, podczas konfederacyi Radomskiej, wraz z Franciszkiem Gedrojciem, poselstwo do króla od konfederacyi Litewskiej z rozkazu Repniną. Pierwsze ruchy zbrojne na Litwie po wybuchu konfederacyi Barskiej odbywają się pod wodzą Szymona K-go, w lipcu i769 r. W r. 1770 Puławski znów wyprawił na Litwę, która od porażki nieświeskiej była prawie zupełnie spokojna, wracającego z Turcyi i prześladowanego przez generalność K-go z małym oddziałkiem. K. umiał zgromadzić znaczne siły, a gdy go z Litwy wyparto, wrócił w następnym roku

Wielka Kucyki. Powes, lluttr. Zees. 3U7* Tom XXXIX.

z 1 500 ludźmi. Tegoż róku 17 sierpnia wydał uniwersał przeciwko gwałtom wojsk rosyjskich. Swoje działania wojenne na Litwie podczas konederacyi Barskiej stosuje do planów M. Ogińskiego, het. litewskiego. Kiedy Ogiński zdecydował się przystąpić do konfederacyi, K. spółcześnie odbył pochód ku granicy Kurlandyi, gdzie z przyczyny wstąpienia na księstwo syna Bironowego Piotra, stronnictwo królewicza Karola ruszać się i niepokoić poczęło. K. otrzymywał z Kurlandyi zasiłki w ludziach i pieniądzach, myślał podobno o zdobyciu Mita-wy i wkroczeniu w granice Rosyi. Po klęsce Ogińskiego pod Stołowiczami (23 września 1770 r ), K. musiał ustąpić z Litwy; odwrót u-skutecznił szczęśliwie, uprowadzając 1 500 konnicy wzdłuż granic pruskich do Wielkopolski. Wogóle czynny ciągle brał udział w działaniach wojennych, a pod koniec konfederacyi był jednym z głównych wodzów w Wielkopolsce. Następnie był K. kasztelanem witebskim, wojewodą inflanckim i konsyliarzem Rady Nieustającej. Jako członek Rady Nieustającej, do której wszedł w r. 1786 a później Sejmu Czteroletniego razem z bratem swym biskupem należał do stronnictwa rosyjskiego. W r. 1790 wstąpił na ochotnika do armii rosyjskiej i brał udział w wojnie tureckiej. W r. 1792 przybył wraz z Sewerynem Rzewuskim, Szczęsnym Potockim i Ksawerym Branickim do Petersburga, gdzie wspólnie ułożyli zamach na Konstytucyę 3 maja. W czasie Targowicy K. jako generał rosyjski towarzyszył Kreczetnikowowi i walczył przeciwko wojskom polskim. W miarę posuwania się wojsk rosyjskich K. spędzał po województwach szlachtę, zmuszał ją do wiązania się z konfederacyę i przysięgania na akt tar-gowicki. Obywatele zamożniejsi uciekali do Prus, ubożsi ulegali mu, teroryzowani łupiestwem wojskiem „alianckich“. Kiedy po zajęciu przez wojsko rosyjskie Wilna, stanął akt konfederacyi generalnej wolnej W. Ks. Litewskiego (25 czerwca 1792 r.) K. otrzymał buławę polną litewską. W kościele katedralnym wileńskim, do którego spędzono szlachtę dla podpisania aktu, Józef K„ biskup inflancki, po odprawieniu mszy i odśpiewaniu „TeDeum“, winszował bratu godności hetmańskiej „z woli narodu“. Stanąwszy na czele konfederacyi Litewskiej bracia K-cy (Szymon i Józef) posługiwali się ostracyzmem politycznym jako sposobem robienia fortuny: cynizm, brutalność, chciwość i brak sumienia Sz-a K-go wpełni wystąpiły wtedy. Konfederackie sądy dekretowały podług woli hetmana i biskupa spory prywatne, sekwestrowały dobra, przysądzały dochody ich klientom. Ofiarą takiego postępowania padł między innymi Michał Kleofas Ogiński. — K-cy zdjęli sekwestr z dóbr jego za odstąpienie starostwa, które posiadał i dwa weksle, któremi 200 001 złp. wypłacić się zobowiązał. Na żądanie S. K-go konfederacya wypłaca mu trzech-

xy.

Afs 237-238.

n.

M. B.

letnią pensyę generała-lejtnantą w sumie 42 000 i roczną pensyę hetmańską w sumie 40 000 złp. Po zniesieniu Targowicy Deputacya do egzaminu komisyi wojskowej, która zostawała pod kierunkiem K-go, wydała surowy sąd o jego zdzierstwach, które popełniał do spółki z Za-biełłą. Po złączeniu obu konfederacyj, Koronnej i Litewskiej, pojechał K. razem z innymi w poselstwie do Petersburga, aby podziękować cesarzowej Katarzynie za udzieloną pomoc. Skutki naprowadzenia na kraj wojsk rosyjskich do rozpaczy doprowadziły nawet przywódców Targowicy i wielu podało się do dymisyi z piastowanych urzędów, wtedy K. w r. 1793 zagarnął buławę w. litewską, z której zrezygnował hetman M. Ogiński. Po wybuchu powstania w Wilnie, w nocy z 22 na 23 kwietnia 1794, hetman wielki K., pod dowództwem którego było około 40U ludzi, został aresztowany i oddany przez Deputacyę bezpieczeństwa publicznego pod sąd. Na mocy dekretu sądu kryminalnego pod prezydencyą Niesiołowskiego, d. 25 kwietnia, K. powieszony został na rynku naprzeciwko odwachu, w obecności magistratur rządowych, wojska i tłumu publiczności.

Kossakowski Józef herbu Ślepowron, hrabia, syn Michała, wojewody bracławskiego i Barbary Zyberg (* w 1771—f w 1840), towarzysz ka-waleryi narodowej w znaku ojca swego (podówczas wojewody witebskiego w r. 1789), następnie obrany ministrem cywilno-wojskowym powiatu Wiłkomirskiego, otrzymał w r. 1790 stopień rotmistrza kawaleryi narodowej brygady huzarskiej w w. ks. Litewskiem, w tymże roku zasiadał na Sejmie Wielkim, jako deputat wiłko-mierski; w r. 1793 został łowczym w. ks. Litewskiego. Po podziale kraju osiadł w dziedzicznych dobrach Wojtkuszkach, gdzie założył w r. 1799 komandoryę maltańską dziedziczną dla swego domu. Za Księstwa Warszawskiego był szefem pierwszego pułku strzelców litewskich, który własnym sumptem uformował, a w r. 1812 pułownikiem pułku 3-go piechoty, w r. następnym, jako kawaler legii honorowej i krzyża neapolitańskiego, odznaczył się chlubnie przy obronie fortecy Spandau. Po upadku Napoleona osiadł w Warszawie i tu resztę życia spędził, bawiąc się literaturą. Prace jego dotąd zostają w rękopisach. Najciekavvszą z nich jest „Dyaryusz“ od r. 1801 —15.—Ź r ó-dła: Kossakowski „Monografie“ t. I; Żychliń-ski; Kosiński.    D'

Kossakowski Stanisław Szczęsny Fortunat, pisarz polski, syn Józefa (ob.) (*1795 w Hamburgu — f 1872 w Warszawie). Po u-kończeniu edukacyi sprawował różne funkeye dyplomatyczne i dworskie; w r. 1818 został kamerjunkrem dworu Królestwa Polskiego, od r. 1822—1826 był pierwszym sekretarzem poselstwa rossyjskiego w Rzymie; potem otrzymał urząd szambelana dworu, mistrza ceremonii (1834), nie przyjął ofiarowanego sobie poselstwa w Madrycie (1832), wreszcie został członkiem rady stanu, a od r. 1859 senatorem i prezesem heroldyi Królestwa Polskiego. Oddawał się z zamiłowaniem sztuce i literaturze, pisywał po polsku i po francusku; jest autorem kilku komedyj, z których wyszły w druku: „0-brazy i charaktery z pierwszej połowy XIX wieku“: obraz pierwszy „Stara panna czyli intryga wiejska“, komedya w jednym akcie (Poznań 1858), napisana i przeznaczona na scenę jeszcze przed r. 1830. Komedye francuskie były wydane razem pod tytułem: „Répertoire du théâtre de société, t. I“; znalazły się tu komedye: „Tristan de la reverie“, „Le mystificateur mystifie“ i „La surprise“ (Paryż 1857); pierwsza i ostatnia z tych komedyj wyszły też osobno (Paryż 1858). Inne komedye pozostały w rękopisach. Jest też K. autorem dziełka p. t. „Choisissez on la foi et la charte on le monopole universitaire“ (Paryż 1846), a także kilku dzieł lekarskich, jako to: „Essai de médecine practique, comprenant quelques idées sur Pétiologie des maladies au point de vue du traitement et un recueil des recettes populaires“ (Paryż 1858), oraz osobno „Recueil des recettes populaires“ (tamże, tegoż roku). Życiorys K-go zamieścił „Tygodnik Ilustrowany“ r. 1872

H- G-e.

Kossakowski Stanisław-Kazi mierz herbu Ślepowron, hrabia, syn Stanisława-Szczę-snego, prezesa b. heroldyi Kr. Polskiego (ob.) i Aleksandry de Laval, współczesny pisarz heraldyczny. (* w r. 1837 w dziedzicznych Wojtkuszkach); jeszcze będąc młodzieńcem zaczął oddawać się z zamiłowaniem studyom he-raldyczno-genealogicznym, opartym na źródłach ściśle naukowych. Owocem tych studyów są dotąd trzy tomy „Monografij historyczno-ge-nealogicznych niektórych rodzin polskich“, wydane własnym nakładem w Warszawie w latach 1859 — 1872 z przypisami Juliana Błesz-czyńskiego. Wartościowe to wydawnictwo rekomendują korzystnie: bogactwo materyału archiwalnego, w niem zawartego, tudzież ogólny charakter całej pracy, mającej jedynie na celu prawdę historyczną, a dalekiej od shlebia-nia próżności ludzkiej.

Kossakowski K a 1 i k s t (po litewsku K a-sakanekas), prałat katedry żmudzkiej. Z pism jego wydrukowano: Grammatyka języka żmudz-kiego (,,Kałbrieda leżuwio żemaytiszko“, Wilno r. 1832 8-0 XIII t. 156); „Gyrtibe yrbłajwiste“ (Wilno, r. 1859, 12-o, 24); „Pasaka apej pa-sznekesni tarp wełnią yr szymkoviu po atsiża-deima kataliku nu gierima ariełkos“ (Wilno, r. 1861, 12-0, 55 str.; drugie wydanie w roku 1862); „Iszguldims apejsakramenta pakutos arba spawiednies szwentos“ (Wilno, 1862, 8-o, 56); „Iszguldims pawinaszcziu krikszczionu kataliku“ (Wilno, r. 1864 8-o, str. 104).

Kossarzewski (po litewsku Kaśaranckas) Ambroży, ksiądz (* w r. 1820 w gubernii Ko-

M. B

8. B.

siaj jeszcze Chusistan.

Kossobudzki Kajetan, kaznodzieja ze zgromadzenia ks. Pijarów, żył w drugiej połowie XVIII wieku na Litwie, gdzie słynął z wielkiej wymowy. Drukował następujące dwa kazania, pierwsze p. t. „Kazanie podczas so-lenney wotywy przy zaczęciu się Trybunału głównego W. X. Lit. w kościele Katedralnym Wileńskim“ (Wilno 1759) i przy takiejże okoliczności i w tymże kościele miane drugie kazanie

S. B.

wieńskiej, wówczas Wileńskiej). Wyświęcony na kapłana w roku 1843, był wikaryuszem w Bejsagole i przy klasztorze Rochitów w Wor-niach. W r. 1865 zesłany do Syberyi, umarł w Tomsku 26 grudnia st. st. r. 1880. Pracował wiele nad historyą, geologią, botaniką Litwy i językiem litewskim; był członkiem komisyi archeologicznej wileńskiej, od której wiele się spodziewał dla podniesienia kultury litewskiej. Zdolny i spostrzegawczy ten umysł „przy rozbiciu uwagi na wiele przedmiotów“ jak się sam do tego przyznaje, w pełni sił oderwany od kraju i atmosfery naukowej, dał mniej niż się spodziewano po nim. W sześćdziesiątych latach dzięki pismom swym, odznaczającym się erudycyą i nowością, ale także z paradoksal-nością i dyletantyzmem sądu, bardzo był ceniony nietylko przez ogół czytelników, ale i przez owoczesnych przedstawicieli językoznawstwa litewskiego. Był jednym z najwybitniejszych przedstawicieli patryotyczno-romantyczne-go kierunku badań w zakresie językoznawstwa i historyi litewskiej, idealizującego naród, język i przeszłość Litwy i mającego większe znaczenie pod względem patryotycznym niż naukowym. Pisał po polskn i po litewsku, pod pseudonimem K. A. K. Wiele prac pozostawił niedrukowanych; znajdują się obecnie w bibliotece seminaryum rzymsko-katolickiego w Kownie, gdzie zaś są napisane w Syberyi—niewiadomo. Pracował nad słownikiem rossyjsko-litewskim. Z prac jego wydrukowano: „Znaczenie języka litewskiego we względzie naukowym“ („Pismo zbiorowe Wileńskie'’ 1859, str. 163 — 175); „Rzecz o litewskich słownikach i ogólny pogląd na kraje litewskie“ („Pismo zbiorowe Wileńskie“ r. 1862, str. 133—212); ,,0 formacyach ziemi, otaczającej łożysko rzeki Dubissy“ (u Ignacego Buszyńskiego); ,,Dubisa główna rzeka w dawnem księstwie Żmudzkim, dziś w guberni kowieńskiej“, (Wilno 1871); „Botanika trumpai isvasyta, arba Piro-nutinysis mokslasapie żelaneius daiktus, kaip śit: apie medżius, javus, zoles, kiminus, ker-pes, grybus, pelejusir kitus żelmenis“ („Tevy-nes Sargas“ r. 1901 J\? 2 — 3, str. 27—34), przekład nieukończony z polskiego; „Nowyje iii raienieje izwiestnyje widy i raznowidnosti ra-stieni dikorastuszczych na Żmudi“ („Pamiatnyja kniżki Kowenskoj guberni“ na g. 1863, 1864), z polskiego oryginału K. A. K. przełożył Urban; „O cwietie paporotnika“ („Pamiatnaja kniż-ka Kowenskoj guberni“ na g. 1962). — Por. („Tevynes Sargas“ r. 1896, .TVs 11).

Kossecki Ksawery (f w Warszawie 1857 roku), generał b. wojsk polskich, służył w legionach. Po utworzeniu Królestwa Polskiego brał udział w życiu publicznem, był z kolei radcą stanu, sekretarzem stanu przy Radzie administracyjnej, wreszcie po r. 1821 dyrektorem głównym rządowej Komisyi sprawiedliwości. Był również członkiem Towarzystwa na-ukowego. Wydawał wraz z Cypryanem Godebskim, przyjacielem swoim, pismo peryodycz-ne p. n.: „Zabawy przyjemne i pożyteczne“ (Warsz. 1803, w 12-ce wyszło 5 tomików) Rzecz ta została następnie bezprawnie przedrukowana z pominięciem podania właściwych autorów i wyszła p. t. „Historya naturalna, czyli Zabawy przyjemne i pożyteczne przez Jaśn. Wielm. Szczęsnego Feliksa Potockiego, Grafa i Kamerhera Dworu Rossyjskiego, a za pozwoleniem zwierzchności do druku podana“ (Mach-nówka 1805). K. przetłómaczył z francuskiego: „Historyę wylądowali przedsięwziętych .do Anglii, Szkocyi, Irlandyi od Juliusza Cezara aż do naszych czasów, z wielu dodatkami histo-rycznemi“ (Warszawa 1804). Wydał również: „Rys wiadomości historycznych o układzie zbioru praw rossyjskich, podług akt urzędowych w Archiwach drugiego oddziału kancelaryi J. C. Mci złożonych“ (Warszawa 1834).

Kossejowie, po grecku Kooaatoc, po łacinie Cossaei, po assyryjsku K as s i, lud w północnych częściach Suzyany zamieszkały, stąd z równem uprawnieniem sąsiadem Medów, Persów i Assy-ryjczyków, zwany, był to dziki, wojowniczy, mianowicie w strzelaniu z łuku wyćwiczony, a przez ścisłe przymierza z sąsiedniemi luda-dami potężny szczep górski, którego mimo częstych zakusów Persowie nigdy pod swą władzę podbić nie mogli, a czasami nawet haracz płacić im musieli. Aleksander Wielki pobił ich wprawdzie w zimie z r. 323 na 324 przed Chr. i urządził z ziemi ich osobną satrapią, z trudem wszakże niemałym zdołał ich w karbach utrzymać; to też pod panowaniem następców jego wybili się zaraz na wolność. Anti-gonos, król syryjski, stracił podczas marszu przez ich ziemię znaczną część armii. Diodorus Siculus (17, 111), opisuje ich jako zupełnie dzikich barbarzyńców, którzy w jaskiniach mieszkali i, jeżeli w rozbójniczych wyprawach swych lepszych nie złupili przysmaków, żołędziami, grzybami i leśną soloną dziczyzną się żywili; nieco pomyślniejszą ich charakterystykę podaje Arrianus (Anab. 7, 15). Według ich miana zowie się cała Suzyana starożytna dzi-

S. Drz.

(Wilno 1867).

Kossow, herb polski. Na tarczy w polu srebrnem litera N przez laskę środkową do góry strzałą przeszyta. Nad hełmem w koronie szlacheckiej pięć piór strusich białych. Odmiana herbu Świerczek (ob.),powstała w końcu XV j

wieku, a używana przez rodzinę Kossowów, w Witebskiem osiadłą. Źródła: Herbarz witebski, str. 52; autograf z pieczęcią metropolity kijowskiego Kossowa z roku 1648-go w zbiorach Ord. hr. Krasińskich.

Iu nowogotyckim z biblioteką i zbiorem dawnych rękopisów. Domek drewniany, w którym się urodził Kościuszko odrestaurował i otoczył pięknym parkiem. Parafia rzym.-kat. kossowska jest bardzo starożytna. Pierwszy kościół pod wezwaniem św. Trójcy ufundował 1526 r. wojewoda trocki Jerzy; 1626 r. Leon Sapieha, wojewoda wileński, wybudował nowy kościół; ten w r. 1872 spalił się i 1878 został odbudowany. W r. 1878 K. miał 2130 m-ców w tein 1279

jl

lii

D.

izr. Jest tu zarząd 1-go okręgu policyjnego. Okolica płaska, grunt w części gliniasty, w części piaszczysty i żwirowaty, obfite łąki nad

s. b.

Kossów, miasteczko w gub. Siedleckiej, pow.

Sokołowskim nad rzeczką Chudziną, o milę od

KOSSÓW Sylwester, metropolita kijowski, (* za początku w. XVII w województwie Witebskiem— f w Kijowie 1657 r.). Po ukończeniu szkół miejscowych, wstąpił do Bazylianów, monasteru kijowo-peczerskiego, był profesorem i rządcą szkół w Kijowie i Winnicy. W r. 1632 został mianowany archimandrytą po Piotrzę Mohyle, w r. 1624 biskupem mścisławskim, orszańskim i mohilewskim, w r. 1649 wreszcie wyniesiony został przez Bohdana Chmielnickiego na stolicę metropolitalną w Kijowie. Zajmując tak wybitne stanowisko wśród czasów nadzwyczaj burzliwych nie dał się porwać fanatyzmowi, ale starał się spokojnie zabezpieczyć prawa kościoła ruskiego i przekonania swe religijne, do których szczerze lgnął, szerzyć. Dzięki takiej jego działalności uniknąć zdołał ostrzejszego zatargu z Rzeczpospolitą. Zdobył sobie sławę pisarza wydaniem dzieła p. t.: „Patericon, albo żywot świętych ojców pie-czarskich, obszyrnie słowieńskim językiem przez Nestora napisany, teraz z greckich, łacińskich, słowiańskich i polskich pisarzów objaśniony i krócej wydany“ (Kijów, 1635 r., w 4-ce; wydanie 2-gie tamże, 1661 r., w 4-ce). Jak z tytułu widać głównego materyału dostarczył mu Nestor. Rozszerzył on jego pracę na podstawie licznych późniejszych kronik greckich, łacińskich, słowiańskich i polskich. Dzieło to napisane dobrą polszczyzną zawiera żywoty świętych kościoła ruskiego, którzy spoczywają w grobach Ławry kijowskiej i chronologię o prawosławnych metropolitach ruskich do r. 1635. Rzecz ta była oryginalnie pisana po rusku. Rozbioru jej w nowszych czasach dokonali pisarze rosyjscy Kabarew, Undolski i Kazański (Cztienuije tow. mosk. t. IV i Wre-miennik, IV). Oprócz tego głównego dzieła, które w tej chwili jest rzadkością, K. wydał po polsku; „Exegesis to jest zdanie sprawy o szkołach kijowskich i Winnickich, w których uczą zakonnicy religii greckiej (Kijów, 1635 r., w 4-ce), w języku zaś ruskim: „Didaskalia, albo nauka o siedmiu sakramentach“ (Kutejno, 1627 r. w 4-ce; wydanie 2-gie 1653 r.).

Kosscwicz Kajetan, syn Andrzeja, oryen-

S. B.

Bugu, leży przy trak- Hrywdą i Zyżgulanką. cie z Ciechanowca do Warszawy, o 26 w. od Fig.?31.QKossow (herb.) Węgrowa, 40 dom., 1 284 m-ców. Dawne gniazdo rodziny Kossowskich, z których Franciszek, podkomorzy drohicki, o-trzymał od Stanisława Augusta przywilej na założenie miasteczka i odbywanie czterech jarmarków i targów dwa razy w tygodniu. Miasteczko to jednak nie rozwinęło się pomyślnie dla braku warunków odpowiednich. Gospodarstwo okoliczne płodoziemne, starannie prowadzone. Spotykają się pokłady torfu, wapna i marglu. Gmina K. ma 4 836 m-ców, obszar 22 094 mr., z których połowa grunta orne i ogrody. Sąd gm. okr. 1. i st. p. os. Sterdyń, urząd gm. we wsi K. ruski.

KOSSÓW (Kosowo), miasteczko w pow. Słonimskim, gub. Grodzieńskiej, nad rz. Hrywdą i Busiaczką o 140 w. od Grodna, przy drodze ze Słonima do Kartuskiej Berezy i przy drodze żel. mosk.-brzeskiej, kol. stacya K. między Berezą a Domanowem, 117 w. od Brześcia litew., dawniej w wojew. Nowogrodzkiem. W r.

1494 Aleksander Jagiellończyk nadał je Janowi Litaworowi Chreptowiczowi, marszałkowi litewskiemu, któremu Zygmunt I dodał w r. 1510 targi i jarmarki, potem był K. kolejno własnością Sanguszków, Sapiehów, Fleminga, Czartoryskich, Pusłowskich. Z tych ostatnich Wojciech, marszałek Słonimski, założył wielką fabrykę dywanów. Do dóbr K-ch należy folwark Mereczowszczyzna, o której wzmiankę znajdujemy już w aktach miejscowych r. 1529; w tym czasie była ona własnością córki wyżej wspomnianego Chrepto wieża, Janowej Oborskiej.

Wieś ta w późniejszych czasach przeszła w posiadanie Ludwika Kościuszki, ojca Tadeusza.

S. B.

Po zgonie Ludwika wydał Fleming w r. 1761 wdowie jego z Ratomskich Kościuszkowej prawo arendowne, tj. kontrakt dzierżawy na Mere-czowszczyznę, a w r. 1764 spłacił jej sumę 54 500 złp., której bezpieczeństwo było zapewne oparte na tym folwarku. W aktach kościoła kossowskiego znajduje się dotąd metryka chrztu Tadeusza Kościuszki (* w d. 12 lutego 1746 r. w Mereczowsczyźnie). Wandalin Pusłowski przeniósł główne siedlisko dziedziców K-a do Me- talista rossyjski i znawca sanskrytu, z pocho-reczowszczyzny, gdzie wybudował zamek w sty- ¹ dzenia Białorusin, syn duchownego (* 1815 r.

1872).

Kossowski Samuel (* 1805—f 1861), wiolonczelista. Kształcił się w konserwatoryum warszawskiem. Występował z koncertami we wszystkich znaczniejszych miastach polskich oraz w Austryi i Niemczech. Krytyka ówczesna chwaliła piękność jego tonu i technikę

A Pol.

Członkiem Towarzystwa lekarskiego

53; Odb. os. z „Pam. Tow. lek. tegoż „Stan nauk lek. za czasów

str, 545, 738 i 799).

w gub. Witebskiej — f w r. 1883). Po ukończeniu gimnazyum w Witebsku, studyował do r. 1836 na uniwersytecie moskiewskim zwłaszcza języki klasyczne. W r. 1839 został nauczycielem gimnazyum w T w erze, a w r. 1843 nauczycielem 2-go gimnazyum w Moskwie. Będąc nauczycielem, K. zaczął pracować nad językami: hebrajskim, arabskim, a potem i san-skryckim, którego wkrótce nauczył się tak dobrze, że swobodnie mógł czytać „Mahabharatę“, „Ra-majanę“ i prawa Manu. W r. 1850 osiadł w Petersburgu, jako redaktor prac naukowych przy bibliotece publicznej, a w r. 1858 został profesorem języka sanskryckiego, potem zaś i zenckiego przy uniwersytecie petersburskim. W r. 1865 został mianowany etatowym profesorem uniwersytetu petersburskiego. Prace K-a nie mają wielkiego znaczenia naukowego był on samoukiem, brakło mu metody naukowej i żadnych samodzielnych badań nie przedsiębrał; głównie zyskał sobie sławę jako jeden z najlepszych znawców sanskrytu. Poznawszy języki sanskrycki i zendzki, zaczął wydawać tłómaczenia: „Sund i Upesund“, wyjątek z „Ma-habharaty“ („Moskwitianin“ 1884, cz. I, ks. 2); 3-i akt dramatu Krszny Miszry, p. t. „Torże-stwo swietłoj myśli“ („Sowremiennik“ 1846, ks. 1), a potem cały ten dramat („Moskowskij Sbornik“ 1847, str. 1—187); „Skazanje o Wa-djadgarie Dżimutawaganie, powiest’ Somadewy Bgatty“ (Moskwa 1847); „Skazanje o Dgruwie“ (z Bhagawat-Purany, Moskwa 1848); „Wasanta-ziena, drewnie-indijskaja drama“ („Moskwitianin“ 1849, cz. 5, ks. 9); „Bhagawad-Gita“ („Bulletin de l’académie imper, des sciences de St.-Péterb.“ 1854): „Legienda ob ochotnikie i parie gołubiej“ z „Mahabharaty“ (z dołączeniem tłómaczenia łacińskiego, Petersburg 1859); „Savitri“, wyjątek z „Mahabharaty“ (tamże 1861); „Czetyrie statji iz Zendawesty, s priso-wokuplenjem transkripcji, russkago i łatinska-go pierewodow, objasnienji, kriticzeskich pri-mieczanji, sanskritskago pierewoda i srawnitiel-nago głossarja“ (tamże 1861). Prócz tego wydał: „Decem Sendavestae excerpta“ (Paryż 1865); „Gata Ahunavaiti“ (z tłómaczeniem ła-cińskiem i koment., Petersburg 1867); „Gata Ustavaiti“ (z tłómaczeniem łacińskiem i kom., tamże 1869); „Saratustricae Gâtâe posteriores très“ (tamże 1871); tłómaczenie „Jewrejskaja grammatika Giezeniusa“ (tamże 1874); „Jewrejskaja chrestomatia, s ssyłkami na gramma-tiku Giezeniusa i głossarjem jewrejsko-russkim“ (tamże 1875) i „Piśmo rabbi Chasdaja k cariu chazarskomu“, tłómaczenie z hebrajskiego („Sbornik, izdawajemyj D. Wałujewym“, Moskwa 1845, cz. I). Prócz artykułów, zamieszczonych w „Żurnale Ministerstwa Narodnago Proswiesz-czenja“, jak np. o pracach naukowych prof. W. Grigorjewa i D. Chwolsona (1868 i 1869), należy wymienić jeszcze dwie większe jego prace: „Sanskrito-russkij słowar’“, wychodzący

w Petersburgu od 1854 do 1856 r., ale nieskończony, a zwłaszcza wspaniałe wydanie wszystkich zabytków języka staro-perskiego, pisanych pismem klinowem, p. t. „Inscriptiones Palaeo-Persicae Achaemenidarum“ (Petersburg

3. Kr.

Kossowski Henryk, biskup płocki, * 1828, f d. 2 maja 1903), nauki pobierał we Wrocławiu i Lesznie, następnie studyował prawo w Berlinie, w 25 roku życia postanowił oddać się stanowi duchownemu, do którego kształcił się w seminaryuin kamienieckiem i Akademii duchownej w Petersburgu. Wyświęcony na księdza 23 marca 1857 r., przez czas pewien wykładał w seminaryum w Płocku, poczem w 1860 osiadł w Dorpacie, jako katecheta, gdzie dał się poznać z nauki i wymowy. Przez arcybiskupa Felińskiego wezwany na rektora Akademii warszawskiej (1863), zarządzał tym zakładem aż do jego zamknięcia (1867). Od 1880 zarządzał parafią na Lesznie w Warszawie, w 1883 został sufraganem płockim z tytułem Serves, w 1889 mianowany sufraganem dye-cezyi kujawsko-kaliskiej, a po śmierci biskupa Michała Nowodworskiego, wybrany przez kapitułę na administratora dyecezyi płockiej. Znaczną liczbę prac ogłosił po polsku i niemiecku; w „Encyklopedyi kościelnej“ mieszczą się jego artykuły historyczne. Portret i życiorys pomieścił „Tygodn. Ilustr.“ z r. 1884 str. 296, z r. 1883 — 1890 str. 34 i 1896 str. 519 („Enc. Org.“).

znacznie wyrobioną.

Kossowski Stanisław (f w Mińsku w r. 1820) lekarz. W zawodzie swym wykształcił się w uniwersytecie wileńskim, który mu w r. 1808 przyznał dyplom doktorski, zwalniając go od złożenia rozprawy, bronił tylko tez wobec członków wydziału lekarskiego. Jako student celował wśród młodzieży zdolnościami i pilnością. Należał do członków najgorliwszych „Towarzystwa doskonalącej się młodzieży“, istniejącego od r. 1804. Po ukończeniu nauk zajmował się wykonawstwem lekarskiem naprzód w Wilnie, następnie w Mińsku, gdzie umarł młodo.

wileńskiego był od 12 czerwca r. 1809 i na posiedzeniach jego niejednokrotnie głos zabierał.—Por. S. Kośmińskiego „Słowu. lek. pols.“ (str. 607); J. Bielińskiego „Doktorowie med. promowani w Wilnie“ (Warszawa 1886, warsz.“,

Akad. med.-chir. wileńskiej“ (Warszawa 1889,

P-r J. p.

S. E.

Na prośby teścia jego, Tigellinusa przywrócono mu jednakże później godność senatorską, a w r. 62 widzimy go jako oskarżyciela Antystyusza Sozyanusa. W r. 66 obdarzony został razem z Tigellinusein hojnym legatem przez Anneusa Melę, brata filozofa Seneki i ojca poety Lukanusa. W tym samym roku wystąpił jako oskarżyciel Trazei Petusa (Thrasea^Paetus), który swego czasu poparł skargę, jaką Cylijczycy przeciw K-wi wnieśli. s Prz-Kossucyusze, po łacinie Cossutii, Cossutia yens, ród rzymski nieznanego pochodzenia, pierwotnie może w Gallia Cispadana osiadły; wybitniejszymi jego członkami są: 1) C o s s u t i u s, architekt, odnowił z polecenia króla syryjskiego, Antyocha Epifanesa, w r. 174 — 164 przed Chr., świątynią Olimpijskiego Zeusa w Atenach, której budowę Pizystrates i jego następcy poczęli.—2) Cossutia, z rodu rycerskiego, nadzwyczaj bogata, zaręczona z Juliuszem Cezarem, kiedy był jeszcze chłopcem; ten wszakże porzucił ją w 17 roku, kiedy mianowanym został flahien âiàlis. — 3) Gajus Cossutius Maridianus, adoptowany z gens Maridia, należał do Qudidorvvri monet aids, których Ce-2ąr mianował; dochowały ślę 'dc/ naszych

S Drz.

S. Drz.

Kossowski Tomasz, dziekan Niższego Dy-naburgu, kanonik honorowy, badacz literatury łotewskiej. (* 1798 r. w gub. wileńskiej —f r. 1856 w Lipnie). Nauki początkowe pobierał u Jezuitów w Połocku, poczem wstąpił do se-minaryum, utrzymywanego przez księży mi-syonarzy w Krasławiu i tam otrzymał r. 1822 święcenie kapłańskie. Następnie słuchał teologii w uniwersytecie wileńskim, gdzie otrzymał stopień madistra. Mianowany wikaryuszem przy' kościele parafialnym w Nidermojzy w Inflantach zapoznał się w krótkim czasie gruntownie z językiem łotewskim i w tym języku począł miewać kazania. Przeniesiony wkrótce jaka pleban do Liksna zajął się gorliwie szerzeniem oświaty, zakładając liczne szkółki włościańskie. Wydawał własnym kosztem książeczki religijne, które rozpowszechniał między ludem. Ułożył i wydał „Gramatyka łotewska“ chcąc w ten sposób ułatwić księżom zapoznania się z językiem łotewskim. Wydał w tymże języku „Nauki na wszystkie niedziele i święta całego roku“,

Kossucyanus Kapito, po łacinie Cossutia-nus Capito, rzymski rzecznik za panowania cesarza Klaudyusza, wyzyskiwał zawód swój w najbezczelnięjszy sposób, występował też stąd zaciekle z godnymi siebie kolegami przeciw przeprowadzeuiu prawa, wzbraniającego rzecznikom przyjmować pieniądze. Kiedy cesarz Nero nadał mu w r. 55 po Chr. i amie-stnictwo prowincyi Cylicyi, postępował w niej z równym bezwstydem i z bezwzględną chciwością, jak w Rzymie; lecz w następnym roku pozwali go Cylijczycy przed sąd, który go za zdzierstwo na grzywny i utratę godności skazał.

roz-czasów dwie przez niego bite monety, na których Cezar przedstawionym jest jako pontifex maxi-mus i dyktator.—4) Lucius Coss. Sabula, syn Gaj usa, często na monetach wspominany, noszących typy miasta Koryntu; odnoszą się one z pewnością do restauracyi Koryntu, którą Cezar w r. 46 przed Chr. podjął, a jako naczelną głowę młodej osady Kossa mianował. —5) Marcus Coss. Cerdo, wyzwoleniec Marka, rzeźbiarz, wykuł z marmuru dwóch Satyrów, których w r. 1775 w willi cesarza Antonina Piusa odkryto.

Kossura, Kosura, Kossyra, Kosyra, po grecku Kóaaoopa, Kóaoopa, Kóaaopa, Kóaopa, po łacinie Cossura, Cowra, Cossyra, Cosyra, mała wyspa w morzu Sródziemnem, pomiędzy Afryką, Maltą a Sycylią, z miastem, równe no-szącem miano; dzisiaj Pantelaria.

Kossuth Ludwik (* d. 19 września w r. 1802 na Węgrzech w komitecie Jemplińskim). Pochodził ze staroszlacheckiej, protestanckiej rodziny. Ojciec jego był doradcą prawnym rodziny hr. Andrassych. Po ukończeniu wydziału prawnego w kolegium reformowanym w Paro-spatak w r. 1824 rozpoczął w Peszcie praktykę adwokacką i szybko swą wymową uzyskał rozgłos i wpływ. W r. 1832 dostał się jako zastępca posła magnackiego —bez prawa głosu do sejmu w Preszburgu, gdzie opozycya pod kierownictwem Stefana Szćchenyiego domagała się od rządu rozszerzenia praw języka węgierskiego, mianowania oficerów węgierskich i sprawiedliwszego rozłożenia ciężarów podatkowych. Mowy z sali sejmowej przy ówczesnych stosunkach prasy prawie wcale nie przedostawały się do pnbliczności. Protokuły obrad były za obszerne i za drogie by się rozchodzić mogły, w pismach przepuszczano tylko suche wzmianki. K. rozpoczął walkę o jawność obrad wydając z gronem posłów liberalnych „Wiadomości sejmowe“, które rozsyłał w kopercie, a potem, gdy rząd je na poczcie kazał zatrzymywać, przez nietykalnych hajduków komitackich. Liczba abonentów „Wiadomości sejmowych“ rosła szybko i wpływ ich szybko się uwidocznił. Z wielu komitetów nadesłano posłom nowe, postępowym duchem tchnące instrukcye, odwołując życzenia dawniejsze. Przeniósłszy się do Pesztu rozpoczął K. podobne wydawnictwo, celem zaznajomienia szerszych warstw z obradami komitatu, które w owych czasach burzliwych odbijały nurtujące społeczeństwo prądy polityczne i społeczne. Zorganizował liczne korespondencie z prowincyi, starając się wprowadzić jednolitość w żądania opozycyjne. Mimo zakazu centralnego rządu wydawał swoją gazetę dalej pod osłoną komitatu peszteń-skiego. W maju w r. 1837 K-a wraz z jego przyjacielem Wesselenyi’m i grupą młodzieży uwięziono i po dwóch latach śledztwa w roku 1839 skazano na cztery lata więzienia. Surowa kara wywołała w całym kraju silne wrze-

g;

SSt!

Tvi

Kossuth

Ludwik.

143

nie i sejm odmówił uchwalenia żądanych przez rząd podatków i rekrutów, dopóki K. więzienia nie opuści. Amnestya z r. 1840 wróciła mu wolność. Niebawem objął redakcyę pisma o-pozycyjnego „Pesti Hirlap“ gdzie zabłysnął swym wielkim talentem publicystycznym. Ra-dykalnemi żądaniami część dotychczasowej o-pozycyi wprawdzie sobie zraził, ale resztę zato porwał. Stefan Szechenyi wystąpił jawnie przeciw niemu, ostrzegając przed jego agitacyą antidynastyczną, lecz „Pesti Hirlap“ po paru miesiącach z małego pisemka stał się najpły-wowszym dziennikiem na Węgrzech. Pod naciskiem rządu wydawca „Pesti Hirlap“ usunął w r. 1844 K-a z redakcyi. K. udał się do Wiednia by wystarać się o własny dziennik. Metternich starał się tutaj o pozyskanie K-a dla rządu, ale odmówił wydania koncesyi. K. skazany chwilowo na bezczynność polityczną, założył w Peszcie „Stowarzyszenie ochrony narodowej“, mające na celu rozbudzenie wielkiego przemysłu na Węgrzech i wkrótce we wszystkich większych miastach powstały filie tego stowarzyszenia, a K. w agitacyjnych podróżach budził wszędzie ducha patryotycznego. W r. 1847 wybrano go z komitatu peszteńskie-go posłem do sejmu. Pod jego wpływem, zażądała opozycyą zupełnego zniesienia przywilejów szlacheckich, wolności prasy, utworzenia odpowiedzialnego przed parlamentem węgierskiego ministeryum i połączenia Siedmiogrodu z Węgrami. Wypadki lutowe (1848) w Francyi i rewolucya marcowa w Wiedniu uczyniły rząd austryacki skłonnym do ustępstw. Deputacya węgierska z K-em na czele przyjęta została przez cesarza w Wiedniu łaskawie, a K., podejmowany przez ludność za powrotem do kraju eutuzyastycznie, przywiózł z sobą przyrzeczenie monarsze rychłego spełnienia życzeń o-pozycyi. Hr. Ludwik Batthyany, jeden z przywódców opozycyi, otrzymał misyę utworzenia ministerstwa, do którego wszedł K. jako minister finansów. Zwycięstwo opozycyi zdawało się być zapewnione, ale polityka narodwoościowa K-a zmierzająca ku zapewnieniu Madziarom przewagi bezwzględnej w krajach korony św. Szczepana, wywołała niechęć wśród ludów nie-węgierskich. K. musiał gotować się do walki podwójnej z rządem centralnym i z narodościa-mi domagającemi się poszanowania praw swoich. W gorących słowach zażądał w sejmie podwyższenia sił zbrojnych kraju. Wniosek jego przyjęto z zapałem. Pobór rekruta zaraz się rozpoczął, a ofiarność publiczna była tak wielka, że K. zdołał w krótkim czasie złożyć w Pe-szteńskim Banku Handlowym 5 miljonów złotych reńskich, na których podstawię wypuścił t. zw. banknoty K-a, monetę rewolucyjną, ściganą następnie surowo przez rząd austryacki. Na południu tymczasem powstali Serbowie i Chorwaci. W Siedmiogrodzie burzyć się też zaczęło, a rząd austryacki jawnie z powsta-

niein słowiańskiem, które chciał dla siebie wyzyskać, sympatyzował i teraz zupełnie zmienił swą postawę wobec Węgrów. Batthyany podał się do dymisyi, a do nowego gabinetu nie powołano K-a, który organizować zaczął zbrojną obronę stolicy. Arcyksiąże Stefan, palatyn węgierski, starający się dotychczas pośredniczyć między ruchem centralnym a opozycyą, opuścił kraj, a na wiadomość o zbliżaniu się Chorwatów pod Jellaczicsem utworzono Wydział obrony krajowej, którego K. został prezydentem. Mianowanie Windischgrätza namiestnikiem węgierskim uważała opozycyą za wyzwanie. Po wypadkach październikowych

I'

■'W

fei

iss»«!?-

Fig. 32. Kossuth Ludwik.

w Wiedniu i wstąpieniu na tron Franciszka Józefa ostatnia możebność układów pierzchła, armia austryacka wkroczyła do Węgier. Windischgrätz zdobył Budę i zagroził stolicy, w obec czego K. przeniósł sejm do Debreczyna. Po pierwszych zwycięstwach armia cesarska odnosić poczęła jedną porażkę po drugiej. Bem wyparł austryaków z Siedmiogrodu, a Görgey odebrał Budę. Dnia 14 kwietnia r. 1849 sejm debreczyński porwany wymową K-a, zdetronizował dynastyę Habsburgów i ogłosił niepodległość Węgier. Na czele rządu miał odtąd stać prezydent i odpowiedzialne ministeryum. K. zakończył wtedy swą mowę słowami: ,,Niechaj niebo rządzi moim losem, niechaj da mi wypić do dna cały kielich goryczy; ale jedno tylko nigdy nie stanie się a mianowicie, żebym był poddanym Habsburgów“. Na detronizacyę odpowiedział cesarz zawezwaniem pomocy ross\jskiej. Paszkiewicz na czele głównej armii rossyjskiej wkroczył przez Galicyę od południa Jellaczic z Chorwatami, a Haynau nadciągnął z północy. Madziarzy niemogli się ostać długo w nierównej walce. Po utracie Budy i Pesztu K. z sejmem schronili się na południe. D. 11 kwietnia prze-

heim 1849, 3 tomy).

Kossuth Franciszek, syn Ludwika (* na Węgrzech w r. 1841). Jako ośmioletni malec opuścił kraj rodzimy i dzielił wygnańcze życie ojca aż do jego śmierci. Studyował w Paryżu, potem w Londynie. Jako wybitny w swoim zawodzie fachowiec brał udział w wielu dzie

łach międzynarodowej sztuki inżenierskiej, pracując przy budowie mostu koło Kairo, tunelu Mont-Cenis i t. d. Śmierć ojca, który do końca życia wzbraniał się złożyć Habsburgom przysięgę wierności, mającą mu umożliwić powrót do kraju, położyła kres jego tułaczce.

Wzywany gorąco przez niedobitków z grupy K-a, którzy zagranicą mieli sposobność poznać jego wybitne zdolności i przy jego pomocy zwalczać chcieli wpływy klerykalne w partyi niezawisłości, zwłaszcza w grupie Ugrona, d. 28 października 1894 przybył do Pesztu, witany na dworcu entuzyastycznie przez tłum stutysięczny. Partya niezawisłości, której kierownicy widzieli w nim przyszłego współzawodnika, nie wzięła udziału w powitaniu K-a, i tylko kilkunastu jej członków zjawiło się prywatnie na dworcu, gdzie K. w świetne m przemówieniu do publiczności odrazu zaznaczył swe przyszłe stanowisko polityczne. Oddając hołd pamięci ojca, otwarcie zerwał z jego trądy -cyarni republikariskiemi i w miejsce nieprzejednanej niechęci do dynasty i. wskazał, na ugodę austro-węgierską z r. 1867 jako na prawną podstawę dążeń do niepodległości narodowej.

Już w roku następnym został K. wybrany prezydentem partyi niezawisłości, skupiając odtąd | wnictwo, „Biura dla szukających pracy“. Prócz

D-r H. L.

niósł K. swą godność na Görgey’a, który reprezentował kierunek więcej pojednawczy. Po po kapitulacyi pod Vilagos, K. z niedobitkami przeszedł na ziemię turecką, gdzie na żądanie rządu austryackiego uwięziono go i internowano w Kutahia (w Małej Azyi). Po wypuszczeniu na wolność w r. 1851, żył pewien czas w Stanach Zjednoczonych, w Londynie a potem we Włoszech. Ostatnie lata swego życia spędził na pisaniu swoich pism z emigracyi, które są ciekawym pizyczynkiem do owej epoki. Tom pierwszy wyszedł w Preszburgu w r. 1880, drugi w r. 1881, trzeci w Lipsku w r. 1882. K. nigdy nie chciał uznać przeprowadzonej przez Deaka w r. 1867 ugody z Austryą i do końca życia pozostał wrogiem Habsburgów. Mimo amnestyi nie wrócił do kraju i choć był wielokrotnie wybrany posłem wolał dobrowolnie pozostać na wygnaniu, niż złożyć Habsburgom przysięgę na wierność. Umarł d. 20 marca roku 1894 w Turynie. Zwłoki jego sprowadzone zostały do Pesztu i złożone uroczyście w grobie wśród ogólnej żałoby narodowej.— B i b 1 i o gr a fi a: „Briefe Kossuth’s an Bem“ (Peszt 1872); LE. Horn „Ludwik Kossuth“ (Lipsk 1851); „Ungarns Staatsmänner“ r. 1825—1870 (Berlin 1870, anonim); Frey „Kossuth und Ungarns neueste Geschichte“ (Man-

Dr H. L

całą swą działalność głównie na agitacyi za zniesieniem jedności celnej z Austryą, którą wedle ugody z r. 1867 co dziesięć lat trzeba odnawiać. Zniesienie jedności gospodarczej z Austryą, mające zapoczątkować zmianę unii realnej w osobistą, a z nią zapewnić- niezależny byt narodowo-państwowy Węgier, stało się hasłem, którein zwalczał skutecznie mi-nisterya liberalne Banffy’go, Szell’a, Khuen’a i Tiszy, zdobywając co raz to większą wzię-tość w parlamencie i w kraju. Podczas burz wywołanych d. 18 listopada 1904 chęcią narzucenia sejmowi węgierskiemu przemocą t. zwanego lex Daniel, mającego uniemożebnić obstrukcyę, widać już było, że K. staje się moralnym przywódcą całej opozycyi, broniącej skutecznie kraju przed gwałtami Tiszy. Choć budżet jeszcze nie był uchwalony jednak wbrew zasadniczym ustawom Węgier, parlament rozwiązano i rozpisano na styczeń nowe wybory, z których na przekór rachubom rządu partye opozycyjne wyszły zwycięskie. K. stanął na czele koalicyi opozycyjnej, żądając zniesienia jedności celnej, zaprowadzenia w armii komendy węgierskiej i rozszerzenia prawa wyborczego. Tisza podał się do dymisyi, ale wobec tego że gabinet liberalny nie miałby widoków powodzenia, a koalicyjny zaś bez ustępstw dla żądań opozycyi do skutku przyjść nie mógł, cesarz, przyjmując dymisyę Tiszego, poruczył mu dalsze sprawowanie rządów aż do rozwikłania kryzysu. Rozpoczęły się rokowania z przywódzcami opozycyi i K. powołanym został do króla. D. 12 lutego 1905 stanął przed obliczem Franciszka Józefa, jako mąż zaufania narodu, syn człowieka, który ledwo z życiem uszedł z rąk pogromców rewolucyi węgierskiej. Konferencya ta nie zakończyła kryzysu. K. gotów był wprawdzie za cenę zniesienia jedności celnej, na które Franciszek Józef łatwiej się godził, odstąpić na razie od żądań wojskowych, ale w jego własnym obozie podniosła się przeciw niemu opozycya, która u-niemożebniła dalsze rokowania. Dzisiaj K. należy do bardziej umiarkowanych nieprzyjaciół ugody Deakowskiej.

Kossuth Stefan, inżenier-technolog (* d. 30 października r. 1849 w m. Grójcu), Pochodzi z rodziny słowacko-węgierskiej, która w r. 1780 osiadła w Polsce. Nauki gimnazyalne pobierał w Piotrkowie i Warszawie, wykształcenie techniczne otrzymał w instytucie technologicznym, w Petersburgu; ukończył go w r. 1871. Działalność praktyczną rozpoczął w r. 1872 jako ślusarz zwyczajny w przędzalni Hillego i Ditricha w Żyrardowie; tam też później pełnił obowiązki mechanika jednego z wydziałów, a następnie przedstawiciela firmy na wystawie powszechnej w r. 1873 w Wiedniu. Przeniósłszy się do Warszawy w r. 1875, założył „Przegląd Techniczny“, oraz objął kiero-

tego pracował: w kontroli rozchodów dr. żel. p₀ sobie pozostawił społeczeństwu galicyjskie-Nadwiślańskiej jako kontroler wydziału mecha- j mu. w r. 1899 K. przeniósł się do Królestwa, nicznego, w Warszawskiem Towarzystwie Ubez- : zamieszkał w Łodzi gdzie zajmuje do obecnej pieczeń jako inspektor techniczny i wreszcie j chwili stanowisko sekretarza w komitecie gieł-jako sekretarz Rady Zarządzającej towarzystwa . dowym i w urzędzie Zgromadzenia kupców przemysłowego „Lilpop, Rau i Levensztein“. w Łodzi. Prócz prac z dziedziny przemysłu W r. 1871 powołany został do Łodzi na stano- j społeczno-ekonomicznych, począwszy od roku wisko szefa biura w Towarzystwie zakładów ba- 1772 pojawiały się artykuły K-a w „Przyro-wełnianych Karola Scheildera, gdzie pełnił na- dzie“, „Przemyśle“, „Gazecie Handlowej“ stępnie aż do połowy r. 1884 obowiązki porno- i w „Przeglądzie Tygodniowym“. Ten ostatni cnika dyrektora zarządzającego (E. Herbsta), zaszczycił K-a nagrodę konkursową w r. 1874 Na tern stanowisku zapoczątkował cały szereg za artykuł o wystawie powszechnej w Wiedniu instytucyj patronalnych. Podczas po- z r. 1073. Wszystkie te jednak prace są dro-bytu w Łodzi K. przyczynił się naprzód do za- biazgiem w porównaniu z zasługą, jaką K. wyłożenia oddziału Towarzystwa popierania prze- świadczył technicznemu piśmiennictwu polskie-inysłu i handlu, już w Warszawie istniejącego, mu przez założenie „Przeglądu Technicznego“ potem założył (1884) pismo codzienne treści o- zasilanie go przez pierwsze lata swojemi pra gólnej, ale z charakterem ekonomiczno-prze- cami i zgrupowanie około niego zastępów pi mysłowym p. n. „Goniec Łódzki“. Pismo (za- szących. „Przegląd Tech.“ założony był na do mknięte r. 1893) prowadził osobiście zaledwie foie; stał się ogniskiem około którego ześrod kilka miesięcy, gdyż wkrótce przeniósł się do kowały się zaproszone siły techniczne polskie Warszawy, gdzie pracował przez rok jeden współpracowników nie brakło, lecz byli to lu-w zarządzie Tow. akc. Lilpop, Rau i Lewen- dzie, którzy wykształcenie techniczne otrzymali sztein. W r. 1885 powołano go do Zarządu | za granicą i nie mieli przed sobą prawie ża-towarzystwa zakładów Żyrardowskich, w charakterze dyrektora wydziału administracyi 0-gólnej i zastępcy prezesa (Kar. Dittricha). Na tern stanowisku również utworzył wielu instytucyj patronalnych. W r. 1901 powołany został na dyrektora i zastępcę prezesa (Leopolda Kronenberga) w zarządzie centralnym dr. żel.

dnych wzorów poprawnego języka technicznego polskiego. Do pracy zabrał się K., poświęcając się jej z prawdziwem zamiłowaniem, miewał w tym przedmiocie odczyty, poprawiał inwentarze, cenniki itp. Pilnie studyując przy-tem gramatykę i słownik polski doszedł do należytej wprawy i ogólniejszego na słownictwo techniczne poglądu, i pogląd ten skreślił w o-sobnym artykule podanym w zesz. I, II, III i V „Przeglądu Technicznego“ z r. 1880, pod tytu-tytułem; „W przedmiocie słownictwa technicznego“. Chociaż ćwierć wieku upłynęło, powyższa praca nie straciła na wartości przez bardzo cenne wskazówki słownictwa technicznego. Rozpoczynając 31-szy rok istnienia „Przeglądu Technicznego, teraźniejsza redakeya pierwszą stronicę pierwszego numeru z roku 1905 poświęciła uczczeniu zasług K-a jako założyciela i wybitnego pracownika na polu słownictwa technicznego polskiego;—K. jest człowiek zdolny i dobry mówca, często był wybierany na prezesa, wice-prezesa, lub sprawozdawcę wielu zjazdów i komisyj, czynnych w Królestwie i Galicyi. We wszystkich jego pracach pisanych i przemówieniach ważniejszych, widać człowieka umiejącego patrzeć naprzód i posiadającego serce bardzo kraj miłujące.

Kossyniusze, po łacinie Cossinii; ród rzymski, do którego się liczą: 1) Lucius Cossi-nius, ze stanu rycerskiego, przyjaciel Cycerona, Attykusa i Warrona.—2) C o si ni u s, również z stanu rycerskiego pochodzący, przyjaciel cesarza Nerona, umarł z winy nieudolnego lekarza egipskiego, przywołanego natychmiast do chorego przez Nerona, który mu zamiast lekarstwa truciznę dał. Por. Plinius,

S. Drz

A. K-

Kost, K o s t o w i a, roślina, ob. C o s t u s.

Nadwiślańskiej w Petersburgu, gdzie pozostawał lat trzy. W r. 1894 przeniósł się do Krakowa. W Galicyi bierze czynny udział w rozbudzeniu przemysłu fabrycznego; przystąpił do spółki, zawartej w celu nabycia i prowadzenia fabryki sukna w Żywcu. Przedsiębiorstwo nie powiodło się i tu spotkała K-a klęska finansowa. Pozatem podczas pobytu w Galicyi zajmował się on przeważnie sprawami ekonomi-czno-społecznemi. Do najważniejszych prac jego w~tym kierunku zaliczyć należy zorganizowanie handlu i przemysłu, przeważnie drobnego ludowego. Po wielu próbach, które pochłonęły nie mało jego pracy i zdolności, założył w r. 1898 stowarzyszenie p. n. „Krajowy związek przemysłowy“; instytucya ta stanowi ognisko handlowe dla przemysłu ludowego i wogóle drobnego, utrzymuje w 4 miastach w Galicyi t. zw. „bazary krajowe do sprzedaży wyrobów, opiekuje się pod względem handlowym zarówno szkołami zawodowemi, przez kraj utrzymywanemi lub wśpieranemi, jako też stowarzyszeniami wytwórczemi, przy istniejących tam szkołach. „Związek przemysłowy“ przyczynił się znakomicie do spopulary-zowania'sprawy przemysłu krajowego wśród ogółu i ułatwił zadanie założonemu w kilka lat później Z w iązkowi centralnemu, który zajmuje się obroną interesów przemysłu fabrycznego w kraju. „Krajowy związek prze- Nat. Hist. 29, 4. mysłowy“ stanowi piękną pamiątkę, jaką K.

Wielka Encykl. Powtz. Hatte. Zen. 307« Tom XXXIX.

Br. G.

Kośtal Jarosław Karol, przyrodnik czeski (* 1871 r. w Pardubicach —f 1895 w Pradze czeskiej). Ukończył szkołę realną w mieście rodzinnem, wydział chemiczny w wyższej szkole technicznej w Pradze, po ukończeniu którego został asystentem prof: Stolby. Poza-tem study o wał nauki przyrodnicze, a szczegół- ; fesorem zwyczajnym anatomii opisowej na wy-

nie botanikę, w obydwóch uniwersytetach praskich. Drukował w rocznikach botanicznych prof. Wejdowskiego kilka rozpraw z zoologii mięczaków; prócz tego wespół ze swym szefem pracował w dziedzinie chemii i technologii.

Kostajnica 1) chorwacka, miasto w Chor-wacyi, komitacie zagrzebskim, pow. t. n„ na lewym brzegu rz. Uny, stacya kolei żel. Sunia-Banialuka; posiada piękny stary zamek (Kostajnica grad.), kościół rz. kat. i cerkiew gr.-wsch.; klasztor franciszkański, sąd pow., urząd podatkowy, poczta i telegraf. Jest tu pograniczny zakład kwarantanny, kąpiele morskie; prowadzi ożywiony handel z Bośnią. Obszar gminy miejskiej, vw obręb której wchodzą podmiejskie osady: Cajire, Klinak, Kostajnica grad, Puśkarica potok i Sosulie, obejmuje 2 646 morgów katastr.; liczy domów 445, m-ów 2 063 narodowości chorwackiej (1900 r.). W latach 1596, 1624,    1657 i 1689 zwycięstwa odnie

sione nad Turkami.—2) K. bośniacka, miasto pow., naprzeciwko, po prawym brzegu Uny, w Bośni, w obw. banialuckim, ma sąd pow. W r. 1895, między nimi 692 prawosławnych, 638 mahometanów, 230 katol., 19 żydów. Prowadzi handel końmi.

Kośtal Franciszek Jerzy (*    1857

w Solnicy), pisarz czeski. Po studyach teologicznych w Litomierzycach i Król. Hradcu został w r. 1881 kooperatorem (tytuł zastępcy plebaua) w Skuhrowie, gdzie jest proboszczem od r. 1888. Zawód literacki rozpoczął już w seminaryum hradeckiem. Między rokiem 1873—1882 ogłosił w „<ues. Novinäch“ patryo-tyczne dzieło p. n. „Vzpominky“, w którem mieszczą się wizerunki mężów i niewiast czeskich z doby odrodzenia narodu czeskiego. Tom piąty obszerniejszy wychodził w czasopismach „Polaban“ i „Slovan“ (1885 —1888) pod nazwą „Hradce Kralové a ceskń literatura“. K. wygotował jako delegat komisyi archeologicznej na wystawę w Rychnowie pracę p. t. „Povëry a povësti jakoż i üslovi a prislovi“—dotyczącą zabobonów, zagadek i przysłów okolicy, w której przebywał. Prócz tego wydał: „Cesty bozi“ („Zäbavna biblioteka“, Berno, 1886); „Pantäta Trousil“ („Zâbavy vécerni“, Praga 1887); „Na zdar Matice“, obraz dramatyczny (Karlin 1898); „Z naśich hor“ (Ottova Lac. knih. nâr“, 1887); „Z dëjin rodného kraje“, zarysy i obrazy historyczne (1888); „Pani a horaci“ (,,Zab. vec.“ 1888); ,,Od jesliöek zäri laskę“, obrazek sceniczny dla młodzieży (tamże 1883); ,,Hlucho-nëmÿ“, powiastka (Dëd. Malickÿch, 1893); ,,Z vpadn Bedrichovÿch“, zarysy historyczne („Hlasy kat. tisk. spoi.“ 1893); „Vërny celedin“ (1896);    ,,Z ovzdusi doby“ zarysy

i obrazki („Hlasy kat. t. spoi.“, 1897); ,,Bo-zihodové käzani“, powiastka (,,Zab. vec.“, 1899).

A. E.

Kostanecki Kazimierz Telesfor współczesny anatom polski (* 25 grudnia roku 1863 w Myszakowie w Królestwie Polskiem). W r. 1873- 1876 uczęszczał do gimnazyum realnego w Poznaniu, następnie do gimnazyum filologicznego św. Maryi Magdaleny w Poznaniu. Po ukończeniu nauk gimnazyalnych zapisał się w r. 1883 na |wydział lekarski uniwersytetu berlińskiego, gdzie specyalnie zajmował się

- .V

iü

Fig. 33. ;;JKostanecki Kazimierz.

anatomią, pod kierunkiem prof. Waldeyera. W r. 1886 otrzymał złoty medal za pracę konkursową wydziału lekarskiego „Die pharyngeale Tubenmündung und ihr Verhältnis zum Nasenrachenraum“. Przez lata 1889 i 1890 był był asystentem pierwszego zakładu anatomicznego w Berlinie; dyplom doktora medycyny dostał w r. 1890, przez r. 1809/1 był asystentem zakładu fizyologicznego we Wrocławiu pod kierunkiem prof. Heidenhaina; przez rok 1891/2 prosektorem przy zakładzie anatomicznym uniwersytetu w Giessen (pod kierunkiem prof. Bonneta). W r. 1892 został powołany na nadzwyczajnego profesora anatomii porównawczej na wydziale filozoficznym uniwersytetu Jagiellońskiego, a w r. 1894 zamianowany pro-

dziale lekarskim tegoż uniwersytetu i kiero- wnictwem prof. Liebermanna, były studya nad wnikiem zakładu anatomicznego po profesorze działaniem diazobenzołu na fenole (w „Berich-Teichmanie; na tern stanowisku pozostaje do- te der deutschen Chem. Gesellschaft“ 1884). tychczas. W r. 1897/8 był dziekanem wydziału lekarskiego. W roku 1896 został wybrany członkiem korespondentem, w roku 1902 członkiem czynnym Akademii Umiejętności w Krakowie. Był przewodniczącym komitetu gospodarczego IX zjazdu lekarzy i przyrodników polskich, który odbył się w Krakowie w r. 1900.

W r. 1885 został K. asystentem Liebermanna, wsławionego przez syntetyczne zbudowanie ali-zaryny, barwnika marzanny. Jako asystent brał K. czynny udział w badaniach nad grupą antracenu; wraz z Liebermanem wyjaśnił własności barwienia pochodnych autrachinonu, uzależniając je od obecności dwóch grup wodorotlenowych w położeniu „alizarynowem“; opracowy-wa syntetycznie prawie całą grupę oksyntra-chinonu, wyprowadzając, .^również z Lieberman-nem, ogólną zasadę o tworzeniu się oksyantra-

■ % MJÔ

‘ w £

W r. 1901 i 1902 ]był prezesem krakowskiego Towarzystwa lekarskiego. W r. 1901 zamianowany został członkiem zakrajowym Towarzystwa lekarzy czeskich w Pradze, a w roku 1905 członkiem królewsko-czeskiego Towarzystwa naukowego w Pradze. Prace Kostaneckie-go i jego uczniów należą do zakresu anatomii opisowej, anatomii porównawczej, antropologii, j histologii, histogenezy, cytologii, embryologii ;

¹ ■

.

wÈê

(w tym dziale przedewszystkiem tyczą się wad ! rozwojowych, sprawy zapłodnienia, sztucznego dzieworódstwa, regeneracyi), mechaniki rozwojowej itp. Z pomiędzy licznych jego prac wymienić należy: „Ueber die pharyngeale Tuben- ' mündung“ etc. (,,Archiv für mikroskop. Annat.“ t. 29, 1886); „Zur Kenntnis der Tubenmuscu-latur und irher Fascien“ („Arch. für mikr.

I"

p*:'

. -V

..«Æ

fte“ 1892);

Beziehung , zur Blutbildung“

1892); „Wykład wstępny przy objęciu katedry anatomii opisowej na wydziale lekarskim Uniw. Jaglell.“ („Przegląd lekarski“ 1894); „Badania nad zapłodnionemu jajkami jeżowców“ („Rozprawy wydz, mat -przyr. Ak. Urn. w Krakowie“ 1896); „Ueber die Bedeutung der Polstrahlung während der Mitose“ etc. („Arch. für mikr. Anat.“ t. 49); „Komórka i zapłodnienie“ („Hi-stologäa zbiorowa“ 1900); „Dojrzewanie i zapłodnienie jajka Cerebratalus marginatus“ („Rozprawy Akad. Um.“, 1902); „Nieprawidłowe figury mitotyczne przy wydzielaniu ciałek kierunkowych w jajkach Cerebratulus marginatus“ („Rozprawy Ak. Urn.“, 1902); ,,Cytologische Studien an künstlich parthenogenetisch sich entwickelnden Eiern von Mactra“ („Bull, de l’Ac. des Sc. de Cracovie“ 1904); „Descensus testiculorum“ („Nowiny lekarskie“ 1905), ogółem przeszło 30, z których napisał niektóre wspólnie z Mieleckim, Bistrzyckim, Wierzej-skim i Siedleckim.

Anat.“ i. 32, 1888); „Beiträge zur Kenntniss der Misbildüngen in der Kopf-und Halsgegend“ i,,Arch. für path. Anat.“ t. 123); „Ueber Centralspindelkörperchen bei kargohinetischer Zell-theilung“ („Anat. Hefte“ t. I, 1892); „Ueber j Kernteilung bei Riesenzelleu“ etc. („Anat. He- J „Die embryonale Leber in ihrer :

(„Anat. Hefte“ i

«3D

Sf

}■ c

■ ••

Fig. 34 Kostanecki Stanisław

chieonów. Liczne te prace nie przeszkadzały K-mu w opracowywaniu własnych tematów. Wraz z Niementowskim ogłosił syntezę kwasu nitrokrokusowego, ważnego produktu rozpadu barwnika naturalnego koszenili. Z Bistrzyckim prowadził studya nad budową auksantonu, zakończone syntezą jednego z pochodnych tego A' E' barwnika—izoenksantonu. Samoistnie ogłasza Kostanecki Stanisław (* w r. 1860 studya swe nad wprowadzaniem grupy karbo-w Myszakowie, powiecie Słupeckim). K. szkoły    ksylowej do fenoli; otrzymał    na drodze synte-

średnie ukończył w W. ks. Poznańskiem, po-    tycznej p-orcynę. Ostatnią    pracą, w Berlinie

czem w r. 1881 wstąpił na wydział filozoficzny    wykonaną były badania nad    zachowaniem się

uniwersytetu berlińskiego. Pierwszą jego pra- euksantonu w organizmie zwierzęcym, a bada-cą dziedzinie chemii wykonaną pod kiero-    nia te uogólniły pogląd Nenckiego na zachowanie się skomplikowanych penoli w organiz mie zwierzęcym. Prace K-go w Milhuzie, gdzie od r. 1887 jako asystent prof. Noeltinga przebywał, mają już jednolitszy charakter, dążą bowiem do wyjaśnienia stosunku pomiędzy budową chemiczną ciał organicznych, a ich zdolnościami barwienia. Opierając się na pracach syntetycznych w tym celu wykonanych, ogłosił on swój pogląd na przyczynę utrwalania się barwników na zaprawach, ujmując go w kilka praw zasadniczych. Odkrycie to było wielkiej doniosłości dla techniki, K-i stara się zastosować je do farbiarstwa, opatentowując: „Sposób wytwarzania nitrozowanych azo-barwników“.—

nych i zbadanie produktów rozkładu. Grupa ta oczekiwała badacza, któryby uchwycił myśl przewodnią, łączącą wszystkich przedstawicieli gromady w całość, i umiał ją odpówiednio scharakteryzować. To też wybitnym w badaniu żółtych barwników naturalnych Y-pyronu jest r. 1893, w którym ogłosił K. swe zapatrywania na budowę chryzyny i innych jej pokrewnych barwników. Chryzyna, żółty barwnik pączków topoli, wykrytą została koło 1875 r. przez Pic-carda i przez niego opracowywaną. Wzór jej sumaryczny był C₁₅H₁₀O₄, produkty rozpadu: lioroglucyna, kwas benzoesowy i octowy. Me-tylowanie wskazywało na obecność jednej grupy wodorotlenowej natomiast produkty aeety-lowania nakazywały przypuszczać dwa wolne hydroksyle. Zagadkowe zachowanie sięj jednej grupy wodorotlenowej niewymownie utrudniało wyjaśnienie tego barwnika. K. przyjmuje w ochryzynie dwie wolne grupy wodorotlenowe z których jedna, jako znajdująca się w położeniu orto do karbonylu, nie daje się metylo-wać—i na zasadzie tego, a także biorąc w rachubę produkty rozpadu, stawia wzór, według

W r. 1890 przeniósł się K. do uniwersytetu berneńskiego, gdzie mu ofiarowano miejsce profesora zwyczajnego chemii, oraz- dyrektora la-boratoryum organicznego. Stanowisko to, na którem do dziś pozostaje, dało mu możność rozpoczęcia badań na szeroką skalę. Dziedzina barwników naturalnych oddawna zajmowała umysł K-go, to też zwraca się on do niej o-becnie z całą energią i, znajdując^w licznych uczniach pomoc wykonawczą, rozwiązuje z pomyślnym skutkiem zawikłane zagadnienia z dzie-    którego chryzyna może być m — dwuoksy-

dziny barwników naturalnych, odtwarzając syn-    ß — fenylokumaryną lub też pochodną ß—feny-

w Bernie rozpoczął K-i od zbadania gentezy-ny, barwnika, znajdującego się w korzeniach goryczki (gentionne oficina). W r. 1891 stwierdza, że gentyzyna jest jednometylowym eterem ciała o składzie C₁₃H₈0₅, nazwanego przez niego gentyzeiną, którą charakteryzuje jako trójoksyksanton. Już w dwa lata potem ogłasza syntezę gentyzeiny, a niezadługo i gen-tyzyny, na zasadzie których pierwsze z tych połączeń jest 1.37-trójoksykantonem, drugie zaś 1,3-dwuoksy i 7-metoksyksantonem. Wykonanie prac tych utrudnionem było nietylko przez o-gromnie małą wydajność reakcyi, lecz także, i to w znacznej mierze, przez małe opracowanie grupy ksantonu. To też kilka lat pracy kosztowało opracowanie metod i wykonanie syntez oksyksantonów, w trakcie czego doszedł K. do ważnego odkrycia, mającego znaczenie nietylko dla gromady ksantonu, lecz i dla wszystkich prac nad grupą barwników naturalnych. Zostało mianowicie dowiedzionem, że grupa wodorotlenowa w 1-oksyksantonie nie daje się metylować, zjawisko to przypisać należy znajdowaniu się hydroksylu w położeniu orto do korbonylu i, jak się okazało, może być uogólnione i na inne związki. Natychmiast po tym odkryciu zwrócił się K. do gromady barwników Y-pyronu. Dział ten niezwykle obszerny i należący do jednych z trudniejszych dziedzin chemii organicznej, znajdował się w owym czasie w stanie chaotycznym, to też trudno było oczekiwać rychłego opracowania i określenia budowy tej grupy. Kilkunastoletnie prace analityczne Piccarda, Herziga i innych badaczy nie wyszły poza stwierdzenie wzorów sumarycz-

tetycznie całe ich grupy. Działalność swoją lo — feno-y—pyronu. Wykonana natychmiast synteza pierwszego z tych połączeń wykazała różnice tego produktu z cliryzyuą wobec czego należało przyjąć drugie przypuszczenie za możliwe. Fizetynę i kwercetynę—dwa barwniki naturalne — uważał już wtedy K. za bardzo zbliżone pod względem budowy do chryzyny, a w 1895 r. był już w możności podać ich przypuszczalny wzór. Substancyę macierzystą wszystkich tych barwników ß—fenylofeno-Y-py-ron, o wzorze C₁₅H₁₀Oj, — nazywa on i 1 a w o-nem, hydroksylową pochodną tegoż, zawierającą grupę wodorotlenową w pierścieniu Y~py-ronowym —fl a w onolem i dzieli całą olbrzymią grupę pochodnych Y"Pyfonu na dwie części, flawony i flawonole. Z biegiem czasu scharakteryzowano, jako pochodne Y-pyronu, oprócz powyżej wymienionych — jeszcze kilka innych żółtych barwników naturalnych, tak, że po za wielu teoretycznie możliwemi, a w naturze nieodnalezionemi,—do flawonów należą: chryzyna, apigenina (znajdująca się w pietruszce) oraz luteolina (w Reseda luteola), do fiawonolów zaś: fizetyna (w Hus-cotmus), galaugina, kempferol (obadwa w korzeniu Gralanya), kwercetyna (w dębie bar-wiarskim Quercus tinctoria), ramnetyna (w sza-kłaku), moryua (w drzewie żółtem), oraz mi-rycetyna. Wykonane przez K. syntezy wszystkich powyżej wymienionych barwników, prócz miry cetyny oraz moryuy, nad którą pracuje, świetnie potwierdziły przypuszczenie K-go co do ich budowy. Dziesięć lat z górą trwa praca w tym kierunku, napotykając na wielkie trudności. Próba syntezy flawonu, do której się K. najpierw zabrał, — przez traktowanie

dwubromku 2—oksybenzalacetofenonu ługiem— nie dała oczekiwanego rezultatu. Chcąc dojść do celu przeprowadza K. szereg prac z wielką energią i wytrwałością i wreszcie w 1898 r. udało mu się dojść do syntezy 3-oksyflawonu przez działanie silnego ługu na dwubromek 1—Acetoksy-3—etoksychalkonu. Metoda ta dała możność do wykonania syntez wielu oksy-ftawonów, zawiodła jednak przy syntezowaniu pochodnych fłoroglucyny, do których należą wszystkie barwniki naturalne grupy flawonu— chryzyna apigenina, luteolina. Należało więc wynaleźć nową metodę—polegała ona na kon-densowaniu acetopenonów z estrami kwasów aromatycznych i gotowaniu otrzymanych dwu-ketonów z jodowodorem. Trzeci sposób, w roku następnym wykryty—przez bromowanie tak nazwanych przez K. flawanonów— w ostatnim czasie dał się zastosować do wszystkich pochodnych tławonu. Trzy te metody dał/ możność K-mu udowodnienia budowy barwników, należących do gromady Y-pyr°mi, kilkoma zupełnie odmiennemi sposobami. Bardzo trudno było, na drodze syntetycznej, dowieść budowy liawonolów—pomimo licznych prac w tym kierunku wykonanych. W przyszłym dopiero roku udało się K-mu rozwiązać problemat ów syntezą 2-oksyflawonolu. Wykonane następnie syntezy wszystkich już prawie barwników z grupy fiowonoli i tutaj stwierdziły słuszność przewidywań K-go. Również budowa flawonu sub-stancyi macierzystej całej grupy y-pyronu, została—i to aż trzema sposobami sprawdzoną, tak, że słusznie nazwać można K-go panem całej grupy: on ją wyjaśnił i on też, pomimo niezmiernej jej rozległości, zdołał na drodze syntetycznej jej budowę stwierdzić. Prace nad ksantonami i flawonami dały K-mu wiele nowego materyału doświadczalnego do ugruntowania poglądu na teoryę barwników, która od-dawna zajmowała jego umysł i stanowiła myśl przewodnią wszystkich jego badań. Według poglądu, jaki w r. 1896 wypowiedział na zjeździe przyrodników szwajcarskich w Zurychu, barwniki organiczne zawdzięczają swą barwę podwójnemu wiązaniu grup barwiących: chromołorów. W zależności od tego, ile z sześciu obecnie znanych chromoforów znajduje się w danym połączeniu organicznem, należy barwnik dzielić na dwie grupy: z jednym, lub też kilku chromoforami , przyczem barwa połączenia jest w ścisłym związku z ilością grup chro-moforowych, barwniki z jednym chromoforem są żółte—przez wstępowanie dalszych grup barwiących kolor staje się więcej intensywnym, zmieniając się na pomarańczowy, czerwony, niebieski, wreszcie zielony. Teorya ta wraz z poglądem, wygłoszonym przez K-go w Mil-huzie o przyczynie utwalania się barwników na zaprawach, wielce przyczyniła się do poznania natury barwników oraz niewiele dotychczas wyjaśnionego procesu barwienia. Wielkie usługi oddają zdobycze te K. przy studyowa-niu ciał o nieznanym składzie chemicznym — szczególniej zaś przy badaniach nad brazyliną i hematoksyliuą, leukozwiązkami barwników drzew czerwonego i niebieskiego, zaliczanemi przez czas długi do najbardziej zagadkowych związków organicznych. W r. 1899 K. na zasadzie badań nad znanym już uprzednio produktem utlenienia'brazyliny, ustalił jego budowę, scharakteryzowawszy go jako pochodną chroinonolu, brazylinę zaś zaliczył do pochodnych Y-pyrenu, nadawszy jaj wzór, silnie przez innych badaczy, Herziga i Perkina, krytykowany. W dalszych swych studyach nad tym przedmiotem K. zbił eksperymentalnie zarzuty przeciwników i na zasidzie licznych produktów przemiany brazyliny wykazał słuszność proponowanego przez siebie wzoru. Praca w tym kierunku trwa w dalszym ciągu i spodziewać się należy, że przez wykonanie syntezy przypadnie K-mu rola zwycięzcy i na polu brazyliny. Co się tyczy hemotoksyliny, którą K. również o-pracowywa to okazała się ona ciałem b. zbli-żonem budową do brazyliny i historya jej wobec tego ściśle związaną jest z losem tego barwnika.—Określiwszy produkt utlenienia brazyliny jako 3-oksychromouol zmuszony został K. do bliższego zapoznania się ze związkami tej grupy. Substancyę macierzystą o tej samej budowie Y'PyroI1U: 0 wzorze C₉H₆0₂ nazywa chromonem, hydroksylową jego pochodną—jak w szeregach flawonu — chromonolem i opraco-wywa dokładnie całą tę grupę, różniącą się od gromady flawonu jedynie brakiem jednego pierścienia fenolowego. Wynajduje trzy nowe metody otrzymywania pochodnych chromouu, co daje mu możność przygotowania syntetycznego wszystkich możliwych obecnie chromonów, z których specyalnie uwzględnić należy otrzymanie samego chromonu, oraz 3-oksy- i 4-oksy-chra-monów. Pierwsze z tych ciał zasługuje na szczególną uwagę z powodu swego pokrewieństwa z produktem utlenienia brazyliny (3-oksy-chromonolem), drugie jest analitycznie pokre-wnem z hypotetycznym dotychczas produktem utlenienia hematoksyliny.—Wspomnieć jeszcze należy w krótkim tern stieszczeniu o najważniejszych pracach K-go rozpoczętych od niedawna nad katechiną, ważnym barwnikiem roślinnym, używanym w farbiarstwie.—Prace K. oddawna zwracały na siebie uwagę świata chemicznego orginalnością badań i ważnością osiągniętych rezultatów. Pomyślne rozwiązanie grupy flawonu przysporzyło mu liczne uznanię w r. 1900 otrzymał on za prace te od Towarzystwa przemysłowego w Milhuzie medal wielki; w roku następnym Towarzystwo przemysłowe w Rouan obdarzyło go również medalem, wreszcie w maju 1903 r. Towarzystwo chemiczne w Paryżu zaprosiło go do siebie i, po wysłuchaniu odczytu o pracach w grupach flawonu i chromonu, udzieliło mu medalu Le Blanca.

Liczba publikacyi K-go wynosi dotychczas pokaźną liczbę 155. Prace jego: w „Berichte der deutschen chemischen Gesellschaft“; „Rozprawach Akademii Umiejętności“ w Krakowie; „Chemiku Polskim“ odbitki z „Chemika P.‘-„Syntezy w szeregach flawonu ichromonu“, (r. 1908); „O budowie brazyliny i hematoksy-

K.gP.

w. w. w.

S. B.

x y.

]>r J. P.

liny“ (1904).

Koste Daniel, mincarz, w latach 1596 i 1597 pracował w mennicy wilońskiej, następnie przeniósł się do królewskiej mennicy w Lublinie, gdzie rytował stemple aż do zamknięcia mennicy, to jest do r. 1601. Na stemplach

swej roboty K. kładł znak $$$

Kostanjewica (po niem. Landstrass) miasto kraińskie w sądowym okręgu tejże nazwy (12 490 m-ców Słoweńców), położone w dolinie topli-ckiej u stóp Gorjanców. Ma 545 m-ców Słoweńców, wyznania rzym.-kat., pocztę, telegraf, kościół (z początku XIII w.), szkołę. W okolicy rośnie wino. Znaleźć można wzmianki o K-y jako fortecy już w r. 1235, jako m-czku r. 1249, jako mieście r. 1252, a jako posiadającej mennicę r. 1252. Dawna nazwa in-czka była Landestrost, gdyż K. służyło m-com okolicznym za ochronę przed napadami nieprzyjacielskiemu W r. 1234 założył tu wojew. koruiański Bernard II klasztor cysterski, w którym został pochowany wraz z małżonką swą Jutą, siostrą króla czeskiego Wacława I.

Kostecka Nepomucena, artystka dramatyczna (* 1807 — f 1847 w Warszawie), córka znakomitego komika i pisarza humorystycznego Aloizego Żółkowskiego (ojca). Z powodzeniem grała role starych panien, wygadanych bab i przekupek.

Kostecki Franciszek (* w Tyrawie Wołoskiej [Ziemia Sanocka] w r. 1758—f w Krakowie d. 13 maja r. 1844) lekarz zasłużony, profesor uniwersytetu Jagiellońskiego. Nauki początkowe pobierał w szkołach pijarskich w Rzeszowie; przybywszy w r. 1772 do Krakowa, idąc za radą H. Kołłątaja (ob.) pierwotnie oddawał się naukom matematycznym pod przewodnictwem F. Radwańskiego (ob.); w r. 1779 przeszedł do wydziału lekarskiego i w r. 1788 uzyskał dyplom doktora medycyny. Będąc jeszcze studentem pomagał profesorowi Czerwiakowskiemu (ob.) podczas wykładów i w urządzaniu zbiorów anatomicznych; później zaś pełnił obowiązki pomocnika piofesora Badurskiego (ob.), a nadto miał sobie powierzony dozór nad gabinetem anatomicznym i chirurgicznym, jako też obowiązek powtarzania z uczniami lekcyj patologii ogólnej. Po uzyskaniu dyplomu, w r. 1789 mianowano go zastępcą profesora chirurgii i położnictwa, oraz fizykiem szpitala akademicżnego św. Ludwika. W tymże roku jeszcze, po śmierci Badurskiego, objął K. zarząd szpitala wymienionego, rozpoczynając zarazem, obok chirurgii, wykłady patalogii i terapii szczegółowej, oraz objął zwierzchność nad kliniką lekarską. W r. 1791, na mocy uchwały Komisyi eduka-cyjrej, został zatwierdzony jako profesor zwyczajny wykładanych dotąd przez siebie przedmiotów. Po zagarnięciu Krakowa przez Austryę pełnił nadal też same obowiązki do r. 1803, w którym, jako emeryt, katedrę opuścił. Gdy w r. 1809 Kraków do ks. Warszawskiego wcielono, powołany przez ks. Józefa Poniatowskiego, objął na nowo katedrę patologii i terapii szczegółowej, jako też klinikę lekarską, nadto wykładał historyę medycyny i piastował godność dziekana wydziału lekarskiego. Obowiązki te sprawował do r. 1811. W roku 1814, tym razem z wyboru, objął na nowo dziekaństwo, a zajmując je sześć lat z rzędu oddał usługi bardzo ważne wydziałowi lekarskiemu, szczególnie zaś klinikom, ustalając ich byt i prawa im należne. Równocześnie uczestniczył w pracach komitetu wysadzonego do u-rządzenia nowego uniwersytetu Jagiellońskiego i należał do opracowania nowego statutu organicznego, ogłoszonego drukiem w r. 1818. —Od r. 182(3 do 1830 był asesorem w Kuratoryi generalnej instytutów naukowych w wolnym mieście Krakowie i okręgu jego. Gdy w r. 1830 przywrócono radę wielką uniwersytetu, zniesioną przez kuratora Józefa Załuskiego, K. został jej członkiem i pracował w niej gorliwie aż do zwinięcia jej w r. 1833.—W roku 1838 d. 19 łipca obchodzono uroczyście pięćdziesiątą rocznicę lekarską jego. —Oddauy całkowicie spełnianiu sumiennemu obowiązków nauczycielskich i innych, związanych z urzędem profesorskim, K. nie zajmował się pisarstwem; bibliografowie nasi zapisują tylko jeduą pracę jego p. n. „Nekrolog Wincentego Sza-stra itd.“ (w „Roczn. Tow. Nauk. krakowskiego“ r. 1823, t. VIII, str. 283 —307).—Por. L. Gąsiorowskiego „Zbiór wiad. do hist, sztuki lek. w Polsce“ (t. III, str 19, 22, 23, 25, 26, 29, 34, 40 i 303), życiorys K-go napisany przez F. Skob la w „Przeglądzie lek.“ (r. 1874 J\2 5 —7) i S. Kośmińskiego „Słown. lek. pols.“ (str. 239).

Kostecki Kacper (* w Tyrawie Wołoskiej [Ziem a Sanocka] w r. 1785 — f w Sanoku d. 13 marca r. 1864) lekarz. Do nauk zawodowych przykładał się w uniwersytecie Jagiellońskim i ukończywszy je w r. 1809 wstąpił do służby wojskowo-lekarskiej narodowej; za odznaczenie się podczas wyprawy moskiewskiej w r. 1812 otrzymał krzyż złoty virtuti militari. Po wystąpieniu z wojska osiadł w Samborze i zajął się wykonawstwem lekarskiem. W r. 1824 wstąpił do służby rządowej austrya-ckiej i został lekarzem powiatu, naprzód w Ra-dowcu na Bukowinie, następnie w Baligrodzie w Sanockiem. Od r. 1836 zajmował stanowisko fizyka obwodowego w Jaśle, w roku zaś 1841 na takież stanowisko przeniesiono go do

Dr J. P.

D-r J. P.

x y.

x-y.

Br. G.

Sanoku, gdzie urzędował do śmierci. K. był urzędnikiem prawym i obywatelem kraju bardzo zacnym, cenionym powszechnie, czego dowodem wymownym był pogrzeb jego nadzwyczaj wspaniały, odbyty w obecności licznej wszystkich stanów.—Por. S. Kośmińskiego „Słown. lek. pols.“ (str. 240).

Kostecki Piotr (* w Kaliszu d. 14 sierpnia r. 1795—f tamże), lekarz. Po ukończeniu nauk przygotowawczych w mieście rodzinnem K. u-dał się w r. 1812 do Wrocławia i wstąpił do wydziału lekarskiego. Po wybuchu wojny r. 1813 opuścił to miasto i udawszy się do Warszawy od r. 1814 do 1817 uczęszczał na wykłady wydziału akademicznego lekarskiego; następnie udał się do Berlina, stamtąd zaś w r. 1818 do Wiednia, głównie, aby się pod przewodnictwem słynnego wówczas Beera zapoznać dokładnie z chorobami ocznemi. Powróciwszy w roku następnym do Berlina, tamże w d. 15 lipca, po obrobieniu rozprawy „De monstrositatum origine“, dyplom doktorski o-siągnął. Stanąwszy z powrotem w ojczyźnie, wstąpił do służby wojskowej i został lekarzem sztabowym w pułku piechoty. Po wojnie r. 1831 osiadł w Kaliszu zajmując się wykonawstwem lekarskiem, był także lekarzem więzienia tamtejszego.—Por. S. Kośmińskiego „Słownik lek. pols.“

Kostecki Platon, pisarz polski i ruski (* 1882 r. w Więckowicach pod Samborem). Syn księdza unickiego, uczył się w gimnazyum w Sanoku. Samborze, Przemyślu, potem przez 3 lata był na fakultecie prawnym (do 1854) we Lwowie, następnie poświęcił się wyłącznie literaturze. Główna działalność K-go skupia się w dziennikarstwie, uprawia jednak prócz tego i poezyę. Od r. 1854 — 55 był redaktorem czasopisma ruskiego „Zorja hałycka“, potem był współredaktorem „Dziennika literackiego“, od r. 1856—66. Później pracował w „Przeglądzie powszechnym politycznym“ i „Dzienniku polskim“. Redagował następnie „Ruch literacki“, tygodnik, poświęcony literaturze, sztukom pięknym, nauce i sprawom społecznym, a w r. 1869 objął redakcyę „Gazety Narodowej“ (od JM« 99). Z artykułów jego dziennikarskich najlepsze dotyczą sprawy ruskiej, jak np. „Przeciw przymusowemu narzucaniu Rusinom abecadła łacińskiego“ i „Przeciw Dziedziekiemu“. Prócz tego napisał K. wiele poezyj w języku polskim i ruskim, porozrzucanych po czasopismach. Poezye w języku ruskim ukazały się w zbiorku p. n.³ „Poezji ruśkii“ (Lwów 1862). Pośród wierszy, zawartych w tym tomie, szczególnie wyróżnia się „Mołytwa“. Z innych jego poezyj przeważnie okolicznościowych zasługują na uwagę: „Pamięci Stanisława Moniuszki (Lwów 1872); „Dnia 3 maja 1879“ (Lwów 1879), „W zołotyj juwilej Josyfu Hnatu Kraszewskiemu mnohoja lita“ (po polsku i rusku, Lwów 1879); „Prologdo komedyi J. Al. hr, Fredry

Obce żywioły“ (Lwów 1875); „Deotymie“ (Lwów

1882) ; „22 stycznia 1882 roku“ (Lwów 1882); „W dwusetną rocznicę odsieczy Wiednia“ (Lwów

1883) ; „Projekt pomnika, wiersz na cześć Jana Dobrzańskiego“ (Lwów 1885). Wszystkie te utwory odznaczają się prawdziwem natchnieniem, głębokiem uczuciem i siłą. W r. 1881 otrzymał K. wielką nagrodę w Hiszpaüii za poemat na cześć Calderona p. t. „Na cześć Don Pedra Calderona de la Barca w dwusetną rocznicę jego zgonu“ (Wiedeń 1881). W r. 1888 obchodzono uroczyście we Lwowie jubileusz 30-letniej działalności literackiej K-go.

Kostecky Dominik, prawnik czeski (* r. 1753 w Litomierzycach—f 1828 tamże). Był urzędnikiem magistratu litomierzyckiego do r. 1788; podawszy się do dymisyi trudnił się adwokaturą. W r. 1801 porzucił wszelkie zajęcia zarobkowe, przeniósł się do Pragi, utrzymywał się ze skromnego, odziedziczonego majątku i całkowicie poświęcił się pracy literackiej do r. 1813. Odjtej chwili znów zmuszony był, dla braku środków do życia, przyjąć posadę urzędnika magistratu w mieście Biliny, na której do końca życia pozostał. Z prac K-go najważniejszą jest dwunastotomowe dzieło p. n. „System der politischen Gesetze Böhmens zum bequemen Gebrauche für den Geschäfts und Privatmann“ (Praga 1816 — 1825). W obszer-nem tern dziele traktuje autor o czeskich urządzeniach państwowych (tom I), o policyi (t. II), o prawodawstwie w sprawach poddaństwa (t. III, r. 1818 wyszło 2 wydanie), o prawodawstwie spadkowem (t. IV), o sprawach handlowych i przemysłowych (t. V), o sprawach religijnych (t. VI), o rolnictwie (t. VII), o stosuu-kacli uniwersyteckich (t. VIII), o urzędach politycznych i urzędnikach (t. IX), o prawodawstwie wojskowem (t. X), o procedurze w sprawach politycznych (2 ostatnie tomy).

Kosteczki słuchowe, ob. Ucho.

Kostel, miasto na Morawach, w pow, Ho-donińskim (Hodonin, niem. Göding), w pobliżu lew. brzegu Dyi (niem Taya), przy linii kol. żel. wiedeńsko-berneńskiej (kolej półn. ces. Ferdynanda); kościół dekanalny z wysoką wieżą i podziemną kaplicą, w której apostoł słowiański św. Cyryl r. 865 miał odprawiać mszę św. Dzieli się na dzielnicę chrześciańską P o d i-win i żydowską Kostel. W r. 1890 było m-ców w dzielnicy chrześciańskiej 2 517, przeważnie narodowości czeskiej; w dzielnicy zaś żydowskiej 427 żydów. Ludność chrześciańska trudni się rolnictwem, żydowska handlem. Jest to jedno z najstarszych miast morawskich. W pobliżu miasta wioljca cukrownia.

Kcstelec Czarny (Cerny), właściwie K. nad Cernymi Lesy, miasto w Czechach. Mieszkańców 3 220, domów 434 (1890). Kościoły: parafialny ś. Anioła Stróża, ś. Jana Chrzciciela (z 1605 r.), zamkowy św. Wojciecha (z 1350 r.). Szkoły: 5-klasowa męska i 3-klasowa żeńska,

J. F. G.

S. M.

telegraf, szpital. Włości alodyalne K. Cz. z Przystupimem, Planianami, Kszelami i Chra-stiami, tudzież zamek, browar i cegielnia należą do Jana ks. Liechtensteina. K. był od r. 1489 wsią, zamienioną przez Władysława II na miasteczko z herbem, przedstawiającym męża brodatego z zieloną przepaską i takimże wieńcem na głowie. W prawej ręce dzierży różę złotą, pięciolistną w polu niebieskiem. Godnym uwagi jest zamek książęcy z XVI w. wystawiony w stylu odrodzenia przez Jarosława Smirzyckiego. Początek K. Cz. sięga X w. Zdaje się, że była to własność Sławników, do których św. Wojciech należał,

Kostelec na Łab| (Elbą), miasto królewskie, w okr. brandyskiem w Czechach. Mieszkańców 2 458, domów 381 (1890). Kościoły: św. Wita z XIV w. ucierpiał wiele podczas pożaru w 1552 i 1727. W ołtarzu wielkim jest obraz cenny, przedstawiający stworzenie świata. Na przedmieściu brandyskiem kościół cmentarny, a niegdyś farny św. Marcina. Synagoga, szkoła miejska dla chłopców. Mieszkańcy zajmują się gospodarstwem warzywnem, szczególniej uprawą buraków cukrowych i poniekąd ko-szykarstwem. Tutaj urodzili się: Franciszek Szimaczek, dziennikarz i brat jego Józef; dr. Em. Hrysa i śpiewaczka opery Tere-ra Stolcowa. Herb miasta przedstawia kościółek srebrny w polu niebieskiem, po prawej stronie od wieży lew czeski w koronie. Nad lewym brzegiem Łaby wznosiła się w XIII st. twierdza królewska, która niebawem dostała się panom z Osieka czy Riesenburga. Ci jednak, za spółudział w najeździe Rudolfa Habsb. własność tę stracili. K. będący odtąd majątkiem Korony czeskiej dawany był w zastaw rozmaitym panom. Ostatecznie Kostelec nabył Henryk Szkopek z Dubi w XIV, lecz po śmierci jednak Alasza z Dubi majątek powrócił do Korony. Jan z Kunwaldu otrzymał K. od cesarza Zygmunta. Po wielu zmianach właścicieli, Sasi złupiłi miasto w 1634, a Szwedzi aż do r. 1640 mieszkańców trapili. Por. Naucny Slovnik.    J- F. o.

Kosteletzky Wincenty Franciszek, profesor botaniki medycznej w Pradze (*1801 r. wBernie—f d. 19 sierpnia 1887 w Pradze). Autor dzieł: „Clavis analitica in floramBohemiae“ (Praga 1824); 6-tom.„Allg. medic.-pharm. Flora“ (Praga 1831 — 36), „Index plantarum horti caesarei regii hotanici Pragensis“ (Praga 1844).

Kosten, niemiecka nazwa miasta Kości (Ob.).

Koster Wawrzyniec ob. Coster.

Kostera albo Kosterowate (Ostracioni-dae). K-e stanowią jedną z rodzin podrzędu zrosłoszczękich (Plectognathi), rzędu ryb kościstych (Teleostei) gromady ryb (Pisces). Cechami wspólnemi z innymi przedstawicielami całego podrzędu są: zrośnięte kości szczęki górnej i kości międzyszczękowej (ossa maxïllaria

i intermaxillare)\ pancerz — zamiast łusk, złożony z tabliczek sześciokątnych, zrośniętych nieruchomo; brak płetw brzusznych; kręgi kręr gosłupa bez górnych łuków, wobec czego kanał rdzeniowy jest na całej długości otwarty; skrzela grzebykowate; kształt ciała nieprawi-dłowo-kulisty. Cechy zaś, na których zasadzie z całego podrzędu wydzielono je w odrębną rodzinę, podlegają na następującem: wspomniana wyżej nieprawidłowa kulistość ciała, która u kosterowatych przybiera kształt trój- lub czworograniasty (wielograniasta forma ciała jest uwarunkowana występującemi na dolnej części brzucha rogowemi wyrostkami); silny pancerz, złożony z mocnych tabliczek, szczelnie ze sobą spojonych, wobec czego pozostają ruchomemi tylko ogon, płetwy i wargi, płetwy piersiowe położone po za otworem skrzelowym: niewielka ilość zębów (14 w górnej i 12 w dolnej szczęce); żyją w morzach podzwrotnikowych (morze Czerwone, ocean Indyjski i przylegające doń morza), na skalistych, płytkich miejscach, żywią się raczkami; mięso kosterowatych trujące. Inne cechy (układ nerwowy, krwionośny, pokarmowy i inne) ob. ryby kościste, ryby zrosłoszczękie. Do rodziny kosterowatych zaliczają (Hertwig, Clauss, Nusbaum) jeden tylko rodzaj—koster’ę (Ostracion) z niewielu należącemi doń gatunkami; najpospolitsze gatunki: Kukułka morska (Ost. quadrieor-nis) i Ostr. triquetes. O. quadricornis ma skierowane ku przodowi dwa rogi, w kształcie stożków, umieszczone ponad oczami i dwa inne — poza brzuchem, które zastępują płetwy brzuszne, jednak nie spełniają funkcyj organów ruchu, gdyż są przytwierdzone nieruchomo do pancerza; pancerz złożony z tabliczek sześciokątnych, szorstkich, stopniowo zgrubiających się ku środkowi; ogon, służący jako główny, a uawet jako jedyny prawie organ ruchu (płetwy) bowiem z powodu niewielkich stosunkowo rozmiarów i małej ruchliwości spełniać tego zadania nie mogą)—jest długi, silny, a wygląda, jakby był tylko wstawiony w otwór pancerza, który tworzy dokoła niego 4 mniejsze igły, stanowiące zakończenie pancerza ku tyłowi. K. jest koloru bńrego z czerwonawym odcieniem, pokryta podłóżnemi plamami nieprawidłowej formy; ogon żółto-bury, płetwy żółtawe. Wielkość jej nie przenosi 35 cm.

Köster Hans, pisarz dramatyczny (* dn. .16 sierpnia r, 1818 w okolicach Weimaru, w Kritzowie. K, studyówał filozofię, podróżował po Francyi, obecnie mieszka w Marchii, na wsi, około miasteczka Neuzelle. Dramaty jego są przeważnie treści historycznej i odznaczają się żywą akcyą a po części trafną charakterystyką. Wcześniej napisanę zyskały poklask krytyki, nie były jednak wystawione; są to mianowicie: „Alcibiades“ (Berlin, 1839); „Marya Stuart“; „Konradin“; „Luisa Amidei“; „Folo und Francesca“ (1874); i trylogia „Henrich IV, von

Deutschland“ (Lipsk, 1844), Późniejsze jego u-twory dramatyczne, które z rozmaitem powodzeniem były wystawione na scenie, są następujące: „Ulrich v. Hutten“, „Hermann der E-herusker“, „Der Grosse Kurfürst“—ostatni u-twór pisany jest prozą, gdy poprzednie przybrane w górnolotne jamby. K, napisał też komedyę „Liebe im Mai, oder Calandrino in Eegfeuer“. Ogłosił nadto nowele: „Liebe und Leiden“ i „Erlebnisse und Gestaltungen“, wiersze patryotyczne: „König Wilhelm und sein Heer“ i „Kaiser und Reich“ i wiersze religijne „Hiob“ i ,,Die Bergpredikt“. Pruskie przekonania, którym dał wyraz w broszurach politycznych i publicznych występach, jako poseł

parlamentu północno-niemieckiego i pierwsze- | książek heretyckich w Poznaniu i wypędzał go za cesarstwa, widnieją też we wszystkich

A o.

floty.

jego poezyach.

Köster Hans, admirał niemiecki (* 29 kwietnia 1844 r. w w. ks. Meklemburskiem, w Szwe-rynie), w r. 1859 służył w marynarce, od r. 1878—80 znajdował się na statku, na którym książę Henryk [pruski odbył podróż na około świata, w charakterze oficera; w r. 1889 — 92 piastuje godność szefa sztabu marynarki i w tym charakterze był referentem w parlamencie w sprawach marynarki i budowy kanału północno-wschodniego. W r. 1890 został kontradmirałem; do r. 1893 piastuje godność dyrektora departamentu marynarki w Rzeszy nie • mieckiej, do r. 1896 był szefem] pierwszej eskadry, następnie szefem stacyi morskiej na morzu Niemieckiem i jednocześnie od kwietnia r. 1899 mianowany inspektorem marynarki.

Latem roku 1899 dowodził na manewrach

a. o.

Kostiumy, ob. Ubiory.

Kostka h. Dąbrowa, ród polski osiadły pierwotnie na Mazowszu, gdzie posiadał Rost-ków; w początkach w. XVI rozdzielił się na dwie linie, z których jedna pozostała na mazowieckim Rostkowie, druga wyniosła się do Prus. Z linii rostkowskiej Jan K-a, kasztelan zakroczymski, zostawił dwóch synów, Pawła i św. Stanisława Kostkę (ob.), na których ta linia wygasła. W Prusiech natomiast K-owie rozrodzili się licznie i podnieśli swój dom do wielkiej świetności; pisali się oni ze Sztember-gu i reprezentowali zawsze w senacie pruskim kierunek polski i katolicki, dążący do najściślejszej unii z Koroną. W końcu XVI i początkach XVII wieku istnieją K-owie w Małopolsce, gdzie nawet jeden z nich osiągnął godność wojewody sandomierskiego. Wkrótce jednak przez małżeństwo wdowy po Krzysztofie K-ce, kaszt, biec-kim, z Łukaszem Opalińskim (ob.) wplątali się K-owie w walkę „Dyabła“ Stadnickiego z 0-palińskimi, naturalnie po stronie Opalińskich. Walka ta podkopała zupełnie stanowisko K-ów w Małopolsce, gdzie znikają wkrótce bez śladu. Dłużej nieco utrzymali się oni w Prusach, ale i tam wygaśli ostatecznie w połowie XVII w. Wybitniejsi z nich: Stanisław K-a, woj. chełmiński, podskarbi pruski, star. gołubski, przyjaciel Hozyusza, mąż wielkiej energii i sumienności w spełnianiu swoich obowiązków podskarbińskich, co doprowadziło do konfliktów z Boną i jej zausznikami. Przezwyciężając jednak wszelkie przeszkody, posuwał się szybko po szczeblach urzędów pruskich, podniesiony ostatecznie w r. 1551 na wojew. chełmińskie, wytrwale doradzał królowi zwołanie umyślnego sejmu pruskiego w sprawie ściślejszego połączenia z Koroną. Nie zapominając nigdy o swojem mazowieckiem pochodzeniu, opiekował się dziećmi polskiemi w szkołach elbląskich; jako gorliwy katolik zakazał sprzedaży pastorów protestanckich z dóbr królewskich. Umarł po długiej chorobie, mając lat 80, w r. 1555. Podskarbiostwo pruskie, które odtąd przez kilka pokoleń dziedzicznie w domu K-ów było, przekazał synowi swojemu, Janowi.—Jan, woj. sandomierski, star. pucki, malborski i dyrszowski, mąż wielkiej sławy i rozumu, jak mówi Hozyusz, a wielkiej cnoty i pobożności, jak mówi Uchański. Od młodych lat jako dworzanin królewski zaprawiał się do służby publicznej, a zostawszy podskarbim pruskim (r. 1555) uczestniczył stale we wszystkich komi-syach królewskich, rozpoznawał przywileje mieszczan toruńskich, tłumił herezyę w Elblągu (1556 r.). Tegoż roku został kasztelanem gdańskim i w dalszym ciągu walczył z here-zyą w Prusach. W r. 1564 wyznaczony jest na posła do Rostoku, gdzie cesarz miał doprowadzić do pokoju między Szwecyą i Danią. W dwa lata później posłuje razem z Janem Służewskim do ks. Pruskiego. Zostawszy wojewodą sandomierskim przerwał zupełnie K. swoją dotychczasową działalność i umiejętnie widać pracował nad swoją popularnością i powagą, skoro podczas elekcyi r. 1557 był jednym z dwóch poważnych kandydatów piastowskich do Korony. Widząc jednak, że o przeprowadzeniu tego planu nie może być mowy, poparł po dłuższych wahaniach elekcyę Batorego i podczas wojny gdańskiej był jego gorącym zwolennikiem. Wkrótce później w 1581 r. umarł; z synów jego żaden nie dorównał ojcu i świetność domu przeniosła się do innych linij tej rodziny. Stanisław, podkomorzy chełmiński, stryjeczny brat poprzedniego, mąż rycerski, uczestniczył we wszystkich prawie wyprawach Batorego, w r. 1580 był nawet przełożonym nad całą artyleryą i sprzętem wojennym. Prócz rycerskich musiał się odznaczać talentami dyplomatycznemi, bo wysłany podczas wyprawy moskiewskiej w misyi do ks. Kurlandzkiego umiał go nakłonić do zachowania wierności Polsce i obrony przeciwko Duńczykom. Piotr, biskup chełmiński, brat poprzedniego, najpierw kanonik warmiński i sekretarz królewski; otrzymał staranne bardzo

20

Wielka fcnejrkL Powłi. Uuitr. Zeł*. 8j7» Tom XXXIX.

zawsze gorliwy o podniesienie chwały bożej i religii katolickiej, która tam była przedtem w zaniedbaniu. Umarł mając lat 62, z wielkim żalem całego duchowieństwa, pochowany w katedrze swojej.. Podług świadectwa współczesnych i śladów piśmiennych, jakie po nim pozostały, był to mąż wielkiej nauki i rozsąd ku, biegły w językach: łacińskim, włoskim, francuskim, niemieckim i greckim. Nagrobek wspomina o pismach jego na świat wydanych, które jednak dotąd przez naszych bibliografów nie są znane. Arcybiskup Krasicki tylko w przypisach do Niesieckiego wspomina, iż posiadał w swojej biblietece wiele jego listów do Kromera, biskupa warmińskiego, pisanych z Paryża, w latach 1569—71. („Enc. Org.“ więk.).

wychowanie, uczył się dłuższy czas w Paryżu i tam posiadł wiele obcych języków, co mu zdobyło wielką sławę u współczesnych. Zajęty głównie sprawami kościelnemi mniej się oddawał polityce; wiadomo tylko, że nie odrazu pogodził się z elekcyą Batorego, za co też podczas wojny gdańskiej dobra jego biskupstwa mocno ucierpiały; wkrótce jednak przekonał się do planów królewskich i w roku 1581 zwołał sejm prowincyonalny pruski, żeby dać możność Batoremu żądania zasiłków na wojnę moskiewską (f 1595 r.). —„Źródła dziejowe“ III i IV; „Litterae Hosii“ I i II; „Uchansciana“ III; Alb er tran di „Panowania Henryka Walezyusza i Stefana Batorego“; Niesiecki; Łozińs k i „Prawem i Lewem“.

Wit Kam.

Kostka Andrzej, lekarz krakowski, w latach początkowych wieku XVI był członkiem wydziału lekarskiego w uniwersytecie Jagiellońskim.—Por. „Roczn. wydziału lek.“ (Kraków,

Dr j. p.

t. II, str, 46 i III str. 444)..

Kostka zPostupic, ród czeski, pierwotnie rycerski (vladyckÿ), nim z czasami stał się magnackim. Herb jego przedstawia na polu niebie-skiem (niekiedy czerwonem) złote grabie, nad hełmem zaś bądź skrzydło z grabiami, bądź łeb „ ,,    _    ,    .    . TTT . wilczy. Protoplastą tego rodu był Z d e n i e k,

Kostka Paweł, mieszczanin miasta Woj- właściciel Postupic pod Beneszowem (1479 — meza, żyjący w XV wieku, zostawił rękopis, ₁₄₀₁₎ Wnuk jego W i 1 h e 1 m sprzedał Postu-ukoiiczony przez mego w r. 1463, obejmujący ; walczył w Prusach (1410), posłowałzPra-zbiór praw, wówczas obowiązujących w Polsce, gi do Litwy (1421); od r. 1423 podkomorzy, p. t.: „Libn legum theutonicalium Juris Magdę- walczył z Prokopem Wielkim (1423); wyprawio-burgensis et Feudalis, nec non Statuta Casimi- ny do Cf,8arza Zygmunta do Chebu, następnie n pro terra CracoYiensi, Et Statuta Lancicien- jako hetman Lutomyski (1432), bawił na soborze SIS Terrae Ducum et Dommorum terrae Maze- w Bazylei. Będąc stronaikiem Zygmunta oble-yiensis fmiti per manus Pauli Kostka Civis de gaj £radec Kràlové i tam zabity (1436). Zo-Woymcz, Anno Donn ni Millessimo CCCC sexa- ₈tawił trzech synów: Bohusza Zdienka, gesimo tertio“. Rękopis ten przechowywał się Albrechta i Jana. Albrecht (+ 1477), w bibliotece Załuskich w Warszawie (p. „-la- gorliwy rzecznik króla Jerzego Podjebradzkie-noviana“, II, p. 132).    g0, słynął z uczoności. W r. 1464 posłował

J. F. o.

Kostka Piotr, biskup chełmiński, (* w r. do Prancyi, a wracając z Polski (1469), sehwy-1563 f 1595), z ojca Macieja, herbu Dąbro- tany w drodze przez Węgrów, wkrótce jednak wa i Barbary Komorówskiej, herbu Korczak; odzyskał wolność. Zmarł na Węgrzech, przy-nauki odbywał w akademii krakowskiej, potem stąpiwszy jawnie do kościoła katolickiego. Je-w obcych krajach kształcił się, jak w Lowanium den z potomków jego Jan (f 1506) był orę-i w Paryżu pod Janem Maldonatą, sławnym downikiem Braci czeskich. Bohusz (f 1557) jezuitą i teologiem, gdzie otrzymał stopień nie zostawił potomstwa. Pozostała jednak od-doktora obojga prawa. Po powrocie do kraju rośl tego rodu w Czasławiu (w. XVI), pisząca został kanonikiem warmińskim, sekretarzem ₈ię Kosteczkami. Z tego to rodu pochodził ge-króla Zygmunta Augusta, dalej kanonikiem ka- nerał c. k. tytułujący się hrabią, Jan Fran-tedralnym krakowskim i kanclerzem kuryi bi- ciszek (* 1685—f 1761). Miał synów: Ka-skupiej; wkrótce obrany był na wakujące bi- rola c. k. podpółkownika (* 1717—f 1773) skupstwo chełmińskie, osierocone od lat trzech i Jana Teodora, inżeniera na Węgrzech po śmierci Stanisława Żelisławskiego, zmarłe- (* 1737 -f 1807). Wnuk jednego z tych An-go w r. 1571. Wyświęcony na biskupa w r. tonin (* 1854), radca prawny w Peszcie, o-1574, zajął się zaraz opatrzeniem kościołów trzymał prawo pisania się K. z P.— („Naućny w duchowieństwo katolickie, których z powo- Slovnik“).

du szerzenia się w tej dyecezyi reformacyi, Kostki (łac. Malleoli), są to dwie wynio-wielka była potrzeba. Po ucieczce Henryka słości, czyli zgrubienia kostne, wystające tuż Walezyusza z Polski, sprzyjał stronnictwu Ma- p₀d skórą po bokach nad stawem łączącym u ksymiliana przeciwko Stefanowi Batoremu, za człowieka goleń ze stopą, tworzące razem ro-co podczas wojny Gdańskiej, dobra jego bisku- dzaj wideł, obejmujących trzon kości napiętko-pie były zniszczone. W r. 1582 zwołał synod wej (talus s. astragalus), pozwalając mu pod-i polecił akta tegoż wydrukować, wprowadził czas zginania i prostowania stopy, obracać się napowrót do Chełmna franciszkanów, w Luba- naokoło swej osi poprzecznej (por. Stopa, wie zaś Kościół bernardynom wyrestaurował. j anat.).—K-a wewnętrzna (M.internus) jest W Chełmie dużo pamiątek po sobie zostawił, wyrostkiem krótkim, szerokim i grubym po

Z’

---

D-r J. F.

stronie wewnętrznej końca dolnego piszczeli {tibia), powierzchnia wyrostka    zwrócona ku

Fig. 22.    Przecięcie

pionowe przez śro-dek obu kostek 1    i przez staw łączący

Jsl ÿb'M \    stopę z golenią, w i-

§|i',':.V7-À\    dziane z przodu — J/*

h'\ w ‘."VvA    wielkości    właściwej (po-

J ~ w''■■ ■'? Mij• v dług Quai n-H olfman-

n ^ostka wewn§tr£ 4 na—2) K. izewnętrzna—3)

/$/ Kość napiętkowa — 4) • S    ''füP Wiązadło między kostne

~ • 5 strzałki i piszczeli '( Liga-- - £ mention tibio-fibulare inter-*1osseum)— 5) W trójką-t Y!. «•?;//' U    tne (Lig. deltoïdes) — 6)

iX'l/ÄV    Podpórka    kości napiętko-

wej (Sustentaculum tali)— 7) Wiązadło strzałkowo-piętne (Lig. calcaneo-fibu-lare)—8) W. między piętą a napiętkiem (Lig. talo-calcanéum interosseum) - 9) Guzowatość pięty (Tuberositas calcanei).—Między kost-kamifca kością napiętną, oraz między kością tą a piętą widoczne są jamy stawowe.

stawowi stopy powleczona jest chrząstką. K-a zewnętrzna (M. externus), nieco głębiej schodząca od wewnętrznej i szczuplejsza od niej, jest zakończeniem dolnem strzałki {fibula) w miejscu tym zgrubiałej. Powierzchnia wewnętrzna K-i zewnętrznej, zwrócona ku piszczeli, powleczona jest jak u tamtej chrząstką.— Szczegółów dokładniejszych dostarczy każdy podręcznik anatomii.

Kostkowieo, kostkowieû ob. A n a 1 c y m.

Köstlin Chrystyan Reinhold, poeta niemiecki a także kryminalista ze szkoły Hegla (* 29 stycznia 1813 r. w Tubindze — f tamże 14 września 1856 r.) Od r. 1829 do 1834 studyował prawo w Tubindze, Heidelbergu i Berlinie, w r. 1836 zaczął praktykować jako adwokat w Sztutgardzie; w r. 1839 powołany został do Tubingi, gdzie habilitował się w miejscowym uniwersytecie jako prywat-do-cent; w r. 1840 został mianowany nadzwyczajnym, a w 1851 zwyczajnym profesorem prawa karnego. W pracach jego metoda abstrakcyjna wprawie kryminalnem najbardziej się uwydatniła. W swojej „Neue Revision der Grundbegriffe des Strafrechts“ (2 części, Tubinga 1844 — 45) K. dał całokształt części ogólnej prawa karnego. Uznaje on trzy różne szczeble samorozwoju ducha ludzkiego, jako formy woli, którym odpowiadają trzy zasadnicze typy czynów ludzkich. Przedewszystkiem wola zjawia się w formie bezpośredniej (natürlicher Wille), kiedy czynami ludzkiemi rządzą tylko wrażenia, pobudki zewnętrzne, skłonności i dlatego wówczas czyny człowieka, w niczem nie różniąc się od zjawisk natury, nie mogą być mu poczytywane za winę lub zasługę. Drugi szczebel stanowi wola świadoma (wissender Wille), która sama swobodnie tworzy swoją treść, zakreśla sobie cele, przyczem źródłem tego samookreślenia jest myślenie, rozważanie i ocena różnych możliwych celów. Rezultatem tej oceny jest, że wola może albo określać się przez swą istotę, ideę absolutnego dobra, albo uchylać się od swej powszechnej treści, przeczyć swej jedności, a wskutek tego i czyny człowieka mogą ściągać na siebie albo pochwałę, albo naganę. Nakoniec do zupełnie skończonej formy wola dochodzi tylko wtedy, kiedy za treść swojej odrębności uważa swoją powszechność, czerpie treść z własnej substan-cyi; na tym szczeblu wola doprowadzić może tylko do urzeczywistnienia [dobra. Tym sposobem źródłem złych czynów może być tylko wola w drugiej swojej fazie. W sferze prawa, tj. tej formy moralności, która obejmuje zewnętrzne stosunki między ludźmi, zaprzeczanie przez wolę własnej jedności wyraża się przez brak zgody między poszczególną wolą i wolą ogólną i czyni możliwem istnienie różnych stopni. Poszczególna wola zrywa swą jedność z wolą ogólną, nie zdając sobie jednak jasno sprawy z takiej różnicy, lub przynajmniej nie przeciwstawiąc siebie zasadniczo woli ogólnej— albo też poszczególna wola świadomie przeciwstawia siebie woli ogólnej. W pierwszym i drugim wypadku zjawia się nieprawda, tj. coś urojonego, wymagającego zaprzeczenia, ponieważ prawo, z natury samego jego pojęcia, stanowi bezwarunkowo istotę wszystkich zewnętrznych stosunków między ludźmi. Tylko, w pierwszym wypadku mamy do czynienia z nieprawdą cywilną, dla usunięcia której dosyć wynagrodzić szkodę pokrzywdzonemu lub wyjaśnić błądzącemu jego błędy; w drugim wypadku zjawia się nieprawda kryminalna, mająca źródło w samej woli czyniącego, a dlatego i powinna być zniweczona w samej-że woli. Tern zniweczeniem nieprawdy kryminalnej jest właśnie kara. Będąc pozornie złem, kara w istocie swojej jest dobrem, ponieważ wskazuje przestępcy niską wartość nierozumnej jego woli i dąży do przywrócenia panowania rozumu. Obok tej głównej zasady karzącej działalności państwa, z której wypływa i skala odpowiedzialności, K.—określa cel kary, i na tym punkcie odstępuje od zasad Hegla, stara się bowiem złagodzić surowe wnioski swego mistrza, wprowadzając zasadę korzyści. Kara, pozostając w granicach bezstronnej zapłaty, jednocześnie winna mieć na celu i zapewnienie bezpieczeństwa publicznego i poprawę przestępcy. Państwo nie powinno uciekać się do żadnych środków karzących, które byłyby niezgodne z zasadą korzyści. W skróceniu teoryę K-a znaleźć można w jego „System des deutschen Strafrechts“ (tom I, Tubinga 1855). Prócz wymienionych prac z dziedziny prawa K. napifał jeszcze: „Die Lehre vom Mord und Totschlag“ (cz. I, Sztutgart 1838); „Wilhelm I, König von Württemberg, und die Entwickelung der würt-

stes“ (Fryburg 1886) i inne.

tembergischen Verfassung“ (tamże 1839); „Die Perduellio unter den römischen Königen“ (Tu-binga 1841); „Der Wendepunkt des deutschen Strafverfahrens im XIX Jahrhundert nebst Dar

stellung der Entstehung des Geschworenengerichts“ (tamże 1849); „Das Geschworenengericht, für Nichtjuristen dargestellt“ (1-e i 2-e wyd. tamże 1849); „Die Geschworenengerichte“ (Lipsk 1851). Po jego śmierci przez K. Gesslera wydane były jego „Abhandlungen aus dem Strafrechte“ (Tubinga 1858) i „Geschichte des deutschen Strafrechts im Umriss“ (tamże 1859). Oprócz pracy naukowej zajmował się K. poezyą, drukując od r. 1838 pod imieniem C. Reinhold w piśmie „Morgenblatt“ wiele lirycznych fragmentów, a także w piśmie „Novellenzeitung“ opowiadania i nowele, które później ukazały się także w zbiorze p. t. „Gesammelte Erzählungen und Novellen“ (3 tomy, Brema 1847 — 48). Osobno wyszły: „Die Geschichte vom spanischen Baumeister und die Geschichte vom Leim und der Mariandl“ (Sztutgart 1837), nowela „Die Mathildenhöhle“ (tamże 1838) i zbiór „Gedichte“ (tamże 1853). Jeden z jego dramatów „Die Söhne des Dogen“ wystawiono na scenie w Sztutgardzie 1838 r. —Żona K-a, Józefina, z domu Lang (* 14 marca 1815 r. w Monachium — f 3 grudnia 1880 r. w Tubindze) zasłynęła jako utalentowana autorka pieśni. — Por. H. A. Köstlin „Josephine Lang — K.* (Lipsk 1881).    J- Kr-

Köstlin Henryk Adolf, teolog protestancki i kompozytor, syn Chrystyana Rejnholda (* d. 4 września r. 1846 w Tubindze). Dzięki matce swojej Józefinie (z domu Lang) wcześnie otrzymał staranne wykształcenie muzyczne. Po śmierci ojca oddał się w rodzinnem swojem mieście studyom teologicznym, potem w charakterze nauczyciela domowego udał się do Paryża; w r. 1870 brał udział w wyprawie wojennej jako kaznodzieja połowy, a od roku 1871 — 1873 był repetentem w seminaryum w mieście rodzinnem i miewał odczyty z hi-storyi muzyki; od r. 1873 do 1875 był proboszczem w mieście Sulz nad rzeką Neckar, w r. 1875 założył ewangelickie stowarzyszenie śpiewu kościelnego dla Wirtembergii, był potem proboszczem w Maulbronn, od roku 1878 proboszczem w Friedrichshafen, a od r. 1881 — w Sztutgarcie; od r. 1883 do 1891 był profesorem w seminaryum kaznodziejskiem we Friedbergu, w r. 1891 został naczelnym radcą konsystorza i superintendentem w Darmaszta-dzie, a w r. 1895 został wezwany jako profesor do uniwersytetu w Giessen. Prócz życiorysu matki swojej (ob. K. Chrystjan Reinhold) oraz innych mniejszych prac i artykułów, które umieszczał w różnych piśmach, napisał: „Geschichte der Musik im Umriss“ (Tubinga 1875, wyd. 3-e, Berlin 1888); „Die Tonkunst, Einführung in die Aesthetik der Musik“ (Sztutgart

1878); „Geschichte des christlichen Gottesdien-

J. Kr.

Köstlin Juliusz; wybitny teolog protestancki (* d. 17 maja r. 1826 w Sztutgarcie), od r. 1844 do 1848 studyował teologię w Tu-bindze, czas jakiś był wikaryuszem w Calw i znowu dla dalszych studyów przeniósł się do Berlina, w r. 1849 zwiedził Anglię i Szkocyę, w roku 1850 został wikaryuszem miejskim w Sztutgarcie, ale już w jesieni tegoż roku wrócił do Tubingi i został repetentem w miej-scowem seminaryum teologicznem. W r. 1855 został nadzwyczajnym .profesorem teologii i drugim kaznodzieją uniwersyteckim w Getyndze. W r. 1860 przeniósł się w charakterze profesora zwyczajnego do Wrocławia, gdzie od r. 1867 był także członkiem konsystorza śląskiego. W r. 1870 powołany został również w charakterze profesora teologii do Halli a w r. 1877 został członkiem konsystorza pro-wincyi saskiej. Od roku 1875 był członkiem pruskiego generalnego synodu, od r. 1879 także członkiem generalnej rady synodalnej, a od

r. 1885 członkiem zarządu tejże rady. Z oka-zyi poświęcenia odrestaurowanego kościoła w zamku wittenberskim (31 października r. 1892) mianowany został naczelnym radcą konsystorza. W r. 1896 ustąpił z katedry i usunął się od szerszej działalności. K. pracował nad systematyczną teologią i eksegezą nowego testamentu. Z kierunku swego należy on do tak zwanej „Vermittelungstheölogie“ (pojednawczego kierunku w teologii). Od r. 1873 K. redagował (do r. 1888 z Riehmem, a potem z Kautzschem) „Theologische Studien und Kritiken“. Prace jego odznaczają się jasnością i erudycyą. Największy rozgłos zdobył sobie pracami o Lutrze. Ważniejsze jego prace są: „Die schottische Kirche, ihr inneres Leben und Verhältnis zum Staat“ (Hamburg i Gotha 1852); „Luthers Lehre von der Kirche“ (Sztutgart 1853, wyd, 2-e 1868); „Das Wesen der Kirche beleuchtet nach Lehre und Geschichte des Neuen Testaments“ (tamże 1854, wyd. 2-e Gotha 1872); „Der Glaube, sein Wesen, Grund und Gegenstand“ (Gotha 1859); bardzo ceniona praca: „Luthers Theologie in ihrer geschichtlichen Entwicklung“ (2 tomy, Sztutgart 1863, wyd. 2-e 1883); dalej „Martin Luther, sein Leben und seine Schriften“ (2 tomy, Elberfeld 1875, wyd. 4-e Berlin 1889); dalej popularne dzieło: „Luthers Leben mit authentischen Illustrationen“ (Lipsk 1882, wyd. 9-e 1891); „Martin Luther, der deutsche Reformator Festschrift“ (Halla 1883, wyd. 22, 1884); „Luther und J. Janssen“ (1 — 3 wyd. tamże 1883); „Die Glaubensartikel der Augsburgischen Konfession“ (Halla 1891); „Friedrich der Weise und die Schlosskirche in Wittenberg “ (Wittenberg 1892); „Die Begründung unserer sittlich-religiösen Ueberzeugung“ (Berlin 1893,; „Religion und Reich Gottes, Abhandlungen zur Dogmatik und Ethik“ (Gotha 1894); „Der Glaube und seine Bedeutung für Erkenntnis, Leben und Kirche“ (Berlin 1895). Razem z Beyschla-

(Gdańsk 1891).

A. G.

St. Ke».

M. H.

giem napisał „Die ausserordentliche Generalsynode der evang. Landeskirche“ (Halla 1876).—Por. J. Köstlin „Autobiographie“

J. Kr.

Köstlin Karol Reinhold, teolog i estetyk niemiecki (* d. 28 września r, 1819 w tirach—f 12 kwietnia r. 1894 w Tubindze). Stu-dya wyższe odbył w Tubindze i Berlinie; habilitował się w Tubindze r. 1849 jednocześnie na fakultecie teologicznym i filozoficznym. Porzucił jednak wkrótce teologię i poświęcił się całkowicie filozofii sztuki. Na żądanie Vische-ra opracował w jego estetyce dział muzyki. W r. 1857 K. został nadzwyczajnym, a w r. 1863 zwyczajnym profesorem estetyki i histo-ryi sztuki. K. ogłosił następujące prace: „Der Lehrbegriff des Evangeliums und der Briefe Johannis“ (Berlin, 1843); „Der Ursprung der synoptischen Evangelien“ (Tubinga, 1852); „Goethes Faust, seine Kritiker und Ausleger“ (tamże, 1850), „Hegel in philosophischer, politischer und nationaler Beziehung“ (tamże, 1870); do prac późniejszych należą: „Richard Wagners Tondrama: Der Ring des Nibelungen“ (Tubinga, 1877); „Ueber den Schönheitsbegriff“ (tamże, 1897); „Geschichte der Ethik“ (tom I, I dział: etyka grecka do Platona, tamże, 1887); „Prolegomena zur Aesthetik“ (tamże, 1889). Najważniejszą pracą K-a jest jego estetyka p. t. „Aesthetik“ (Tubinga, 1863—69, 2 tomy); w której połączony jest bardzo wytrawny sąd z wykładem jasnym i subtelnym.

Kostliwka, roślina, ob. C o r di a,

Kostna mąka. Zwierzęce kości suszone w naturalnym swym stanie nie łatwo ulegają rozkładowi i stąd główna ich część składowa, to jest fosforan wapnia, nie może być bezpośrednio użyta na nawóz; kości zatem muszą być wprzód rozdrobnione i zmielone na mąkę, a przytem doprowadzone do stanu rozpuszczalności, zawartych w nich części dla roślin pożywnych, r zanim uzdolnione będą do użycia na nawóz. Świeże kości zawierają w s^ym składzie dużo tłuszczu, który jako dla roślin zupełnie nieużyteczny, musi być wprzód z kości usunięty; osiąga się to przez oparzenie kości, które się potem tłuką na kawałki, wreszcie mielą na mąkę. Mąka taka zawiera jeszcze klej, który jako bogaty w związki azotowe, ma własności użyźniające; kości takie zmielone na proszek mają barwę szarawą i łatwiej się w sole rozkładają, lecz kosztują drożej, z powodu zawartego w nich kleju; w handlu noszą one nazwę kości nieodklejonej; kości pozbawione kleju za pomocą działania gorącej pary wodnej, przedstawiają się w postaci białego lekkiego proszku i wartość ich nawozowa polega jedynie na zawartości fosforanu wapnia. Lecz kwas fosforowy, w tym związku zawarty, jest trudno rozpuszczalny w wodzie i stąd na pokarm dla roślin służyć nie może. Aby udostępnić korzystanie z niego korzeniom roślin, kość odklejoną poddaje się działaniu kwasu siarczanego, przez co część kwasu fosforowego rozpuszcza się. — Wielkie zapotrzebowanie kości do palenia na węgiel do filtrów w cukrowniach sprawia, że użycie mąki K-nej bezpośrednio na nawóz, u nas zwłaszcza, wypada zbyt drogo; lecz miał z węgla kostnego, otrzymywany w cukrowniach przy t. z w. „odświeżaniu“ kości, traktowany kwasem siarczanym, stanowi t. zw. spodium (ob.) i, jako zawierający fosforan wapnia kwaśny, rozpuszczalny w wodzie, jest bardzo cennym nawozem dla o-kolic w, pobliżu cukrowni położonych.

Kostna ziemia stanowi nieorganiczną część składową kości obok części organicznej, tj. chrząstkowatej, ściśle z poprzednią związaną. K. ziemia nadaje kości twardość, ciężkość i sztywność, a składa się ona głównie z fosforanu wapna (84°, ₀), węglanu wapna, fosforanu magnezyi, chlorku wapna i fluorku wapna. W celu oddzielenia chrząstki od ziemi kostnej umieszcza się kości w naczyniu, napełnionem kwasem solnym rozcieńczonym, i tak pozostawia dni kilka w miejscu chłodnem. Kwas rozpuszcza ziemię kostną, nie naruszając wcale chrząstek, które wskutek tego stają się miększemi. Ziemię kostną otrzymuje się przez spopielenie kości (ob. Kostny popiół).

Kostniak albo Kości ak (Osteoma) jest to nowotwór (ob.), zbudowany według wzoru tkanki kostnej (por. Kość); K-i najczęściej powstają na kościach, zdarzają się jednak i w tkankach miękkich; w pierwszym razie mamy do czynienia z t. z. nowotworem homeoplastycz-nym czyli jednorodnym, w drugim zaś z h e-teroplastycznym czyli różnorodnym. Zauważyć należy, że niekiedy na powierzchni kości powstają wskutek długotrwałych spraw zapalnych wyrosty kostne, najzupełniej pod względem budowy podobne do K-ów, wyrosty te wszakże nie bywają zaliczane do nowotworów istotnych, gdyż w powstawaniu tychże zapalenie nie odgrywa żadnej roli. K. budową swoją odpowiada zupełnie budowie kości, zawierać więc może zarówno istotę zbitą, jak i gębcza-stą oraz niekiedy tkankę szpikową; zasadniczą atoli różnicę tworzy to, iż K., jako twór cho-robny, nie posiada postaci kości prawidłowej i że nie spełnia żadnej czynności fizyologicznej, lecz, przeciwnie, wyrządza mniejszą lub większą szkodę ustrojowi. Podług twardości odróżniane bywają dwa rodzaje K-ów: K-i twarde, składające się przeważnie z tkanki kostnej zbitej, t. j. takiej, jaką spotykamy w istocie korowej kości długich, oraz K-i gębczaste, zawierające przeważnie tkankę gąbczastą z jain-kami szpikowemi. K-i powstają na powierzchni lub w głębi rozmaitych kości (na kościach czaszki, na kościach długich kończyn i t. d.), niekiedy w bardzo wielkiej ilości, oraz (znacznie rzadziej) w częściach miękkich: w płucach, na oponach mózgowych, w śliniance, w skórze;

I)-r J-y B-r.

jazdy.

w mózgu i t. d. Powierzchnia K-a bywa gładka lub nierówna, guzowata, wzrost—bardzo powolny, tak iż guz rzadko dosięga wielkości znacznej. Wogóle K. jest to nowotwór zupełnie łagodny i nie daje przerzutów (ob. Nowo-tw ór)' w innych tkankach. Przyczyny powstawania K-ów są zupełnie nieznane; nieraz daje się stwierdzić usposobienie dziedziczne. Literatura: R. Virchow „Die krankhaften Geschwülste“ (tom II); Birch-Hirschfeld „Wykład anatomii patologicznej“ (tłóm. polskie, Warszawa 1884).

Kostnica nazwa czasem, ale niewłaściwie nadawana Kostninie (ob.)

Kostnice, miasto w okręgu Badeńskim ob. Konstancy a.

Kostnienie tkanek (ossifcatio), t. j. powstawanie tkanki kostnej w tkankach miękkich, bywa zarówno fizyologiczne, mianowicie podczas rozwoju kości (ob. Kość i Kościorództwo), jak i patologiczne. Tkanka kostna powstawać może z okostnej (ob. Kostnina, Kość i Kościorództwo), z chrząstki i ze szpiku oraz z tkanki łącznej lub innej, niemającej żadnego związku z kością. Kostnienie tkanek odgrywa rolę ważną w sprawie gojenia się złamań kości, przy-czem tkanka miękka, tymczasowa, łącząca złamane końce, powoli przeobraża się w kość (ob. Kostnina). K. t. bywa niekiedy następstwem zapalenia przewlekłego; najczęściej zdarza się to w okostnej, która skutkiem zapalenia daje początek narostom kostnym (exostoses) na powierzchni kości (por. Kostniak). U artylerzy-stów i wogóle u ludzi dużo jeżdżących konno spotykane bywają niekiedy t. z. kostniaki śród-mięśniowe (niem. Exercierlcnochen) czyli blaszki kostne w mięśniach przywodzących udo, jako skutek stałego urazu tych mięśni podczas

D-r J-y B-r.

Kostnina (łac. Callus), czyli blizna kost-n a; nazwę tę nosi zgrubienie powstające dokoła miejsca złamania kości, spajające odłamki jej i sprowadzające w ten sposób zagojenie złamania, czyli zrost kości. K. składa się z części składowych takich, jak same kości (ob.) i jest wytworem błony okostnej, otaczającej kość każdą, oraz szpiku kostnego. Gdyby kość ogołocono na znaczniejszej części powierzchni jej z okostnej w pobliżu złamania, K. w miejscu tern powstaćby nie mogła, zrost więc złamania w razie takim stałby się niemożebnym.—Wytwarzanie się K-y zaczyna się nieomal bezpośrednio po złamaniu kości, wskutek podrażnienia wywołanego przez uraz, a początkiem jego jest obrzmienie okostnej; po dniach kilku zwykle można już wyczuć wyraźnie K-ę pod postacią pierścienia otaczającego wrzecionowato miejsce uszkodzone, spajającą już wtedy odłamki kości, ale będącą jeszcze miękką i dającą się łatwo rozerwać. Z dniem każdym K. krzepnieje stopniowo coraz bardziej i w końcu nabiera twadości, w niczem nie ustępującej ko

ści prawidłowej, owszem nawet często ją przewyższającej.    —    Jeżeli    powierzchnie    przełomu

przystawały    do siebie    bez zboczeń    żadnych,

pierścień wrzecionowaty utworzony z K-y, początkowo bardzo wyraźny dla dotyku, a nawet i dla oka widoczny, jeżeli kość położona jest tuż pod skórą (np. obojczyk, piszczel goleni i t. p.) zanika pomału, a po latach kilku bardzo często niesposób już znaleźć śladu jego. Inaczej wszakże    ma się    rzecz, jeżeli    z powodu

jakiegobądź    powierzchnie przełomu    nie przy

stawały do siebie, jak trzeba, lecz uległy przesunięciu (dislocatio) od kierunku prawidłowego, wtedy bowiem K. najzwykłej nie znika całkowicie; chociaż i w tych razach objętość jej zmniejsza się zawsze bardzo znacznie, wszelako, pozostają ślady jej wyraźne, spajające odłamy zrosłe nieprawidłowo i zamykające jamy we-wnątrzkostne, jeśli je posiadały kości złamane. Kostnienie właściwe K-y zaczyna się przeciętnie na dobre dopiero w 10 lub 14 dni po złamaniu, przynajmniej u ludzi dorosłych, i posuwa się potem stosunkowo dość szybko.—Kostnienie podobne odbywa się również wewnątrz jamy szpikowej kości długich; w niej również tworzy się pierścień opasujący wrzecionowato światło cewy szpikowej, zwężając ją przez to bardzo znacznie; często nawet zatykając ją zupełnie, ale pomału, tak samo jak K. zewnętrzna, zanika też całkowicie, a ciągłość cewy szpikowej wraca do stanu dawnego; K-ę tę wewnętrzną wytwarza z siebie szpik kostny. Narastając K. łączy się zwolna najzupełniej z kością pierwotną, nie jest więc tylko środkiem zlepiającym powierzchnie przełomu, lecz tworzy zrost ich całkowity; przytem warstwa K-y zarówno zewnętrznej (Callus periosta-lis), jak i wewnętrznej (C. endostalis) wnikają w szczelinę między powierzchnie przełomu kostnego i tworząc t. zw. K. pośrednią (C. intermedius), zlewają się z sobą zupełnie i zrastają z ’kością pierwotną. — Podczas twardnienia i następującego później zaniku K-y odbywają się w utkaniu jej zmiany różne, których tu atoli opisać nie sposób (por. Kości, ich rozwój i wzrost).— Czas potrzebny do wytworzenia się w razie danym K-y dostatecznej, czyli czas gojenia się kości złamanych, bywa bardzo różny, zależny zarówno od grubości i budowy samych kości złamanych, jako też od wieku ich posiadaczy, nie mówiąc o innych wpływach przypadkowych. Wogóle K. najprędzej wytwarza się u niemowląt i dzieci, u ludzi dorosłych wolniej, z latami stając się coraz leniwszą, u starców zaś zgrzybiałych, posiadających kości kruche i łamliwe, wytwarzanie się jej może stać albo niedostatecznym, albo zawieść całkowicie; dla tego też zrastanie się złamań u ludzi w lata podeszłych zwykle trwa bardzo długo, lub nieraz niema go zupełnie. U noworodków i dzieci drobnych K. wytwarza się nadzwyczaj szybko, tak. że nawet kości takie, jak ramienna albo udowa zrastają u nich już po 10 lub 14 dniach, obojczyk zaś lub inne kości cieńsze nieraz już po 3 dniach miewają końce przełomu spojone K-ą dość mocno.—U człowieka dorosłego, w sile wieku będącego, palec lub obojczyk złamany potrzebują do zrośnięcia się dostatecznego przynajmniej 10 do 15 dni, żebro złamane nieco dłużej, kość udowa zaś najmniej 6 tygodni; u ludzi starszych czas ten zdwaja lub potraja się zwykle. Wogóle im grubsza jest kość złamana, tem dłuższego czasu potrzebuje do zagojenia się.—To, co tu powiedziano dotąd wyłącznie dotyczy

ne zupełnie od okostnej, gdyż wtedy już mowy o tem być nie może, należy je zatem usunąć z rany, aby obecnością swą nie przeszkadzały gojeniu się.—Po wypiłowaniu stawów lub usunięciu umiejętnem innych części kości zniszczonych wskutek urazów lub spraw choro-bnych, jeżeli tylko udało się zachować okostną, wytwarzająca się kostnica zdolna jest braki te wypełnić znów do pewnego stopnia. -Po szczegóły dokładniejsze zwrócić się należy do podręczników chirurgii ogólnej i szczegółowej, zwłaszcza zaś do „Wykładu chirurgii ogólnej“ Billroth a-W iniwartera (Warszawa 1900, str.

r"¹

o-

... f

-er⁴

■m

Tli

ml

fi'

łv

i,]

li

La

-C

"<U

•Ja

I)-r J. P.

Kostnitz, ob. Konstancy a.

Kostniwo (Cementum) część składowa zębów—ob. Ząb.

Kostny klej, ob. Klej.

Kostny popiół otrzymuje się przez spalenie kości przy dostępie powietrza, przyczem materya chrząstkowata i tłuszcz, tj. materya organiczna się spala a pozostaje tylko materya mineralna w kształcie masy białej, którą następnie proszkuje się. Masa ta składa się z fosforanu i węglanu wapna, obok fosfatu ma-gnezyi, fluorku wapnia, dalej z małej ilości

Fig. 23. Kostnina w r ó ż ny c h s t o p n i a eh rozwoju (Rysunki na pół schematyczne):—1) Ko ś ć królik a w 3 dni po złamaniu. Wielkość właściwa a) Wylew krwawy.—b) okostna obrzmiała i nieco odłuszczona.—c) części miękkie. (Podług Billrotha -W iniwarter aj;—2) Piszczel nogi psi ej w 10 dni po złamaniu. Wielkość właściwa—a) Kostnina zewnętrzna—b) Okostna—c) Kostnina wewnętrzna— d) Kość złamana—e) Części miękkie okalające- ją f) Jama szpikowa. (Podług S t a u 1 e y a).—3) Złamanie z r o ś ni ę te s tr za ł k i nogi 1 u d z k i e j.Wielkość nieco zmniejszona. Ciągłość jamy szpikowej nieomal już przywrócona. Z powodu zestawienia kości niedokładnego powstało skrzywienie jej osi podłużnej.—(podług P. Bru nsa).—4) Piszczel królicza w 27 dni po złamani u. Wielkość właściwa. - Końce przełomu, znajdujące się w stanie zboczenia bardzo znacznego, spojone są kostniną bardzo obficie wydzieloną (podług S k u t s c h a).—5) Złam an i e skośne piszczeli ludzkiej zagojone od dawna ze z b ocze n i e m—>/₄ wielkości właściwej.—Końce przełomu kości zaokrąglone przez kostninę zewnętrzną, która zresztą zanikła już zupełnie. Drożność jamy szpikowej przerwana. (Podług Gurltaj. — Wszystkie rysunki powyższe wyobrażają kości w przecięciach pionowych w : kierunku ich osi podłużnej.

tworzenia się K-y wrazie złamania kości pro- | 274 i nast.; jest to przekład wyd. niem. 15-go). stego, czyli podskórnego, należącego do najeżę- Por. Kości choroby, stszych; postać rzeczy zmieniają t. zw. złamania powikłane (fracturae complicatae), połączone z uszkodzeniami znacznejszemi części miękkich w sąsiedztwie kości, która w razach tych nieraz bywa nietylko złamana, ale potrzaskana. Warunki takie oczywiście muszą wielce utrudniać wytworzenie się K-y prawidłowej, ale go nie znoszą; i w razach takich zrośnięcie się złamania—o ile jest wogóle możliwe—odbywa się w sposób podobny, ale znacznie po wolniej. Odłamki i drzazgi kostne zrastają się znów z sobą, byle nie były oderwa-

M. H.

M. II.

któremi bardzo zainteresował słucha-Zarówno w Kijowie jak Charkowie K-go otaczało grono młodych Rusinów, przejętych sprawą swego ludu i literatury narodowej. Do koła tego należeli: Kulisz, Markiewicz, Hulak, Biełozierski, Szewczenko, Nawrocki. Młodzi entuzyaści marzyli o federacyi słowiańskiej i założyli tajne stowarzyszenie|dla propagandy swych idei. Zadenuncyowani w r. 1847 zostali aresztowani i oskarżeni o zdradę stanu. K. z tego powodu przesiedział rok w fortecy Pe-tropawłowskiej, a później internowano go w Saratowie i zabroniono nauczać i drukować swoje prace. Tutaj dalej pracuje nad historyą, urządza wycieczki, poznaje sekciarzy. W r. 1859

siarczanu wapna, w końcu ze śladów siarczy-ku wapnia, gliny, tlenku żelaza i ziemi okrze-mowej. Stosunki ilościowe tych pojedyńczych części składowych zmieniają się stosownie do wieku i pochodzenia kości spalonych. Średnio kostny popiół zawiera około 10$ węglanu wapnia, około 3$ fosfatu amonii, 73,07 do 84,39$ fosforanu wapnia, 3.88—4.05 fluorku wapnia. Największą ilość popiołu zawierają kości ptaków bo 75 —85$—potem zwierzęta ssące 63 — 75$, a w końcu płazy i ryby 20 — 60$. K. p. znajduje dosyć obszerne zastosowanie w praktyce. Służy on jako materyał surowy do wyrobu fosforu i kwasu fosforowego, dalej przy fabrykacyi szkła i porcelany, do wyrobu szkła mlecznego i białej polewy, czasem znajduje zastosowanie jako biała farba, a w końcu używa się go bardzo często jako nawóz. K. p. w stanie surowym znajduje się na niezmiernych płaszczyznach Ameryki południowej, gdzie hodowla bydła jest znacznie rozwiniętą. Ze zwierząt zabitych zabiera się rogi, skórę, mięso i tłuszcz, kości zaś suszy się i używa jako materyału opałowego. W ten sposób nagromadza się znaczną ilość popiołu, który następnie eksportuje się do Europy, gdzie używa się go jako nawóz.

Kostny tłuszcz jest bardzo podobny do tłuszczu odpowiednich zwierząt, tylko zawiera większą ilość oleiny i dlatego jest płynniejszy niż zwyczajny — otrzymuje się go z kości rozdrobnionych przez wygotowanie ich lub wyparowanie, albo też przez ekstrakcyę (wyciąg) ciągłą zapomocą benzyny wrzącej o temperaturze 60—70°. Przez parowanie otrzymuje się tłuszczu 2 — 5$, a przez ekstrakcyę 7.5°/₀. Tłuszcz otrzymany przez wygotawanie świeżych kości jest barwy białej nieco żółtawej, prawie bez zapachu i smaku, i jest słabej kon-systeucyi. Dobrze oczyszczony bardzo trudno jełczeje i stanowi znakomity smar maszynowy. Zwykły tłuszcz kostny, jaki w handlu napotykamy otrzymuje się najczęściej z kości starych przegniłych, jest on ciemno zabarwiony i posiada nieprzyjemny zapach. Zawiera nieznaczne ilości kwasów tłuszczowych, które dozwalają na większą zawartość wody w tłuszczu. Tłuszcz kostny ma bardzo rozmaity punkt topliwości od 20—28° C. Tłuszcz ze świeżych kości topi się przy 30° C., a także przy 28° C. Zwykły tłuszcz handlowy daje się z trudnością lub nawet wcale nie daje się bielić—zastosowuje się go do fabrykacyi stearyny i mydła.

Kostny w§giel, ob. Węgiel zwierzęcy.

Kostomarow Mikołaj (* 4 maja 1817 r. we wsi Jurasowce, gub. Woroneskiej— f 7 kwietnia 1885 r. w Petersburgu), historyk rosyjski. Po śmierci ojca r. 1828, właściciela ziemskiego, matka, z pochodzenia włościanka ukraińska, oddała go na naukę do szkół woroneskich. W r. 1833 K. wstąpił na uniwersytet charkowski na wydział liistoryczno-filologiczny. Sam

wtedy dużo czytał, pracował bez planu jednak, gdyż wskazówek i zachęty ze strony profesorów nie było. Dopiero z chwilą kiedy katedrę historyi objął Łunin (1835) K. pod jego wpływem z zapałem oddał się historyi. Po skończeniu uniwersytetu wstąpił do wojska, ale w r. 1837 porzuca na zawsze karyerę wojskową, wraca do Charkowa, by dalej kształcić się w historyi. Wtedy podczas usilnej i systematycznej pracy zaczął wytwarzać sobie samoistny pogląd na historyę. Zapragnął wysunąć w historyi na plan pierwszy życie wewnętrzne ludu w przeciwstawieniu do panującego kierunku, który uwzględniał jedynie historyę państwa. Zgodnie z takim poglądem i źródła historyczne dla K-go nie zamykały się wyłącznie w kronikach; do zbadania życia współczesnego ludu przywiązywał ogromne znaczenie. W tym celu nauczył się języka ruskiego, zapoznał się z ludowemi pieśniami ukraińskiemi i niewielką literaturę książkową ruską, urządzał wycieczki piesze w okolice Charkowa. W r. 1838 bawił w Moskwie, gdzie wykłady prof. Szewyrewa bardziej go jeszcze utwierdziły w tym romantycznem poglądzie na lud. Wtedy K. po raz pierwszy próbuje pisać po rusku i pod pseudonimem Jeremiasza Hałki wydaje dramat „Sawa Czałyj“ (1838), tragedyę „Pere-jasławska niez“ (1841), zbiory poezyi „Kwitka“ (1840), „Ukrainskije ballady“ (1839), oraz przekład z Byrona „Hebrajskie melodye“ i in. W r. 1840 zdał egzamin na stopień magistra, a w r. 1842 wydrukował rozprawę po rosyjsku p. t. „O znaczeni unji w zap. Rossii“. Do obrony tej rozprawy przed kolegium profesor-skiem nie przyszło, a nawet na żądanie arcybiskupa charkowskiego i ministra kazano ja spalić. Pozwolono mu jednak napisać drugą rozprawę, z którą zgłosił się w r. 1843 i której nagłówek był „Ob istoriczeskom znaczeni russkoj narodnoj poezji“. Następnie K. zabrał się do napisania historyi Bohdana Chmielnickiego i aby być blisko miejsca opisywanych wypadków postarał się o miejsce nauczyciela] historyi w gimnazyum naprzód w Kownie, a .później w Kijowie (1845). W r. 1846 i>[rozpoczął nadto wykłady historyi w uniwersytecie kijowskim, czów.

nareszcie pozwolono mu przybyć do Petersbur- j skajaTistorjajjw żiznieopisaniach gławniejszych ga i ofiarowano katedrę historyi w uniwersytecie. Był to okres najgorętszej pracy i największej jednocześnie popularności K-a. W swoich wykładach za zadanie postawił sobie wyświetlić odrębność życia ludowego w poszczególnych prowincyach, z których powstało państwo Moskiewskie. Mając taki punkt wyjścia doszedł do wniosków wręcz przeciwnych aniżeli szkoła słowianofilska Solowjewa. W oświetleniu K-a historya państwa Moskiewskiego występowała w barwach bardziej ponurych, niż u inych historyków rosyjskich. Wtedy również K. został obrany członkiem komisyi archeograficznej i zajął się wydawnictwem ma-teryałów do historyi Ukrainy w. XVII. Przygotowywał te materyały do druku, jednocześnie zaś na podstawie ich napisał cały szereg mo-nografij, które razem tworzyć miały historyę Ukrainy z czasów Chmielnickiego; tą pracą zajęty był do końca życia. Prócz tego K. był współpracownikiem niektórych miesięczników („Russkoje Słowo“, „Sowremjennik“), drukował w nich ustępy ze swych wykładów i artykuły historyczne. W tym okresie zostawał w bliz-kich stosunkach z prasą postępową i postępo-wemi kołami uniwersytetu petersburskiego. Do całkowitego zlania się ze stronnictwem postę-powein nie doszło jednak, gdyż stronnictwo to głównie interesowało się sprawami ekonomicz-no-społeczneini i na nich budowało swój program, a K. zachował swój romantyczny pogląd na lud i idee ukrainofilskie. Najbardziej zbliżył się też do czasopisma „Osnowa“, gdzie mógł drukować artykuły, dowodzące samoistno-ści plemienia ruskiego lub poświęcone polemice z autorami rosyjskimi i polskimi, którzy tego nie uznawali. Po zaburzeniach studenckich w r. 1862 podał się do dyraisyi. Uchodząc za nieprawomyślnego K. nie mógł już później objąć katedry, chociaż mu ją ofiarował w roku 1863 uniwersytet kijowski, w 1864 charkowski, w 1869 znów kijowski.

jeja djejatelej“. Prace historyczne K-wa z o-statnich lat życia pomimo wielu zalet, nie posiadają już tylu uogólnień, nie mają takiego obrazowego stylu i świetnych charakterystyk, co poprzednie,—zamiast tego wszystkiego suche wyliczanie wypadków. Wtedy nawet K. twierdził, że zadaniem historyka jest jedynie registrowanie faktów, wydobytych ze źródeł i krytycznie sprawdzonych. Aczkolwiek zmienił kierunek, pracował jednak K. do końca życia z dawnym niesłabnącym zapałem. — Pomimo wielu słusznych zarzutów, jakie mu czyuili za życia i po śmierci rozmaici fachowcy, wpływ K-wa ua historyografię rosyjską był wielki; on pierwszy wniósł do badań historycznych i kon-sekwetnie w swych pracach wysuwał -na plan przedni pierwiastek ludowy. K. pojęcie ludowości ograniczał wprawdzie do zbadania życia duchowego ludu. Późniejsi badacze rosyjscy rozsz3rzyli ramy tego pojęcia, ale to bynajmniej nie zmniejsza zasług K-a. K. wniósł énowe pojęcia i szerokie rzuty do historyozofii rosyjskiej, zbadał samodzielnie wiele kwestyj na postawie materyału źródłowego i, jednocześnie dzięki swojemu talentowi pisarskiemu, potrafił zainteresować szerszy ogół. Badając i wczuwając się w przeszłość odtwarzał ją tak barwnie, roztaczał obrazy tak wypukłe i pełne dramatycznego napięcia, że porywał czytelnika; nazywano go też historykiem-beletrystą. W jego osobie szczęśliwie połączył się historyk-myśliciel i artysta słowa— i to zapewniło mu nietylko wybitne miejsce wśród historyków rosyjskich, ale uczyniło go bardzo popularnym śród szerokiego ogółu.—Jego zapatrywania nadzieje Polski, a często o nie potrącał przy historyi kozaczyzny, były zawsze beznamiętne, poważne, a często i przyjazne. Stosunek ten zmienił się w dwóch ostatnich pracach, poświęconych wyłącznie Polsce: „Poślednije gody Rieczy Pospolitoj¹' i ,.Ko-stiuszko“; tutaj pomimo to, że fakta są podane niefałszowane, znać jednak widoczną niechęć. Prócz wymienionych dzieł K. napisał jeszcze: „Słowianskaja mifologia“ (1846); „0-czerki torgowli Moskowskago gosudarstwa“ (1858): „Bunt Steński Razina“ (1858); „Oczerk domaszniej żizni i nrawow wielikoruskago na-roda w XVI i XVII w.“ (1860); „O fedieratiw-nom naczale w drewniej Rusi“ (1861); „Czerty jużnoruskoj istorji“ (1861); „Hetmanstwo Wy-howskago“ (1862); „Istoriczeskija monografji i izsliedowania“ (3 tomy, 1863—67):r „Liwonskaja wojna“ (1864) i wiele innych. Źródła: Notatka autobiograficzna („Słowar profesorów uniwersiteta sw. Władimira“); Autobiografia (,,Russkaja Mysi“, 1885, «N2.N2 5 i 6); Autob. szczegółowsza (Literaturnoje naśledje, Peter., 1891); Nekrologi i wspomnienia: ,,Kiewskaja starina“ (1885 i 1895, JM® 4); ,,Now“ (1885); „Russkaja Starina“ (1885); ,,Ruskij Archiw (1890, J\° 10); Bibliografia prac K-wa w „Li

Ministeryum zawsze odrzucało jego uomina-cyę. Od tej chwili też do końca życia poświęca się wyłącznie pracy naukowej i literackiej, a kiedy „Osnowa“ przestała wycho dzić, nie interesował się już zupełnie sprawami społecznemi i literackiemi i ciÄkowicie zajął się pracą archiwalną. Wtedy pojawiają się najobszerniejsze jego prace, poświęcone Ukrainie, państwu Moskiewskiemu i Polsce.

W r. 1863 wyszły z druku „Siewiernoruskija narodoprawstwa“; w r. 1866 w ,,Wiestniku Jewropy“ praca p. t. ,,Smutnoje wremia mo-skowskago gosudarstwa“ a następnie „Poslied-nie gody Rieczy Pospolitoj“. Na początku siódmego dziesiątka lat ubiegłego wieku rozpoczął pracę p. t. „Ob istoriczeskom znaczeni russkago piesiennago narodnago tworczestwa“.

W r. 1872 z powodu choroby oczu musiał przerwać zajęcia archiwalne i wtedy napisał ,,Rus-

si

Wlelk* Encykl. Powił Uuttr. Zesi. 807b Tom XXXIX.

Najdokładniejsza i naj-

S. Drz.

Br. G.

teraturnom naśledji“. bezstronniejsza ocena działalności K-wa w Py-pina „Istorja russkoj etnografji“ (t. III). x*y-

Koston, Kostos, po grecku Koatov, Kó-OTOQ, po łacinie Costum, Costue, korzeń oryen-talnej rośliny wonnej, zwanej Costus arabicus Linn., z którego, równie jak z nardum, wonnego liścia roślinnego, wyborne, w Rzymie starożytnym bardzo cenione maście indyjskie wyrabiano; zwano je też ogólnie, z osobnem wyszczególnieniem, tylko radix (korzeń, et folium (liść).—Por. Plinius, Nat. Hist. 12, 12, 25.

Kostrączyna, roślina, ob. Dalbergia,

Köstritz, wieś paraf., w okręgu Gera, w księstwie Reuss młodszej linii, 8 km. na pin. od Gery, na lew. brz. Elstery (H a lsz tro w a), na linii Lipsk-Probstrella pruskiej kolei państw.; zamek książąt Reuss-Köstritz, z parkiem i roz-ległemi ogrodami; zakład agronomiczny, szkoła ogrodnicza; tu kwitnie na wielką skalę prowadzona hodowla róż, georgiń i zdobnych krzewów; sławne na całą okolicę szkółki drzew owocowych; browary, hodowla psów. Zakład kąpielowy, mianowicie kąpiele solankowe i piaskowe. W r. 1890 było m-ców 1 914. W o-kolicy łomy kamienia budowlanego i gipsu na wsch. od K., po prawym brz. rzeki Elstery znajdują się Heinrichshall z wielką fabryką chemiczną, prowadzoną od r. 1872 przez akcyjne towarzystwo.

Kostroma, miasto gubernialne, na płn.-wsch. od Moskwy położone, stacya kolei Moskiewsko-Jarosławskiej, na lewym brzegu Wołgi przy uściu do niej rz. Kostromy, 349 st. nad poziomem morza, śród mnóstwa wód stojących, w klimacie umiarkowano-chłodnym; (w r. 1897) 41268 m-ców w tej liczbie około 350 Polaków. Władze gubernialne, poczta, telegraf, 38 cerkwi (śród których Sobór Uspieńskij z r. 1268 z licznemi zabytkami historycznemi), kościół ewang., męskie i żeńskie gimnazyum, muzeum przyrodniczo-historyczne, biblioteka publiczna, towarzystwo lekarskie, uczona komisya archiwalna itd. Ludność trudni się rolnictwem, rzemiosłami, handlem (zbożem, lnem, towarami kolonialnemi, drzewem, skórami i sprzętami kuchennemi) i przemysłem, reprezentowanym w K-e przez 29 fabryk (w tej liczbie 5 fabryk płótna z 5 mil. rub. obrotu rocznego, 3 tartaki, 4 młyny parowe, fabryka tytuniu, gorzelnia olbrzymia itd.) z 7 653 robotnikami i 8 645 460 rub. rocznej produkcyi. O ¹/₃ w- °d K-y leży klasztor Ipatjewski z XV wieku. — K-ę założono w XII w.; za Bazylego Jarosławicza (1248 — 76) była księstwem udzielnem, a po jego śmierci aż do połowy XIV dzieliła losy z w. ks. Moskiewskiem. W r. 1382 ukrywał się tu Dymitr Doński przed Tochtamyszem; w r. 1409 —Bazyli Dmitriewicz uciekł do K-y przed Edygiejem. W r. 1237 złupił ją Batyj, w 1322—Achwył, poseł tatarski, w latach 1429, j 1537 i 1539 — Tatarzy kazańscy; w 1371 — 75 I

Nowogrodzianie a w r. 1608—10—Lisowczycy polscy. Mór nawiedzał miasto w latach: 1364, 1420, 1654 i 1771, a pożary w latach: 1413, 1422, 1779 i 1847. K. jest kolebką rodu Ro-manowych: tam pierwszy z nich przywdział koronę carską. W r. 1719 K. została miastem prowincyonalnem gub. Moskiewskiej, w r. 1778 gubernialnem. W 1880 zmarł w niej Aleksander Prugawin.—P o wi at K-ski stanowi zachodnią część gub. K-skiej i zajmuje 4 2H9.9 w. kw. powierzchni, z której część większa, pagórkowata, leży na lewym brzegu Wołgi, mniejsza zaś, łączna, na prawym. Wołga, Kostroma, Anioba, Meź, Sot’ i Paksza obficie zraszają powiat, zasobny również w błota (śród nich największe: Czernoje, Berezowoje, Weli-koje i Swiatoje). Las iglasty zajmuje niemal połowę powiatu i pokrywa przeważnie część jego pagórkowatą. Grunta gliniasto-piaszczy-ste, niezbyt dla rolnictwa odpowiednie: zboża miejscowego wystarcza zaledwie na 7 — 8 miesięcy. Wobec tego wychodźtwo rozwinięte. Ludności w r. 1897 było 142 700 osób, wyznania prawosławnego przeważnie i pochodzenia wielkorossyjskiego: jedną tylko wieś zamieszkują Tatarzy, będący „przesiedleńcami“, zagnanymi tu z Romanowo-Borysoglebska na mocy ukazu r. 1761- Ludność trudni się rolnictwem, rzemiosłami i handlem. Hodowla lnu postępuje, w zastoju natomiast ogrodnictwo, sadownictwo, rybołówstwo i hodowla bydła. Przemysł domowy obejmuje głównie przędzę bawełnianą, wyroby ze lnu i buty wojłokowe. Przemysł fabryczny liczy (bez miasta gub.) 211 fabryk (wojłoku, cegły, krochmalu, tartaki, my-dlarnie, odlewnie i chemiczne) z 1143 robotnikami i 970 697 rub. rocznej produkcyi. Włościanie posiadają w powiecie zaledwie 61.5$ ziemi. Pod względem szkolnictwa powiat przoduje całej guberni: ma bowiem szkołę rzemieślniczą w osadzie Bolszyja Soli i 88 szkół początkowych. Archeologiczna puścizna powiatu mało zbadana. —G u b e r n i a K-ska graniczy z gub. Jarosławską, Włodzimierską, Niże-gorodzką, Wiacką i Wołogodzką, 74 423.2 w. kw. powierzchni i przedstawia równinę ze wzgórzami w kącie płn.-zachodnim. Pod względem geologicznym zdarza się najczęściej problematyczny trzeciorzęd, obfitujący w górskie gliny w pow. Nerechockim i neokom nad K-ą. Na płn. od Wołgi ciągną się obszary torfiaste. Do miejscowych bogactw mineralnych należą; ruda żelazna śród błot przeważnie, krzemień siarkowy w neokomie, fosforyty w pow. Kinie-szewskim, źródła słone wzdłuż rzek Sołoniny i Kostromy i wreszcie glina. Lasy zajmują blisko połowę guberni (głównie w powiatach Koło-griwskim, Makarjewskim, Wetłuskim i Worna-wińskim). Przeważa jodła, sosna, pichta, brzoza, osina, olcha i dąb. Stałemi mieszkańcami lasów K-skich są: wilk, jeleń, łoś, wydra, gronostaj i borsuk, a z ptactwa—cietrzew i jarzą-

w gminie Miskowskiej

E. Chw.

E. Chw.

1876).

'ł.:

iilJ

Fig. 37. Kostrowiec (herb).

bek. Pod względem hydrograficznym gubernia należy do systematu Wołgi. Około 300 rzek ją przerzyna; z nich spławne: Wołga (przepływa przez gub. na przestrzeni 240 w.), Kostroma z Weksą Halicką, Unża (na przestrzeni 450 w.) z Nają i Wetługa (na przestrzeni 550 w.). Najważniejsze przystanie: Kostroma, Kineszma, Juriewiec i Reszma. Mnóstwo jezior, śród nich najobszerniejsze: Halickie (67.9 w. kw. powierzchni) i Czuchłomskie (42.7 w. kw.), wszystkie obfitują w ryby. Liczne wogóle w guber-nii błota najwięcej zajmują obszaru w powiatach: Kołogriwskirn, Wetłuskim, Wornawińskim i Makarjewskim. Tutaj leżą bagna Timaszen-skoje, Jugowskoje, Chołodiłkowskoje i Isupol-skoje. Ludność (w r. 1897) 1429 228 m-ców (w tej liczbie 658 248 mężczyzn) wyznania prawosławnego przeważnie (sekciarze liczą około 30 000 zwolenników, mahometanie do 1000), pochodzenia wielkorossyjskiego (Tatarzy tworzą drobniutką oazę). Ludność trudni się rolnictwem, rzemiosłami, handlem i przemysłem fabrycznym. Rolnictwo nie popłaca. Zresztą, główni rolnicy, włościanie z pośród 7 779 406 dzies. ziemi posiadają zaledwie 2 362 518 dzies. czyli wszystkiego 39 %. Do obszarników należy 2 911 776 dzies., do rządu 1306 641 dz., do rodziny cesarskiej 460 530 dz., do cerkwi i klasztorów 87 941 dz. Ziemia kostromska wymaga nawozu, tymczasem inwentarz w guber-nii szczupły: 257 667 koni, 445 411 rogacizny, 489 930 owiec i 20 318 świń. Wobec tego pod rolą jest 1J85 241 dz. (411063 pod oziminą i 774 178 dz. pod zbożem jarem). Kartofle zajmują 34 217 dz. (sadzą przeważnie w powiatach Kinieszewskim, Kołogriwskirn, Wetłuskim i Soligalickim), a łąki 422 746 dz.; reszta ziemi pod błotami wodami i lasem. Hodowla roślin przemysłowych rozwija się pomyślnie: lnu — w powiatach Kostrowskim i Nierecho-ckim, a chmielu (pow. Kostromski). Pomimo obfitości lasów pszczelnictwo na niskim stopniu rozwoju, a przemysł myśliwski, znaczny w powiatach lesistych, rabunkowy. Przemysłem domowym trudnią się wszyscy niemal włościanie. W Kinieszewskim wyrabiają sukna, w Kołogriwskirn sieci, pędzą smołę i suszą grzyby; w Nierechockim, Jur-jewskim i Kinieszewskim trudnią się przędzeniem i tkaniem lnu i bawełny; w Halickim — wyrabiają rękawiczki, w Bujskim — czapki; w Wetłuskim — rogoże i „moczałki“, wreszcie w Makarjewskim zajmują się malarstwem. Przemysł fabryczny liczy 2 030 fabryk zatrudniających 55 205 ludzi i wyrabiających towarów na sumę 54 214 284 rub. Admistracyjnie gub. K-ska dzieli się na 12 powiatów: Bujski, Czuchłowski, Halicki, Jurjewski, Kinieszewski, Kołogriwski, Kostromski, Makarjewski, Niere-chocki, Soligalicki, Warnawiński i Wetłuski. Mnóstwo kurhanów, ale niezbadanych dotychczas. Szkół 972. Niegdyś ziemię K-ską za-

I mieszkiwało plemię Mierja; kiedy przybyli tu osadnicy słowiańscy, dotychczas nie docieczono; w XIV w. istnieją już klasztory prawosławne, a w XVI w, grody warowne moskiewskie.

Kostroma, lewy dopływ Wołgi, wypływa kilku strumieniami z pow. Soligalickiego gub. Kostromskiej, ma 338 w. długości. K. jest spławną na przestrzeni 291 w. od uścia, a żeglowną — na przestrzeni 147 wiorst. W górnym biegu przerzyna okolice równe i lesiste, od m. Soligalicza wkracza w dolinę napływową stromemi wzgórzami otoczoną i płynie gli-niastem i piaszczystem łożyskiem około 150 sążni niekiedy szerokości. Do ważniejszych przystani nad K-ą należą: Isady, Buj i Soli-galicz. Z dopływów K-y zasługują na wzmiankę: Swetica, Selma, Tutka, Monza, Wena, Te-bza i Obnora.

Kostrow Jer mil, poeta rossyjski (* w połowie XVIII w.—f w r. 1796), po ukończeniu w r. 1777 uniwersytetu moskiewskiego ze stopniem bakałarza, został urzędowym poetą uniwersyteckim, którego obowiązkiem było każdą ważniejszą uroczystość narodową czy społeczną uczcić odpowiednim wierszem okolicznościowym, lub toastem i mową. Należał K. do najpłodniejszych pisarzy rossyjskich. Zasłynął głownie licznemi tłómaczeniami, nie mającemi zresztą wartości artystycznej. W r. 1779 wydał „Taktykę“ Woltera (Moskwa); w r. 1780— 1781 „Złotego osła Apuleusza“; (tamże) w roku 1787 pierwsze 6 pieśni „Iliady“ Homera; w r. 1792 „Poezye gallijskie“ Ossyana itd. Utwory oryginalne K-a, acz nie trącą serwilizmem, przeładowane są zbytnio patosem. K. żył w u-bóstwie, nie lubił schlebiać i nadskakiwać możnym i nie szukał ich protekcyi. Zbiór utworów K-a miał 2 wydania: w roku 1802 i w r. 1849.—Por. Mor oz o w „J. I. K. lego żiźń i literaturnaja djejatelnost“ (Woroneż

E. Chw.

Kostrowiec, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem krzyż srebrny, u dołu rozdarty; na nim w środku półksiężyc złoty. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie. Stary herb litewsko - ruski, podług prof. Piekosińskiego w XV wieku na Litwę z Polski zaniesiony, a używany przez rodziny wołyńskie: Hołowińskich i Lwowi-czów przydomku Beynar. — Źródła: Kojałowicz; Niesiecki ; D a r o w s k i vZnaki pieczętne ruskie“; Piekosiński „’Rycerstwo polskie“ t.^II.j

(Warszawa, 1728 r. w 4-ce); drugie „Festum ecce primae classis imaginibus Regum Polon.“

s. B.

A. E.

porasta u nas zwykle suche

Ad. Cz.

240).

Kostrowiec (ŻegotaA pseudonim ks, Ignacego Hołowińskiego (ób.)

Kostrowski Antoni, (pseud.) właściwe nazwisko Rostkowski Adam, prawnik, żyjący w połowie XVIII wieku. Wydał w druku dwa dzieła, z których pierwsze p. n. „Clypeus cleri Poloni contra tela fori saecularis efformatus“

(Wilno, 1719 r w 4-ce).

Kostrzeń {Sinodendron Hel lw. od grec, si-nom aj—psuję, dendron— drzewo)- rodzaj owadów rzędu chrząszczy ( Coleopter a), gru-py pięcioczłonkowych (Fentamera), rodziny blaszkoróżnych (Scarabeidae s. La-mellicornia), podrodziny Pectinicornia, grupy Lucanidae. Cechą wspólną dla rodziny blaszkoróżnych są rożki (w danym wypadku 10-członkowe, krótkie) z blaszkowato zakończone-mi 3-ma ostatniemi członkami, tworzącemi grze-bykowatą nieruchomą maczugę. Oczy nieroz-dzielone; warga górna niewyraźna; żuwaczki u obydwóch płci mało rozwinięte, w przeciwieństwie do pozostałych Lucanidae (do nich należy znany jelonek —Lucanus cer vus), których samce posiadają olbrzymie żuwaczki w postaci rogów jelenich ; język bardzo krótki, trójkątny; tylne piszczele na zewnętrznej stronie z 2-ma rzędami szczecinek; ciało wydłużone, walcowate. Jedyny gatunek Linodeadron cy-lindricum Fabr. (okrągłobrzuch)—błyszcząco-czarnego koloru; pokrywy często brunatno czarne, odwłok nieraz brunatny; grzbiet nakrapia-ny; pokrywy prążkowane. Samiec ze słabo zagiętym ku tyłowi, z tyłu owłosionym rogiem; samica z krótkim, prostym rogiem, z wypukli-nami. Tarczka tułowiowa samca z przodu ścięta ukośnie, z 5 zębami; samicy z przodu spłaszczona, słabo zazębiona. Długość ciała 9 —12 mm. Pospolity w Europie; żyje w spróchniałych lipach, brzozach, bukach.

Kostrzeń, rzeka, ob. K o s t r z y ń.

Kostrzewa—Festuca — rodzaj trawy (Gra-mineae) z rzędu plewowatych (Glumiflorae) grupy kostrzewowatych (Festucaceae). Charakterystyczne cechy: plewy otaczające kwiatki są krótsze od nich; kłoski wielokwiatowe zebrane w wiechę. Znamiona pojedyńczo pierzaste na wierzchołku zawiązka. Gatunki tego rodzaju można podzielić na dwie grupy, różniące się pomiędzy sobą postacią liści. A—ma wszystkie liście lub conajmniej przykorzeniowe szczeci-nowate, B — zaś płaskie, linijnie wydłużone. Oprócz tego kłoski u tej ostatniej grupy są bezostne. — Wszystkie gatunki należą do powszechnie znanych traw łąkowych, większość bywa uprawiana i dostarcza bardzo dobrej paszy. WTymienić należy: A) K. czerwona (F. rubra L.). Trwała, źdźbło wysokie l¹/^ stopy. Tworzy cienkie, mocne, brunatne rozłogi podziemne. Liście przykorzeniowe wąskie, szczę-cinowate; wiecha rozłożysta, na słońcu zabarwioną zwykle na czerwonawo, kwitnie w czerwcu i lipcu. Zasiewają ją na gruntach suchych. K. owcza (F. ovina L.) —trwała, nizko rosnąca (l¹/*, stopy), liście ma wązkie, szczecinowa-te, ostre i szorstkie. Wiecha krótka, niewielka, złożona z drobnych ościstych kłosków. Rośnie kępkami najchętniej na gruntach suchych, ubogich i piaszczystych, znosząc łatwo posuchę. Kwitnie w czerwcu. Znakomita pasza dla owiec. Tworzy liczne odmiany z których jedna, np. K. twardawa (F. ovina var. duriuscula K.) pastwiska i ma wartość pastewną niewielką.— B) K. łąkowa (F. elatior v. pratensis Hack.). Jedna z najwięcej znanych i cenionych traw pastewnych, gdyż zarówno w stanie zielonym, jak suchym stanowi smaczną, posilną i zdrową paszę dla inwentarza. Trwała, o źdźble 2 — 3 stóp Wysokiem, rośnie kępkami. Wiecha jednostronna rozpierzchła kwitnie w czerwcu, nasienie zaś dojrzewa w lipcu i sierpniu. W Alpach spotyka się ją jeszcze na wysokości 3 000 stóp ponad poziomem morza. Wymaga gruntu żyznego, miernie wilgotnego. K. trzcinowata (F. arundinaeca Hack). Trwała, wyrasta do wys. 4—6 stóp. Ma korzeń czołgający się, wiechę rozpierzchłą więcej niż K. łąk. i zwi-słą. Rośnie obficie na łąkach wilgotnych naturalnych, kwitnie w czerwcu i lipcu; dostarcza dobrej paszy.

Kostrzewa Grzegórz, pseudonim Antoniego Wieniawskiego.

Kostrzewski Chryzostom Nepomucen, lekarz czynny w Warszawie od środka wieku XVIII; był synem zamożnego i poważanego aptekarza warszawskiego, a w naukach lekarskich wykształcił się we Francyi, gdzie też w roku 1740 w Montpellier, po obronieniu rozprawy „De febrium causis hypotheses“ (w 4-e str, 13 i K. nl. 3) dyplom doktorski uzyskał.—Bawiąc przedtem w Paryżu, za pośrednictwem księdza Antoniego Fabiszewskiego, spowiednika małżonki Ludwika XV, królowej Maryi Leszczyńskiej, nawiązał stosunki z ówczesnymi lekarzami i profesorami, zwłaszcza z W insi o w e m (ob.), któremu przeczytał prace swe anatomii dotyczące, ogłoszone przez tegoż w „Histoire de l’Académie de sciences“ (Paryż 1740, str. 51, w przedruku amsterdamskim str. 70).—Powróciwszy na stałe do Warszawy i za-jąwszy się wykonawstwem, dobił się wnet wzię-tości wielkiej, jako lekarz uczony i w leczeniu szczęśliwy. — Por. Ja noc ki „Lexicon der jetzt lebenden Gelehrten in Polen“ (część II, str. 187); L. Gąsiorowski „Zbiór wiadom. do hist, sztuki lekarskiej w Polsce“ (t. II, str. 409) iS. Kośmiński „Słown. lek. polsk.“ (str.

P-r J. p.

Kostrzewski Jakób, syn lekarza Chryzostoma Nepomucena (ob.), również lekarz (* w Warszawie — f we Lwowie). Zawodowo wykształcił się w Wiedniu, gdzie mu w r.

str. 240, 480 i 559).

1775, po obronieniu rozprawy „De Gratiola“ dyplom doktorski przyznano. Rozprawa ta, dedykowana profesorowi A. Stoerkowi (ob.), stąd jest ciekawa, że autor utrzymuje w niej jakoby mu się dało wyleczyć przymiot (syphilis) wyciągiem Konitrudu (Extradant Gratio-lae officinalis). — Osiadłszy w Galicyi został naprzód fizykiem okręgu bełzkiego, następnie powołano go na nauczyciela do akademii lwowskiej, powierzając mu wykład fizyologii i farmakologii; później dostąpił godności seniora w tejże akademii. Z polecenia cesarzowej Maryi Teresy napisał i wydał książeczkę p. n. „Sztuka babienia ku nieuchroney dzieci przy porodzie odbierających potrzebie a niemniey y ku miłemu rodzących pożytkowi krótko i doskonale zebrana“ (Lwów 1774, w 8-e str. XIV

s. 182). Był to, jak na owe czasy, podręcznik wcale niezły; dziś zająć tylko może jeszcze badacza słownictwa lekarskiego polskiego. Oprócz tego K. wzbogacił jeszcze literaturę ojczystą przekładami następującemi: „Rafała Jana Stei-dela księga o sztuce babienia z przyłączonemi figurami. W Wiedniu 1775 roku wydana teraz przez... na oyczysty ięzyk przetłumaczona“ (Lwów 1777, w 8-e str. XXVI, 407 i tabl. 26), wydanie drugie, pod napisem lekko zmienio-nem, dokonane podług wydania 3-go oryginału wyszło również we Lwowie (1786, w 8-e sti. 438, dedykacyi i rejestru str. 20 i tabl. 27; książka dedykowana hrabinie Konstancyi Zamoyskiej); nadto przełożył jeszcze dzieła weterynaryjne: „Uwagi nad zarazami bydła z przyłączonóm wraz wyłuszczeniem zdania, zabijaniu bydła w zarazach zachwalonemu przeciwnego, przez Jana Bogumiła Wolsteina w niemieckim języku wydane, teraz przez J. K.., nauk wyzwolonych, filozofii i med. w akademii wiedeńskiey doktora J. C. K. Mci w Królestwach Galicyi i Lodomeryi cyr. Bełzkiego fizyka, na ojczysty przetłómaczone“ (Wiedeń 1782, w 8-e str. 199, 10, 4 i 2 tabl.: toż po łacinie z dopiskami przekładacza, Lwów 1785); „Księga o zarazach bydła dla chłopów od Jana Bogumiła Wolsteina, lekarskiey y cyrulickiey nauki doktora, przełożonego y publicznego nauczyciela lekarskiey bydła sztuki w c. k. zwierząt szpitalu w Wiedniu... Na oyczysty ięzyk prze-tłómaczona itd.“ (Lwów 1785, w 8-e str. 62; ded. lir. Janowi Zamoyskiemu, wojewodzie podolskiemu). — Por. Chr. Girtanner „Abhandlung über die venerische Krankheit“ (wyd. 2-e, Getynga 1793, t. III, str. 609); L. Gąsiorowski „Zbiór wiad. do hist, sztuki lek. w Polsce“ (t. III, str. 178 i t. IV, str. 137 i 316) i S. Kośmiński „Słownik lek. pols.“

D r J t>.

Kostrzewski Franciszek, współczesny malarz i rysownik humorystyczny polski, (* w Warszawie dnia 19 kwietnia 1826 r.). Po ukończeniu sześciu klas gimnazyalnychj, pracował przez krótki czas w biurze fabrycznem w Sandomierskiem, gdzie wtedy rodzice jego mieszkali, lecz zbrzydziwszy sobie pracę biurową, postanowił poświęcić się sztuce i w tym celu na jesieni 1844 r. przybył do Warszawy i zapisał się do nowo-otwartej Szkoły Sztuk pięknych. Należał do pierwszego zastępu uczniów tej szkoły, wraz z Gersonem, Brodowskim Józefem, Gierdziejewskim, Rycerskim, Ma-leszewskim i wielu innymi mniej znanymi w malarstwie polskiem. Upodobanie do scen rodzajowych i ludowych z przymieszką humoru cechowały najpierwsze samodzielne koinpo-zycye K-go a to w takim stopniu, że areopag profesorski zadając tematy do malowania na czwartym kursie, kończącym szkołę uczniom, zadał K-mu temat aczkolwiek klasyczny, bo wyobrażający Apolina i Maryona, to jeduak w pewnej mierze podatny do rozwinięcia w pomyśle żywiołu ludowego i komicznego. W szkole K, uchodził za wyjątkowo zdolnego, przez co specyalną go opieką otaczał kochany przez uczniów prof. Piwarski. Z jego namowy a często i w jego towarzystwie młodzi uczniowie robili wycieczki artystyczne po kraju, zbierając typy i miejscowości jako materyał do przyszłych prac. K. niejednokrotnie podróżował po kraju z teką i ołówkiem w ręku, dzięki czemu zżył się ze sferą wiejską, szlachecką i ludową i rozwinął w sobie poczucie swojskości. Jednym z pierwszych, który odczuł talent młodego artysty był znany mecenas sztuki Zieliński, który w Kielcach miał znakomitą ga-leryę, i u którego K. często przez dłuższy czas przesiadywał po ukończeniu szkoły. K. bardzo wcześnie zaczął malować obrazki i dawać lekcye, co go odrazu, w zaraniu karyery wprowadziło w sfery wyższe towarzystwa warszawskiego. Po raz pierwszy K. wystawił swoje utwory na widok publiczny w 1852 r. Właściciel składu materyałów piśmiennych Hir-szel, w lokalu swym naprzód na Miodowej a potem na Krakowskiem-Przedmieściu, urządził stałą wystawę, na niej więc niedawno wypuszczeni ze szkoły młodzi artyści pierwsze swe prace zawieszali. Do najdawniejszych nieco większych obrazów K-o należą: „Wnętrze karczmy“, obraz wystawiony w Krakowie w 1854 r. i tam premiowany, obraz „Obrachunek z pańszczyzny“, „Odpust na wsi“, „Węglarze w drodze“, „Żniwo“, „Chata wiejska“, „Polowanie na dzika“, „Zaścianek Dobrzyńskich, ,,Sitarz“, „Jałmużna w lesie“, „Licytacya chłopskiego dobytku“, „ Sprawa przed sołtysem“, „Robotnicy na gościńcu“, „Noc Świętojańska“, „Jarmark w miasteczku“, „Pożar na wsi“ i in. Obrazy te wykonał mniej więcej w latach od 1854—1866. Była to epoka najżywotniejszej jego malarskiej działalności. W 1866 namalował jeden z największych i najoryginalniejszych swych obrazów: „Odpust w miasteczku“ przeznaczając go na powszechną wystawę [paryską 1867 r. na niej jednaką utwór ,ten się

N.

[\.fe

H. p.

„Tygodniku polskim.“

Kostrzębski Walery (* w Warszawie w r. 1828 — f tamże dnia 26 października w r. 1899). Po ukończeniu szkoły realnej w r. 1850 wstąpił do mennicy warszawskiej, gdzie pracował jako probierz 1-ej klasy aż do chwili jej zamknięcia, tj. do r. 1867. Znany numizmatyk, całe swe życie poświęcił studyom nad numizmatyką polską. i)e Owocem jego niezmordowanej pracy został,w rękopisie ułożony prze-

nie znalazł, gdyż nabyło go Towarzystwo Zachęty do swych zbiorów, dając równocześnie jego litograficzną reprodukcyę jako premium swym członkom w roku następnym. Pojawiają się następnie: „Wiosna“, „Tańce w karczmie“, duża kompozycya „Pożar w miasteczku“, „Niemcy koloniści“. K., nadzwyczaj płodny, wystawia w tym czasie około 12 obrazów rocznie. Od 1872 r. mniej więcej zmienia się nieco nastrój dzieł jego. Charakterystyczny, rodzajowy malarz przemienia się coraz bardziej w humorystę, wprowadzając dowcipną legendę do kom-pozycyi, szarżę do wykonania. Obracając się ciągle w jednein kole twórczości, coraz pobieżniej traktować zaczął przedmioty swych u-tworów, posiłkując się pamięcią i wrażeniami, niepodsycanemi nowemi studyami natury. Tu

j0sfâààt^i

jpiail

Fig. 38. Kostrzewski Franciszek.

należy zaznaczyć, że na następną twórczość artystyczną K-o wpłynęła, nadzwyczajnie zaczynająca się u nas rozwijać około 1858 r., sztuka ilustratorska; od chwili wprowadzenia u nas drzeworytów staje się odrazu jednym z najprodukcyj-niejszych rysowników ilustracyjnych. Wprzód jeszcze — około 1855 r. — próbował litografii („Album malownicze Warszawy“ Szymanowskiego Ad.). Od r. 1858 umieszcza w Plejadzie polskiej ilustracye „Wiesława“, Kraszewskiego sielankę p. t. „Wioska“. — „Bocianów“, „Szpargały wiosenne“, Kółko domowe“, „Tygodnik Ilustrowany“, „Przyjaciel Dzieci“, następnie „Kłosy“, „Wieniec“, „Tygodnik powszechny“, „Kolce“, „Kuryer Świąteczny“ i wogóle wszystkie wydawnictwa, które ukazały się u nas od r. 1855 skwapliwie wówczas korzystały z jego rysunków. W obecnej jeszcze chwili jest on czynnym na tern polu, na którem stanowczo rzec można, zajął j pierwszorzędne stanowisko. W długiej swej ^ twórczej karyerze K. ani na chwilę nie stanął, pracował wytrwale, jednym ciągiem z zapałem i wiarą w swoje ideały artystyczne. Był on zawsze humorystą w większej mierze, niż malarzem. Strona charakterystyki i typu wewnętrznego, komizm sy-tuacyi, zabawny pomysł literacki, zajmowały go przedewszystkiem — pendzlem i ołówkiem wypowiadał treść obrazu, nie wkraczając nigdy głębiej w rdzeń rzeczywistości i prawdy realnej. Obrazy jego pozostaną pod względem malarskim jako szkice pamięciowe, wartość ich rzeczywista leży w duchowym nastroju, w wyrazie zawsze swojskim, w charakterystyce typowej danej epoki. Przy końcu swej długoletniej, bo z górą pół wieku sięgającej karyery, K. z konieczności dał się wyprzedzić rozmaitym kierunkom, pozostał on przedstawicielem okresu swej młodocianej najżywotniejszej działalności, który nie jest już teraźniejszością. Za życia przeszedł on do historyi, ale może śmiało sobie powiedzieć, że praca jego pełna miłości dla kraju zapewni mu w tej historyi miejsce poważne w gronie jego rówieśników, w ge-neracyi, na której czele pozostaną nazwiska: Kossaka, Gersona i K-go, jako najbardziej typowych przedstawicieli malarstwa polskiego z epoki, która poprzedziła stan największego sztuki naszej rozwoju. K. dotychczas uchodzi za najznakomitszego rysownika hymorystycznego w Polsce. Kilkakrotnie urządzał zbiorowe swoje wystawy—najliczniejszą była urządzona w salonie Krywulta w r. 1889; obchodzono również uroczyście jego jubileusz. Wydał dwa zeszyty swych rysunków, poprzednio zamieszczonych w ,,Kłosach“, a także tom ,,Pamiętników“. W czasopismach warszawskich zamieszczono różnemi czasy dłuższe jego biografie i study a nad jego działalnością.

Kostrzewski Stanisław, malarz polski współczesny, syn poprzedniego (* w Warszawie 1853 r. f 1898 w Warszawie); po ukończeniu gimna-zyum i chwilowym pobycie ,w warszawskiej Szkole rysunkowej i u prof. Gersona, wyjechał w 1873 r. do Monachium, gdzie za rysunki z gipsów otrzymał w r. następnym medal bron-zowy. W 1876 r. powrócił do Warszawy i zaczął samodzielną pracę przeważnie w kierunku portretowym. Kilkanaście portretów jego było wystawionych na warszawskich wystawach; produkował jednak mało. Bardzo oczytany, wielki amator i znawca muzyki, w malarstwie pozostał on raczej dyletantem niż fachowo wyrobionym artystą. Życiorys skreślony przez Wojciecha Gersona wyszedł po jego śmierci w

ii. p.

w. w. w.

szczanie zaś wozili drzewo, a krawcy plac darowali. Dochód z łaźni obracano

Dr. S. K.

Kostrzyn albo Kos trzeń, rzeczka w Królestwie Polskiem, bierze początek z błot Olszyc-kich w powiecie siedleckim. Przy Oleksinie przecina plant drogi żelaznej terespolskiej, przy wsi Boimie drogę bitą warszawsko-brzeską. K. przebiega około 40 w. w kierunku z płd. na płn., obfituje w ryby i szeroko wylewając co rok tworzy dobre łąki, miejscami jednak torfia-ste i kwaśne. Z wyjątkiem wiosny jest płytka i służyć do spławu nie może. Na łąkach Proszewa wpada do Liwca o wiorstę od Wyszkowa. W wielu miejscach przy brzegu K. znajdują się ślady osad przedhistorycznych, urny _ i krzemienne okrzoski znajdują się koło wsi Żebrak, Boimia, Aleksin, Proszew.

zeń systematyczny katalog monet polskich od czasów najdawniejszych i doprowadzony do r. 1867; oprócz tego drukował w „Wiadomościach numizmatycznych“ w okresie 1893—1898, cenne swe ulotne artykuliki: „Błędne drogi w zbieraniu monet“, „Dokumenta mennicze“, „Men-nictwo w Polsce“, „Niektóre wiadomości o mennicach koronnych za Jana Kazimierza“, „O napisach otokowych“, „Jan Than probierz“; oprócz tego drukował w temże piśmie krótkie zarysy biograficzne o zgasłych numizmatykach: Józefie Przyborowskim i Kazimierzu Stronezyńskim, z którymi wiązała go dawna zażyłość i koleżeństwo nauki.

Kostrzyn, miasto w powiecie średzkim w W. Księstwie Poznańskiem. Już w XII wieku był tam pono zamek, siedziba kasztelana, gdyż kasztelanię K-a wspominają dyplomaty z roku 1191 i 1214 (Kodeks Wielkopolski nr. 29 i 104); w pierwszym oświadcza biskup poznański Benedykt, że poprzednik jego, biskup Radwan, nadał zakonowi św. Jana dziesięciny z niektórych wsi „in Costrinensi provincia“, a w drugim wymienia biskup poznański Paweł wsie, z których oddawano owe dziesięciny. Kasztelanów kostrzyńskich wymieniają dyplomaty z r. 1352 Czestka(„K. Wielk.“ nr. 1311), z r. 1378 Gamleta („K. Wielk.“ nrl753). We wsi K-e był kościół parafialny w XIII wieku, w dyplomacie bowiem z r. 1257 jako świadek jest pleban ko-strzyński Myrostius (K.W. nr. 357), a w dyplomacie z r. 1262 pleban Piotr (K. W. nr. 603). Wieś K. pozwolił Przemysław, książę wielkopolski, 11 października r. 1251, sołtysowi Hermanowi lokować jako miasto na prawie ma-gdeburskiem, zastrzegając sobie, aby mieszczanie po trzech latach wolności od wszelkich o-płat płacili księciu z każdego łanu ferton srebra, od każdego placu i domu pół skota srebra, dziesięciny trzy miary i to po mierze pszenicy, żyta i owsa, od sądów wreszcie w obrębie lokacyi Hermana dwa denary księciu, trzeciego denara sołtysowi. Zarazem zwolnił Przemysław mieszczan od sądownictwa polskiego i od wszelkich danin, do których prawo magdeburskie nie zobowiązywało (K. W. nr. 296). Dnia 25 kwietnia r. 1298, na prośbę bł. Jolanty, wdowy po Bolesławie Pobożnym, księciu kaliskim, darował Władysław Łokietek miasto K. z przyległościami i role „które niegdyś na księżne polskie oprawiano“, klasztorowi św. Klary w Gnieźnie (K.W. nr. 788). W roku 1331 spalili K. Krzyżacy. — Wedle lustracyi dóbr pp. Klarysek gnieźnieńskich z roku 1615 miało miasto K. 200 domów, burmistrza, wójta, pisarza, 4 rajców, 4 ławników, 6 cechmi-strzów, rzeźników mistrzów 9, krawców 6, szewców 20, garncarzy 6, mielcarzy 50, ale jeden u drugiego robił, kuśmierzy 6. Słodów piwnych wyrabiano na miesiąc 50—60. Bakałarz z dziećmi mieścił się w domu organiści-nym, który kosetem kościoła wybudowano, mie

na naprawę bruku. Kostrzynianie skarżyli się, że szlachcic brał ich na tłokę w żniwa, że nie mieli szkoły, bo pleban jej budować nie chciał, choć był powinien. Mieszczanie zobowiązani byli: 1) poddawać się sądom wyznaczonego przez ksienią sędziego; 2) z każdego domu dawać jednego robotnika zdolnego w żniwa na folwark kostrzyński i stromiański na jeden dzień w rok pod winą 6 funtów wosku, ci zaś robotnicy otrzymywali po żniwach trzy beczki piwa; 3) mleć w młynie końskim,-a od każdego miewa słodu oddawać jedną beczkę piwa i pół wiertela owsa, od słodów zaś gorzałczanyeh 2 grosze; 4) zboża wszystkie z folwarków brać o grosz drożej niż w targu; 5) płacić od łanu (było ich 41V2) rocznie 6 wiardunków, nadto kucharskiego z łanu po 2 grosze,f podwornego 7 grzywien polskich, na Zielone Świątki 8 grzywien, na św. Bartłomieja 8 grzywien, a miasto kapłonów z domu po groszy 6, na pieprz po groszy 2, na Wielkanoc 60 kop jaj i 6 wiardaków, nadto roczny czynsz owsa z domów i ról, 47 kamieni łoju i 6 wiardaków na knoty. W r. 1798 zabrał rząd pruski K. wraz z innemi posiadłościami pp. Klarysek gnieźnieńskich. W r. 1890 liczył K., połączony koleją żelazną z innemi miastami, 2 117 mieszkańców i to 1 868 katolików-Polaków, 208 ewangelików, 41 żydów. W mieście poczta, telegraf, kasa pożyczkowa, mleczarnia. Por. Dr. Stani sła w Karwowski „Gniezno“ (Poznań, 1892, str. 200).

s. B.

Kostur, drążek prosty mocny i sztywny zwykle dębowy, na jednym końcu okuty śpi-czasto dla łatwiejszego wetknięcia w ziemię, a w pewnej odległości od końca przełknięty jest przez ów drążek kołek żelazny. — K. u-żywany bywa w miernictwie do mierzenia linij na gruncie za pomocą łańcucha. Do mierzenia linii używa się dwóch K-ów, na które nakłada się kółka, znajdujące się na obu końcach łańcucha. Kółka te opierają się o wyżej wspomniane kołki żelazne—służy to do dokładnego wyciągnięcia i wyprostowania łańcucha. K-em nazywają także laskę podróżną, na końcu ostr₀

okutą, używaną w drogach dalekich|górzystych, snictwa cerkiewno-słowiańskiego XIV i XV ww. w których potrzebne jest podpieranie się. M- H- które znajdują się w klasztorze Złatowercho-, Kostnsia—jedna z nazw ludowych śmierci Michajłowskim.

x y.

(ob. Śmierć).    Kośut Fryderyk Wilhelm, czeski pi-

zem z

Kostyczew Paweł (* 1847). agronom ro- sarz religijny (* 1819 — f 1893); po ukończe-syjski. Po skończeniu moskiewskiej szkoły a- niu wydziału teologicznego w Wiedniu, został gronomicznej a później petersburskiego instytu- wyświęcony na kapłana ewangelicko-reformo-tu agronomicznego (1869) rozpoczął w tymże wanego i osiadł w Pradze, jako pastor gminy instytucie wykłady geognozyi a jednocześnie kalwińskiej. W r. 1852 aresztowany za prze-w uniwersytecie był docentem chemii agrono- chowywanie broszur zakazanych, musiał czte-micznej. W r. 1885, nie porzucając wykładów, ry lata przesiedzieć w więzieniu w Celowcu został członkiem uczonego komitetu w mini- (w Karyntyi); po odsiedzoniu kary przebywał steryum dóbr państwa, wkrótce potem (1887) za granicą w różnych miejscach, umarł w Ellern agronomem w głównym zarządzie apanaży, a w Niemczech. K. pozostawił po sobie bardzo w r, 1894 dyrektorem departamentu rolnic- dużo dziełek religijnych, jak „Katechizmus twa. Rząd często wysyłał go na ekspedycye nau- krestânstvi“ (Praga, 1850), „Historie cerkve kowe bądź zagranicę, bądź wewnątrz państwa, prażskó u sv. Klimenta“ (1862), „Co ućil K. jest autorem następujących prac: „Niera- a vëfil mistr Jan Hus“ (1890); „Historie ka-stworimyja łosforno-kisłyja sojedinienja poczw“ licha o cechach a na Moravë“ (1890) itd. N-(1881); „Posjew polewych rastienij i upotrebla- Kośut Jaromir (* 1854 r. w Borowie — jemyja pry niem maszyny i orudja“ (1881, ra- f 1880 w Pradze), oryentalista czeski. Gimna-Czerniajewym); „Obszczedostupnoje ru- zyum ukończył r. 1873 w Pradze, poczem wy-kowodstwo k ziemledielju“ (1884); „Uczenie brał się na teologiczny wydział uniwersytetu ob udobreni poczw“ (1874); „Uczenie ob me- w Bazylei, gdzie obok studyów teologicznych chaniczeskoj óbrabotkie poczw“ (1885); „Poczwy uprawiał gorliwie języki wschodnie, zarôvvno czernoziemnoj obłasti Rossii, ich proischożdie- żywe jak i martwe. Po dwuletnich studyach uje, sostaw i swojstwa“ (część 1, 1885); „Woz- w Bazylei, przeniósł się na uniwersytet lipski, dieływanie ważniejszych kormowych traw“ gdzie otrzymał r. 1877 tytuł doktora filozofii. (1886); „Obrabotka i udobrenie czernoziema“ Sprawa utworzenia czeskiego uniwersytetu (1892). Prócz tego przetłómaczył K. kilka dzieł pchnęła go do habilitowania się r. 1879 ze z dziedziny rolnictwa i hodowli inwentarza, u- wschodnich języków na praskim wydziale fi-zupełniając je lub zmieniając pewne ustępy lozoficznym. Nie doczekał się jednak czeskie-w nich, a nadto umieszczał bardzo wiele ar y- go uniwersytetu, umarł w rok po habilitacyi. kułów w pismach rolniczych.    x*y- K. jest pierwszym czeskim oryentalistą z po-

rak.

S. B.

Kosutić Radovan, poeta i filolog serbski (* 1866); po ukończenia giinnazyum w Nowym Sadzie studyował filologię słowiańską i literaturę narodów słowiańskich na uniwersytetach: w Wiedniu, Pradze, Krakowie, Lwowie i Petersburgu. Poczem podróżował po ziemiach słowiańskich; bawił przez krótki czas w Warszawie, gdzie zawiązał stosunki z wybitniejszymi uczonymi polskimi; później osiadł na rok w Paryżu w celach naukowych; a w r. 1895 został lektorem języka i literatury polskiej, rossyj-skiej i czeskiej w uniwersytecie w Białogro-dzie. Pierwszy zbiór swych drobnych wierszy, odznaczających się gorętszem uczuciem, miłością wszystkiego, co piękne, ogłosił drukiem w r. 1888 p. t. „Plamenovi“ (Płomienie); w r. 1890 wyszła druga ich sery a; potem ukazały się „Seljacki motivi“ (1892) i „Sinovi boga Mraka“ (1803). Oprócz tego K. napisał sporo rozpraw literackich prozą (jak np. „Kritika

KostynMir o n, kanclerz czyli logotet Moł- wołania. Wydał on dyssertacyę: „Sechs Streit-dawski. Zostawił w rękopisie opis ziem Multań- fragen der Basrenser a Kńfenser über die skiej i Mołdawskiej, pisany wierszem heroi- Abwandlung des Nomen“ (Akad. wied. 1878). eznym z dodatkiem, zawierającym opis senato- Z czeskich jego prac wydano tylko monogra-rów i znakomitszych urzędników mołdawskich, fię: „Häfiz, jeho zivot abâsnë“; „O poezyi sta-Rękopis ten artystycznie przepisany przez ro-arabskiej“; wreszcie j„Muslimské legendy“. Wargaławskiego, sekretarza hospodara Kanty- Uczniem K-go był czeski oryentalista R. Dvo-mira, znajdował się niegdyś w bibliotece Załuskich. Drukowany był w dziełach : „Pisma Józefa hr. Dunina Borkowskiego“ (Lwów 1856, t. I.) tudzież: „Dzieje księstw Naddunajskich“ przez Leona Rogalskiego (Warszawa, 1861, tom I).s- B-Kostyr Mikołaj (* 1818 - f 1853), filolog rosyjski. Po ukończeniu nauk zaczął wykładać na uniwersytecie kijowskim historyę literatury rossyjskiej starożytnej i prawie jednocześnie teoryę poezyi i prozy; przy ostatnich wykładach opierał się na estetyce heglowskiej.

roz-

Z czasem' dopiero zwrócił się do filologii słowiańskiej i wykłady jej prowadził w Kijowie przez pewien czas;przeniósłszy się do Charko-wznowił wykłady historyi literatury i począł kurs estetyki. Z prac jego znane są, prócz dysertacyjnych i polemicznych, następujące: „Batiuszkow, Żukowski i Puszkin“ (Charków 1853); „Fiłołogiczeskija rozyskanja w Pe-rejasławle i Kiewje“ („Otczot char. uniw.“); o-statnia praca poświęcona jest zabytkom piśmien-

i knjizevnost“, „Pisma iz Petrograda“ itd.) I w górę, a^ ostrzami do i ogłosił drukiem gramatykę języka polskiego j środka położone, przez dla serbów (w r. 1898) i wypisy polskie p. t. które schodzą się dwa „Primeri knjizevnoga jeziky poljskoga“ (Bel-

8. B.

czerwonem — dwie kosy rzędem, końcami u dołu skrzyżowane . podobnie jedna z odmian herbu Prus II (ob.), niewiadomo kiedy powstała, a używana przez rodziny Kosów, Sztymów i Żu-rowiczów. — Źródła; Niesiecki ; Kuropatnicki, Krzyżanowski „Słownik heraldyczny“; Siebma-cher III, 450.

Prawdo -

Fig. 40. Kosy I, (herb).

iw

r oz-

w r.

ame-

N.

Kosynierzy, rodzaj nieregularnego wojska polskiego, uzbrojonego w kosy. K. odegrali niepoślednią rolę w walkach Polski o niepodległość. Całe uzbrojenie ich stanowiła kosa, osadzona na sztorc; osobnego umundurowania po większej części nie mieli; zdarzają się tylko wzmianki, że batalion Grenadyerów Sandomierskich,

raz

i

hl

Fig. 39. Kosutié Radovan.

grad, 1901), zawierające w sobie celniejsze wyjątki z działu poezyi i prozy wybitniejszych pisarzów polskich XIX wieku.    N-

Koswig, miasto w W. Ks. Anhalt nad Łabą i drogą żelazną Falkenberg—Rosslau. Liczy 6 476 m-ców. Posiada fabryki wyrobów glinianych, papieru, zapałek.

Kosy I, herb polski. Na tarczy w polu

îhd

1).

Kosy II, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem dwie kosy, ukośnie na krzyż końcami

Wleli* Encykl. Powm. Ilu»tr. Ze»*. 3o7b Tom Will, miecze, rękojeściami zło-temi do góry i na dół o-brócone. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe.

Stary herb litewski, używany przez rodziny: Aleksandrowiczów (jedna linia hrabiowie austr. od r.

1800), Skrockich i Szem-beków (jedna z linii rodziny Szembeków herbu własnego (ob.) wyle- Fig. 41. Kosy II (herb), gitymowała się w Galicyi z herbem Kosy II w r. 1782).—Źródła: Niesiecki; Małachowski; Herbarz Kr. Polskiego; dyplom Szembeków. D-Kosyk Mateusz, najwybitniejszy obecnie poeta dolnołużycki (* 1853); po ukończeniu gim-nazyum w Chociebużu, był przez pewien cza s urzędnikiem kolejowym; później atoli udał się do Chicago, gdzie skończył serninaryum teologiczne, i jest obecnie pastorem w Wellsburgu (w stanie Iowa). Działalność swą poetycką począł od wierszy patryotycznych z których najpiękniejszą jest elegia pt. „Nejmjeńśy sło-wjanski naród“; później pisywał utwory na tle ludowem, a wśród nich obszerniejszy poemacik „Serbska swaźba w Błotach“ (1880); później w „Czasopiśmie Macierzy serbskiej“

1882 ogłosił drugi swój poemat, na tle odległej przeszłości dziejowej osnuty, pt. „Prerada markgrofy Gera“. W wierszach, przysyłanych z Ameryki i umieszczonych w czasopismach łużyckich, K. maluje zazwyczaj przyrodę rykańską, streszcza podania indyjskie, albo wreszcie wyraża swą tęsknotę po ziemi rodzinnej.

czynny

w czasie powstania Kościuszkowskiego, miał czapki szare z zielonym lampasem; przeważnie K-y zachowywali strój, w jakim się do obozu zjawiali. Ponieważ zaś K-y Kościuszki rekrutowali się z włościan, wyobrażają ich więc zwykle w sukmanach chłopskich. Pierwszy w szeregach wojska polskiego występują K-y w czasie powstania Kościuszki w r. 1794, potem spotkać się z nimi można w r. 1831, 1848 i 1863. Wobec tego, że nie było to wojsko regularne, niepodobna określić dokładnie ich liczby w poszczególnych wypadkach. Zresztą, rózróżniać należy trzy rodzaje K-ów: 1) oddziały do pewnego stopnia zorganizowane i wy-mustrowane, jakim był batalion Grenadyerów

Krakowskich i batalion Grenadyerów Sandomierskich; 2) oddziały, służące do kompletowania regimentów regularnych i umieszczane w tylnych szeregach za wojskiem regularnem lub przeznaczane do obrony miast, i 3) kupy włościan, uzbrojonych w kosy i nie mających żadnej organizacyi, którzy za uderzeniem w dzwon alarmowy j powinni byli gromadzić się we wsi parafialnej i pod przewodnictwem wysłanych oddziałów wojska iść na dni pięć z własną żywnością. Zadaniem ich było chwytanie rabusiów nieprzyjacielskich, a szczególniej Kozaków. Najpewniejsze są wiadomości o K-ch pierwszego rodzaju. Już w samym początku powstania Kościuszkowskiego, d. 3 kwietnia 1794 r., Jan Śląski, członek Komisyi Porządkowej, przyprowadził do Koniuszy rekruta dymowego, czyli włościan ze wsi okolicznych (brano po 1-ym człowieku z 5-u dymów), uzbrojonych przeważnie w kosy, w liczbie około 2 000 głów, z których powstała t. zw. M i 1 i c y a krakowska. Milicya ta w bitwie pod Racławicami d.t4 kwietnia 1794 r. ustawiona była w u-kryciu, z tyłu za wzgórkiem, za piechotą regularną regimentów: 6-go, 3-go i 2-go. Miała ona za zadanie zdobyć bateryę rosyjską, a kapitan Nidecki z dwiema kompaniami regimentu

6-go miał posiłkować K-ów. Kościuszko sam poprowadził ich konno, zagrzewając słowami: „Zabrać mi chłopcy te armatyl Bóg i Ojczyzna! Naprzód wiara!“ K-rzy ruszyli pędem z krzykiem przerażającym i biegnąc nawoływali się wciąż: „Szymku, Maćku, Bartku—a dalej!“! Zdobyli naprzód trzy armaty 12-funtowe; potem „ścianą“ uderzyli na grenadyerów rosyjskich. Wkrótce napełnili trupami rów wielki i długi, ciągnący się wzdłuż lasu. Zabrali jeszcze 5 armat cięższego i 3 lżejszego kalibru. Nie rozumiejąc wyrazu „Pardon!“, na śmierć bili, a potem trupy obdzierali. Komendantem ich był Jan Śląski. Szło do ataku 320, padło podczas biegu tylko 13-tu ludzi. Pierwszy skoczył na bateryę i czapka swą nakrył zapał armaty Wojtek Bartos, gospodarz ze wsi Rzędowic, poddany starosty, A. kniazia Szujskiego. Kościuszko awansował go za to na chorążego i nazwał Wojciechem Głowackim, a gromadę towarzyszów jego K-ów zaszczycił tytułem Regimentu Grenadyerów Krakowskich. Niedługo wszakże cieszył się Głowacki swą sławą i rangą, poległ bowiem d. 6 czerwca 1794 r. w bitwie pod Szczekocinami. W ten sposób powstał dzielny batalion, który z kosą w ręku wytrwał przez cały czas wojny 1794 r., brał udział we wszystkich ważniejszych bitwach i wielu potyczkach i należał jeszcze do obrony Pragi, zmniejszony już z powodu strat z 1000 do 352 ludzi. Komendantem jego był naprzód Taszycki, generał-major ziemiański województwa Krakowskiego, a później z kolei Krzycki, Siemianowski, Jabłonowski, pułkownicy. Według raportu Śląskiego, złożonego po

bitwie racławickiej i według świadectwa Stanisława Wodzickiego, prócz 320-tu, których Kościuszko osobiście prowadził, w odwodzie zostało jeszcze około 1 600 K-ów; ta reszta jednak powinna być zaliczona do drugiego rodzaju K-ów, bo, jak wiadomo, po bitwie racławickiej rozeszła się do chat swoich i Komisya Porządkowa odezwą z d. 7 kwietnia musiała nakazać rządcom, aby ich „drogą łagodności“ do powrotu zachęcali. Z ogólnej liczby 1920 część więc tylko zapewne weszła w skład batalionu Grenadyerów Krakowskich, co potwierdzają zresztą wszystkie źródła, określając skład jego nie wyżej ponad 1 064 głów. Kościuszko bardzo wysoko cenił działanie kos wieśniaczych w bitwie pod Racławicami i dla uczczenia Krakusów przywdział ich sukmanę zamiast munduru. Atak K-ów pod Racławicami jest wybornie opowiedziany przez ich komendanta Jana Śląskiego w raporcie, złożonym Komisyi Porządkowej województwa Krakowskiego i drukowanym pierwotnie w J\2 11 z d. 12 kwietnia 1794 r. „Dziennika patryotycznych polityków“ („Przewodnik Naukowy i literacki“ 1875, str. 132). W bitwie pod Szczekocinami d. 6 czerwca t. r. batalion Grenadyerów Krakowskich pod wodzą pułkownika Krzyckiego dwakroć szedł do ataku; za drugim razem przy pomocy innych wojsk odparł konnicę pruską i 14 szwadronów rosyjskiej rezerwy na lewym skrzydle wojska pruskiego i zmusił je do odwrotu, zyskując sobie tern ogromną sławę. Liczba głów w bitwie tej wynosić musiała 700 — 1000. W czasie oblężenia Warszawy batalion Grenadyerów Krakowskich stał w obozie Kościuszki pod Mokotowem, licząc ogółem około 800 głów, przyczem 600 ludzi znajdowało się pod komendą pułkownika Krupińskiego i podpułkownika Jabłonowskiego, a 200-tu pod komendą pułkownika Siemianowskiego. Po oblężeniu Warszawy liczba głów w batalionie Grenadyerów Krakowskich waha się między 649 i 350. Pod Sarnowem'd. 30 września liczył on 433 ludzi, pod Kockiem d. 3 października również 412-tu, a d. 4 października 415-tu. Według raportu z obozu pod Korytnicą d. 8 października 1794 r. przed bitwą maciejowicką batalion Grenadyerów Krakowskich, należący do korpusu Sierakowskiego, składał się z 350 ludzi i ta sama liczba głów brała udział w bitwie pod Maciejowicami. Podczas marszu przed bitwą batalion ten znajdował się w środkowym korpusie, a ^podczas samej bitwy stał w samym środku szyku bojowego, w korpusie rezerwy, razem z pułkownikiem Szuszkowskim i brygadą Kopcia. Według porządku boju powinien on był znajdować się na lewym skrzydle, ale Niemcewicz wspomina, że K-rzy zmieszali się, gdy batalion Krzyckiego ruszył naprzód, a więc musieli stać obok niego. Nakoniec batalion Grenadyerów Krakowskich brał udział ^i w ^obronie Pragi przed Suworowem; podczas wzięcia Warszawy

część jego w liczbie 352 ludzi stała na Pra- zny był darowany, a gromad w pospolitym dze, część zaś (149 głów) pod Mokotowem; po opanowaniu miasta wzięty został do niewoli komendant batalionu Krupiński. Na wzór Krakusów sformowany był batalion Grena-dyerów Sandomierskich, odznaczający się, jak wspomniano, tern, że nosił czapki szare z zielonym lampasem. Batalion ten w liczbie 700 do 1 000 ludzi brał udział w bitwie pod Szczekocinami i w czasie oblężenia Warszawy znajdował się w obozie Kościuszki pod Mokotowem; pod Warszawą batalion liczył 600 ludzi, dowódcami zaś jego byli podpułkownicy Ożarowski i Pągowski. Prócz wspomnianych dwóch batalionów charakter mniej lub więcej zorganizowanych oddziałów mają następujące bataliony K-skie: Regiment VIII Ra-dziwiłłowski, liczący 1 440 ludzi, który brał udział w potyczce pod Sołami d. 24 czerwca, a potem, znajdując się w oddziale Stefana Grabowskiego, został otoczony przez księcia Cycyanowa pod Lubaniem (w okolicy Słucka), pobity i zniesiony; Grabowski został wzięty do niewoli. Dalej, należący również do wojska litewskiego batalion K-ów Daukszy, liczący 200 ludzi; początkowo był on liczniejszy, ale cofając się z dywizyą Romualda Gedrojcia ze Żmudzi pod Warszawę, zmalał znacznie; tylko 200 ludzi z niego przyszło pod Warszawę, inni zapewne wrócili do domu podczas cofania się wojska. Trudno przypuścić, aby nadawano nazwę batalionu K-om pułkownika Januszkiewicza, w liczbie 100, którzy w czasie oblężenia Warszawy znajdowali się w obozie Kościuszki pod Mokotowem; wzmiankę o tym Januszkiewiczu znajdujemy również w raporcie Madalińskiego z d. 24 sierpnia; według tego raportu Januszkiewicz pierwszy z (Jawangar-dą,J pomimo oporu strzelców, przebrnął rzekę Narew. Nakoniec wspomnieć należy o oddziale K-ów Niemojewskiego, złożonym z 600 powstańców poznańskich, który brał udział w kompanii, podjętej przez gen. Henryka Dąbrowskiego z Warszawy przez Kamion-nę, Witkowice, Koło, Słupce pod Bydgoszcz.—

ruszeniu, czyli obławy, na nieprzyjaciela prowadzone, aby uwolnione były od robocizny przez czas ich w obozie bytności, biorąc staranie o pozostałych wdowach, żonach i dzieciach“. Również d. 7 maja w obozie pod Połańcem wydany został uniwersał, składający się z 14 artykułów, a „urządzający powinności gruntowe włościan i zapewniający dla nich skuteczną opiekę rządową, bezpieczeństwo własności i sprawiedliwość“. Dzięki tym ulgom włościanie chętnie chwytali kosy w ręce i nieraz świetnie wywiązywali się z zadania. Z nich kompletowane były podług etatu 100-tysiącz-nego regimenty regularne: mianowicie do dwóch

•/%

à

i ioćM

te«

u Jm

Mm

it vm

*4

Fig. 42 Kosynier z czasów Kościuszkowskich.

istniejąch dodawane były nowe trzecie bataliony; nie miały one ani mundurów, ani etatowego uzbrojenia. Przeznaczane więc były do obrony miast albo stawały w tylnych szeregach z kosami. W praktyce rekrut dymowy, mający kosę w ręku, nie uważał się za żołnierza i po kilku dniach wracał z obozu do swej chałupy, jak to uczynili K. po bitwie racławickiej. Nieraz K. ujawniali według słów Sanguszki „ducha szalonego zapału“, jak np. pod Racławicami albo w potyczce pod Gołkowem, gdzie wojskiem polskiem dowodził Zajączek, a rosyjskiem—Denisów; jazda rosyjska poniosła tu dotkliwe straty od K-ów, którzy „płatali jeźdźca razem z koniem“; w bitwie tej K. znajdowali się w dwóch liniach piechoty i składali wyłącznie całą linię trzecią. Często jednak taktyczne niewyrobienie K-ów dawało smutne wyniki; maszerować i manewrować nie umieli i z pewnością nieraz żołnierzom w regimentach

Liczby K-ów 2-go rodzaju, biorących udział w powstaniu Kościuszkowskim, określić nawet w przybliżeniu niepodobna. Kościuszko starał się pociągąć jak największe masy ludu, uzbrajając je w braku innej broni w kosy i piki.

W tym celu w całym szeregu odezw i uniwersałów zapewnia ludowi ulgi, uwalniając go naprzód od jednego, a potem od dwóch dni pańszczyzny tygodniowo. Tak np. d. 19 kwietnia z obozu pod Bosutowem wydał Kościuszko o-dezwę z zakazem uciemiężania chłopów i z zaleceniem „aby od robocizn wolnemi byli“ przez czas zostawania na służbie wojennej. D. 2 maja w obozie pod Winiarami wydał uniwersał, tłómaczący ludowi intrygi wrogów i zalecający, aby „każdemu kantoniście, do wojska idącemu, przynajmniej dzień jeden w tygodniu pańszczy-

•

porządek plątali, a zdarzało się nawet, że za zbliżeniem się nieprzyjaciela szli w rozsypkę. Tak np. przy wzięciu przez Rosyan Wilna d. 11 sierpnia 1794 r., kiedy atak został skierowany na pozycye gen. Frankowskiego, pierzchły dwa bataliony K-ów. Podobnież pod Szczekocinami K. nie wywiązali się|z zadania jak należy: wielu z nich podobno dezertowało. W miastach K-ów używano do wzmacniania załóg. Tak np. dla obrony Krakowa utworzona była milicya miejska pod komendą pułkownika Wieniawskiego, oraz oddział K-ów, pikinierów i nieregularnej jazdy; siły te w liczbie 4 000 głów zgromadzone były w okopanym obozie pod Skałą; K. ci dochodzili z rekrutów, wziętych z województwa Krakowskiego. Według relacyj pruskich dowodzić nimi miał Stadnicki, człek. niewojskowy, lecz podług innych świadectw kierował K-ami pułkownik Bukowski, znany jako organizator i dowódca, zaopatrzony w instrukcyę Kościuszki. Gen.-lejtn. pruski, Favrat, idąc na Kraków, napadł na obóz Bukowskiego pod Skałą, ale odniósł niewielki tryumf, bo pojmał jednego u-łana i zabił jednego kosyniera, a reszta szczęśliwie uszła pogoni d. 18 maja. Siła ta, powiększona do 7 000 głów, odpierała Prusaków do d. 15 czerwca, kiedy nastąpiło zajęcie Krakowa przez gen. Elsnera. Również podczas oblężenia pruskiego Warszawy K. odegrali niepoślednią rolę. Na okopach milicya warszawska uszykowała się według zalecenia Kościuszki we trzy linie: 1) z bronią ognistą, 2) z kosami, 3) uzbrojona w piki. Na odróżnienie K-ów od należycie uzbrojonego żołnierza i na dokładne określenie ich liczby—niema dostatecznych danych. Według źródeł pruskich Kościuszko miał pod Warszawą około 18 000 u-zbrojonych włościan, już obytych nieco z mu-strą; można jednak na podstawie innych źródeł z pewnością twierdzić, że liczba ich (K-ów i pikinierów) nie przewyższała 10 300 głów. W czasie oblężenia K. odznaczyli się śmiałem i wycieczkami nocnemi, zwłaszcza pod dowództwem Kniaziewicza. Również d. 18 sierpnia o g. 2 z rana Ponióski z Rakowca zrobił wycieczkę na środek linii oblężniczej, mianowicie na redutę rosyjską pod Zbarzem; mając w swoim oddziale piechotę regularną, jazdę i K-ów, opanował jedną bateryę i miał w ręku 4 armaty. Nakoniec podczas wzięcia Warszawy na Pradze znajdowało się 5 000 do 6 000 rekruta po większej części z kosami. Udział K-ów w innych bitwach i potyczkach jeszcze trudniej określić. Pod Szczekocinami d. 6 czerwca K.—rekruci zapełniali braki tylko dwubatalio-nowych regimentów. Obliczywszy je z potrąceniem 350 głów, wysłanych do Zajączka z regimentu 1-go, i odliczeniem około 300 na zapełnienie strat, otrzymany 3 529 K-ów i pikinierów przy regimentach piechoty. Prócz tego było 4 900 do 5 500 chłopów, uzbrojonych przeważnie w kosy. W przegranej bitwie pod

Chełmem w armii Zajączka według Drozdowskiego, lekarza pułkowego, było K-ów i pikinierów do 8 000 „osobliwie szlachty z Łukowskiego i Sandomierskiego“, według Wyszkowskiego samych K-ów było 2 050, a według biskupa Ważyńskiego do 2 000; stali oni w tylnych szeregach batalionów. Tutaj padł od kuli działowej pułkownik Chomentowski, który miał ich do boju prowadzić. K. i w mniejszych potyczkach i wycieczkach niejednokrotnie brali udział. Tak naprzykład d. 7 j czerwca wysłał Kościuszko Tolkmita, podpułkownika regimentu 9-go, z jego batalionem K-ów, 600 konnymi ochotnikami i 4-ma działami ku Końskim dla obserwowania Prusaków. D. 10 lip-ca Kwaśniewski z 500 ludźmi i gromadą K ów (w liczbie 1000 — według relacyi pruskich, a 80—według innych), przeprawiwszy się przez Narew, atakował pruskiego generała Giinthera pod Koluem i zmusił do odwrotu. Również d. 10 lipca pod Rajgrodem zaszła potyczka pospolitego ruszenia ziemi Bielskiej 2 500 ludzi, samych prawie K-ów, z gen. Góckingiem, która zakończyła się nieszczęśliwie z winy rotmistrza Więckowskiego: lud, zaskoczony znienacka, poszedł w rozsypkę, przyczem utracił 462 ludzi prócz jeńca. Wzdłuż całej Narwi od Modlina i Zegrza aż po Wiznę, a nawet za Rajgród, stały komendy, wzięte z załogi warszawskiej, do których w czerwcu przyłączyły się korpusy powstańcze generałów ziemiańskich Karwowskiego, Zielińskiego, Opackiego i Wi-szowatego, przeważnie z K-ów złożone. Tą kolumną nadnarwiańską dowodził naprzód gen. Cichocki, a potem brygadyer Jaźwiński. Stu K-ów utrzymywało straż przy robotach artyleryjskich w Suchedniowie, Ruskim Brodzie itd. Zresztą poszczególne oddziały, działające partyzancko w całym kraju, były wzmacniane przez gromadki włościan, uzbrojonych w kosy. Śmiało więc można twierdzić, że w czasie powstania kościuszkowskiego K. stanowili przynajmniej połowę ogólnej liczby wojska. —Również szerokie zastosowanie znalazła kosa podczas wojny 1831 r. Wtedy postanowiony został pobór 100 000 ludzi; na uzbrojenie wojska brakło broni, połowa więc piechoty tylko w kosy była zaopatrzona; wiadomo np., że w Warszawie 3-mu szeregowi dostały się wyłącznie kosy. Ponieważ jednak w r. 1831 K. rzadko występowali, jako oddzielny rodzaj wojska, przeto trudniej tu jeszcze określić ich udział w walce, niż w czasach powstania Kościuszkowskiego. Zanotować tylko można oddzielne o nich wiadomości. W bitwie pod Białołęką w oddziale Krukowieckiego znajdował się osobny pułk K-ów, tworzący drugi szereg w linii wojska polskiego; przed nim stało 8 batalionów z 24 działami, za nim—jazda lubelska. W bitwie pod Grochowem d. 25 lutego K. stali w rezerwie razem z artyleryą niedaleko od Pragi. Ogółem pod Grochowem było 8 000

K-ów. W chwili wzięcia Warszawy przez Paszkiewicza znajdowało się w niej 3 123 ludzi, uzbrojonych w kosy. Prócz tego K. bądź tworzyli osobne oddziały, operujące w kraju, bądź stanowili poważny przyczynek do oddziałów.⁻? wojska regularnego. Tak np. w Zwoleniu znajdował się oddział K-ów pod dowództwem Kozakowskiego, który zmuszony był cofnąć się przed oddziałem księcia Adama Wirtemberskiego do Radomia, ale i stąd wyparty został. W oddziale, sformowanym w górze Wisły, pozostającym pod dowództwem Sierakowskiego, było koło 1 500 K-ów. W oddziale, wyprawionym d. 2 — 3 marca przez komendanta Krysińskiego z Zamościa ku Uściługowi w celu przeszkodzenia połączeniu się Bałbeko-wa z Kreitzem, były 4 roty Krakusów i K-ów. Oddział ten w Uściługu napadł na jeden z oddziałów Bałbekowa, wziął do niewoli 5 oficerów i 370 szeregowców i szczęśliwie wrócił do Zamościa. W bitwie, stoczonej d. 23 maja pod Grannem (nad Bugiem) między wojskami Łubieńskiego i Dybicza, jeden z nowych kosy nierskich pułków, kaliski, Jana Krasickiego, pierwszy raz będąc w ogniu, kilkakrotnie wytrzymał śmiały atak kirasyerów. Szczególniej na Litwie i Podolu, gdzie wojna miała więcej charakter partyzancki, kosa znalazła szerokie zastosowanie. Tak np. na Litwie pod Kowha-nami (niedaleko od Jewi) pod komendą Załuskiego zgromadziło się d. 17 kwietnia 150 jeźdźców, 1 000 uzbrojonych w strzelby i 2000 K-ów. Oddział ten pod Owsianiszkami stoczył bitwę z oddziałem pułkownika Werzilina i poniósł znaczne straty (zabito 120 ludzi), potem zaś podzielił się na partye i prowadził partyzancką wojnę. Na Podolu między innerni operował oddział Kołyszki, w którym oprócz 150 tyralierów, była znaczna liczba K-ów; oddział ten doszedł do pokaźnej liczby 3 000 ludzi. W końcu, kiedy d. 1 lipca Rząd Narodowy ogłosił pospolite ruszenie, pod Warszawę zaczęły napływać masy ludu, uzbrojone w piki, kosy i topory. W r. 1848 i 1863 brak regularnego żołnierza i broni znowu wysunął na widownię K-ów. W r. 1848 w Wielkopolsce i Prusach Zachodnich w wielu naraz punktach lud się zbroił; K. mustrowali się i formowali; rolnik stanął z kosą obok mieszczanina i panicza. W początku powstania we wszystkich obozach razem było 20 000 ludu, przeważnie uzbrojonego w kosy. W Środzie w obozie, pozostającym pod komendą Brzeżańskiego, było 2 000 ocho-tników-K-ów, kilkudziesięciu strzelców i kilkudziesięciu jeźdźców. Siła ta potem jeszcze została pomnożona kilku tysiącami uzbrojonych chłopów. Do Wrześni do obozu Józefa Gar-czyńskiego przybył pod dowództwem chłopa oddział dzielnych Kujawiaków—K-ów. W Odolanowie d. 22 kwietnia zaszła potyczka między strzelcami polskimi pod dowództwem kapitana Murzynowskiego, posiłkowanymi przez

chłopów, którzy na odgłos dzwonów przybiegli z widłami i kosami, a wojskiem pruskiem; padło 7 zabitych i 8 rannych. W mieście Koźminie w tymże czasie zaszła potyczka między mieszczanami i chłopami, uzbrojonemi w cepy i kije, a Prusakami; bój był krwawy i długi; poległo kilkunastu Polaków i kilkunastu żołnierzy. Pod wsią Wilczynem, między Poznaniem i Pniewami, bili się K. z ruchomą kolumną pruską, nie mając ani jednej strzelby.

W Grodzisku d. 28 kwietnia mieszczanie, wspierani przez chłopów pod dowództwem żyda, doktora Mosse, bronili miasta przed królewskim wojskiem. Podczas brania szturmem przez Prusaków miasteczka Książa, w mieście ♦ za barykadami stali strzelcy i K. Główna siła K-ów, w liczbie 4-ch kompanij, zajmowała rynek. Kilka razy K. wypierali Prusaków.

W walce padł Flory an Dąbrowski, który z kosą w ręku prowadził ochotników; po uporczywej bitwie dopiero miasto zostało wzięte. Gdy różne obozy polskie połączyły się w Miłosławiu pod wodzą Mierosławskiego, wojsko polskie wynosiło: 250 jazdy, 400 strzelcowi 1230 K-ów. D. 30 kwietnia stoczona tu była bitwa, zakończona porażką i wzięciem miasta. Potem jednak, odniósłszy zwycięstwo pod Ko-zubcem przy pomocy Białoskórskiego z oddziałem pleszewskim, głównie dzięki ułanom i K-om, którzy znacznie przyczynili się do rozbicia huzarów i kirasyerów pruskich, oddział ten wziął napowrót Miłosław, przyczem K. ponieśli duże straty. Po tem zwycięstwie Polacy, wzmocnieni przez 250 K-ów średzkich udali się na Kujawy i 2 maja stanęli pod Wrześnią. Tutaj między Wrześnią i wsią Sokołowem odbyła się największa w tym czasie bitwa. Polakami dowodził Mierosławski, Prusakami — gen. Hirszfeld.

K-, prowadzeni przez pułkownika Oborskiego, męstwem i wytrwałością przypomnieli sławę* kos racławickich. Na strzał Prusaków K. padali plackiem na ziemię, znów zrywali się i biegli naprzód. Jedna kolumna ich wzięła folwark Sokołowski; ale tu została otoczona i wyginęła prawie do szczętu; przyszły jednak na pomoc inne oddziały K-ów, wzięły wieś i ścigały Prusaków. Wśród dalszego cofania się K. Brzeżańskiego i strzelcy Domagalskiego wyparowali Prusaków i z leżącego po drodze Czeluścina. Również nad jeziorem w okolicach Trzebowa, Górki i Łodzi stał obóz chłopski, z 800 ochotników złożony, pod wodzą Włodzimierza Wilczyńskiego; szefem sztabu był adwokat Krotowski. Oddział ten pod dowództwem Krotowskiego poszedł nad Wartę, przebył ją pod Rogalinem id. 6 maja pod miastem Śremem stoczył bitwę z batalionem landwery i plutonem ułanów pruskich; miasta wziąć się nie udało. D. 8 maja Krotowski zaczepiony został przez Prusaków w Rogalinie; Polacy się cofnęli. Pod wsią Niwkami Krotowski złączył się z oddziałem Celińskiego id. 9 maja bez skut-

ku atakował Prusaków pod Rogalinem, poczem oddział jego rozszedł się do domów. W mieście Buku d. 4 maja K. stoczyli pomyślną bitwę, wypędzili bowiem z miasta 500 pruskich żołnierzy, straciwszy sami 19-tu ludzi. Nakoniec wspomnieć należy o oddziałach chłopów: Mikołaja Dobrzyckiego, który poszedł na miasto Oborniki, (oddział jednak cofnął się, straciwszy Dobrzyckiego, ugodzonego kulą) oraz Piotra Brodnickiego i Adolfa Malczewskiego, który postanowił wyparować Prusaków z miasta Kcyni, co i wykonał po kilku atakach K-ów; poległo

7-iu ludzi. Na dokładne określenie liczby K-ów z 48 r. i wyliczenie wszystkich potyczek, w których brali udział—nie starczy materyału. W r.

na Litwie jest oddział K-ów, sformowany przez włościanina Bitisa. Należy jeszcze wspomnieć, że w kosy uzbrojono znaczną część „Dzieci Warszawskich“, tj. emigrantów z Warszawy do lasów w okolice Serocka. Chcąc zresztą scharakteryzować udział K-ów w walce r. 1863, trzebaby wprost pisać historyę tych czasów, gdyż K. brali udział we wszystkich potyczkach. Mierosławski podczas swojej dyktatury wymyślił specyalnie dla K-ów tornister, który mógł służyć zarazem za tarczę i chronić od kul karabinowych; można go było nosić na piersiach, plecach lub bokach. W praktyce jednak tornistry te nigdy stosowane nie były, bo jedyny transport, w Liège zamówiony, rząd pruski na granicy skonfiskował. Bibliografia: Henryk Schmitt „Dzieje Polski XVIII i XIX w.“ (Kraków 1866-67, III tomy, IV tom — Lwów 1868); Teodor Morawski „Dzieje narodu polskiego“ (Poznań 1877, tom VI); Tadeusz Korzon „Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta“ (Kraków i Warszawa 1898, tomów 6); K. „Kościuszko—Życiorys z dokumentów wysnuty“ (Kraków 1894); S t a nisł a w B ar zy k o w s ki „Historya powstania listopadowego“ (Poznań 1883 —84, 5tomów); Maurycy Mochnacki „Powstanie narodu polskiego w r. 1830 i 31“ (Poznań 1863, tom II i III Dzieł M. Mochnackiego, wydanych przez Żupańskiego); Ludwik Mierosławski „Powstanie narodu polskiego wr.

1830    i 31“ (Paryż, 1845—81, tomów8); Ignacy Prądzyński „Pamiętnik historyczny i wojskowy o wojnie polsko-rosyjskiej 1831 r.“; A. Puzyrewskij „Wojna polsko-rosyjska

1831    r.“, przekład Jaxy Bykowskiego (Warszawa 1888); Agaton Giller „Historya powstania narodu polskiego w 1861 — 1864 r.“ (Paryż 1871); Stanisław Koźmian 1863“ (Warszawa 1903, 3 tomy); „Dzieje 1863 r. przez Autora Historyi dwóch lat“ (Kraków 1897); Lwowskie Wydawnictwo materya-łów do historyi powstania 1863—64 r.

Kosz, koszy k, sprzęt powszechnie znany, rozmaitych wymiarów, okrągły, podługowaty lub innej jakiej postaci, pleciony z sitowia, łoziny a także i, z innych drzew i krzewów (ob. K o-sz y karst w o), używany zwykle do noszenia rozmaitych przedmiotów, często bywa bardzo ozdobnie wykonany. Bywają także K-i robione ze srebra i innych metali, czasem do użytku, a często za ozdobę służące. W sztuce wojennej K-mi nazywano walce z chrustu lub łozy plecione, które napełniane ziemią służyły do ochrony przeciw pociskom nieprzyjacielskim; bywały używane przy obleganiu fortec. M- H-Kosz w dawnej polszczyźtiie ma kilkora-kie znaczenie: 1) K. (kusza, kabat, klatka) więzienie policyjne dla oszustów lub sług niedo-trzymujących umowy z panami, także starodawna kara żołnierska, hańbiąca, stąd wyrażenie:

„Rok

J. K.

1863 również K. stanowili znaczny odłam wojska i składali się przeważnie z włościan. Poruszyć K-ów i pchnąć na szeregi regularne— nieraz trudno było. Ile razy jednak poszli na kosy, bili się dobrze i zwykle przeparli nieprzyjaciela. Rozproszeni oni byli po wszystkich oddziałach powstańczych. Najgodniejszy uwagi w czasie tego powstania jest słynny atak 400-tu K-ów w bitwie pod Węgrowem d. 3 lutego. Jabłonowski postanowił tu kosą wziąć działa. Na widok K-ów w szarych kapotach, rwących naprzód, szwadron ułanów pierzchnął z pozycyi, odsłaniając armaty; ale armaty zdołano uprowadzić, a w końcu piechota rosyjska i ułani wzięli górę. Padło 128 K-ów. W oddziałach Langiewicza, Padlewskiego, Sierakowskiego, Nowickiego, Lenkowicza, Jelskiego, Krysińskiego, Dłuskiego i in. większość powstańców uzbrojona była w kosy. W oddziale Langiewicza, złożonym z 2 pułków, każdy pułk pieszy składał się z 3 batalionów, a każdy batalion z 3 kompanij: 2 strzeleckich i 1 K-ów; batalion liczył 250—260 ludzi. K. Langiewicza pod Skałą niedaleko Ojcowa na rozkaz wodza przypuścili szturm do cmentarza, gdzie się Rosyanie oszańcowali; z pomocą strzelców wyparowali oni Rosyan z cmentarza, wielu ich wybili, a kapitana wzięli do niewoli. Oddział Zygmunta Padlewskiego w styczniu liczył 500 ludzi, uzbrojonych w kosy i kije. D. 9 marca w bitwie pod Myszyńcem Padlewski z narodową chorągwią w ręku, stanąwszy na czele kolumny K-ów, poprowadził ich do ataku.

Swym niespodziewanym atakiem zmusili oni Rosyan do ucieczki. Zginął tu Wilkoszewski, dowódca 2-go batalionu K-ów. Oddział Zygmunta Sierakowskiego, sformowany dla niego przez ks. Mackiewicza, w bitwie pod Ginety-niem d. 22 kwietnia 6 razy odpierał ataki bagnetowe Rosyan. Tenże sam ks. Mackiewicz oddał pod komendę Dłuskiego oddział, utworzony z 500 włościan, uzbrojonych w kosy i strzelby; połowa jednak tego oddziału wkrótce zbiegła. W bitwie pod Różanem d. 16 lipca K. pod dowództwem kapitana Nowickiego odparli 3 ataki na bagnety piechoty rosyjskiej.

Najgodniejszy uwagi z oddziałów chłopskich | „w koszu siedzieć“, tj. karę zasłużoną odnieść,

Ti. Górnicki pisze w „Dworzaninie“: „Towa- | K-nie, Szczecinku (Neustettin), Połczynie (Pol-rzysz ten ma tę sławę, jakoby pacholęciem zin), Okunku (Ratzebuhr), Schivelbein, Czapliu-będąc, miał kiedyś zamiast chłosty być w ko- ku (Tempelburg) i Zanowie. — Kwitnie handel szu“. Paprocki B.: „Na wieczną hańbę niech rybami i gęśmi, sztuczna hodowla ryb i ry-się w koszu rzeże“. Nazwa „koszowy rycerz“ bołówstwo. — Okrąg regencyjny Kosza-używana była w pogardliwem znaczeniu. — liński obejmuje 14 026 kim. kw. (254.74 mil.

2) Plecionka z chróstu, używana przy oblęże- kw.) z liczbą m-ców 563 569 (1890), między ni-niach, która po spiesznem napełnieniu ziemią mi 544 253 ewangelików, 12 385 katol. i 5 343 służy za osłonę od pocisków z twierdzy, a tak- żydów.; na 1 kim. kw. przypada 40 m-ców. że otwór w murze twierdzy do strzelania.B- Dzieli się na 12 powiatów, mianowicie: 1) Bia-

Kosz, obóz, siedlisko Kozaków; koszowy = łogród (Belgrad) 1127 klin. kw., 44 547 m-ców; starszy dowódca. Podobieństwo tego wyrazu 2) Bobolice 705 kim. kw., 20 375 m-ców; 3) z wyrazem Kosz (koszyk) dało powód do wy- Bytów (Biitow) 609 kim. kw., 23 712 m-ców; prowadzenia obu z jednego źródła, a w dal- 4) Drawenburg (Dramburg) 1 172 kim. kw., szym ciągu do wniosków, iż chaty K-ów były 35 779 m-ców.; 5) Kołobrzeg—Körlin 930 kim. robotą koszykarską dokonane. Inni zbliżali ten kw., 52 234 m-ców; 6) Koszalin 748 kim. kw., wyraz z wyrazem koczować. Tymczasem 45 305 m-ców; 7) Lębork (Lauenburg) 1 229 kim. termin K. został zapożyczony z języków turko- kw., 43 517 m-ców; 8) Miastków (Rummels-tatarskich. W tureckiem kosz = stado, gro- burg) 1147 kim. kw., 32 976 in-ców; 9) Schi-mada ludzi, obóz koczowniczy, namiot; w dragac. velbein 502 kim. kw., 18 737 m-ców; 10) Sławko s z=towarzystwo, k o s z u n=wojsko, kosz- no (Schlawe) 1584 kim. kw., 73 234 m-ców; chan = głowa rodziny, rządca.—Por. J. Kar- 11) Słupsko (Stolp) 2 267 kim. kw., 98 762 łowicz „Słownik wyrazów obcych“. O historyi m-ców; 11) Szczecinek (Neustettin) 2007 kim. K-a kozackiego ob. Kocicy i Sicz zaporoska. Red- kw., 74 391 m-ców.—Na półn.-wschód 2 kim.

Br. G.

S. B.

Koszalin, dawniej Koszalin o, niem. Kö- od miasta wznosi się góra Gollenberg, 144 m. ślin, Cöslin, mylnie Koźlin, miasto głów- n. p. m. wysoka, której jeden wystający bok, ne okręgu regencyjnego i powiatu t. n. w pru- Fahnenberg zwany, niegdyś bardzo przez skiej prowincyi Pomorskiej (Pomorze), nad pot. pielgrzymów uczęszczane miejsce cudowne, o-Miihlenbach, w płd.-zach. podnóża góry Gol- zdobiony jest od r. 1829 wielkim krzyżem, lenberg, 144 m. n. p. m. wysokiej, stacya wzniesionym na pamiątkę poległych Pomorzan linii Szczecin-Słupsko pruskiej kolei państw., w wojnie o niepodległość w latach 1813 — 15. 8 kim. od morza Bałtyckiego, 30 m. n. p. m., Obok wieża 30 m. wysoka z rozległym wido-siedziba sądu okręg., urzędu poczt., telegraf kiem na okolicę.—Bibi. Böttger „Die Bau-i telefon; ma 4 kościoły, 2 ewangelickie, 1 ka- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks tolicki i 1 apostolski, piękną synagogę, gimna- Köslin.“ (Szczecin 1889). zyum, ewang. seminaryum nauczycielskie mę- Koszałka, ob. Koszykarstwo. skie, instytut kadecki, przeniesiony z Chełmna Koszańskie starostwo niegrodowe w wo-(Culm) w r. 1890, zakład głuchoniemych, za- jewództwie Mścisławskiem. Powstało w roku kład naukowy Elisabetstift, bank państwo- 1586 ze starostwaKrzyczewskiego, przez odłą-wy, 4 szpitale i wodociąg; ma fabryki żela- czenie od niego wsi: Koszany, Biel, Oszanicze, znych odlewów, machin, papieru, jedwabiu, bro- Pawłowicze i Łubkowicze. Znajdowało się war, 2 fabryki wód mineralnych, 7 cegielni, 3 w kolejnem posiadaniu ks. Łukomskich, Mir-piły parowe. Miasto bardzo stare, założone r. skich, Koszańskich, wreszcie na mocy przywi-1188; do rzędu miast podniesiono w r. 1266. leju Augusta III z r. 1746 otrzymali je w dzier-W r. 1533 przyłączył się K. do Reformacyi; żawę Hieronim Kościesza Żaba wraz z żoną w czasie wojny 30-letniej wiele ucierpiało; Heleną a to za opłatą 1595 złp. kwarty i 700 w r. 1720 po pożarze odbudowane; również złp. hyberny; 16 września 1772 r. przeszło wraz 7-letnia wojna dała się K-owi dobrze we znaki, z całem województwem Mścisławskiem pod pa-Dawne twierdze i mury otaczające miasto znie- nowanie rosyjskie, siono na początku XIX wieku, a na ich miej- Koszarawa, rzeka górska, wypływa w Bes-scu założono ogrody, parki i promenady. Na kidzie zachodnim, dziale babiogórskim, w obr. głównym rynku wystawiły stany pomorskie r. wsi K-y, w pow. żywieckim (Galicya), ze źró-1724 posąg Fryderykowi Wilhelmowi I, który del leśnych między Czerniawą Suchą (1 062 m.) K. po pożarze r. 1720 odbudował; na placu a Jałowcem (1110 m.), szczytami górskiemi na Fryderyka Wilhelma wznosi się pomnik wo- wsch. granicy wsi. Z początku płynie lasem jowników, a na Małym Wale pomnik prezyden- na płn.-zach., a dosięgnąwszy Cichej, przysioł-ta regencyjnego Fritzsche’go. Miasto porządnie ka-wsi K-y, w biegu zachodnim opłynąwszy zabudowane liczy 17 810 m-ców (1890), między wzgórze Buciorysz (1 048 m.) i oparłszy się nimi 492 katol., 323 żydów. Do sądu okr. na- o płd.-wsch. stopy wzgórza Wytrzyszczonia leży 12 sądów powiat., a to w Berwałdzie (742 m.) dąży na płd., płynąc przeważnie po (Bärenwalde), Białogrodzie (Belgrad), Boboli- zachodniej stronie domostw wsi K-y. Poniżej each (Bublitz), Kołobrzegu (Kolberg), Körlin, kościoła z lew. brz. przyjmuje potok Bystrą.

Br. G.

S. B.

S. B.

S. B.

W obr. wsi Przyborowa, od uścia Kulawęczy-na, płynie na płd.-zach., następnie na zach., a w końcu na płn.-zach., przechodząc w obszar gm. Jeleśni, gdzie z lew. brz. zasila się wodami potoku Krzyżówki. Od uścia Pewelki bieży na zach. i na granicy gm. Sporysza z miastem Żywcem wpada z pr. brz. do Soły, dopływu Wisły. Długość biegu 29 km., spad wód: 769 m. (pierwsze chaty poniżej źródła), 553 m. (uście p. Bystrej), 426 m. (uście Pewelki), 346 m. (uście do Soły). Prawe dopływy: Cicha, Pewelka, Pewlica; lewe dopływy: Bystra, Kulawęczyn, Krzyżówka, Sopotnia, Kiełbasów pot., Przyłękówski i Trzebinka ze Sporyszem. W kącie między Sołą a K-wą wznosi się wzgórze Grójec (612 m.), dość spadziste od strony Soły, dawniej pewnie bardzo nieprzystępne. Na szczycie tego działu wzgó-rzystego wznosił się zamek czyli grodzisko żywieckie. W XIII wieku miał tu być zamek łowiecki, w r. 1477 zburzony jako siedlisko bandy rozbójniczej.

Koszarski Grzegorz, ob. Grzegórz z Żarnowca.

Koszarski tStefan, generał polski (* 1769 r. we wsi Jaroinirce na Podolu, z Łukasza, miecznika latyczowskiego i Anny Tarłówny — f 1824 r. w dobrach swych Złota w Sandomierskiem). W r. 1783 wstąpił do wojsk Rzeczypospolitej i brał czynny udział w bitwie pod Szepietówką, Szczekocinami, Warszawą (za powstania Kościuszki). Po rozbiorze kraju u-dał się przez Turcyę do Włoch, gdzie zaciągnął się do legionów i walczył pod Civitta Ca-stellana, Fondi, Gaetą, Placencyą, Trebią, pod Hohenlinden, Gdańskiem, Friedlandem, brał u-dział w oblężeniu Modlina. Z powstaniem Księstwa Warszawskiego wstąpił do jego wojska. W r. 1812 został mianowany pułkownikiem, a r. 1817 generałem. Był pięciokrotnie ranny i odznaczał się zawsze niezwykłą walecznością. Ceniony był dla prawości i dzielności charakteru.

Koszarski Stefan, oficer armii francuskiej, wnuk Stefana, generała b. wojsk polskich (* r. 1849 we wsi Złota pod Sandomierzem). Po wybuchu wójny niemiecko-francuskiej w r. 1870, zaciągnął się jako ochotnik do armii francuskiej i został ciężko ranny w bitwie pod Orleanem. Rząd francuski udzielił mu natura-lizacyi, w r. 1895 otrzymał krzyż kawalerski legii honorowej, w r. 1896 wystąpił ze służby czynnej z pensyą podpułkownika i zamieszkał w Paryżu. Oprócz planów, wykonanych w sek-cyi topograficznej inżynieryi wojskowej w Paryżu, za które otrzymał kilka listów pochwalnych od ministra wojny, K. ogłosił znaczną liczbę prac specyalnie wojskowych. W r. 1897 wydał K. we Lwowie broszurę, w języku polskim p. t. „Rozwiązanie kwestyi agrarnej przez zorganizowanie małych gospodarstw postępowych“.

Koszary. 1) Budowle mieszkalne dla żołnierzy, nazwa pochodzi od łacińskiego casa, pierwiastek ten sam co koszula (ob.). Powszechnie dziś już uznano względy natury tak wojskowej jak i zdrowotnej, które czynią u-mieszczenie wojska w K-ch dogodniejszemi, niż rozkwaterowywanie żołnierzy po mieszkaniach. We wszystkich większych państwach dołożono też starań o wybudowanie, wystarczającej ilości K-r. W Anglii, której obywatele nie znają obowiązku przyjmowania wojska na kwatery, system ^koszarowy już oddawna jest całkowicie przeprowadzony. K. rozpoczęli budować już cesarze rzymscy dla pretoryanów. Znane są K. przed Porta Viminalis w Bzymie. Budowle takie są jednak wyjątkami, gdyż na ogół rozmieszczano w starożytności wojsko w obwarowanych obozach. Potrzeba współczesnych K-r powstała równocześnie z zaprowadzeniem wojsk stałych. Pierwszy plan takich K. został opracowany przez znanego generała francuskiego Vauban’a w r. 1680 i system jego utrzymał się do czasów najnowszych. Stanisław August zbudował w Warszawie, istniejące dotąd K. Ujazdowskie i Mirowskie; za tegoż króla zbudowane K. kadeckie, gdzie mieści (się dziś uniwersytet. Dawny system centralizacyjny, o którym daje pojęcie fakt, iż we Prancyi jeszcze do niedawna budowano K. na pomieszczenie 2000 — 3000 a nawet 5000 ludzi, zarzucają dziś coraz bardziej, ze względów zdrowotnych. Żołnierze mieszkają, jedzą, śpią, czyszczą ubranie i obuwie w tej samej sali, powstaje więc silne zanieczyszczenie, które sprowadza znany zaduch koszarowy. Wynikające stąd, opłakane stosunki zdrowotne między żołnierzami, spowodowały w r. 1861 w Anglii wysadzenie komisyi, która miała się zająć rozpatrzeniem sposobów mogących zaradzić złemu. Ko-misya ta uznała konieczność decentralizacyi; według tego systemu na miejsce jednego gmachu zaczęto stawiać cały szereg drobnych gmachów, oddalonych dostatecznie od siebie, by uprzystępnić przypływ powietrza. Reforma ta zaznaczyła się od îazu zmniejszeniem śmiertelności z 17.8°/₀o (1826—46) do 8.43°/₀o w ostatnich czasach. Podobny system zaproponował r. 1875 Tollet we Francyi, który też powoli urzeczywistniono. Podobnie postąpiono w Niemczech. W Austryi i Włoszech system kwaterunkowy jeszcze się w części utrzymał, w Rosyi jest on do dziś dnia prawie wyłącznym sposobem rozmieszczenia wojska.—2) Miejsce wśród lasu, hurtami obstawione czyli ru-chomemi płotami, gdzie na noc zapędzają trzodę chlewną, pasącą się w lasach na żołędzi. Górale tatrzańscy nazywają K-ami miejsce w górach na letniem pastwisku, dokąd na noc spędzają owce. Miejsce takie zwykle kamieniami ogrodzone lub obsadzone ruchomemi płotami pozostaje pod strażą psów.

Koszatka, zwierzę ssące, ob. Myoxus.

-u

A. G

23

Ś Koszczyc W a c-ł a w, poWieśtiiopisaTZUi alitor podróży, znany pod pseudonimem Sahi-Be-ja< Przez dłuższy czas przebywał jako 'inżynier dróg i mostów w Turcyi i stamtąd pisywał korespondeneye o życiu na Wschodzie oraz zarysy etnograficzne do ^Tygodnika Ilustrowanego“, „Wieńca“ i „Wędrowca“. Gdy później osiadł we Lwowie Wydał o tych sprawach oddzielną książkę p. t. 4 Wschód: ze Stambułu do Angory“ (Lwów, 1874): Książka, pomimo rozwlekłości i odskoków jest zajmująca, obraz ludzi i stosunków żywo skreślony, autor zdradza ‘niepospolity dar spostrzegawczy. Dzieło to wraz z innemi utwotämi, zawierającemi. wspomnienia Z kraju, a drukowanerni w „Gazecie Narodowej “. Ï 4 Dzienńiku polskim “, było jakby 1 przygotowaniem do twórczości powieściopisar-skiejy którą K. rożpoczął ładną powieścią p; t. „Praca Syzyfa“ (Lwów, 1876). Wkrótce ukazał się cały ich szereg, jak: „Wybrańcy losu“ (Lwów, 1881—82); „Lad Boży“ (Lwów 1884); ^Nawrócona**' „Mała omyłka“; „Z tajemnic Wschodu“ (Lwów, 1884); „Szermierz przeznaczenia“; „Wieś dla wsi“ (tamże, 1888); „Krwawy dorobek“; „Zygmunt Sierakowski“ (tamże,

1891); „Gwiazda przewodnia“ i „Wici wyrocz-nà'“ (tamże, 1899). Główne zalety tych powieści ; polegały na żywości opowiadania i zajmującej a nowej dla publiczności polskiej tre-śói; niewielką jednak posiadały wartość artystyczną/ zbywało im na dobrym rysunku osób, przejrzystej kompozycyi i plastyce, styl nawet częstp bywał niepoprawny i zdradzał brak wprawy pisarskiej. K., jak zresztą większość literatów lwowskich w siódmym i ósmym lat Idziesiątku ubiegłego wieku?, ż ył echami wielkiej poezy.i romantycznej;-z niej czerpał swe przekonania demokratyczne, niechęć do panów i sym-.patyę/dla ludu, z niej swą wolnomyślność* nie^-nawiść do wszelkiej ciasnoty duchowej, niezależnie od tego czy miała barwę klerykalizmu galicyjskiego,, czy pozytywizmu warszawskiego. W swoich dramatach i powieściach był zawsze górnolotny, pełen deklamacyi i wielkich gestów, ate pod tern. wszystkiem czuć było niemoc duchową epigona romantyzmu, w czem znów schodzi się. z całą plejadą lwowskich literatów tej epoki, jak: .Aureli Urbański, Bronisław Komo-rpwski, iJulian z Poradowa, Juliusz Tarczyński i wielu innych.

Koszelew Aleksander, publicysta ros-Sÿjski (* 21 inaja r. 1.806 — i 24 listopada r. 1883). Po wystąpieniu w r. 1882 z uniwersytetu móśkiewskiego zawiązał przy spółudziale ks'. Odojewskiego „Obszczestwo cjełomudrja“ a równocześnie pospołu z nim rozpoczął wydawać pierwsze pismo rossyjskie filozoficzne „Mnemozina“. Spiśek dekabrystów spowodował upadek obu przedsięwzięć. Przy łożu śmiertelnym Wenewitinowa w r. 1827 zapoznał się

z Chomiakowym i odtąd został zdecydowanym

idęłg s diisnonoyw 9iii ogni!) l-a ßieiimnä |

Wlelk» Encykl. Powm. Uuitr. Zeta. 3--7b Tom XXXIX

śłówidńOfiletn w dodatnim 'tego wyrazu znaczeniu; Po powrocie¹ ż zagranicy w r. 1881, gdzie zawiązał bliższą znajomość z¹ Gpethem i Rossini, zamierzał utworzyć stowarzyszenie do walki ze wszelkiego rodzaju leiiistwem (słynne - „ koj eikalb ) ¹ > narodowem.¹ W okresie reform zwalczał stronnictwo reakcyjne pańszczyźnia-ków w założonem w r. 1856 przez siebie piśmie „Russkaj a Bjesieda“) a od roku 1858 w piśmie ^Selskoje Błagoustrojstwo“, Jako sło-wianofil uznawał samowładztWo; zą - niezbędną i Rossyi właściwą formą ustroju państwowego pod warunkiem poszanowania „głosu ziemi“ wypowiedzianego przez „Sobór Ziemski“, jako in-stytucyę reprezentacyjną i doradczą narodu. W okresie 1861—68 należał do komitetu urządzającego Królestwa Polskiego. Powierzono mu sprawy finansowe. Na tym polu zyskał sobie dobre imię śród Polaków, wyjednawszy pozwolenie władzy wyższej na udział - przedstawicieli społeczeństwa polskiego wnkomissyi podatkowej, Kr. Polskiego^ Usunąwszy się z komitetu wskutek nieporozumień z ks. GzerkdWskim, K. poświęcił- się sprawie samorządu w Cesarstwie. Z prac K-wa zasługują na uwagę:; „O ku. W.

T. Odojewskim“ (Moskwa; L869); „Nasze położenie“ (Berlin, 1875), „Obszczaja zeinskaja duma w Rossii“ (tamże, 1875); *,Czto teper dje-łat“ (Berlin, 1879);^Memoiren“ (tamże, 1883); i wiele innych. —Por. M.'K o 1 j u p a n o w „Biografia A. I. K.“ (Moskwa 1889—92, doprowadzona tylko do r. lé®6)„ 1 o 1/f« «Ö* ùji Sc Chw* Koszelewskie albó 'Kus z elle w sk iè starostwo niegrodowe w województwie Mińskiem, p/ow. Rzèczÿdkim. Powstało :w XVHI w. i było własnośćią Piotrowskich, a (po ł. ”1713 UhaleC-kich, Dernałowiczów, Bułhakowów, WyszyiU skicli, W r. 1170 Stanisław August nadał je Ajdamatvi Wilkóśźb^skiCńłU: ♦"«!)!oil fl i a* «.

Koszeailą,. śita^fäfafc

^ze^iPiewnęgo. jpp/lzaju ,ę,z ę r ^ c a. (oł)f)' zu$jdy-wanych na różnych gatunkach kaktusów, a inia-jjpjyicie ua kaktusie K-ym i ^.ÇqgÏus. oÿûyfym.

,tęgp -„bywa,    a^fi.' w umyślnych

do tego plantacyach jW/^cksyku, Ameryce Środkowej, Algierze, na Przylądku dobrej Nadziei. Męskie z wierzącą . sk,rzy,4ląjte, z|jjtsjûefi b,è’?p skrzydłe. Zbieranie samiczek odbywa się po ich spółkowaniu, co miewa miejsce dwa razy do roku. Zabijanie dokonywa się za pomocą gorącej pary wodnej lub. przez ogrzewanie w piecu. Zwykle odróżniają dwie odmiany, tj. K-ę wyborową albo mestykę, zbieraną umyślnie do tego celu hodowanego kaktusa koszenilowego, i K-ę leśną albo dziką, zbieraną z kaktusów dziko rosnących. K. przedstawia drobne oiem-no-brunatno-czerwone, pokurczone ziarna, które niekiedy bywają pokryte białawym nalotem, jęcz często bywają także błyszczące i czarne. W K-i znajduje się właściwy kwas (karminowy

M. H.

D-r S. P

siarczanego i niektórych innych czynników rozpada się na czerwień karminową i dekstrozę. Karmin w części znajduje się już gotowy w K-i obok kwasu karminowego. K-i używa się do przyrządzania karminu i w farbiarstwie do zabarwiania na czerwono i fioletowo głównie jedwabiu i bawełny, w tym celu przyrządza się ją z amoniakiem. Karmin do użytku technicznego otrzymuje się przez wyługowanie K-li wrzącą wodą, poczem ług klaruje się i odlewa. Następnie do tego ługu dodaje się ałunu, a powstały osad po kilku godzinach zbiera się przemywa i suszy. K-i dostarcza do Europy przeważnie Ameryka po 440 000 kgr. rocznie; w Wiekach Średnich, kiedy K-i amerykańskiej nie znano, posługiwano się w Europie K-ą tak zwaną polską (ob. Kermes). Dawniej K. u-żywana była także w medycynie.

Koszer (Kaszer), słowo hebrajskie, oznaczające w Biblii „być odpowiednim, słusznym“, a przyjmujące potem znaczenie „dozwolonego“, w przeciwstawieniu do słowa tref a (ob.) „niedozwolone“. W potocznej mowie Żydów słowo to oznacza przeważnie rzecz dozwoloną pod względem przepisów o pokarmach rytualnych, jak np. mięso K-ne, tj. mięso ze zwierzęcia, którego spożywanie nie jest zabronione przez zakon, albo które zostało zarżnięte wedle odnośnych przepisów rytualnych.

Koszer, miasteczko, ob. Kamień Koszy rs ki.    _

Koszka Samuel, wódz Kozaków zaporoskich, w wojnach wołoskiej i infiandzkiej. Ród Koszków, nazywany niekiedy Koszczycami, spotykany w Bracławskiein, nad Bohem, w XVI w. —Liczną tam była „rdzenna gniazdowa szlachta“, w owej Bracławszczyźnie, „wyprowadzająca swte pochodzenie z czasów Korjato więzów i Witolda“. (Edw. Rui i k o w ski). Na nich spoczywała obrona żyznego porzecza Bo-howego, mocno zagrożonego a wielekroć zupełnie zniszczonego przez najazdy. Główne roiska tej szlachty spotykają dzieje około Bracławia i Winnicy. Srogość najazdów tatarskich zniszczyła materyalnie wiele rodów, które, zubożone, wyprzedawały swe ziemie, wypalone, wyludnione, możnym książętom przybywającym z Wołynia: Koreccy, Czetwertyń-scy, Zbarazcy, a szczególnie Ostrogscy, wykupili duże obszary dóbr gniazdowej , bracław-skiej szlachty. W szeregu zubożałych rodów w skutek najść Tatarokich byli w XVI w. Koszkowie, «zyli „Koszczyce“, szczególnie później tak zwani za dni gdy Bracławszczyzna należała do w. ks. litewskiego, przybyli z północnych okolic wielk. księstwa, prawdopodobnie aż ze Smoleńszczyzny; otrzymali duże nadania nad Bohem od Kazim. Jagieł, i Aleksandra; Zygmunt I potwierdza ich dawne przywileje i oni, od początku XVI w., spotykają się w szeregu starych rodów Bracławszczyzny. (Arch. San gusz., T. III). Jednocześnie K-wie są w pół

nocnych okolicach Wołynia, posiadają tam Żurawicę, w pow. łuckim (około Kołek) zaczynają więc siebie nazywać K-w i e (vel Kos zez y c e) Żurawicey. Podobnie jak Koszkowie—Ko-szczyce, około Winnicy i Bracławia, od Strzy-żawki, którą władali, noszą miano Koszków-Strzyżowskich. Ta linia dłużej się utrzymywała przy znacznem mieniu. Wogóle K-wie w Bracławszczyźnie posiadali jeszcze w połowie XVI w. obszary niemałe, lecz już za dni Batorego mocno uszczuplone. Posiadali dobra Kraśniańskie i Szpikowskie, któremi się dzielą Iwan i Andrzej K-wie. (Ślad tego działu w rękop. arch. Edw. Rulikowskiego istniał.—-Ob. Źródła: Dz. t. VI, T. XXII str. 104, 606, 640. — „Kijewskaja Star.“ t. XXV, r. 1889, str. 532 i nast.). Iwan K., sędzia bracławski, widząc, że jego scheda, nad Bohem położona (Szpików, Worobijówka, Rohożna), acz mierzy znaczny obszar (więcej niż ćwierć mili w je-. dnym kierunku), lecz jest najzupełniej przez Tatarów zniszczona, on zaś zupełnie niema środków do osadzenia tych „pustyń“ i prowadzenia rolnego gospodarstwa, sprzedał więc swe ziemie ks. Ostrogskiemu. Od tego czasu K-wie znikają już prawie w Bracławszczyźnie, a jeden z ich rodu Samuel K. zasłyń jł na Za-porożu. Prawdopodobnie pochodził z linii wspomnianego tu Iwana K., sędziego bracławskie-go, który się wyprzedał ks. Ostrogskim z konieczności. Ziemię o tyle można było w Bracławszczyźnie utrzymać, o ile posiadało się środki na jej obronę. Samuel K., nie posiadając już większych własności, a jeno „pustki“, których osadzać było mu nad siły, udał się na „kozacką desperacyę“, tak bowiem, jak twierdził Skarga, nazywano udawanie się na Niż, owej przystani dla zrujnowanych materyalnie, lub zszarganych moralnie. Był to zresztą w XVI w. sposób zdobycia większych fortun: łup, więźniowie w ułusach zdobyci — to podstawa do podniesienia się materyalnego. Tak z Bracław-szczyzny Tychon Bajbuza (późniejszy „starszy woj. zapór.“), dokonawszy czynu zemsty w swej rodzinnej siedzibie, udał się na „kozacką desperacyę“, stawał tam u przepraw dniepro-wych, aby „nieprzyjaciel Krzyża św. małą i wielką kupą do ziemi J. Król. M. nie wtargnął“. Chadzał wreszcie pod sam Perekop, i za pomocą bożą a za szczęściem J, król. M., otary i ułusy gromił i więźniów dostał“. Pisze sam, że było tam z nim uczciwych szlachcic ców do kilkudziesiąt człowieka“. Wśród takich to kup zbrojnych „uczciwych szlachciców“ zapewne i Samuel K. urastał we wziętości i sławie na Zaporożu. Wychowany przed unią religijną Brzeską, wyznawał wiarę wschodnią, nawet, jak na bojownika Niżowego, był jej bardzo gorliwym wyznawcą, bo ku końcowi życia, a wiec i ku końcowi XVI w., funduje cerkiew „Mikoły Dobrego“, w Kijowie. Imię Samuela K-i długo nie wychodziło z głębi

archiwalnych zabytków. Dawniejsi małorossyj-scy pisarze, Markiewicz i Bantysz-Kamieński nic o K-e nie wiedzą. W latach dopiero ostatnich postać K-i z cieniów niepamięci z trudnością wydobywa się. Niemcewicz, w swych „Dziej. Zygrn. III“, mówiąc o wojnie inflanckiej, umieszcza nazwisko K-i, jako wodza zaporoz-kich zaciągów, lecz je zmienia na Kostka.

Rzplitej, poczciwie jej służącym, pod wodzą tegoż hetm. w. kor. —Cała więc smutna przygoda K-i z Niżowcami, gdy ciągnął na Multany, bronić znieważonego majestatu Rzplitej, była niczem innem tylko jedną z burz i intryg wewnętrznych Siczowników, jakie tam tak często spotykano; jeden to z licznych przejawów pospolitej u nich swawoli. We trzy tygodnie po owym drugim gońcu do obozu hetmańskiego od Niżowców miała miejsce pamiętna bitwa pod Bakowem (d. 18 paźdz. r. 1600); hospodar Michał haniebnie został pobity przez wojska Rzplitej. Kozacy w znakomitej szarży podczas tej bitwy złożyli dowody wielkiego animuszu bojowego. Przybyli oni do obozu, zdaje się jna niewiele przed bakowską orężną wyprawą: ale nie wiemy, czy brał w niej udział Samuel K. (K. Górski: „Wojna z Mich.“ „Ateneum,“ r. 1892, T. IV). Prawdopodobnie K. tam walczył; prawdopodobnie tam nawiązały się stosunki poszanowania, jakie miał dla niego Zamoyski, za dni wojny inflanckiej, które wnet nadejść miały. — Jeżeli o udziale K-i w bakowskiej bitwie (Baków—JBacovu) mówimy z pewnem zastrzeżeniem, chociaż o ostatnie nawet zbyteozne w rzeczonej kwestyi, to faktem jest stwierdzonym źródłami dziejowemi, że K. od potrzeby bakowskiej do chwili gdy

Te materyały, jakie dotąd odnaleziono, nie podają szczegółów o pierwszych latach jego działalności, są tylko ślady zaledwie z ostatnich trzech lat jego życia. Rok 1600 należy uważać za punkt kulminacyjny jego wziętości, chociaż już wówczas podkopywali sami Za-porożcy jego stanowisko na Niżu. Tego ró-dzaju zjawisko nie było odosobnionem. Rozruchy, swary, zbrojne tumulty, obalania „starszych wojska zaporozkiego“, by na miejsce gwałtownie obalonych nowych postawić — wciąż się tam spotykają. Im bardziej w XVII w.

w swej dłoni „starszeństwo“ wśród Zaporożców; a więc od końca 1600 do początku 1602. Przejście ciężkie K-i z kozakami we wrześniu 1600 r., dowództwo owego Hawryły—było chwilowym, przemijającym epizodem. Pod imieniem Hawryły ukrywał się Krutniewicz Gabryel, jakiś duch wielce niespokojny, który i później ukazuje się około K-i, i gdy K. znika, miejsce jego zajmie ów Krutniewicz, już nienazywany mianem Hawryło.—Nazwisko K-i w tern zaraniu XVII w. bardzo popularnem się staje; sprawa udziału Zaporożców w wyprawie inflanckiej, w r. 1601, wyłącznie w jego dłoni spoczywała. Hetm. wiel. kor. Zamoyski przez gubernatora swych dóbr Chrząstowskiego, dowiadywał się o decyzyi mołojców stepowych, i Bartosz Wereszczyński (krewny biskupa) z Nowego-Wereszczyna (dzisiejszego Chwastowa vel Pastowa) z Kijowszczyzny, takie sprawozdanie w tej sprawie przesyła Zamoyskiemu (d. 15 kw. 1601 r.): ...„jest różność między nimi (kozakami).

a w tych trzech nie pozwalali siła ich na potrzebę króla J. Mości. Nie spominają Inflant jedno Sweczyą, którzy się bardzo boją, żeby nie byli zawiedzeni na pohibel“.,. Takie były rozumowania owych 4000 Zaporożców, którzy w wołoskiej potrzebie brali udział i, po jej odbyciu chlubnem, odbywali zimowe leże w okolicach Białej cerkwi. K. znać ma nad nimi wciąż dowództwo i kieruije ich obradami; Bartosz Wereszczyński bowiem, w swych re-lacyach, głównie na jego zdanie się powody-

Czynił radę Koszka trzykroć,

Niżowcy dziczeli i z rycerskich pierwiastków wyzuwali się, tern te wewnętrzne przewroty siczowe częściej przejawiają się. W chwili gdy po raz pierwszy widzimy niezaprzeczony ślad działalności K-i (w r. 1600), był on już „starszym wojska zaporozkiego “ i założona przez niego świątynia w Kijowie już się wznosiła. Zamoyski, zbierając siły Rzplitej przeciwko Michałowi, hospodarowi wołoskiemu, który \ znika z widowni wypadków wciąż trzyma oderwać chciał Multany od wpływów i zależności od Polski, dał hasło i Zaporożu, by pociągnęło za Prut dla połączenia się z wojskami polskiemi. Powszechnie znany ze swego przewodniczenia na Zaporożu, z ramienia Rzplitej, Jan Oryszewski (Wielkopolanin) podążył wtedy na Niż, aby przyspieszyć wyjście Zaporożców pod hetmańską wiel. kor. chorągiew Jana Zamoyskiego. Przechował się list do hetm. w. kor., w którym Orysz. i K. donoszą, iż już zebrali kozacką piechotę, z którą płyną łodziami aż do Porohów do Kaniowa, a z Kaniowa dążyć już będą lądem do Kamieńca Pod., gdzie się miano połączyć z wojskiem kwarcia-nem. Zamoyski znać wyczekiwał niecierpliwie Niżowców, biegają bowiem często gońcy między jego obozem a Zaporożcami, dążącymi ku Multanom. Wiemy o paru takich kresach Niżowców: pierwszy, odebrany przez hetm. w. k., d. 19 wrześ., donosi, iż idą, śpieszą. Zapisano to przybycie gońca „a Koska generaliCosa-carum Zaporogiensium“ (Collectanea).    Drugi

goniec d. 27 wrześ. przywiózł wieść niespodzianą; Kozacy donoszą: dawny starszy Koszka, podejrzany o tajemne knowanie z hosp. Michałem; zrzuciliśmy go, okuliśmy w kajdany i prowadzimy na sąd hetmański, a na jego miejsce obraliśmy nowego „starszego“ Hawryłę. Wieść była niespodziana; niewiadomo, czy hetman dał wiarę tak hańbiącym podejrzeniom; w każdym razie musiał być sąd, który bez zaprzeczenia uniewinnił K-ę, gdyż wkrótce potem widzimy go „starszym woj. zapór.“ na innych krańcach

Ostatecznie K. w imieniu Zaporożców stycznia 1602 r. kreśli K. do hetm. w. kor.

wał.

zgodził się, iż wćzmą oni udział w wojnie inflanckiej, ale zawarto rodzaj umowy z Zamoyskim, która gdy przyjętą została, wyruszyli Niżowcy do dalekich północnych wybrzeży, gdzie walczyli ramię przy ramieniu z kwarcia-nem wojskiem Rzplitej, pod znakami hetmań-skiemi. Była to chwila po buncie Kosińskiego i Naliwajki, gdy nad Zaporożcami zawisła ba-nieya; trwało to niedługo. Rzplta orzekła, iż „Kozacy Zaporozcy“ w wojnie wołoskiej „godnie służyli“ a w szwedzkiej „służyć obiecali“ zdjęto przeto banicyę z uczestników buntów Kosińskiego i Naliwajki, z zastrzeżeniem jednak, że⁰**    w6!u póŚłti^ęwv^Wojenną mają

być zawsze pöÄ'l posłuszeństwem „starszego“ mianowanego przez hetmana (wielk. koron.). To była jedna z ważniejszych zdobyczy tej mowy. ' i Sta«.⁰*!«*? irrl f: T szwedzkiej w Inflantach prowadzonej K. Ni-żoWcami dowodzi, których liczono 2 tys. po-dziëlBiïë njâ?¹4?ÏAÉÉf,, jfó¹t-59'0¹ ł&hii? "Pułki, czyli !„'ćbty,‘dzieliły się na setki a te na „kurzenie“, czyli rzędy. (K. G ó r s k i „Historya piechoty). Zwierzéhnosd 'ôfâd:o(ÿâI% siłą miał starszy, nad rotami mieli prżełoźeństwo po-' rucznicy (nazywano ich puł ko wnik a mi), nad połową roty assawułowie, nad setkami se-t nicy, a nad „Kurzeniami“ (składającymi się z    nPSW o w⁰!'^.8 [ 10 ^Kffbwskh¹' -'S tar. “,

T.'ïiu,¹ zIJ2yiiX‘iMkłU¹' ^rM&o:%{ïft)W60w pod K-ą również „godnie“ słnżyła jak podczas wołoskiej potrzeby, zdobyła uznanie Zamoyskiego, ale doznała tysiąca prywacyi, które wprost u-niemożliwiały działanie. Żołd ich, jak pospolicie w Rzplitej bywało, w terminie nie docho-dziï,ł^aktt^ paszy ginęły, śniegi

1    mrozy przerzedzały ich szeregi. Pomoc przynieśli niemałą, gdyby nie te prywacye bardziej jeszcze wydatną okazałaby się Lis't^'K-P db'v'Zamoyskiegû0,i$⁰HbMùe czterech doćn0faał$°yię, u3r''4. V1 U^l^ńfd. < k⁽Wdl -h.,"z d$N

2    i 18 stycz. 1602 r. (Ob. „Listy Żółkiewskiego“, wyd. 1868 r.). Jeszcze zima nie dobiegła była do połowy a K. już pisze, iż dłużej Niżowcy pozostać nie mogą na flantach: „oznajmujemy, powiada d. 23 grud.

1601,    iż i sami już dla wielkiej nędzy naszej Ukrainę idziemy“... Około Nowego Roku,

1602,    warunki stają się trudniejsze; starają

się ich wstrzymać; Zamoyski, nie mogąc doczekać się we właśćiWym czasie żołdu dla żołnierzy, zastawia swe kosztowności za siedem tysięcy dukatów, dla zaspokojenia wojska; lecz i te wysiłki nie na wiele się przydają. K. pod wpływem ciężkich warunków żali się na miejscowość, w której konsystują, prosi by ich do innej miejscowości przeniesiono, z okolic Dorpatu, gdyż' głód im doskwiera, pisze, aby „nam rozkazać, abyśmy w jakim żyznym kraju stanęli.“    wfśfcię111    0łyło owych „żyznych

krajóWw.° Zima sroźyła ‘éîë z eałą mocą. Jk 2“f

na

»?

takie wyrazy: „łacniej pierwej było stać taborem, szałase łacniej było urobić; tak też i'ko-'■ nie jeszcze lepsze były aniżeli 'teraz. A teraz ziemia zmarzła, kurzenie budować nilzia, koL nie też bardzo złe i tam myśmy posyłali td-¹ r-warzyszów swych, dowiadując się o żywńośei; tedy M. Panie żywność!żadnej nie masz i drzew; jedno gdzie chata jedna albo dwie i to chro- ‘ stem opleciona, tedy nam w taki pusty kraj nie masz po co. Do ostatku koni pozbędziem. Wszak Waszrn. nasz M. Pan i sam dobrze ra-bzy wiedzieć, że w pustych miejscach nietyłko 0 takiemu wojsku, ale i dziecięciu stać nilza.“,.. W ciągu tych wzmagająoych się prywacyj czy-'! nią usiłowania, by ich zatrzymać. Wśród >Ni-żowców powstają rady, co robić; bez uchwały całego kosza nie mógł wódz zaporozki *źaA dnych stanowczych wydawać rozkazów; "skrępo-'' wany był zawsze uchwałami koła bojowników, tak z w. Kosza (obozu);' I tym razem K.:,'"pisząc znowu po dwóch tygodniach do Zamoyskiego, niedość że w swych' idecyzyach ogląda/'się na kosz, lecz żadnej decyzyi innej,'!niż! zdanie jego bojowych towarzyszy,') nie chcepd üawët ; obawia się“ przedsiębrać." Wyraźnienia się uwydatnia w jego liście ostatnim, jaki jest dotąd znany. We dwa tygodnie po uprzednim, d. 18 stycznia 1602,i K. w dłuższem piśmie' tłumaczy się z niemożności dłuższego zostawania Niżowców w Inflantach; twierdzi; iż "jego dalsze wstrzymywanie na śmierć mogłobym go narazić z ręki towarzyszy bojowych. Czytamy w tym „ostatnim“ liście takie wyrazy;'tchnące ¹ szczerością: „...jakoż my wszystko (wedle) Wozili rozkazania J. Kr. M;> tudzież i Waszrn. ttatyś szemu Panu dogadzaliśmy'póty, póki z uas być ^ mogło, a iż teraz M. Panu nie przez co inne-* i; go, jedno przez wielkie niedostatki nasze, słu-ona.nIżyć dali nie chcemy. Jako żechmy w radzie, śi we środę przeszłą rok złożj li—ruszyć się z tej ziemi: aczbychmy co inszego mieli postanawiać, gdyż się nam towarzystwo rozjechało, aczbychmy mieli co stanowić i zim. P. Piaskowskim, tedyby .nas to towarzystwo ukamienowalL-Za; In- teih i powtórzę (powtórnie) WM. naszemu Miłe a: ' Panu łasce polecamy“... List ten, jak wszyst kie listy K-i, kończy się podpisem zaznaczają- > cym, iż przemawia w imieniu całego rycerstwa Niżowego, a podpis ten pospolicie tak brzmiał: „Wm. naszego Mił. Pana najniżsń słudzy — Samuel K-a starszy i wszitko wojsko Zaporoz-kie“.—Ostatni to głos K-i już o nim późniejsi nie słyszymy. Po kilku tygodniach, wm marcu ; 1602 ;r., jńż Żaporożcy posuwają się; z Inflant ku Ukrainie, już uszli nawet znaczny kawał, n drogi, skierowując swój pochód do górnego'do biegu Dniepru: on był dla nich gościńcem. Ale ięh „starszym“ już wtedy widzimy Gabryela i’• Krutniewićza, tego samego, który Zaporożcom in przewodniczył po owej gtośnej awanturzen pod- on czaś 'potrzeby wołoskiej', gdy.; K,;< r^zakutymbyłog

sösiG .(.do) niomta dni. (&o) oisboisa ö vb .i W " ,naol    mylno s ononlöqaw ßißnso

Fig, 43;    1. Ziemianka-kosznica przedhistoryczna (wykopalisko z Saksonii). 2. Kosznica . ną Podoją. 3. Kor

sznica z Przemyskiego. (Według Mokłowskiego ,,Sztuka ludowa w Polsce¹⁻).

setlaty“); K ul i sz „Mater, dla istor. wozsojed. Rusi“, (Tom I, str. 77); „Kijewsk. Star.¹¹ (tom XXV rÓzpń. ' C. Nejmana). A. W. Storożen-ko „Stefan Batory!“...; P i eTkow ^Jpczerki drewn. Kijewa“ (1897, Kijów); „Istorya pieśni małoross. naroda“ (Kijów, 1874j| m    tuSj v

Kosznica—budynki plecione z chrustu. Ar-

.97705/53 BłS3Q>r---.ßtßWOSgoM

Kosznica.

oś ,qt r teef ÿlow-TT rdb rrr9ns9Ył87i9ł3fBiBil0

w kajdany“. W dalszym, powrotnym pochodzie prowadzi ich z Inflant Jan Kuczkowicz.

Z drobnych tych. okruchów materyału historycznego ! dochodzi się do przekonania, że K., acz stosował się do życzeń PP. Mołojców, z tymi niespokojnymi ofucjiy nie dał sobie rady: odeszli z Inflant; a nim odeszli, obalili go z hetipaństwa, stawiąc natomiast Hawryłę (Kru-tnięwieża) a nawet wśród tumultu koszowego zabito go. Sprawdziły się więc obawy K-i, by to towarzystwami, me ukamienowało go. Na stwierdzenie tej gwałtownej śmierci K-i z rąk długoletnich towarzyszy walk nie mamy do-

1—81

181

- ............,    ..,.rYÇ90 basin mnn ßfßfg ilow

czy ta duma ludowa nie jest apokryfem, jak

ość wiele z tego cyklu wyszło w XIX w., pod pióra ross, pisarza, Srezniewskiego. Gdy -y można wierzyć w jej autentyczność, przybyłby jeden fakt z życia K-i — jassyr turecki i ucieczka z rąk niewiernych; co wszakże jest tak bardzo możliwem w owej epoce i wśród życia na miedzach nieustannie ścierających się z sobą dwóch światów.—Ź r ó d ł a: „Listy St. Żółkiewskiego“, (wyd. p. ks. Tad. Lubomirskiego, 1868); „Źródła Dz.“ (T. XXII); „Kwiaty i owoce'⁻' (Kijów, 1870, umieszcz. tam j rozpr. Edw. Ru 1 iko w skie go „Przed kilku-

wsnn tg

O- N ÇL

W ß(X

wotogysiq

V/

.oir

If-

nit

)'IKW

o^iyt ęig m w

; w ojfsDstanim v/oo-tn 3ÎW5ll90 eido

ß^nwosao X

.woq ■>wmq 708 2 El i ndaxios

)S8 ti'Ifv

/M

ysonjfs

smy

.swchfg .'jse

igoS

-•uecya.i) gjiaqgjte ,

9 n o i a 9 i ir o q .X , (Ńsńo y» v.'v via y svAä cu

ih .ofun'L hrA'A

bin

bntS

(J 0 VI ,ßnsoih 74I 88

nmbęlgsw boq tg9j .71 gaojh .ßiißwoißhoqaogßx myv/olaymosi^ i ęiiniisowo .yuylfii .inwoid ,§rnIo mJeiq .ßnrßsbonj ßd9lö .for

Tc

0(

Î8011v)51(

311,80!

/•

V/

Vir

iis

os no IV

xiw

5W1

no

9S8W19iq don

VuWn i til; l./i 11

jj'

u.

9toq niyd

•VI

::v/otS8

ioyv/s

-ßS

-mb net

-YX'Iy

H.'ÎSO.'

dRMHMI

Q7TT]

T7

Trm.

3 wocr

öimns

çiXMWm

b ßis89S'iq mot J>Iav/9i>!i90olßid

;,IaÜn;    Ml ! oraism-r i.ijt

wodów wrśróił materyałów dziejowych naszych, lecz jest maluczka, chociaż tym razem bardzo powaziia wzmianka w ruskiej „kroniczce“, tak zw'ànej „Borimlabowśkiej“, gdzie powiedziano:

„tamże (tj. w Inflantach) toho Samujła ubito, a pochowano' w Kijewie“... Poza tą, lakoniczną wzmianką, zaćytowaną w języku oryginału, brak innych wskazówek; ta wystarcza ^...........----------

za inne. Widocznie, iż koniec swej bojowej ły plecione z chrustu, przedstawiały więc po-egzyśtencyi znalazł w jednym z objawów swa- niekąd wytwór roboty koszykarskiej. Takiemi woli zwykłej, acz niemniej znalazły się dłonie, były budy, które stały na terr arna ż ach które jego szczątki uniosły nad górny bieg italskich (ob.), a chrust był pokryty gliną. Ry-Dniepru, a stamtąd łodzią przewieziono do sunek odtwarza taką kosznicę z Saksonii. Ta-cerkwi Mikoły Dobrego w Kijowie, którą on- kie budyki można jąszcze dzisiaj spostrzedz na gi ufundował; w dzielnicy dolnej miasta, zwa- Żmudzi lub na Podolu. Fig. 43 (2 i 3) podają nej teraz Padół, a za rządów Rzpltej „muni- ich kształty; K-će podolskie cofają nas do cypälnem“ miastem ją nazywano. Po K-e, je- odległej przeszłości, i słuszną jest uwaga J. żeli w materyałach histor. nie pozostało dużo Storhla „jeżeli patrzymy na wyrabiane dziś śladów, to wśród pieśni ludowych, ukrainnych, jeszcze w Galicyi beczki na ziarno, plecione jest pieśń o ucieczce Samuela K-i z niewoli ze słomy i pręci wiklinowych, albo na stawia-ttfitècèiêj^ 8ISf$M ' jefttólć''¹ n#Utdot,tdôwô®ôX! ¹ nè' hal'PôheVe^ti ^-cé na kukurydzę, to mimo-

języka.

mu.

osadnicy.

Gz. St.

dimidio minoris o połowę muiej, lub victoria constabat morte plurimorum virorum: zwycięstwo opłacone stratą wielu żołnierzy). W zakresie procesu przed sądami, gdy jeden drugiego narazi albo zrządzi mu zbyteczną krzywdę czynem lub zaniedbaniem mowa jest wtedy o szkodzie (ob.). lub stracie (ob.). Przez właściwe K-a s-e rozumie się najpierw wydatek jaki procesujący ponieść musi opłacając stemple, wpisy, honoraryum plenipotentów {avoués), obrońców {avocats), honoraryum woźnych za wręczenie pozwów, zjazd delegatów sądowych, honoraryum biegłych świadków i wynagrodzenie wykonawcom wyroku (K-a egzekucyjne). W dawnej Polsce synonimami K-ów s-ch były między innemi: pamiętne, opłata sądowa Koszówki {Psychina)—grupa owadów łusko- J uiszczana za rozpoznanie sprawy cywilnej, skrzydłych czyli motyli {Lepidoptera) z rodziny ! przysądue płacone od czasu statutu war-prządek {Bombycidae). Motyle należące do tej ckiego w sprawach 30 grzywien przenoszących grupy są małe i niepokaźne. Trąbki i głaszcz- (Maciejowski III, 218; Burzyński I, 423)perlucrum ków {palpi mascillares) brak; skrzydła przednie w przeciwstawieniu lucrum: przezysk i zysk. z jedną żyłką dorsalną. Samce latają w dzień Przedmiot lub suma zasądzona dekretem (wy-lub w godzinach rannych; 'podczas spoczynku rokiem) nosiła miano zysk lucrum. Wynagro-motyla skrzydła złożone dachowało. Samice dzenie szkód powstałych przy egzekucyi wyro-mogą rozmnażać się partenogenetycznie. K-i ku perlucrum przezyskiem nazywano. Ostatni otrzymały taką nazwę dlatego, że ich gąsien- wyraz używauo także zamiast łacińskiej formy nice, nie posiadające nóg odbytowych, podle- missio in bona ex secundo decreto praetoris tj. gają przeobrażeniom w woreczkach, które^sa- wprowadzenie w posiadanie dóbr (ob. Bandtkie me sobie przygotowują z cząstek roślinnych. II, 442/5, 455; Dutkiewicz 29, Burzyński I, 413).

woli stają nam przed oczyma jakieś prastare obrazy“. Obrazy te odtwarzać pomaga Hellmold, który (w. XII) pisze: „Słowianie nie zadają sobie pracy przy budowaniu domów, lecz je plotą z chrustu, zaradzając tylko konieczności zasłonięcia się od burz i deszczu“. K. Mokłow-ski „Sztuka ludowa w Polce' poświęca kilka stronic K-com, ztamtąd też są wzięte rysunki. Zastrzedz się jednak należy, przeciw wywodom jego co do rodowodów kosza zaporożskiego. Nazwa ta jego zdaniem ma pochodzić od przebywania kozaków w chatach-kosznicach. Tymczasem kosz zaporożski z wyrobami koszykar-skiemi co do rodowodu lingwistycznego nic nie ma wspólnego: jest nazwą wziętą z tatarskiego

L. K.

Koszowata; miasteczko w gub. Kijowskiej, pow. taraszczańskim, m-ców 2 659, z czego 2 307 prawosławnych. Cerkwie dwie: Preobra-żeńska i Bohorodiczna, obie po-unickie. — Obszar wynosi 33 147 dzies. ziemi, lasy 5 600 djes.; K. jest pod względem rolniczym i przemysłowym zagospodarowana. Posiada gorzelnię, browar, młyny, owczarnię rasy hiszpańskiej. Gleba urodzajna, piękne lasy dębowe. Początek tej osady sięga prawdopodobnie XIV w., kiedy po oswobodzeniu przez Litwę stron kijowskich od Mongołów powstają w tych stronach pierwsze zawiązki osiedlenia. Kolonizacya była potem często przerywana wskutek krwawych zagonów, wysyłanych przez ordę krymską, aż powstał cały system obronny, bo oprócz zamków stanęła i straż pograniczna, uformo-w ana przez Kozaków. K. zaludniła się nano-wo, Zygmunt August nadał ją Czernyszowi, potem przeszła do rąk Tyszko wieża, bojarzyna białocerkiewskiego, wreszcie otrzymał ją Lu-bar Ortrowski. Nastąpiły wojny kozackie i K. doznała wspólnego z całym krajem losu, W r. 1660 na mocy przywileju Jana Kazimierza o-trzymał ją Stefan Młodecki, i w tej rodzinie została się do czasów najnowszych. WK-ej znaczne jeszcze wały wskazują na istnienie zamku, który stał na prawej stronie rzeczki Stany. — Przy Stepku koszowackim znajduje się wał 3 sążnie wysoki i szeroki. Ciągnie się on w kierunku wschodnim ku powiatowi bohusławskie-Według podania usypać go mieli greccy

S. B

Charakterystycznem dla K-wek jest i to, że bezskrzydłe samice, podobne raczej do robaków, niż do motyli, nie opuszczają tych woreczków.—Do grupy tej należy rodzaj K-a {Psyche); ciało samca kosmate; skrzydła najczęściej pokryte tylko włoskami, przezroczyste. Po-czwarki zimują najczęściej dwa razy.—W Europie spotyka się 15 gatunków, z których najpospolitszy Psyche unicolor v. graminella. Samiec koloru brunatno-czarnego; uwłosienie z domieszką białej barwy; szerokość 25 mm. Samice barwy białawo-żółtej, z dwiema ciemne-. mi liniami na stronie grzbietowej, na trzech pierwszych pierścieniach znajdują się brunatne plamki; długość 13 — 18 mm. Gąsiennice przeobrażające się w samców przygotowują sobie woreczek znacznie dłuższy, niż samic. Początkowo woreczki składają się tylko z j edwabi-stych nitek, dopiero później w miarę wzrostu gąsienicy do woreczka zostają dodawane kawałki łodyg i liści, które układa gąsienica dachówkowato.

Koszta sądowe. Wyraz koszt znaczy wydatek, nakład (franc, dépensé), ekspens {expensum). Stąd odróżnić wypada K. poniesione od zrządzonych (niem. Kosten verursachen), skazanie na k o s*z t a {in die K., zu den K. verurtheilen) lub przez sąd przyznane {Kosten zuerhennen). Wyraz sam w drodze przenośnej powstał z łacińskiego czasownika constare (stać razem być statecznym, jednakim np. summa tarnen omnia constant i wreszcie kosztować

F. O.

2 kolei należało wnosić opłaty woźnym, akwo-katom, wpisowe, skrzynkowe, zjazdowe itp. Zasadę, że przegrywający proces ponosi koszta zasądzone stwierdza konst. 1726 r. („Vol. Leg.“ YI, 435), choć rzadko one tak samo jak dziś pokrywały rzeczywiste wydatki. Można je było szczegółowym regestrem udowodnić i zaofiarowaniem przysięgi a wtedy dekretem objąć należało. (Konst. 1776 r., „Vol. Leg.“ VIII, 876). W Królestwie Polskiem do r. 1876 ówczesna procedura francuska mieści w sobie art. 130 tej ustawy: „Każda strona przegrywająca skazana będzie “na K-a“, lecz wolno było sądowi umorzyć je w całości lub w części w sprawach między małżonkami, wstępnymi, zstępnymi braćmi i siostrami, tudzież powinowatym w tymże stopniu, albo gdy strony wzajem pewne pretensye przegrywają (art. 131). Obrońcy mogli domagać się oddzielenia dla siebie K-ów, zaręczając, że największą część wydatków wyłożyli (art. 133). Aby zaś zapobiedz nadużyciom urzędników istniały szczegółowe przepisy dla urzędników stanu cywilnego (Post. Księstwa Warsz. 23 lutego i 4 marca 1809 r.), dla hypo-tekaryuszy (Post. Rady Adm. 10 marca 1819 r., Instrukcya 22 grudnia 1825 r., Post. Rady Adm. 7 czerwca 1827 r.), dla pisarzy sądowych (Post. Ks. Warsz. 6 marca 1811 r.), komorników i woźnych (14 października 1811 r.), tłómaczy (13 maja 1812 r.), biegłych (6 marca 1811 r.), archiwistów (30 grud. 1836 r.), dyety na podróż urzędników (4 października 1809 r., 2 marca 1816 r., 28 czerwca 1841 r., 2 lipca 1850 r.). Z wprowadzeniem nowej organizacyi sądowej w r. 1876 w Królestwie Polskiem procedura ogólna rosyjska odróżnia opłaty stemplowe, wpisowe, kancelaryjne, procesowe wynagrodzenie stronie wygrywającej za „prowadzenie sprawy“ i ustanawia szczegółowe taksy przez cały szereg ustaw i rozporządzeń.

Koszta sądowe w Polsce rozwinęły się przez stopniowe przelewanie funkcyi monarchy na jego czasowych lub stałych zastępców. Powstają one z konfiskat majątku całego, a następnie części — za pewne wykroczenia przeciwko porządkowi procesualnemu, wreszcie pod wpływem określających dążności zwyczaju (mos) przetwarzają się w ściśle określone opłaty pieniężne. Jednocześnie następuje ewolucya i co do osób, które owe opłaty pobierały. Zamiast monarchy czynności sądownicze wykonywają palatyn, kasztelan i specyalny sędzia. Ustala się zasada, że kary sądowe (a przyr, aj mniej część ich) idą na rzecz tego, kto sądzi, ponieważ - kary te wynosiły dość znaczne dochody, oraz zjawiała się konieczna potrzeba uposażenia urzędników—monarchowie stopniowo pozwalają się tej zasadzie utrwalać. Stąd już był tylko jeden krok do dalszego rozwoju, że nie tylko kary szły na rzecz sędziego, ale że wszystkie jego czynności winny być wynagradzane. .Na kary zapatrywano się, jako na uposażenie sędziów, które było odpowiednikiem ich pracy, stąd za każdą ich czyność wymagano opłaty. Pogląd ten przeniósł się następnie i na otoczenie sędziego — pisarza (względnie kancelaryę sądu) i na innych urzędników, którzy podobne czynności sprawowali (np. sądy pograniczne — podkomorzy, komornik i t. d.). Z upadkiem władzy monarchicznej część dochodów z sądownictwa została ustąpiona wielkim właścicielom ziemskim, jak np. kościołom, którzy ze swego ramienia wprowadzali podobne instytucye w swoich majętnościach (np. biskupstwo wrocławskie w kasztelanii Miłickiej). Statut Kazimierza W. wyróżnia od kar zwykłych— sądowe— poenae judiciariae, które opłacają podsą-dni za niezachowanie przepisów regulujących porządek, np. niestane, oraz wskazuje na opłaty—jako to pamiętne, pomocne (ob.) i t. p. W XIV w. pobierali owe opłaty sędziowie (względnie sądzący) i dochód z tego osiągnięty mógł dochodzić do stu grzywien rocznie; no-taryusze prócz płacy za wpisy w księdze sądowej, wynoszącej 4 grosze, pobierali opłatę za zredagowanie wyroków i wydane wyroki, za akty działu i kupna, za przyłożenie pieczęci. Woźni pobierali opłaty za dopełniane przez siebie czynności po za sądem, jako to za pozwy, wsłecze i inne. W razie nieotrzymania opłaty, mógł odmowie wykonania czynności. W XIV w. więc ustalił się już system opłat sądowych, pobieranych przez osoby, które czynności te sprawowały. Po za tem można wyróżnić system drugi, który się opiera na rozróżnianiu opłat zwykłych (za czynności) i nadzwyczajnych, do których należą kary. Wiek dążeń szlacheckich nie wprowadził istotnych zmian. Szlachta stara się przedewszystkiem o to, by na polu sądownictwa ograniczyć samowolę magnatów, by nie sądzono ich de capitibus suis, a podług ściśle określonych przepisów. Taką dokładność wprowadzają stopniowo statut wa-rcki, i ustawodawstwo Olbrachta (1493, 1496). Ustawy nieszawskie usiłują jeszcze kilku rysami poprzeć poprzednio przytoczoną zasadę, i kasują opłaty, które składano na rzecz dawniejszych sędziów, później zaś pozbawionych tych atrybucyj sądowych, a mianowicie kasztelanów. Następnie starano się o obniżenie każdorazowej zapłaty i zastosowanie do istotnej wartości monety. Takie zamiany spotykają się w wielu konstytucyach XVI w. (np. 1577 i t. p.). Późniejsze czasy nie wprowadziły zmian, nie zmieniły systemu poborów, który przetrwał do XVIII w. przeniesiony i do trybunału. Do połowy XV w. część dochodu wciąż jeszcze przelewano do skarbu królewskiego, stopniowo a nieznacznie zanika to na drodze zwyczajowej — i odtąd koszta idą tylko na utrzymanie urzędników. Ostrowski daje taki przegląd K-ów sądowych w jego czasach. K. sądowe rozpadają się na dwie grupy: jedne oparte na ustawie, drugie na zwyczaju. Pierwsze ciążą na tym, kto

przegrał sprawę, drugie zaś bywają określone . le|,: VII, 710)^ -Tą-b^la

za pośrednictwo sądowe lub pozasądowe. Ta : lanae: od rezygnacyi, donacyi, cessyi, transfuzyi strona sądownictwa była nadwyczaj niedokła- zł. 2; od roboracÿi kontraktów, skryptów zł. 1; dnie oznaczona i domagała się gwałtownej re- od zapisów, kwitów, wizyi, intromisyi, aresztów, formy. Jeżeli istniały przepisy, były one zbyt obdukcyi, prezent, manifestów, dożywocia zł. 1; ogólnikowe, lub też nieodpowiadały nowym wy- od relacyi pozwów tak ziemstwa, grodu, jako maganiom życia, ponieważ powstały w czasach y trybunału gr. 20; Ód pięczęci na iakiżkol-ubiegłych, kiedy więc moneta miała zupełnie wiek kontrakt lub pozew gr. 6; od plenipotencÿi inną wartość. W r. 1577 przepisano, np. pod- czy specyalney. czy ordynącyjrtey, choćby na komorzemu od rozgraniczenia podług dekretu kilka lat uczynionej albo wadyalney gr. 2; groszy trzydzieści, j^yl^' . staroście, woźneuru yd° ^^gpjikaçyi. ^/^àré^' manifesfationem same-* sześć, urzędowi od zgodnie umówionych i usy- mu woźnemu gr. 15: od prezenty pienię-panycli granic połowę tej płacy, woźnemu gro- dzy, bydła, koni ze szkody wziętych gr. 2; od szy trzy. Tymczasem faktyczny stosunek war- przeliczenia sum kapitalnych od tysiąca po tości monety pomiędzy XVI a XVIII wiekiem gr. 3. Tak więc raz jeszcze przemieniono tyl-przechodził nawet stosunek 1: 10. Poza tern bez- ko trzecią kategoryę opłat, dwie inne pozosta-pośredniem wynagrodzeniem urzędników za ; ły bez zmiany. Taki system poboru należno-ich czynności zachowały się opłaty sądowe, ści jest wielce zbliżony do spółczesnego nam składane do kancelaryi. Wyżej wskazane bra- systemu, wytworzonego przez naukę skarbowo-ki wywołały reformę, która została wprowa-; wości, cechował on jednak tylko sądownictwo dzona‘'w⁽|l726 i 1768 ł. ‘ Wtedy to dokładnie ; koronne. Na Litwie zachował się do ostatnich określono wszystkie obowiązkowe opłaty. „Vol. czasów dawny pogląd na K-a s-we, jako na Legum“ VI, 441 mieszczą tablice tych wszyst-; dochód urzędników¹/! z;.tego powodu i w'/sÿste-kich K-ów s-wych (z r. 1726). Opłaty te skła-; macie poboru istnieje podział według osób: 1) dały się z trzech kategoryj: 1) opłaty od de- ¹ opłaty pobierane przez, jâêdaiôWrd'u) trybun'jàl-kretów, składane na rzecz pisarza ziemskie- skich, przyczem ustawa wylicza .dokładnie go oji lj) uo 4ljizjL i jednocześnie do skrzy- wszystkie rodzaje czynności; jako "fo^poźtyy, ni od 15 gr, do 6 zł. Były to opłaty od wszel- (lanie patrona, zeznania juramentu, naznaczenie kich papierów, wchodzący^,spr^ęW- j s^itTraMd f AJih;-rTmrnł du sądowego; j*2^ppiaty grzywien sądowych, groszy litewskich, zrzą<j^ Tj zł! ^.W żadnj^i w^wny te były tylko określone ^    sprawach na żadnej,.^^eScęssa ’/większe

no

sób, że ustawa przepisywała ściśle, wiele mia- nad kop 40 skazywane być nie mają“, b) źióm-opłacać sądowi, zaś grzywny, przypada- ‘ skich i grodzkich, którym przykazano pobierać jące pokrzywdzonej st?onie,,J' nie były z góry! ‘za¹ sye /czynności" nie') no" "körne, À po. złotyrp przepisane, lecz stosowano się każdorazowo ( Vol. leg.“ VI. 475 VII, 404); 2) opłaty po-do jakości przekroczenia. Grzywny były więc bierane: a) w kancelaryi trybunalskiej, płaco-karami bza przekroczenie formy procesual- ; no za każdy arkusz pisarzom, regentom i skry: nej jato to za zarzuconą ziemską i grodz-i Wotom (w stosunku 4, 2, 1) od 5 g.-l zł. ką kondemnatę m contumaciam otrzymaną, za ; Pobor Wykonywany był od arkusza, który miał kondemnatę trybunalską, za sublacyę kondem- ; zawierać 30 wierszy: b) przez piśarzów ziem-naty po zapisaniu komparycyi i t. p. Grzywny skich i grodzi ' ’ ¹    ~ ‘ W‘“

-o

za-

te wynosiły 14, 2$,'48,'60 lub 90.3, opłaty za ją więc dwa systemaiy pooorowe, , wszystkie papiery wydawane przez urząd, leżności od czynności, dragi od o    ,,

wszystkie zapisy i t. p. czynności kancelaryjne, płacono, ułożone; oba jednak były dalszym roz-jako to „od publikaty, od esträktu,\ induktą“, wojem i wynikiem stopniowych'zimąnxw«strc|-od pieczęci, za blankiety, od wpisu do regestrów, ju poboru K-tów"sąd. Obok tego w XVIII w. od potwierdzenia kontrakt^¹ protestacyi wypły\ya nowy podatek,*¹    raç^gè^j^Toîï^iiesc

i manifestacyi, od wpisu aresztów, oblatowania, dochody skarbu i w dziedzinie sądownictwa, obdukcyi ran, lub pokazania ciała zabitego wprowadzony na wzór instytucyj zagranicznych, it. p. Za podstawę opodatkowania wzięto jeden    wprowadzono f'papier ' stemplowy,

arkusz, który powinien był obejmować 20 wier- a zastosowanie jego do sądownictwa, istniało szy pisma. Opłaty wynosiły od fr^gr. 4P i Ą. ; ^następujących punktach: 1) od arkusza'f‘pą-za arkusz, lub też.l—Ś* zł. za czynności zano- pieru na wszelk|ie'₍J.6,^5¹'jury(lyczne''][kópfęwy^ towania. Przepisy o K-ach s-ych miały jąwszy) po wszystkich sądach krajowych — być wywieszone we wszystkich urzędach,¹/ dla- grosz' srebr/'i; *2) co do wekslSwJ’, *kar^t ręcz-tego żeby interesowani mogliy się^ w) k^zäej ■ nyę)i, zapisów i kwitów tfe jprejio dfoor .axßjlsz • chwili poinformować. Urzędnikom zakazano jeden papieru — kosztów podług tabeli skarbu pobierać wyższe opłaty pod karą zwrotu in koronnego, dokładnie i ściśle ułożonej/ -o&' gr. Mplo pobrauej sumy urn cum privations officii, *r. 2 do zt. 2250 (od majątku 100 zl. do 005 Sprawa K-ów s-ych uległa raz jeszcze przei-    tys. zł.); 3) jak wszelkie akta sądowe, tak

8t°, ou«““ wfm Zf IT3 reformy trybunału i sądów pogranicznych iudykata“ mają wy-

®»iJ>„wm.    o#ppw®whI^s fe

VIII, 145, 889).—Por. Hube „Prawo polskie w XIII w.“ 1870; „Prawo polskie w XIV w.“;

łu. Przy sporządzaniu K-u szczegółowego u-względnia się zwykle następnie działy robót: 1) grabarskie; 2) murarskie z obliczeniem ma-teryałów murarskich, 3) kamieniarskie; 4) ciesielskie z obliczeniem drzewa potrzebnego; 5) stolarskie wraz z posadzkami; 6) ślusarskie; 7) szklarskie; 8) malarskie; 9) zduńskie; 10) sztu-katorskie; 11) blacharskie; 12) brukarskie; 13) żelazne, jak ankry, balkony — dalej dekarskie, tapicerskie itp. W końcu osobna rubrykę stanowią wszystkie wyżej nie objęte roboty jak np. pozłotnicze, marmurowe, drenarskie, studniarskie, asfaltowe, wodociągowe, oświetlenie, ogrzewanie itp., jeżeli oczywiście jako większe nie są objęte osobnym tytułem. Nadto do tak otrzymanego K-u dodaje się jeszcze 3 do 5°/0 całkowitej sumy na wypadki nieprzewidziane — przyczem sumę tą zaokrągla się. W podobny sposób sporządzają się K-y na budowę szos, dróg żelaznych i robót wodnych. Sporządzanie K-ów znane już były w starożytności. Titru-vius bowiem już wspomina, że w Efezie, Sławnem mieście Grecyi było prawo bardzo surowo orzekające, że budowniczowie wykonywa-jący jakieś roboty, obowiązani byli objawić, co ta robota będzie kosztowała i koniecznie za tę cenę ją wykonać, gdyż inaczej zmuszeni byli dopłacać, wrazie gdy cena okazała się wyższą. Viollet le Duc wspomina, że we Francyi w XIV wieku był zwyczaj do projektu rysunkowego budowli dołączać szczegółowy opis i cenę ro-

M. H.

Dunin „Prawo mazowieckie“; Ostrowski „Prawo cywilne narodu polskiego“ (1787) II,

165—293.

M. Han.

Kosztorys obliczenie kosztów zamierzonego przedsiębiorstwa, projekt wydatków, a w szczególności wykaz kosztów potrzebnych do wykonania pewnej budowli lub w ogólności jakiejś konstrukcyi. K. może być albo ogólny, w którym koszta podane są tylko w przybliżeniu, albo też szczegółowy, gdzie wszelkie koszta są szczegółowo przedstawiane i obliczane. W pierwszym wypadku potrzebny jest tylko szkic budowli z oznaczeniem zajmowanej powierzchni i wysokości jej, którą przyjmuje się od powierzchni ziemi do wierzchu gzymsu. Na tej zasadzie oblicza się kubicznośó. w metrach sześciennych i mnoży ją przez odpowiednio przyjętą jednostkę ceny, tj. wartość 1-go metra sześć.

Kosztulski Jan (* w powiecie Lepelskim [gub. .Witebska] d. 2 października r. 1790 — f w Warszawie d. 8 lutego r. 1869) lekarz polski. Po ukończeniu szkół w Witebsku przybył w r. 1810 do Wilna i wstąpił naprzód do wydziału filozoficznego w uniwersytecie tamtejszym, a otrzymawszy dyplom kandydata filozofii, przeszedł w r. 1813 do wydziału lekarskiego; zostawszy d. 26 maja r. 1818 magistrem medycyny, w d. 7 marca r. 1820 osiągnął dyplom doktorski po obronieniu rozprawy „De

Jednostka zaś ceny zależy od rodzaju budowli jej komfortu i stosowne do tego budowle podzielone są na kilka grup. Grupy te są: 1) budynki gospodarskie wiejskie i miejskie, jak zwykłe domy, stajnie, spichrze, stodoły, obory itp.; 2) budynki gospodarskie nieco zbytkowniej urządzone np. stajnie, wozownie —dalej zakłady przemysłowe bez wewnętrznego urządzenia, domy wielopiętrowe frontowe i oficyny prostej budowy, publiczne budowle zwykłe, jak szkoły wiejskie, kąpiele, koszary itd.; 3) domy wielopiętrowe i oficyny starannie wykonane, budo- boty. wie publiczne ozdobnie wykonane, jak kościoły, szkoły, hale targowe, dworce kolejowe; 4) budowle publiczne monumentalnego charakteru jak kościoły, teatry, muzea; 5) katedry, ołtarze, ambony i wogóle przedmioty przemysłu artystycznego. Przeciętna wartość jednostki kubi-cznej budowli u nas obecnie przyjęta jest następująca: 1) grupa 1 metr. sześć, liczy się: gdy tylko parter—rub. 4, parter i I-e piętro rub. —3.75; parter i 2 piętra—rb. 3.50; 2) grupa 1 metr. sześć, liczy się: gdy tylko parter rub. 7; parter i I piętro rub. — 6.50; 3 piętra * castratione“. Opuściwszy Wilno osiadł naprzód rub. 5.50; 4 piętro—rub. 5; 3) grupa 1 metr. j w Kownie, gdzie zajął się wykonawstwem le-sześc. liczy się: gdy tylko parter—rub. 8; par- ; karskiem; następnie od r. 1828 zamieszkał stater i 1-e piętro—rub. 7.50; 2 piętra rub. — 7; : le w Warszawie i tam był czynny do śmierci, 3 piętra—rub. 6.50; 4 piętra—rub. 6. Grupę ; zajmując kolejno stanowiska członka urzędu le-4-ą i 5-ą należy obliczać tylko na zasadzie i karskiego, akmzera miasta, lekarza więzienia szczegółowego K-u. Przybliżoną wartość do- j karnego i domu badań, nakoniec członka Rady mów miejskich zwyczajnych tak frontowych ! lekarskiej Królestwa Polskiego. W r. 1863 o-jak oficyn 3 i 4-piętrowych oblicza się także od ] puścił urzędowanie. W r. 1868 d. 29 maja łokcia bieżącego budynku, a mianowicie: 1 ło- ! doczekał się obchodu uroczystego pięćdziesiątej kieć bieżący domu frontowego liczy się rub. i rocznicy rozpoczęcia zawodu lekarskiego i w kil-800 do 1 000, a oficyny rub. 500 do 800. K. i ka miesięcy potem przeniósł się do wieczności, szczegółowy wymaga przedewszystkiem projek- ! zostawiając po sobie pamięć lekarza dobrego tu budowli, dokładnie wypracowanego, wraz i człowieka zacnego. — Oprócz rozprawy już z detalami, aby na tej zasadzie można było o- j wymienionej drukiem ogłosił: „Zapalenie krta-znaczyć wszelkie roboty w zakres tej budowli j ni po raz siódmy u dziecka czteroletniego, u-wchodzące, jak również materyał potrzebny | leczone upustem 4 uncyj krwi i przystawieniem i na zasadzie jednostek cen przyjętych oblicza j 14 pijawek“ (w „Pamiętniku Tow. lek. warsz.“ się koszt poszczególnych robót jak i materya- ! r. 1840, t. III, str. 25); „Poród utrudniony wo-

Wlelka Kucyki. Towsz. llustr. Zesz. 307b. Tom XXXIX.

cińska broszura: „Repotia Spectabili Domino Joanni Pernicki Consuli Vielicensi Stigario Żu-parum, Dum Lectissimam Matronam Reginam Slawecka Coniugem Suam charsis. Ab officio-sissimis Nymphagogis et hospitibus clarissimis, Domum 'suam deductam lmmanissime exciperet in Apollinis et Mussarum Choro. Per Sebastia-num“ itd... (Kraków 1634). Wspólnie z Mikołajem K-iin wydał Sebastyan „Odezwa do prze-świetney Delegacyi“ (1774, folio karta 1).

dną opucliliną mózgu płodu“ (tamże, str. 57); „Śmiałe użycie krwi upustów w zapaleniach“ (tamże r. 1841, t. V, str. 14); „Stwardniałe łożysko“ (tamże r. 1845, t. XIV, str. 225); „U-wagi nad cholerą w r. 1852 w Warszawie panującą“ (tamże r. 1853, t. XXIX, str. 213); nadto od r. 1853 do 1857 w tymże „Pamiętniku“ ogłaszał sprawozdania ze szpitali więziennych.— Syn jego Karol (f w Kutnie d. 27 maja r. 1871); również lekarz, kształcił się w Charkowie i opuścił uniwersytet tamtejszy z dyplomem lekarskim w r. 1848; w r. 1850 Rada lekarska Królestwa Polskiego przyznała mu godność doktora medycyny, poczem osiadł w Kutnie i zajmował się tam do śmierci wykonawstwem lekarskiem. Drukiem ogłosił: „Zrośnięcie pochwy macicznej u kobiety brzemiennej, odkryte w czasie porodu“ („Tygodnik lek.“ r. 1849 «Mi 18); „Zdarzenie krupu u mężczyzny 38 lat mającego“ tamże, «Ns 22) i „Purpura haemorrhagica aut variola nigra?“ („Gazeta lek.“ r. 1871, t. XI, str. 201). — Por. L. Gąsior o ws ki „Zbiór wiad. do hist, sztuki lek. w Polsce“ (t. III, str. 703 i t. IV, str. 51); au-tof przez pomyłkę ojca i syna wziął za jedną osobę, nazwaną przez siebie Janem Karolem; błąd ten sam popełnił również F. M. S o-bieszczański w „Encyklop. powszeclr“ S. Orgelbranda (t. XV, str. 702), skąd bała-muctwo to przeszło i do innych); życiorys J a-na K-go ogłosił Girsztowt w „Tygodniku ilustrowanym“ (1868, z podobizną); S. Kośmiń-ski „Słown. lek. polski“ (str. 241, o ojcu i sy-nie) i J. Bieliński „Doktorowie med. promowani w Wilnie“ (Warszawa 1886, str. 54) oraz „Stan nauk lek. za czasów Akad. med.-chir. wileńskiej“ (tamże 1889, str. 248, 267, 294,

D-r J- i>.

A. G.

Hed.

Koszula — wyraz K. zaczerpnięty z łacińskiego i tego samego pierwiastku co koszary. Źródłem jest casa = chńta. Casa z jednej strony dała początek niem. kaserne, franc, caserne, naszym koszarom, rosyjskim kazarmom, z drugiej zaś przez zdrobniałą formę w łacinie średniowiecznej casula habit (we włoskiem casula oznacza jeszcze chatę) zrodziła naszą koszulę.—Por. J. Karłowicz „Słownik wyrazów obcych".

Koszulka, koszula pancerna, zbroja, ob. Kolczuga.

350 i 738; tylko o ojcu).

M. U

Koszulka Auer’a, tak nazywają od wynalazcy Auer’a rodzaj woreczka, który nasadza się na palnik gazowy—tym sposobem powstaje silne światło żarowe, nie pochodzące wprost od palącego się gazu, lecz od ciała rozżarzonego, które stanowi ową K-ę. K. ta składa się z tlenków metali cerytowych, głównie zaś z tlenków ceru, dydymu, erbu, lautanu, cyrkonu i itru. Wyrabia się przez nasycenie tkaniny bawełnianej azotanami wspomnianych metali i następne ogrzanie, przyczem bawełna spala się, azotany ulegają rozkładowi i pozostają tlenki w formie tkaniny. Natężenie takiego światła Auer’a dorównywa 30 do 90 świecom. Po 3 000 godzinach posiada jeszcze połowę światła pierwotnego. Światło ma tę Koszucki (Koszutski, Kossucki) Se- właściwość, że nie rozgrzewa powietrza i wy-b a s t y a n (* na początku XVII w.), akademik syła mało promieni czerwonych i żółtych, a wie-krakowski, bakałarz sztuk wyzwolonych i filo- le niebieskich i fioletowych, wskutek czego zofii. Brał czynny udział w sporach akademii wiele barw inaczej przedstawia się w tern z Jezuitami i pisał przeciwko nim broszury. świetle.

Koszutska Ludwika, z Jahołkowskich (* r. 1869 we wsi Popławach na Białej Rusi). Poświęciła się zawodowi pedagogicznemu, spe-cyalnie metodzie Froebla, należała do pierwszych założycielek szkół freblowskich w Warszawie. Ogłasza prace z zakresu pedagogiki, krytyki literackiej i beletrystyki w czasopismach warszawskich („Prawda“, „Niwa“) i krakow-skiem „Życiu“. W wydaniu książkowem ukazały się: „W ogródku dziecięcym“ (z J. Warn-

Pierwsza z nich wyszła p. t. „Dowód memo-ryału Akademickiego, przeciw Deklârâcyey zmyślonego Ziemianina. Przez Sebastiana Koszutskiego Artium et Philos. Bakalarza Akad. krak.

„Spotkanie“ (1898,

A. G.

Koszutski Hilary (* 1822 r. we wsi Ra-dzyny w poznańskiem), redaktor i pisarz ludowy i religijny; kształcił się w seminary ach duchownych w Poznaniu i Gnieźnie, następnie w uniwersytecie berlińskim, jest proboszczem

Roku Päsk. MDCXXXII“ (Kraków 1632, w 4-ce,’ kait 8 nlb.); druga „Krótka Informatia o Swy-woley Studentów Akädemiey Krakowskiey. Przez Sebastiana“ itd... (Kraków 1632, w 4-ce, kart

12). W tej autor uniewinnia młodzież akademicką. Opisuje, jakie się dzieją swywole, wyprawiane po miastach przez dworzan, czeladź kówną, Warszawa 1893); „W domu“ — 30 po-i młodzież, stojącą po za obrębem Akademii wiastek (Warszawa 1897); powieść „Ztekiwra-a szczególnie przez żaków jezuickich; tymczasem żeń“ (Warszawa 1900); niesłusznie wszystko na karb studentów idzie. Oby- w książce jubileuszowej Świętochowskiego), dwie broszury wydane były w czasie gorących sporów między Jezuitami i Akademią, która broniła zapalczywie swego przywileju szkolnego i przeciwko otwarciu szkół jezuickich w Krakowie protestowała. Prócz tego K-go jest ła

a. o.

st. A. k .

A. B.

wych.

S. B

w Mielżynie (Poznańskie), dziekanem powidz-kim i kanonikiem honorowym ' metropolitalnym poznańskim. Wydawał pismo (dla ludu „Rok wiejski“ od r. 1860; pisał wiele dla ludu, szczególnie żywoty świętych, jak: św. Jadwigi (Gniezno 1872), św. Stanisława, biskupa krakowskiego (Poznań 1867), św. Wojciecha (tamże, 1864), św. Baldomera (Pelplin 1879 —1880), św. Gui-lielma (tamże 1879), św. Jana:egipskiego (tamże 1879), „Żywoty świętych sług“ (odz, I Gniezno 1870, odz. II Pelplin 1878), „Żywoty św. Dziewic“ (odz. I Poznań 1865, odz. II Pelplin 1875). Prócz tego K. ogłosił drukiem: „Obrazek historyczny Mielżyna i kościoła parafialnego w Mielżynku“ (Poznań 1887); „Żywot św. Kunegundy“ (2 tomy); „Św. Stanisław Kostka, patron Królestwa Polskiego i jego wiek“ (Poznań 1882); „Żywot Wincentego Kadłubka“ (Gniezno 1870) i in.

Koszutski Karol, ob. Ko sic ki Karol.

Koszutski Nestor (* 182 2 — 41886 w Ks. Poznańskiem), ekonomista. Studya uniwersyteckie odbywał w Królewcu i Berlinie. Pracując potem na roli, zajmował się nadto praktycznie i teoretycznie sprawami ekonomicznemu Brał czynny udział w organizacyi „Centralnego Tow. rolniczego w W. ks. Pozn.“ Ogłosił: ,,0 kredycie .gruntownym“. W rozprawie p. n. „Die polnische Frage in Lichte der Socialwissenschaft“ dał ostrą odprawę znanemu niemieckiemu ekonomiście Schultzemu z Delitzsch (ob.) za jego wycieczki przeciw Polakom. Zostawił w rękopisie niedokończoną „Ekonomię polityczną na tle filozoficznem“.

Koszutski Stanisław, tłómacz XVI w., Wielkopolanin (z Pierzchną), dworzanin Mikołaja Radziwiłła i sekretarz Barbary (kilkanaście jej listów jego pióra ogłosił M. Baliński w „Pamiętnikach o Barbarze“), zasłużony w literaturze spolszczeniem kilku dzieł ważnych. Najpierw wyłożył księgi łacińskie Niemca, słynnego pedagoga, Reinholda Lorichiusza, „R. L. księgi o wychowaniu i czwiczeniu każdego przełożonego itd., Kraków, dziedzice Szarfenbergera r. 1558. Tłumaczenie, dokonane na życzenie księcia Syemyona Słuckiego, poświęca temuż K. z Wilna (8 lipca r. 1555) i prosi o wybaczenie, jeżeli polszczyzna nie dorównała łacinie („chociaby się jako niefo-remnie polszczyzna poplotła, jakoż za prawdę trudno polską rzecz ku łacińskiej wieść“); wydanie opatrzył E. Gliczner własnymi wierszami na herb Słuckicli i dodał tłumaczenie mowy Izokratesowej. Tłumaczenie K-go gładsze i płynniejsze, niż Glicynera, trzymającego się niewolniczo oryginału; zresztą skraca nieco K. tekst oryginału; o zastąpieniu licznych jego a-negdot niemieckich polskiemi (co Górnicki w „Dworzaninie“ z włochem uczynił) K. nie pomyślał, chociaż już wzmianka polemiczna o Groźnym w przedmowie na to naprowadzić mogła. Cytacye oryginału z wierszów niemieckich kilka razy wierszem ośmiozgłoskowym nie najgorzej wyłożył (np. dłuższy ustęp z t. zw. Rennera), zresztą prozy i dla nich używał. Drugi przekład K-go, to w podobnej materyi dzieło Cycerona „De.,offciis“ —„O powinowactwach (w późniejszych wydaniach: o powinnościach) wszech stanów ludzi księgi troje na język polski przez Stanisława K-go przełożone i krótkimi przypiskami objaśnione“ (K temu przydano żywot jego krótko zebrany itd.), w Łosku 1575, przypisane przez J. Kiszkę, kraj czego lit., Janowi Chodkiewiczowi; drugie wydanie, w Wilnie u J. Karcana 1583 (z wierszami St. Grochowskiego): trzecie, tamże 1593 z epigramem Jana Kozakowicza; czwarte, tamże 1606 (zdod. przekładu B. Budnego „De senectute“ i „De ami-citia“; ostatnie wydanie wyszło u Jezuitów wileńskich r. 1766 bez zmian.—Por. Estreichera Bibliografię XIV, str. 262 i 263.

Koszutski Stanisław (* 1872 w Ibramo-wicach w Krakowskiem), współczesny ekonomista. Studya prawne odbywał w uniwersytecie warszawskim i kijowskim, nauki polityczno-ekonomiczne w Paryżu. Zajmuje się głównie badaniem rozwoju przemysłu Królestwa. Ogłosił dwie prace, poświęcone temu przedmiotowi, mianowicie: „Rozwój przemysłu wielkiego w Król. Polskiem“ (1901) i „Rozwój ekonomiczny Król. Polskiego w ostatniem 30-le-ciu“ (praca nagrodzona na konkursie ,Gazety Losowań“, r. 1904). Nadto wydał „Nasz przemysł wielki na początku XX stulecia“ (1905), obraz statystyczno - ekonomiczny. Opracował „Kwestyonaryusz dla korespondentów prowin-cyonalnych“, wydał „Zbiorek poezyj“, ogłosił przekład Ruskina „Droga do sztuki“. Pomieszczał rozprawy i artykuły w „Głosie“, „Prawdzie“, „Ateneum“, „Bibliotece warszawskiej“, „Gazecie Sądowej“, „Gazecie Hadlowej“ i t. p. Przeważnie zasila pisma postępowe. Prace jego ekonomiczne i publicystyczne uwzględniają w szczególności związek rozwoju ekonomicznego z zagadnieniami socyalnemi w duchu marksizmu. Jest adwokatem i zajmuje się również nauczaniem ekonomii w szkołach handlo-

St A. K.

Koszyce, osada w gub. Kieleckiej, pow. Pińczowskim, nad rz. Szreniawą, o 2 w. od u-ścia Szreniawy do Wisły, przy trakcie lubel-sko-krakowskim o 14 w. od Proszowic. Około 800 rn-ców. Ludność trudni się wyrobem sukna na ręcznych warsztatach, rzemiosłami, handlem zboża i rolnictwem. K. są bardzo starożytną osadą i należały oddawna do dóbr stołowych królewskich. Elżbieta, siostra Kazimierza W. a matka Ludwika, sprawując czasowo rządy kraju, nadała w r. 1374 K-om targi i zrównała co do swobód z Krakowem. Inwentarz sporządzony w r. 1733 przekonywa, iż dochody z miasta stanowiły uposażenie wielkorządcy krakowskiego.

lać. Cas so via, stąd Kasz ów, miasto stołeczne Węgier górnych i komitatu abaujturniań-skiego (węg. Abauj-Torua vanne gye), noszące tytuł wolnego miasta królewskiego, na pr. brz. Ilornadu, w dolinie okolonej z trzech stron wzgórzami lesistemi i winnicami, a ku płd. otwartej,

Koszyce, niem. Kascliau, węg. Kassa, ; gar, octu, koniaku, skrobi, drożdży, dekstryny

sukna, mebli giętych i parkietów. Szczęśliwe położenie K c przyczynia się do pomyślnego rozwoju handlu między Galicyą i Węgrami.— W r. 1880 było dom. 1660 i 26 007 m-ców, w r. 1900 dom. 2 151 m-ców 40 102, z czego na Niemców przypada 8°/₀, Słowaków 23° ₀, na wys. 211 m. n. p. m.; wę- Węgrów 69%; rz.-kat. 25 797, gr.-kat. 3 817,

żyd. 5 276, reszta ewang. Załoga wojskowa liczy 4 516 żołnierza. Za miastem są baraki wojskowe na 6 000 żołn. i 600 koni — Obszar gminy m. K. wynosi 16 097 morgów katarstr. Do obrębu gm. należą sąsiednie osady: 1) Benków (węg. B ank ó-fii r d ö), 4 km. na płn.-zach. od K., klimatyczny zakład kąpielowy, 6 m-ców; 2) Piła C z e r m e 1 y, osada z 140 m-cami; 3) zakład kąpielowy Lajosforras-fürdö z 12 m-cami i 4) K iii ter ül et z 1 154 mk. (1900). —10 km. na płn.-wsch. leży miejscowość Rank (niem. Rankherbein) z Sławnem źródłem wodotryskowem. K. są niemiecką osadą, powstałą obok starych Koszyc wyżnich (Ob e rkaschau). Stefan V podniósł je do rzędu miast królewskich. R. 1 290 otoczono K. murem warownym i z biegiem czasu K. stały się twierdzą, którą Ferdynand II znacznie rozszerzył, a Leopold I wzmocnił cytadelą. Król Karol Robert odstąpił K. palatynowi Amadeuszowi Abie, którego r. 1311 zamordowali koszyczanie, zrażeni jego gwałtownemi czynami. R. 1346 król Ludwik nadał mu prawo karania śmiercią, 1347, r. budzyńskie prawo miejskie, 1361 r. otrzymało prawo składu polskich i ruskich towarów i przywileje na jarmarki i targi, które odnowił król Zygmunt r. 1425. K. stały na czele związku 5 miast zachodnich Węgier w czasie rozruchów 1437 r. Od bitwy pod Mohaczem protestantyzm roz

zeł kolei koszycko-bogumińskiej, węgierskiej północno-wschodniej i nadcisańskiej; siedziba władz komitatowych, biskupstwa rz.-kat. od r.

1804, komendy wojskowej, sądu wyższego, u-rzędu podatk., pocztowego i telegr., urz. cło-wego, izby handlowej i przemysłowej, filii banku austro-węgierskiego i t. d. Przez środek miasta płynie potok Czermely; nad jego brzegami wznoszą się przy głównej ulicy najpiękniejsze budowle. Ma 5 kościołów, 2 łac. św.

Elżbiety (katedra) i św. Michała, 1 gr.-kat.,

1 ewan.-reform, i 1 ewau. augsb. Najwspanialszą budowlą jest kościół katedralny św. Elżbiety, założony w r. 1324 przez żonę Karola I Roberta, a matkę Ludwika węgierskiego. Budowa ciosowa, w stylu starogotyckim, wnętrze kościoła w postaci krzyża z 5 nawami i 27 ołtarzami; ołtarz główny szafiasty z 48 staroniemieckiemi malowidłami; w oknach wspaniałe malowidła na szkle; na ścianach cenne obrazy stare. Budowę jego prowadzono prawdopodobnie podług planu francuskiego architekta Miliarda de Honnecourt, który wówczas podróżował po Węgrzech. Główne wykończenie jej przypada na r. 1380, jakkolwiek jeszcze w XV wieku budowę prowadzono. Należy do najstarszych i najpiękniejszych kościołów na Węgrzech. Ma dwie wieże, z których niższa nieukończona.

miejscem zebrania przeciwników domu Habsburskiego, jak Boeskaya (zm. 1 606), Gabryela Bethlena (zm. 1 629), Jerzego Rakoczego I (um. 1648), Tökölego (1682 —1683) i Franciszka Rakoczego II. Za Leopolda I była tu wyższa szkoła, czy też uniwersytet pod kierunkiem Jezuitów; w miejsce tego zakładu powstało gimnazyum i akademia prawnicza. Wskutek wojny węgierskiej w r. 1848 wojska au-stryackie pod wodą feldmarszałka porucznika lir. Schlika zajęły K. d. 11 grudnia t. r. Po bitwach pod Siksawą o Forrowem Schlik, cofnąwszy się do K-c, zmuszony był wyjść znowu w pole i d. 4 stycznia 1849 r. stoczył niedaleko miasta bitwę z wojskami węgierskiemi pod wodzą generała Mesarosza, w której Węgrzy stracili 10 armat, 6 jaszczyków amunicyi,

W r. 1856 rozpoczęto gruntowną jego restaura-cyę, którą ukończono r. 1896. Drugi kościółek p. w. św. Michała, w stylu gotyckim, po- | wielmożni! się w tem mieście, a miasto było chodzi z XIII wieku (1260). Z budowli świeckich zasługują na uwagę dom komitatowy, magistrat, teatr (1899), górno-węgierskie muzeum (starożytności, monety, zbiory przyrodnicze, biblioteka), pałac biskupi z obszernym parkiem; z zakładów naukowych wymienić należy królewską akademię prawniczą (1904 r, było 238 słuchaczów, bibl. prawn, liczy 24 439 tomów), gimnazyum, szkołę realną, biskupie seminaryum duchowne, wojskowy zakład wychowawczy, zakład agronomiczny, 2 seminarya nauczycielskie, męskie i żeńskie), szkołę przemysłową i handlową, instytut doświadczalny robotniczy i t. d. Środkowa część miasta, dawniej silnie obwarowana, odznacza się regularnemi, czysto utrzymywanemi ulicami. Szerokie wały, na miejscu dawnych murów fortecznych, tworzące dziś miejsce promenad, oddzielają środkową 1 sztandar, 200 karabinów, 40 koni, 500 jeń-część miasta od trzech rozległych przedmieść, j ców, a w dalszym pościgu przez lekką jazdę Koszyce są miastem przemysłowem i handlo- ! jeszcze 6 dział ciężkich, około 1000 karabinów, wem. Młyny i tartaki parowe, browary, ga- ; wielką liczbę koni i jeńców. W bitwie tej zownia, prochownia, papiernia, cukrownie, Ï legion polski odznaczył się przeciwko pułkowi gwoździarnia, garbarnie, olejarnie, fabryki cy- piechoty, zwanemu Parmeńskim; cała kancelarya

Dziko ro-

Plath Dr. „Kaschauer Chronik.“ (Koszyce, I860); Siegm eth K. „Das Abauj-Torna Gö-möre.; Höhlengebiet“ (w „Jalirb. d. Ung. Karp Vereins Igló.“ t. XIV i XVII).

Z Koszyc Jan, po łacinie Ioann es de C a s s o v i a, lekarz polski z połowy pierwszej wieku XVI, lata urodzenia i śmierci jego nie są znane, również nie wiadomo gdzie się wykonawstwem sztuki swej zajmował; ^wiadomo tylko, że uniwersytet Jagielloński przyznał mu stopnie filozoficzne w latach 1517 i 1519. — Por. J. Oettingera „Rys dawnych dziejów wydz. lek. Uniw. Jag.“ (str. 152)iMu c zk o w-s kiego „Liber promotionum“ (str. 164 i 169). L. Gąsiorowski nie wspomina go.

Dr J. P.

Mesarona dostała się w ręce austryackie. W kwietniu 1849 wyparci zostali Anstryacy przez generała Dębińskiego. Wreszcie 24 czerwca

t. r. zajęły K. wojska rosyjskie pod wodzą księcia Paszkiewicza. —Biskupstwo rz.-kat. założone r. 1804 liczyło w r. 1900 parafij 197, wikaryj 94, świeckich księży 310, zakonników 62, towarzystw religijnych 10    (5 żeńskich)

i rz -kat. 307 186. — Komitat abaujturniański (Abauj-Torna) utworzono r. 1881 z połączenia komitatu turniańskiego (Torna), najmniejszego w całych Węgrzech, z kom. abaujskim, z wyjątkiem 7 gmin., które włączono do kom. gie-merskiego. Graniczy od zach. z kom. borszodz-kim, gienerskim i spiskim, od płu. z szarys-kim, a od wsch. i płd. z ziemnieńskim (Zem-plin), obejmuje 3330,93 km. kw. z liczbą m-ców. 196 462, z czego 65% węgrów, 26.5% Słowaków, 5.4% niemców i 3.1% rusinów; 56.4° 0 rz.-kat., 26.3% ewan. reform., 10 /₀ żydów, 4.2% ewang. augsb. i 3.1% gr.-kat. Węgrzy zajmują przeważnie daway komitat turniański, a w abaujskim wszystkie narodowości powyżej wymienione. Słowacy zajmują przeważnie okolice górskie. Komitat dobrze nawodniony przez dolny Hornad i należy do najurodzajniejszych na Węgrzech. W wschodnio-płn. części wzdłuż granicy ziemniańskiej rozpościerają się góry Słone czyli Sowarskie, w płd.-wsch. przytykają do stoków Hegyallya, a w części zachodniej góry Turniańskie, będące wschodniemi kończynami Rudaw węgierskich czyli Uhrońskich gór. Owoce, zboże i jarzyny udają się wybornie w dzielnicy abaujskiej; w pld. części, w okolicy m. Santo (węg. Szanto) udaje się uprawa winnej latorośli; wina tutejsze mało ustępują tokajskim. Znaczna hodowla bydła. Dzikiej zwierzyny jest poddostatkiem. W górach kopalnie złota, srebra, miedzi, żelaza, którego bogate pokłady i liczne huty żelazne są w dolinie dernejskiej (Derno), glinka porcelanowa, opale, skamieliny. — Góry turniańskie wapienne przypominają pod wielu względami Kras; liczne rozpadliny i groty ze stalaktytami, mantyczna dolina zadelska (Szadelö). Komitat dzieli się na 6 powiatów: 1) czerehacki, 34 osady, 25 036 m-ców; 2) fiizerski, 55 osad, 26 232 m-ców; 3) göncki (Göncz), 28 os 23 283 m-ców; 4) koszycki, 54 os., 30 33 m-ców (bez Koszyc); 5) siksawski, 48 os., 29140 m-ców; 6) turniański, 45 os., 22 335 m-ców. — W pobliżu K. leży wieś Aba-ujvâr, od której komitat otrzymał swe miano.—Bibl.: Bredetzky S. „Reise über Jenvorôw, Bochnia, Sandec, die Karpathen durch das Zipser Komitat nach Eperies und Kaschau“ (1809). Groch R. „Kaschaid im XVII Jahrh." (W. „Pannonia“

1879).—Jeitteles L, H. „Über die in der Gegend von Kaschau vorkommender Igel-Varietäten." (Abhandl. der zool. bot. Ges., Wien, 1861).—Kr on es Dr. J. „Zur ältesten Geschichte der Greistadt Kaschau." (Wien. 1864).

Ur. o.

Or J. P.

Koszycki Grzegorz, lekarz krakowski z wieku XVII, nie znany bliżej, przez L. G ą-siorowskiego pominięty, stopnie filozoficzne osiągnął w Krakowie, w latach 1634 i 1638.—Por. Muczkowskiego „Liber promotionum“ (str. 301 i 307) i S. Koś mińskiego „Stown. lek. pols.“ (str. 241).

Koszycki przywilej. 1) Przywileje w wiekach średnich stanowią jedną ze zwykłych form sprawowania zwierzchuiczych czynności przez monarchę. W nich książę (wzgl. król.) określał prawa, jakie miały przysługiwać pewnym osobom fizycznym lub prawnym, wyznaczył granice swemu jus ducale lub jus principis w zakresie pewnego mniej lub więcej szerokiego terytoryum, które wyłączono z pod ogólnego zarządu. Przywileje mogły dotyczyć bądź tylko pewnej gałęzi zarządu, jako to sądownictwa, obowiązków skarbowych itp., bądź też przelewały na uprzywilejowane osoby te prawa, z jakich korzystał monarcha, np. w dziedzinie poboru i podatków, bądź wreszcie zapewniały zupełną autonomię, tworząc w granicach państwa zupełnie niezależne samorządne ciała. W ten sposób terytoryalnie władza państwowa była ograniczoną, a na uprzywilejowanych przechodziły nietylko wszystkie przysługujące jej prawa, ale i obowiązki, jak przestrzeganie spokoju i bezpieczeństwa, naprawa dróg i mostów i t. d. Oprócz lakich jednostkowych wyłączeń z biegiem czasu zaczynają się wytwarzać i przywileje ogólne. Z chwilą kiedy pewien stan czy też warstwa społeczna zdobyły sobie na drodze wyłączeń jednostkowych takie przywileje, które różnym jej członkom zapewniły różnego stopnia samorząd, stan ten może wystąpić do walki z władzą zwierz-chniczą o wspólny ogólny przywilej—stanowy lub ogólno-społeczny. Dla wystąpienia muszą i-stnieć odpowiednie warunki zewnętrzne: osłabienie chwilowe lub dłuższe władzy państwowej, z powodu porażek wojennych, zmiany dy-styi i t. p. Przywilej taki obejmuje wszystkich uprzywilejowanych, nadając im wspólne i jednakowe wyłączenia, ograniczające władzę panującego. Posiada on jednak charakter minimum praw, to zn., iż zawarte w nim przepi-

sy zapewniają jednakowe stanowisko wszystkim przez przywilej objętym ludziom, co nie wyklucza, iż pojedyńcze jednostki lub całe grupy nawet używają większych wolności. W tym tkwi z jednej strony różnica pomiędzy faktycznym a prawnym ustrojem społeczeństwa, z drugiej zaś strony zawiązki dalszego rozwoju prawnego, który dąży do przyodziania w formy prawne stosunków faktycznych (w społeczeństwie). Takie znaczenie ma magna charta libertatum w Anglii, przywilej K. u nas i t. d.

o tyle już akt lutomyski posiada charakter wyraźnie arystokratycznego uprzywilejowania. Sfery rządzące w ziemi Krakowskiej i Sandomierskiej oddają zwierzchniczą władzę Wacławowi za zupełnie konkretne zapewnienie im pierwszego miejsca w tych dzielnicach, za uznanie ich praw do spółudziału w rządach i utrzymanie ich stanu posiadania. Jest jednak pewna różnica pomiędzy temi przywilejami —a później-szemi, są one aktami dzielnicowemi, a przytem dzielnica odgrywa tu rolę zupełnie zamkniętej całości, gdy tymczasem późniejsze przywileje są ogólno-polskiemi, nawet jeżeli każda ziemia dostawała osobny dokument. 3) W a r u n k i p o-wstania przywileju K-go. Po długich latach zamieszek i rozdrobnieniajnastępuje okres jednoczenia państwa. Rządy sprawowane w i-mieniu Wacława, a potem Władysław i Kazimierz usiłują nietylko zewnętrznie połączyć zebrane kraje, ałe dążą również do stworzenia jednolitego wewnętrznie państwa. Organizacya starostów (i oprawców) umożliwiła bardziej sprężystą działalność administracyi na całej przestrzeni państwa, a wiece ustawodawcze Kazimierza miały i pod względem sądownictwa zespolić dzielnice, dążyły do zjednoczenia drobnych części w większe ciała jednolite. W dziedzinie samego społeczeństwa następuje coraz większe zespolenie się. Wśród wyższych sfer duchownych i świeckich wytwarza się świadomość wspólności interesów ogólnych, wspólności stanowej, która w pewnych wypadkach potrafiła nawet przełamać interesy pro-wincyonalne. Przytem sfery możnowładcze (dygnitarskie) przez długoletnie zamieszki pomiędzy książętami wyrobiły w sobie poczucie potęgi politycznej i świadomie usiłowali to swoje stanowisko utrzymywać wbrew wszelkim uroszczeniom władzy. Rycerstwo (milites) — nie odgrywa roli czynnej, ale jako siła bierna, posiada najistotniejsze znaczenie w życiu po-litycznem, i zapewnienie poparcia z jego strony jest równoznaczne z zapewnieniem przewagi wewnątrz państwa (np. bunt Alberta). Organizowanie się na nowych zasadach, rozwinięcie świadomości narodowo-stanowej zaczyna i do nich przenikać. Mieszczaństwo złamane, nie posiadało już w w. XIV tej siły, jaką rozporządzało w okresie najzaciętszych walk o tron krakowski. Powyżej rozpatrzone fakty, które uprzystępniły baronom przywileje, były w i-stocie rzeczy niczem innem, jak elekcyami książąt, przyczem elekcye te odbywały się w granicach, przewidzianych przez polskie piastowskie prawo spadkowe. Hypotetyczne prawo do tronu mają wszyscy potomkowie rodu książęcego, mężczyźni, potomkowie męskich, a rakże i żeńskich przedstawicieli tego rodu. Książę może powołać kogokolwiek z tych krewnych do tronu, nie będąc skrępowanym stopniem pokrewieństwa. Tak więc dalszy krewny po ką-

2) Pierwsze ogólneprzywileje. Z prywatnych immunitetów przechodziło społeczeństwo tej lub innej dzielnicy polskiej do ogólnych przywilejów jeszcze w czasie poprzedzającym w. XIV. Doprowadzały je do tego zewnętrzne przyczyny, które pozwalały społeczeństwu wyraźne postawić żądania, jakie ubiegający się o tron krakowski książęta uznawać musieli. Potężni możno-władcy (duchowni i świeccy) zmuszali książąt do przyobleczenia w formę przywileju tych rzeczywistych stosunków, jakie się wytworzyły, lub też uzyskują od nich zapewnienie sprawiedliwych rządów. Oprócz więc uzyskania przewagi, zawiera społeczeństwo jak gdyby umowę z monarchą, która mu dala w ręce tytuł do walki. Na zjeździe Łęczyckim dał Kazimierz takie zobowiązanie, zatwierdzone później przez papieża Aleksandra II (1180) („Mon. Pol. Hist.“ II.

401). Władysław Laskonogi w r. 1228, uznając Bolesława swoim następcą (substitutus), na tej drodze zapewnił sobie przychylność społeczeństwa, iż obiecał bronić ziemi od wrogów, rządzić baronami i szlachtą (nohiles) bez nadzwyczajnych ciężarów, usunąć sądy niesprawiedliwe, zachowywać wszystkie sprawiedliwe prawa, stosując się do rad biskupa krakowskiego i dygnitarzy, zachować nietknięte wszystkie posiadłości kościoła i zapewnił zwolnienie od wszystkich ciężarów i nadzwyczajnych podatków (Kod, kat. krak. I, 26 J\2 19). Wreszcie,

Wacław II w r. 1291 kupił sobie możnych krakowskich i sandomierskich za cenę umowy w Lutomyślu. Kościół, panowie, rycerstwo, mieszczanie i wszyscy poddani tych ziem zachowani będą przy swych dawnych prawach, udzielanie godności i urzędów następować będzie za radą biskupa i dygnitarzy zgodnie z dawnym zwyczajem- rycerstwo otrzymywać będzie wynagrodzenie za służbę wojenną na dawnych zasadach; dawne donacye na rzecz duchowieństwa, klasztorów i rycerstwa zachowują moc obowiązującą, król nie będzie naznaczał nowych niestosownych podatków, nie będzie znosił przestępców w kraju, szlachta i rycerstwo, jak również osoby duchowne i świeckie bezpiecznie żyć będą w swych domach i majątkach (ih.

130 JNIs 94). O ile pierwsze przywileje są tylko bardzo ogólnikowym zawarciem umowy i dla społeczeństwa właśnie taki charakter głównie posiadają, t. j zapewniają mu znaczenie jednej z dwu równych stron kontraktujących, ; dzieli może być powołany do tronu, zamiast

bliższego po mieczu. — Na tej podstawie prawem desygnacyi rozporządziło społeczeństwo w 1291 r.; z tego też korzysta Kazimierz kiedy rozpoczął pertraktacye z Karolem Robertem węgierskim.— Walka z Krzyżakami, utrata Pomorza—najwyraźniej wskazywały na to, że okres stosunków taki, jaki się rozpoczął za Łokietka, musi doprowadzić do ostatecznej rozprawy. Kazimierz usiłował zawrzeć z niemi pokój, » jednocześnie szukano sprzymierzeńca, któryby był naturalnym wrogiem niemczyzny. Małżeństwo z Aldoną miało ułatwić przymierze z Litwą, pozostawało jeszcze zjednoczenie się z Węgrami, na których napierali Niemcy. Przymierze to mogło najłatwiej być urzeczywistnione na drodze unii osobistej, t.j. przez rezygua-•eyę następcy tronu węgierskiego na korzyść króla' polskiego. Ludwik węgierski był synem Jadwigi Łokietkówny i posiadał takie same prawa do tronu, jak śląscy lub mazowieccy Piastowie. Podczas najcięższych rozpraw z Krzyżakami zawiera Kazimierz w Wyszehradzie w 1339 r. przymierze, na mocy którego „rezygnuję królestwo panu Ludwikowi... ponieważ nie miał syna i na to wydali dokument“. Ale u-mowa ta nie została zawartą bez udziału społeczeństwa. Królowi towarzyszyli biskupi i baronowie i za ich zgodą i wolą traktat zawarto (icum episcopiis et baronibus regni sui et consensu et voluntate omnium illorum) („Cliro-liicon Budense“, ed. Podhraczky s. a. 1339). Z całego traktatu wyraźnie wynika, że szło o zapewnienie sobie sprzymierzeńca przeciwko Krzyżakom, oraz że króla i jego otoczenie nie opuszczała troska o niezależność Polski. Ludwik zobowiązuje się nie naruszać granic Polski, oraz odzyskać utracone kraje, a zwłaszcza Pomorze swojemi wojskami i na swój koszt, nie mianować starostą obcokrajowca, nie będzie nakładał nowych podatków i poborów, uszanuje wszystkie prawa i zwyczaje i przywróci dawnym prawom ich moc obowiązującą (Mon. Pol. Hist. II, 638 — 9). Prawa do tronu przyznano nie tylko Ludwikowi, ale i bratu jego Janowi i ich męskim potomkom. Chociaż społeczeństwo wzięło udział w tych obradach, jednakże kiedy kwestya wstąpienia Ludwika na tron stała się faktycznie aktualną, społeczeństwo już teraz ze swoim programem i żądaniami występuje wobec króla. Panowanie Kazimierza zbliżyło bardziej Polskę do Europy zachodniej i pozwoliło polskim baronom bardziej zaznajomić się ze stanowiskiem arystokracyi zachodnioeuropejskiej. Stąd musiało i w śród nich zrodzić się dążenie do podniesienia swego stanowisko na drodze prawa i do osiągnięcia tego, z czym się spotykano w Pradze i Budzie. Długosz opowiada (Hist. Pol. III, 253), że za radą króla wyjechali w imieniu całego Królestwa posłowie: Jan kasztelan Wojnicki, Floryan prepozyt i kanclerz łęczycki, Piotr Wojski i Pełka, podkomorzy królewscy. Ale raczej wydaje

się cała ta wyprawa przedsięwzięciem, które wyłoniło się wyłącznie z pośród samego możnowładztwa świecko-duchownego, za czem przemawia choćby tylko sposób wyrażania się o ostatnich dwóch Piastach, którzy jakby wybierali ^podatki ponad zwykłą ustaloną normę. Faktycznie poselstwo przedstawiało wszystkie stany, chociaż działało w interesie panów świeckich, którzy otrzymali osobne dokumenty (Kod. Wielk. III, 38 J\l° 1328), i duchownych, którzy również dla siebie przywilej otrzymali (Kod. Kat. Krak. I, 256, JSfè 201) —d. 24 stycznia 1355 (w Budzie). Król obowiązuje się nie pobierać żadnych podatków i poborów od kleru, szlachty i mieszczan, ponad zwykłą ustaloną normę, kraj będzie płacił tylko tyle, ile podlega królewskiej komorze albo królewskiemu prawu, lecz mieszczanie mogą ofiarować na wypadek konieczności nadzwyczajne dary, chociaż król ich nigdy do tego zmuszać nie będzie. Król w podróżach po kraju nie będzie urządzał stacyj w dobrach kleru, szlachty i innych ludzi, nie będzie na tej zasadzie wymagał żadnych opłat, wszystko będzie nabywał za pieniądze, ale stacya może mieć miejsce za zgodą właściciela majątku. Król obowiązuje się wynagradzać ziemian za wszystkie straty, jakie poniosą w wyprawach po za grauice Królestwa, król uznaje wszystkie inne istniejące przywileje, z których korzysta cała ludność — książęta, prałaci, kościoły, osoby kościelne, baronowie, magnaci, panowie (proceres), rycerze, szlachta, miasta, wsie i ich ludzie. Faktycznie społeczeństwo i teraz nie otrzymało jakichś konkretnych zapewnień, poza dokładnym określeniem władzy monarszej w dziedzinie skar-bowości na gruncie istniejącego zwyczaju oraz w dziedzinie wojskowości, gdzie na całą Polskę rozszerzono zwyczaj wielkopolski, ujęty w przepis 17 statutu wielkopolskiego (wyd. Hubego). Kraj zaś obowiązywał się uznać prawa Ludwikr i Jana i ich męskich potomków do tronu, lub też w przeciwnym razie miał wypłacić najstarszej córce Ludwika, w dzień ślubu 5 000 kóp gr. praskich.—Wr. 1370 zmarł Kazimierz, nowy monarcha wszedł w swoje prawa i pomimo oporu Wielkopolan koronował się w Krakowie. Podczas koronacyi złożył przysięgę na przywileje, o części których tylko zachowała się wiadomość. Pomiędzy innemi zaprzysiągł, że nie będzie zmniejszał granic królestwa, jak o tem mówi przywilej K-i. Mamy tu więc do czynienia z wyraźnym zaprzysiężeniem paktów, przyczem — istnieje już zupełnie świadomy stosunek umowy pomiędzy królem a narodem, król bowiem mówi „sumus et fuimus obligati nostris jur ament is“. Ciągle powtarzające się paktowania z obcym monarchą wprowadzają nowe zjawisko do ustroju państwowego Polski. Ludwik, mający prawo do tronu na mocy pokrewieństwa, zostaje u-znany królem na mocy zaprzysiężonego pod-

przez Łaskiego w jego „Commune privilegium“ f. 40 — 1 (także „Vol. Legum“ I, 55—58 Bandt-kie „Jus. Polon.“ 184—6) pod n. „Privilegium Ludovici regis firmans omnes literas, jura et libertates per antecessores ejus indigenis regni Polonie concessas, per quod novas exemptionses regno dédit pulehras et perutiles, ut pri-Porównanie obu tekstów

sowane za

na za-

czas koronacyi kontraktu, który z resztą zapewniał prawa tylko jego męskim potomkom. Nowy monarcha wszedł w swoje prawa, zapomniał jednak o zobowiązaniach. Nadzieje w nim pokładane zawiodły: Ludwik nie zajmował się sprawami rządu, myślał tylko o skarbce i zapewnieniu dziedzictwa polskiego jednej z córek. Faktyczne rządy były złożone do rąk Elżbiety i Władysława Opolczyka, którzy nie mogli przeszkodzić zupełnemu rozwielmożnieniu się anarchii w kraju. W dodatku morowe powietrze porywa tysiące ofiar (Janko 317). Wszystko to wzbudziło niezadowolenie względem dynastyi i jeszcze bardziej utrudniło wprowadzenie w czyn pomysłów Ludwika. Król ucieka się do środków, jakie mu dawał ówczesny ustrój skarbowy. Możnowładztwo zaś usiłuje zjednoczyć dotychczas bierną masę gminu rycerskiego; opornymi okazali się zwłaszcza rycerze wielkopolscy. Król usiłuje stworzyć sobie o-pareie wśród możnych krakowskich przez dary i ekspektatywy. Dla urzeczywistnienia planu zapewnienia tronu jednej z córek Ludwik zwołuje zjazd panów polskich; dla zupełnej swobody działania wybiera miasto pograniczne na stronie węgierskiej, Koszyce. Pierwsze Zgromadzenie odbyło się w r. 1373. Król za u-stępstwa udzielić chce ze swej strony ustępstw podatkowych. Warunki zewnętrzne wydawały się bardzo korzystne dla króla. Król bowiem rozkazał pobrać poradlne, po 6 szkojców z łanu („Mon. Pol. hist.“ II, 663), oraz po jednej mierze żyta i jednej owsa. W kraju wybuchło niezadowolenie, król więc mógł się spodziewać, że na tej drodze uzyska pożądaną zgodę co do praw swych córek. Pomimo to baronowie i rycerstwo nie ustąpili i tylko od miast udało się wydobyć zgodę, ale z miastami była sprawa lżejsza, gdyż utraciły one swe dawniejsze znaczenie, a przytem przywilej budziński zapewnił królowi więcej praw w stosunku do nich, niż do innych warstw społecznych. Miasta uznały prawa Ludwika i jego następców obojga pici {utriusque sexus) („Kod Wielk.“ «Ns 1 689, 1690). W roku następnym król znowu zwołał zebranie do Koszyc. Panowie małopolscy zgadzają się wreszcie na żądania króla, zwłaszcza czynną pomoc okazali: Zawisza, późniejszy biskup krakowski i jego krewni, największy opór stawiło rycerstwo wielkopolskie. Zamknięciem w mieście zmuszono opornych do zgody. Rycerstwo ze wstydem (satis pudorose) zgadza się złożyć hołd na wierność córkom króla, wstydzili się bowiem, że im będą kobiety panowały“ i o-trzymuje w nagrodę uroczysty przywilej, który miał zastąpić wszystkie dawniejsze. Nowy przywilej nosi datę 17 września 1374 r. („Mon. Pol. hist.“ II, 710, 711).—4) Tekst przywileju K-go. Tekst przywileju zachował się w dwóch redakcyach: jedna według oryginału w arch. Czartoryskich w Krakowie, drukowany w „Kod. Wielk.“ III, 425 J\® 1 709, druga — wydana

suas

vilegium continet“. naprowadza na wniosek, że pierwsza jest autentykiem przywileju, zaś druga — została wydaną nie z oryginału, lecz z późniejszego dość nienorządnego odpisu. Jest-to zrozumiałe, gdyż późniejsze przywileje zastąpiły całkowicie przywilej K-ski, a kiedy było potrzeba, tego tekstu do statutu Łaskiego, przygotowano go byle jak. Wobec tego przy badaniu należy uwzględniać tylko pierwszą. — 5) Treść przywileju i jego znaczenie. Postanowienia tego przywileju mogą być sprowadzone do następujących punktów: 1) poprzednie postanowienie co do praw do tronu tylko potomków męskich zostają ska-zgodą i wolą (consensu et voluntate) baronów, rycerzy i szlachty; uznano natomiast dla braku męskich potomków prawa linii żeńskiej. Monarchą Polski będzie to z dzieci królewskich, które przeznaczy Ludwik na tron tego królestwa lub kogo wybiorą obie królowe, starsza i młodsza Elżbieta. Baronowie, szlachta, panowie, mieszczanie i wszyscy mieszkańcy zgodnie z zobowiązaniem hołdowniczem mają uznać, wybraną osobę za prawdziwego monarchę i następcę. W razie śmierci przeznaczonego do objęcia dziedzictwa następny członek rodziny zajmuje jego miejsce, przyczem prawa do tronu przechodzą tylko na potomków w linii prostej faktycznie panującego w Polsce. Moc podstawowa tego artykułu polega stąpieniu praw dziedzicznych przez prawo, wypływające z umowy, jako ze źródła, oraz przez zmianę dawnego osobistego usunięcia kobiet od tronu nadaniem im absolutnych do niego praw. 2) król obowiązuje się nie uszczuplać granic państwa, raczej rozszerzać je, stosownie do przysięgi koronacyjnej. 3) król zwalnia całą ludność ziemską (baronów i rycerstwo) od wszystkich podatków i osobistych posług (col-lectis, dacionibus, constitutionibus, exactiombas sice tributis, ab omnibus servions, vexacioni-bus, angariis et perangariis in rebus et in per-sonis), za wyjątkiem opłaty 2 groszy z łanu i służby wojennej dla obrony państwa od wrogów.— To zwolnienie było właśnie ceną, za którą król uzyskał zgodę stanów dla swoich projektów. Tę myśl wyraża tekst, który głosi: „ponieważ szlachta królestwa uczuwa względem nas szczególną miłość i przyjmuje na tron nawet nasze potomstwo płci żeńskiej, jak gdyby męskiej, więc my za zasługi ich, wierną służbę i wolę uważamy, że należy ich wynagrodzić“. Szło tu głównie o tę „wolę“, o zgodę na przyjęcie córy królewskiej, gdyż służb Polacy Ludwikowi nie okazali do tej pory. Uwolnienie po-

legało na unicestwieniu ostatniego śladu królewskich praw poradlnego, ale in signum sum-mi dominii et in recognitionem coronae kraj o-bowiązuje się do płacenia 2 gr. z łanu. W rzeczywistości podatek ten pobierano nie od właścicieli ziemskich ale od ich włościan, osiadłych na prawie polskiem czy nieinieckiem z łanu albo źrebią (de quolibet manso vel sorte lo-catis et possesiis—zdaje się należy w|ten właśnie sposób tłomaczyć). Należy składać pieniądze około św. Marcina (11 listopada) w monecie polskich groszy, których 48 sztuk idzie na jedną grzywnę (marca). Ograniczenie to nie dotyczyło kleru, w stosuuku do którego król i nadal korzystał ze swych praw, przy-czem pobory nieraz sięgały do 24 gr. („Mon. Pol. Hist.“ II, 682). 4) W razie wyprawy poza granice państwa na królu ciąży obowiązek zwrócenia rycerzom wszystkich wydatków i wynagrodzenia ich za jeństwo. Ma to mieć miejsce czy król sam prowadzi wojsko, czy też kiedy wyprawa odbywa się nie pod jego dowództwem. 5) Naprawa danych zamków w czasie pokoju jest obowiązkiem królewskiego burgrabiego, w czasie wojny mieszkańcy pogranicznych o-kręgów (districtus) mają pomagać w ich zachowaniu i odnawianiu. Z dawnego obowiązku ludności pozostały tylko nieliczne ślady, a przy-tem zachowały się tylko na kresach i w określonym czasie discordiarum, zaś jako stały o-bowiązek przeszły od ludności na królewskiego urzędnika. 6) Jeżeli dla obrony lub korzyści państwa okaże się koniecznem zbudowanie zamku nowego, to o ile to zajdzie za radą i zgodą (de eonsilio et consensu) baronów, zmuszeni są eidem regni proeeres do pomagania przy budowie; o ile król zdecydował takową budowę bez wiadomości i rady nobilium et procerum, musi ją wykonać na swój koszt. Królewska rada nie zapomniała więc o prawnym zabezpieczeniu swego przeważającego stanowiska, ujmując w przepis prawa praktykę czasów ubiegłych, stanowi jako zasadę, że brak zgody z jej strony uwalnia kraj cały od spółdziałania zamysłom królewskim. Rada występuje więc i prawnie jako przedstawicielka całego kraju, wzgl. dygnitarzy i wielmożów. 7) Wszystkie dożywotnie dostojeństwa i godności ziemskie, jako to wojewody, kasztelana, sędziego, podkomorzego i inne, nie będą udzielane cudzoziemcom (hospitibus, extraneis), lecz tylko miejscowej ludności ze szlachty tej ziemi, w której urząd będzie wakował. Wszystkie te godności, jak i urzędy (officia), nadal korzystać będą ze wszystkich przywilejów, jakich zażywały za Władysława i Kazimierza. Artykuł 'ten miał na cęlu zabezpieczenie wyższych godności od zakusów magnatów węgierskich, oraz nadawał partykularyzmowi, który się rozwinął z ustroju dzielnicowego, trwałą pokrywę prawa. 8) Król nie będzie mianował starostą w Polsce cudzoziemca, pana, rycerza, lub człowieka innego

Wielka Encykl. Po»sz. Ilnstr. Zesz. 308a. Tom XXXIX.

stanu, lecz tylko rodowitego Polaka, za wyjątkiem potomków krwi książęcej, którym również nie będzie wolno dzierżyć zamków. Powyższa zasada wywołała i niniejszy artykuł. Pewne wątpliwości wzbudza tylko ostatnia jego część; można przypuszczać, że tu społeczeństwo występuje do walki z Opolczykiem, ale również, że król stara się zasłonić od możliwych zamachów ze strony wnuka Kazimierzo-wego, księcia Dobrzyńskiego Kazimierza. 9) Grodami i miastami, do których przywiązane są urzędy administracyjne i sądowe (honores et judiciales sedes), będzie król rozporządzał tylko na rzecz ziemian królestwa, co do pozostałych korzysta z prawa dowolnego rozporządzania. Prawo dzieli wyraźnie administracyę na ziemską i królewską, stawiając granice władzy królewskiej. Do pierwszej kategoryi należało 24 głównych grodów: w ziemi Krakowskiej—Kraków, Biecz, Sącz, Wiślica, Wojnicz; Sandomierskiej—Sandomierz, Zawichost, Lublin, Sieciechów, Łuków, Radom; Łęczyckiej—Łęczyca; Sieradzkiej — Sieradz, Piotrków; Kujawskiej —Brześć, Kruszwica, Włocławek; Wielkopolskiej—Poznań, Międzyrzecz, Zbąszyń, Kalisz, Nakło, Konin i Pyzdry. W ten sposób były reprezentowane wszystkie sześć dzielnic, z których się państwo składało. —10) Dzierżawcy i burgrabiowie zamków mają odpowiadać przed starostą, sędziami i podsędkami na równi z innemi osobami szlachetnego i nieszlachetnego pochodzenia, za wyłączeniem z tych spraw, które pociągają karę śmierci i które podlegają specyalnemu (specialiter), królewskiemu sądowi. W sądownictwie zatwierdza król również podział na dwie sfery: wyłącznie królewskie sądownictwo—karne, i ogólne sądownictwo, przyczem jako powszechną zasadę — wprowadzono powszechną odpowiedzialność przed sądami zwykłemi, co zapożyczono ze statutu wielkopolskiego (art. 35 wyd. Hubego). 11) Król obowiązuje się nie urządzać stacyi w dobrach baronów, rycerzy, szlachty i innych poddanych wbrew ich woli. jak również wymagać czegokolwiek z tego powodu, a w razie, gdy zmuszony będzie urządzić stacyę, za wszystko zapłaci suis sumptibus et pecunia. Artykuł ten wzięto z przywileju budzińskiego bez wzmiankowania jednak kleru. —12) Król obiecuje zachować wszystkich baronów, wielmożów, szlachtę, miasta, miasteczka, folwarki i ziemie ich, jak również ich ludzi i kmieci przy wolnościach i nie będzie nakładał ciężarów wbrew ich woli.—13) Skasowano wszystkie poprzednie akty, dokumenty i t. p., zawarte między królem a baronami i szlachtą królestwa, które wyłączały pośrednio lub bezpośrednio córy królewskie od objęcia tronu.—Jeżeli Smolka („Mieszko stary i jego wiek“, XX) powiada, że przywilej K-i nie wprowadził nic albo bardzo mało nowego, Korona bowiem już do tej chwili pozbawioną była wszystkich prerogatyw za wyjątkiem poradlnego, te-

ictwem

M. Han.

_ Jf® \ V.

o-

raz usunięto i poradlne—to mieści się w tych słowach tylko drobna część prawdy. Przywilej nowych zdobyczy faktycznych nie przyniósł, ale przyniósł ważną bardzo zmianę w życiu państwowem. To, co dotychczas było tylko wyrazem faktu, było oparte jedynie i wyłącznie na ustosunkowaniu sił społecznych otrzymuje skończoną formę prawną. Zbliżeni jednością interesów i celów ludzie, którzy otrzymywali każdy z osobna nadania, zaczynają się łączyć razem w stosunku do księcia i wyodrębniać w stosunku do innych warstw. Ostatecznie warstwy się zamykają faktycznie, a jako zewnętrzna forma, w której się to zamknięcie wyraża, wystąpić musi akt prawa, przywilej już nie na rzecz jednostek, ale całego stanu. Takim przywilejem jest K-i. Ogarnia on w jedną całość baronów i rycerzy, orzekając pełnię prawa własności co do ich dóbr, zastrzega dla księcia tylko służbę wojskową wewnętrzną i dwa grosze z łanu, ale i ten podatek dotyczy nie osoby, lecz ziemi, która doń należy. Jeżeli dawniej i kler brano pod uwagę, jest on obecnie zupełnie pominięty. W stanowym przywileju może być mowa tylko o tych, którzy zostają przezeń objęci. Stokroć ważniejszą jest zmiana, jaka zachodzi w ustroju państwowym. W kwestyi dziedziczenia tronu wprowadzono zupełnie nową zasadę, przełamano dawny porządek, przyznając prawa do tronu nie tylko męskim, lecz i żeńskim członkom rodziny. Ustrój polityczny uległ tym samym przeobrażeniom, co i społeczny. Zamiast dawnego nieokreślonego przez prawo stanu rzeczy—wprowadza się obecnie ścisłe i dokładne sformułowanie, praktykę przyobleka się w trwałą formę prawa. Rozdział pomiędzy admimstracyą królewską a ziemską, pomiędzy sądów królewskiem a ogólnem, zasada partykularyzmu w sprawowaniu urzędów, ograniczenie władzy królewskiej w rozporządzaniu godnościami, wreszcie udział społeczeństwa w sprawach zarządu zyskuje taką formę, przyczem — było to usankcyonowanie przywileju możnowładztwa. Jestto pierwsze powszechne uprawnienie stosunków faktycznych. Akt K-i jest zamknięciem i sformułowaniem jednego okresu, a rozpoczęciem nowego. Czasy wrzenia minęły, nastał czas prawnego formułowania życia. Życie się jednak nie zatrzymuje. Występują coraz tonowe zjawiska, nowe ustosunkowanie sił, prawo musi się do nich stosować, nie traci jednak ten rozwój swej ciągłości. 6) Literatura.

C ar o „Geschichte Polens“ (II, 386—391), S z aj-nocha „Jadwiga i Jagiełło“ (I, 105 i in.); Potkański „Daty zjazdów koszyckich“ (1900); Piekosiński „Wiece, sejmiki, sejmy i przywileje ziemskie w Polsce w śred.“ (Rozpr. Akad.

t. 39); Balzer „O następstwie tronu w Polsce“ (cz. I); „Sprawa następstwa po Kazimierzu W. na tle piastowskiego prawa dziedziczenia“ (Rozpr. Ak. t. 36); P a w i ń ski „Sejmiki ziem- !

skie“ (1895); Prochaska „Geneza i rozwój parlamentaryzmu za pierwszych Jagiellonów“, (Rozpr. Ak. t. 38); Bobrzyński „O ustawodawstwie nieszawskiem“, 1874; K u t rz e ba „Hi-storya ustroju Polski w zarysie“ 1905.

Koszyczek J an, bakałarz akademii krak., ob. Jan z Koszyczek.

Koszyczek (Calathium) w botanice jedna z postaci kwiatostanów (ob.) groniastych czyli nieskończonych. K. składa się z licznych, bezszypułkowych kwiatów w zbitej masie osadzonych na skróconej i rozszerzonej osi kwiatowej. Ta tworzy tutaj rodzaj stożka, z którego podstawy, czyli z tak zw. osadnika (receptaculum) wyrastają kwiatki; wszystkie kwiaty K-ka razem wzięte otacza wspólna pokrywa (involucrum commune) z jednego lub kilku szeregów liści utworzona. Liście te postacią a często i barwą (np. u Carlina, Heli-chrysum) różnią się od reszty liści. Służą one za ochronę K-a, a gdy są jaskrawo zabarwione podnoszą jego wygląd okazały. Ugrupowanie kwiatów w K-ach należy w świecie ro-ślinnein do bardzo rozpowszechnionych. Istnieje ono u słonecznika, ostu, bławatka, rumianku, jastruni, jednem słowem w całej obszernej rodzinie Złożonych ( Compositae), a także i u Szczeciowatych (Dipsaceae), np. u skabiozy. K-i tych roślin, zwane w powszed-niem życiu kwiatami, już starożytni uważali za zbiór drobnych kwiatków i porównywali do rzeczypospolitej ludzkiej. W klasie jednoli-

M/L

pmlp

Fig, 44. «—Koszyczek łopucha (Lappa major), złożony z samych rurkowatych kwiateezków; b koszyczek rumianku (Matricaria chamomilla), złożony z kwiatków środkowych rurkowatych i brzeżnych języczkowych.— (Przekroje poprzeczne).

ściennych jedynie w drobnej, amerykańskiej rodzinie Eriocauleae istnieją kwiatostany podobne do K-a. K. trzeba uważać za najdoskonalszą postać kwiatostanów wogóle, ponieważ przystosowanie pędu kwiatonożnego do celów rozrodczych wyraziło się tu najwybitniej. Za dowód tego może służyć budowa samego K-a. Silnie rozrastająca się wierzchołkowa część osi kwiatonośnej umożebnia pomieszczenie znacznej ilości kwiatków na stosunkowo bardzo małej przestrzeni, co znakomicie ułatwia sprawy

zapylania przez owady, ponieważ: 1) pojedyń- południowo-amerykańskich złożonych Mutisicae-cze, mało wyraźne kwiaty, łączą się w K-u \ U jednych roślin cały K. składa się z kwiat-w całość, już zdaleka, rzucającą się w oczy . ków tego samego typu, a więc z samych rurko-2) Jeden owad dostaje się odrazu na znaczną j watych (oset), lub też z samych języczkowa-ilość kwiatów i w ten sposób może zapylić : tych (mlecz). U innych znowu gatunków istnie-znaczną ilość słupków. Naturalnie, że w budowie szczegółowej K-ów zachodzą różnice, dotyczące różnych części jego, a więc osadnika, kwiatków i okrywy, Służą one w systematyce do charakterystyki rodzajów i gatunków. Co się tyczy osadnika, to może on być: 1) płaski (receptaculum planum), jak np. u słonecznika, 2) wklęsły (v. ConcavUm) u Carlina 3) wypukły, półkulisty (r.

ją w K-u kwiaty dwóch rodzajów: brzeżne, ję-zyczkowate, zwane tutaj p romienistemi (fl. radiati)’ i środkowe, .rurkowate (//. dis-coidei). Takie ₅ K-i posiada np. słonecznik, rumianek. Promieniste kwiatki oczywiście jeszcze zwiększają okazałość całego K-a, tembar-dziej, że bardzo często posiadają inne zabarwienie (np. u rumianku) niż środkowe. Co się tyczy okrywy, to listki jej bywają nie zielone a innego, np. białego, żółtego lub czerwonego koloru. Niekiedy wierzchołki listków okrywowych wydłużają się w kolce, np. u ostu (Carduus nutans), lub niektórych gatunków bławatków, chroniąc w ten sposób cały K. od mechanicznych uszkodzeń ze strony zwierząt. Jako odmiany zwykłego K-a uważać trzeba mięsiste kwiatostany niektórych pokrzywowatych i figowatych. Rozrastanie osadnika kwiato-\ J wego nie kończy się tutaj z rozkwitnięciem K-ka, a trwa dalej po zapłodnieniu kwiatów i w czasie dojrzewania owoców, skutkiem czego te są pogrążone w miękiej tkance osadnika. U pokrzywowatych z rodzaju Dorstenia osadnik przybiera postać grubej płytki i tworzy t. zw. p i r o ż e k ( Goenanthium, hypanthodium). U figi jadalnej (Ficus Gariea) brzegi z takiego zmięśniałego kwiatostanu zaginają się bardzo wcześnie ku wnętrzu, przez co powstaje kubeczkowaty zbiornik, we wnętrzu którego mieszczą się kwiatki, a potem owocki. Dojrzały owoc figi przedstawia właśnie taki zmięśnia-ły, kubeczkowaty kwiatostan, wypełniające zaś wnętrze figi ziarnka są to owocki, powstałe z kwiatków, wyrastających ze dna i boków zbiornika. Niektórzy botanicy zaliczają K. do typu główki (capitulum)—kwiatostanu, również groniastego, składającego się z b. mało zgrubiałej osi kwiatowej, z której wierzchołka gęsto obok siebie wyrastają kwiatki. Ułożenie kwiató <v w główkę napotyka się u wielu motylkowych, np. u koniczyny, luoerny. Zaliczanie jednak K-a do typu główki usprawiedliwić się nie da, albowiem brak tutaj właśnie owego rozrastania się wierzchołkowej części pędu rodzajnego w szeroki osadnik, brak również i listków stanowiących okrywę wspólną, brak jednem słowem cech stanowiących charakterystyczną właściwość K-a w porównaniu z innerni do niego podobnemi kwiatostanami.

Convexum)—VL przymiotna (Érigeron), 4) stożkowa ty (r, conicum)-u rumianku (Matri~

i;

fl

ÉHÉ

r' A.lMt ¹

Fig. 45. Koszyczki mniszka pospolitego (Taraxacum ofic.) utworzone z samych języczkowych kwiateczków.

■T. Trz.

Koszykarstwo. 1) Okres pierwotny. K-stwo należy do liczby tych kunsztów, o których z całą słusznością można powiedzieć, że cywilizacya zubożyła je i podkopała. Otis T. Mason wmonografii swojej, poświęconej K-stwu wśród Indyan Ameryki północnej oświadcza, iż dosięga ono najwyższego rozkwitu w okresie

caria Ghamomilla). Następnie rozróżniają jeszcze osadnik 5) pełny lub pusty wewnątrz (r. cavum) 6) d z i u r k o w a ty (r. scro-biculatum) —z wklęsłemi zagłębieniami, np. u popłochu (Onopordon Acanthium) 7) nagi (r. nudum) lub 8) pokryty łuskami albo włoskami (r. paleaceum setosum), np. u rumianku psiego (Anthemis cotula). Owe łuski wzgl. włoski są to szczątkowe przykwiatki, które dla kwiatków, zebranych w K. przestały, być potrzebnemi. Co się tyczy kwiateczków, tworzących K., to posiadają one zawsze koronę zrosło-płatkową o promienistej lub bocznej symetryi. W pierwszym wypadku mamy rurkowatą, w drugim — języczkowa tą koronę (flores ligulati), np. u mlecza pospol., U cykoryi, lub rzadziej wargową np. w grupie

L. K.

dzikości i barbarzyństwa, zaczęło zaś upadać pod wpływem cywilizacyi, a przynajmniej ustępować miejsca kunsztom, które z siebie wyłoniło: garncarstwu i tkactwu. I nie dziw: za dzikości i barbarzyństwa koszyk spełniał wielorakie zadanie: był nietylko koszem, ale kufrem, torbą, naczyniem; pleciono robotą koszykarską maty, służące za posłanie lub zastępujące tkaninę późniejszą. Artyzm, który dzisiaj obrócono na nadanie tkaninom barw i wzorów, wysilał się na to, aby przyozdobić wyroby koszykarskie, a do tego służyły zarówno przeplatanki urozmaicone co do swojej grubości, jak zabarwione różnemi farbami. Na koszykach afrykańskich i amerykańskich ukazują się prócz wzorów geometrycznych figury zwierząt, wyróżniające się od tła właściwego odmienną barwą. Kształty wyrobów koszykarskich są jeszcze rozmaitsze: są wyroby, mające postać garnków z pokrywą, butelek, torebek, a stosownie do swego zadania są plecione z odmiennych materyałów. K., doskonaląc się, powoli prowadziło do własnego upadku: z jednej strony w miarę posługiwania się miększym materyałem, wydało z siebie tkactwo i tern samem nietylko uniemożliwiło dalszy postęp swój w tym kierunku, lecz nawet odrazu samo zamarło prawie. Z drugiej strony, oblepianie koszyków gliną doprowadziło do odkrycia kunsztu garncarskiego, i znowu K-stwo zostało powstrzy-wane w swoim rozwoju. Jedynie kapelusznic-two koszykarskie pozostało częściowo w dawnej świetności. Jednak dawne zdobnictwo K-skie długo przetrwało w swoich wątkach pierwotnych w zdobnictwie pierwotnem garncarskiem, i nawet linie faliste, spostrzegane dotychczas na wyrobach garncarstwa wioskowego, są puścizną po owych czasach, gdy wewnętrzne rusztowanie koszykowe, które oblepiano gliną, ażeby po spaleniu drwa otrzymać garnek, odciskało swoje kształty na plastycznej glinie. Z opracowań, poświęconych koszykarstwu pierwotnemu, zasługuje na uwagę praca Otisa T. Masona „Basket-work of the North American Aborigines“ (Waszyngton 1890, fundacya Smith-sońska).

2) K-stwo stanowi odrębną gałąź przemysłu, a także miewa zastosowanie jako przemysł domowy. Do robót koszykarskich stoso: wnie do ich przeznaczenia używane są różne rośliny, bądź krajowe, bądź zagraniczne, jako to: wierzba koszykarska, kilka gatunków drzew i krzewów dziko u nas rosnących, liście palmowe, tak zwane niewłaściwie trzciny bambusowe, słoma, sitowie i trzciny krajowe, pewne trawy zwane Esparto. Z wierzb używane są w K-ie a) wierzba migdałolistna, krzew dochodzący do 4 metr. wysokości, b) wierzba wi-klasta zwana pospolicie wierzbą koszykarską, c) wierzba czerwona, wyrasta krzaczasto na wysokości 2 mtr., d) wierzba złota, e)wierz-bołóż-Iwa, dalej wierzba palmowa, wierzba kozia, używana do pospolitszych wyrobów i t. d. Prócz tego znajdują się w kraju naszym jeszcze inne krzewy, choć znacznie gorsze od wierzby, które służyć mogą do robót koszykarskich zwłaszcza ordynarniejszych jako to: swidwa (cornus sanguined), horodomina (vilensnum lau-dana) szakłak kruszyna (rhamnus frangula), leszczyna, czeremcha, sokora czyli czarna topola, topola srebrzysta i włoska. Z innych materyałów używanych w K-ie wymienić należy: różne gatunki palm, których liście są bardzo przydatne w K ie, zwłaszcza liście palmy daktylowej nader cenione przez koszykarzy francuskich i używane do ozdobnych plecionek, dalej trzcina tak zwana hiszpańska, należąca do rodziny znanej Calamus, rośnie na Borneo, Sumatrze, Jawie i t d. Trawa zwana „Esparto“ rośnie dziko w Hiszpanii, Algierze, Ameryce północnej i t. d. W K-ie wierzba ma najwięcej zastosowania. Pręty jedno lub dwuletnie ścina się, wiąże w snopki i tak pozostawia na wolnem powietrzu do 10 dni, następnie przechowuje się je w szopie zamkniętej, zakopując dolny gruby koniec w ziemię. Pręty używane są bądź surowe, bądź okoronowane. Okopywanie może odbywać się w zimie lub na wiosnę. W zimie odbywa się to w ten sposób, że snopy ustawia się w izbie i zanurza końce grubsze w wodzie przez dni dziesięć, wskutek czego następuje krążenie soków, poczem rozpoczyna się obłupywanie kory. — Okorowanie wiosenne polega na zanurzeniu snopów w wodzie bieżącej przez dni 15, poczem ściąga się korę, ale z całej długości, bacząc, aby nie skaleczyć miazgi drzewnej, wszelkiego przeto skrobania stanowczo się tu unika. Do okorowania używa się widełek drewnianych, przez które robotnik przeciąga pręty i korę popękaną na całej długości podaje robotnikowi następnemu. Ten palcami ostrożnie obłuskuje korę, poczem obnażone pręty układa na ramie ru-sztowatej, zbitej z łat, następnie suszy je, a w końcu sortuje. Pręty okoronowane mogą być albo w całości użyte do robót grubszych, albo też połupane na paski różnej szerokości i grubości, a wtedy służą do wyplatania delikatniejszych koszy. Łupanie odbywa się za-pomocą noża, zaopatrzonego ostrzem w kształcie X w razie, gdy pręt połupany ma być na 4 części, lub w kształcie Y, jeżeli na 3 części. Teraz połupane paski wyrównywa się, co dokonywa się zapomocą noża stale osadzonego, ponad którym przesuwa się pasek, w celu zrównania grubości. Oprócz tego należy zrównać szerokość paska, co odbywa się przez przesuwanie go pomiędzy dwoma nożami, ustawione-mi równolegle do siebie i dającemi się w razie potrzeby zbliżać i oddalać. Roboty koszykarskie bywają często barwione, aby zaś paski farby dobrze przyjmowały, należy je zanurzyć w wodzie, a następnie powoli wysuszyć. Istnieje tysiące odmian kształtów i ułożenia plecionki,

Koszykowata, a właściwiejkab łąko wata linia, jest to linia krzywa płaska, złożona z łuków, we, a mianowicie: część nadającą kształt robo- koła, wychodzących jeden z drugiego—wogóle cie i stanowiącą niejako skielet kosza i ple- jest ona podobna do elipsy. Punktów środko-cionkę, wypełniającą ściany czyli przestrzeń wych, służących do nakreślenia tejże linii, mo-pomiędzy skieletem. Koszykarze używają zwy- że być kilkanaście, ilość ich jest nieparzysta, kle przy robocie trzech przyrządów pomocniczych: najmniej bywa trzy, najwięcej jedenaście.

1) kabłąki okrągłe, owalne, jajowate itp., są to Istnieje wiele sposobów kreślenia takich linij, odpowiednio wygięte obręcze wierzbowe lub jeden z nich jest następujący: Jeżeli dane są leszczynowe, służące do zachowania żąda- dwie osie AB i GB, fig. 46,. które przepalanych kształtów i wymiarów koszów; 2) osada, jest to rama złożona z prętów leszczynowych, przedstawiająca dokładnie żądany kształt i wielkość kosza; 3) model. Więcej skomplikowane kosze wymagają osobnych modeli, które wyrabia się z drzewa lekkiego (lipa, topola, osika). Modele te składają się z kilku części połączonych razem klinami lub śrubami. Po skończeniu dna koszykarz wkłada model i podług niego oplata ściany, a po skończonej robocie rozkłada ów model i wyjmuje go. K. odznacza się rozmaitością wyrobów: artykuły codziennej potrzeby, przedmioty do celów przemysłowych, meble, wózki, fraszki i ozdoby buduarowe stanowią zakres pracy koszykarskiej.

tak, że prawie niepodobna przedstawić jakąś I mar 1882); Andes „Handbuch für Korbflechter“ właściwą teoryę K-a, tu można tylko przedsta- (Wiedeń 1887).    M-H-

wić gotowe wzory. Wogóle jednak w każdym koszyku rozróżnić można dwie części składo-

X'

/ CA

x'

ye.

Jl

Fig. 46. Koszykowata linia.

Od pewnego czasu coraz więcej wchodzą w u-

F' kre-

LAM i

PT

M. H.

ki ręczne, owocowe, meble koszykowe i t. p. K-a zaś ozdobnego, tj. wyrobu szyfonierek, bombonierek-koszyków na kwiaty dotąd nikt u nas nie prowadzi. Dość pomyślne wyniki na polu przemysłu koszykarskiego otrzymano w Gali-cyi] dzięki zabiegom wydziału krajowego. Założono tam szkoły koszykarskie w Jaśle, w Dzikowie, w Czerwonej Woli, wskutek czego przemysł ten dziś już dosyć szeroko tam się rozwinął. Zagranicą powstały specyalne fabryki, zajmujące się wyłącznie wyrobem i dostawą meteryałów pomocniczych oraz maszyn, przyrządów i modeli używanych w K-ie. Liter. Fryderyk Afle „Vorlagen für Korbflechter“ (Weimar 1866); Brock mann „Handbuch für Korbflechter“ (Weimar 1866); Brockmann „Handbuch für Korb iu. Strohflechter“ (Wei-

J    J    J    J    J rzoue jest podług linii K-tej (ob.), stoso-

wane

niach płaskich w miejsce łuku kołowego, a także ze względu na wygląd jego estetyczny. Zaleca się je przy cienkich grubościach sklepienia, a także ze względu na stateczność. Kształt łuku K-go, zbliżony bywa bardziej do wypadkowej parć zwłaszcza wobec obciążenia, zwiększającego się zazwyczaj ku wezgłowiu. Sklepienia takie w wielu wypadkach stosowane bywają przy wiaduktach.    M- H

Koązyrski (Koszerski), przydomek jednej linii kniaziów Sanguszków, wygasłej w XVII wieku.    D-

Kości, gra w kości. Sześciany z kości słoniowej, kości, porfiru lub drzewa, na których sześciu ścianach liczby 1—6 są oznaczone przez

bywa szczególniej przy sklepie-

S. B.

A. G.

oczka lub punkty w takim porządku, iż dodając liczby ścianek przeciwległych wypadnie zawsze siedem. Dwa takie sześciany wyrzuca się z kubka na stół, większość oczek stanowi wygraną. Gra ta zwała się u nas k r e bs. Inny rodzaj gry w kości polegał na takichże sześcianach, lecz wierzchnie i dolne ściany nie miały żadnych znaków; boczne; jedno oczko, dwa, trzy i krzyżyk, czyli oznakę dziesięciu. Kto czterema kostkami takiemi rzucił większą liczbę, ten wygrał, kto mniejszą przegrał. Gdy cztery białe albo cztery krzyżyki padły same, bez żadnej jedności, przegrywał podwójnie. Gra w kości była znaną już w zamierzchłej starożytności. Znaleziono kostki w grobach egipskich; Rig-Veda wspomina o istnieniu tej gry i zapalczywości, z jaką w nią grano w Indyach; dowód istnienia jej w Grecy i znajdujemy u Homera, który nam opisuje w Odyssei grających w kości przed pałacem Ulissesa; podanie przypisuje wynalazek tej gry Palamedeso-wi, który żył za czasów wojny trojańskiej. U Rzymian używano do gry w kości (alea) kubków. Należy tu rozróżniać dwojaki rodzaj gry. W pierwszym (tali àatpà yaXot) sześcian posiadał tylko cztery liczby, mianowicie 1 i 6, 3 i 4. Używano czterech kostek, najlepszym rzutem był rzut Wenery, w którym się osiągało cztery liczby różne (1, 3, 4, 6); najgorszym był rzut psi (canis), w którym wyrzucano cztery asy. Drugi rodzaj gry (tesserae, xoßor) odpowiadał dokładnie naszemu krebsowi, który od niego pochodzi. Gra ta; hazardowa wcześnie bywała wbranianą, Grecy i Rzymianie przepadali jednak za nią i grali w ukryciu o olbrzymie sumy. Gra w kości była według Tacyta prawdziwą namiętnością Germanów; kiedy wszystko przegrali, rzucali na ostatnią kartę swą wolność osobistą. W Polsce wspominają o niej już pierwotne druki. Statut wiślicki z r. 1342 zabrania gry w kości jako szkodliwej i hazardowej. Statut Herburta mówi: „Aby szkodliwa gra kostek (albo w kostki) była wykorzeniona, przez którą częstokroć dobrzy ojcowie, dla występków synowskich, z dóbr swych bywają wypędzani“. Obowiązujące w Polsce później prawo saskie, przepisuje: „U kogo fałszywe kostki znajdują, ma być karan jako złodziej“. O namiętnej grze w kości wspomina Fabian Birkowski: „Siądą do stołu i zbiory swe krwawe na kostki rzucą i razem panami albo chudzinami będą“. U ludu są w użyciu proste kostki z nóżek cielęcych, okrągławe małe, w które grają, rzucając je na ziemię; sposób ich padnięcia płasko albo kan-tem, stanowi o wygranej lub przegranej.

Kości rozmięknienie, chotöba, ob. Oste-ońialacia.

Kością Józef, tłómacz polski. Wykładał język francuski naprzód w szkole szlacheckiej w Szawlach, a od roku 1845 w Wilkomierzu. Tłómączył i przerabiał głównie z francuskiego.

Ogłosił: „Napoleon na wyspie św. Heleny“, wyjątki z „Pamiętników Las-Cazase“, Gourgaud, Montholona, 0’Mera i Antomarki, z dodaniem wiadomości o osobach i niektórych miejscach w tern dziele wspomnianych, oraz o przeniesieniu zwłok Napoleona do Francyi (Wilno, 1841, 4 części); „Trzy wspomnienia o Napoleonie, czyli chwile z czasów konsulatu i cesarstwa, wypis z ksiąg gabinetowych, wydany w Paryżu, 1839, przekład z francuskiego“ (Wilno, 1840); „Pamiętnik sir Hudsona Lowe“, gubernatora wyspy św. Heleny, tyczący się pobytu Napoleona na tej wyspie, przekład z francuskiego (Wilno, 1890); „Rys życia Wellingtona i ostatnia chwila Talleyranda“, przez P. Capefigue, przekład z francuskiego (Wilno,

1841); „Filozof szwajcarski“, powieść prawdziwa, z angielskiego (Wilno); „Podróż do Rossyi południowej“, przez Gumba (Wilno).

Kościak ob. Kostniak.

Kościakiewicz Antoni (* dnia 23 maja r. 1809 w obwodzie Bialskim — f w Rive-de-Gier blisko r. 1883) wojskowy i lekarz. Do szkół uczęszczał w Biały i w Lublinie, a po ukończeniu ich wstąpił do wydziału lekarskiego w Warszawie. Po wybuchu listopadowym w r.

1830    opuścił ławę uniwersytecką, by wstąpić do wojska; z początku został podchorążym w gwardyi narodowej, ale już w styczniu roku

1831    przeniesiono go do 22-go pułku piechoty, gdzie wkrótce posunięto na podporucznika; następnie przeszedł do pułku 2-go piechoty, gdzie pełnił służbę adjutanta batalionowego; nakomec, Zasłużywszy sobie w boju na krzyż złoty „virtuti militari“, walczył w pułku 16-ym piechoty, z nim razem pod wodzą generała Rybińskiego (ob.), ustąpił z kraju rodzinnego w dniu 5 października r. 1831. Stanąwszy we Francyi, udał się w r. 1832 do Montpellier, aby tam dokończyć nauk lekarskich i w r. 1836, po obronieniu rozprawy „Essai sur l’hypochondrie“, został doktorem medycyny. W roku 1840 osiadł w Rive-de-Gier (dep. Loire) i do śmierci zajmował się tam wykonawstwem lekarskiem, używając wziętości oraz ciesząc się zaufaniem ogólnem. W r. 1848 pełnił służbę kapitańską w gwardyi narodowej tamtejszej, w roku zaś 1870, podczas wojny francusko-niemieckiej, mianowano go lekarzem starszym (chirurgien-major) tejże gwardyi. K., pisujący dość wiele po francusku i po hiszpańsku, pracami swemi lekarskieńii wyrobił sobie uznanie kolegów szerokie i wskutek tego wiele towarzystw uczonych zaszczyciło go przyjęciem do grona swego. Był tedy członkiem towarzystwa lekarsko-chirurgicznego w Montpellier; to w. lek. w Zurychu, Akademii chirurgicznej w Madrycie, oraz Akademii umiejętności w tejże stolicy, akademii umiejętności sabaudzkiej, akademii lekarsko-chirurgicznej w Sara-gossie i takichże akademij w Walencyi i w Pa-lermie, dalej akademii pedagogicznej w Pary-

żu, Instytutu lekarskiego w Walencyi, towarzystw naukowych w Angers, Bordeaux, Bru-kselli, Brügges, Chambéry, Erlangen, Gandawie, Krakowie, Lizbonie, Malines, Marsylii, r Monachium, Nancy, Tours, Tuluzie, Saint-Étienne, Wilnie i Xeres de la Frontera. Spis Prac K-a znajduje się w „Słowniku lekarzów pols.“ S. Kośmińskiego (str. 226) z pośród nich, jako mogące zająć ogół szerszy, tu przytaczamy: „Souvenirs de l’émigration polonaise“ (Lyon 1858, w 12-e, str. XII i 275); „Discours flunèbre prononcé sur la tombe de Valentin Louis, officier de l’armée polonaise de 1831 le 25 mai 1872, au cimetière de la Madeleine à la Guillotière (Lyon)“ (Rive-de-Gier 1872 w 8-e, str. 4) i „Notes ₍ sur Cracovie et son Université etc.“ (Saint-Étienne 1873, w 8-e, str. 16).—Por. L. Gąsiorowskiego „Zbiór wiad. do hist, sztuki lek. w Polsce“ ft. III,

D-r J F.

H. G e.

1791 r.).

Kościan, miasto przy kolei żelaznej w W. Księstwie Poznańskiem, od wieków stolica pow. Kościańskiego, wymit nionego w dyplomatach z lat

str. 634 i t. IV, str. 168).

Kościałkowska Zyndram (Wilhelmina), współczesna powieściopisarka polska pisywała pod pseudonimem Wili; najbardziej celuje w obrazkach z życia ludu. Ża powiastki ludowe uzyskała nagrody na dwóch Ostatnich konkursach „Gazety świątecznej“. Prócz tego wydała parę tomów utworów beletrystycznych, jak: „W półcieniu, opowiadania i obrazki“ (Warszawa, 1885); „Jedna z wielu“ (Warszawa 1903); „Obrazki“ (1904) i inne. Prócz tego K. jest autorką studyów historyczno-literackich o Ignacym Chodźce („Ateneum“, 1882 tom I—II), n aj gruntowniej sza rzecz, jaką w tym przedmiocie napisano, i o Ludwiku Kondratowiczu; tłómaczyła też tom nowel Bret-Harta.

Kościałkowski Tadeusz, starosta czotyr-ski, poseł wiłkomierski na Sejm Czteroletni. Należał do naj czynniej szych posłów, liczne jego mowy znaleźć można w „Zbiorze mów mia-nych w czasie sejmu czteroletniego“. Osobno wydał: „Głos na sessyi piątej dnia 30 sierpnia“ (Warszawa 1776); „Głos na sessyi sejm. d. 16 maja 1781 miany“ (Warszawa); „Głos nazajutrz odbywany“ (tamże 1788); „Głos na sessyi sejm. 3 marca“ (tamże 1789); „Toż dn. 12 marca“ (tamże 1789); „Toż w październiku“ (tamże, 1789); „Toż 16 sierpnia 1790“ (tamże); „Toż 13 września 1790 r.“; „Toż 7 lutego 1791“; Toż . 10 maja 1791 r.; 20 września 1791; 6 grudnia 1791; 27 styczna 1792; 30 sierpnia 1792; toż na sejmie ordynaryjnym 31 sierpnia 1776 r.; Toż na sessyi 2 września 1776; Toż

6    września 1776; Toż. 20 wrześria 1776; Toż

7    października 1776; Toż na sessyi małopol

skiej d. 14 paźdz. 1788; Toż na sessyi sejm. 15 paźdz. 1776; Toż 6 grudnia 1788; Toż 26 kwietnia 1790; Toż 8 stycznia 1789; „Wotowa-nie K. dnia 7 stycznia 1791    r.“ (Warszawa

S. B.

1312 i 1337 („Kodeks Wielkopolski“ nr. 922, 1169). W mieście K-e wydano rozmaite przywileje: 6 czerwca r. 1296 Władysław Łokietek, a 24 czerwca r. 1298 Henryk, książę głogowski („K. W.“ nr. 749, 787, 788). Od czasów tegoż Henryka K- z powiatem pozostawał pod rządami książąt śląskich, odzyskał je zaś Kazimierz W. Zamek K-i wymieniają dyplomaty z r. 1305 i 1312 (K. W. 893, 952). W nim rezydowali burgrabiowie. Takimi byli r. 1312 Borko (K. W. nr. 893), r. 1359 Przecław z Guł-tów, kasztelan poznański (K. W, nr. 2051), r. 1387 Tomisław, kasztelan żoński (K. W. nr.

1860), w tymże zaś roku nazywa się Bartosz z Wysemburga, wojewoda poznański, „tutor Gostensis“ (K. W. nr. 1866).—W XIV wieku posiadali tu rycerze św. Jana Jerozolimskiego komendę. D. 17 stycznia r. 1356 pozwala brat Jan, komtur domu i rektor kościoła kościańskiego zakonu św. Jana niejakiemuś Helyngowi lokować posiadłość zakonną Widziszewo na prawie niemieckiem (K. W. nr. 1335). W r. 1385 dn. 15 grudnia zastawiła królowa Jadwiga za pewną sumę swe miasto K. Dobrogostowi, biskupowi poznańskiemu, oraz Janowi, Niemirze i A-brahamowi z Nowegodworu (K. W. ur. 1840).— Kościół parafialny wspomina dyplomat z roku 1387 (K. W. nr. 1860), w którym pomiędzy innymi wymieniony Zygfryd, wójt kościański. Wedle współczesnych ksiąg ziemskich byli właściciele Ponina dziedzicznymi wójtami K-mi. W K-e odbywały się sądy królewskie (K. W. nr. 1977, 1987). W r. 1655 zajęli miasto Szwedzi. Wypędził ich stąd dzielny Krzysztof Żegocki, starosta babimostski, ale przy tej sposobności spalili miasto i zamek do szczętu, o czem wspomina lustracya starostwa kościańskiego z r. 1661 i przywilej Jana Kazimierza z 12 czerwca r. 1662, którym potwierdził wszystkie zgorzałe przywileje miejskie w liczbie 8 i to posiadanie wsi Nacław, Sierakowo, Czarkowo i części Ku-rzejgóry, osadzonych na prawie niemieckiem, 2 targi tygodniowe, pobieranie targowego, 3 jarmarki, dodając przytem czwarty, wykluczenie Aryanów, Żydów, Szkotów i innych dyssyden-tów od prawa miejskiego i posiadania gruntów miejskich, dostarczanie czasu wojny jednego woza z odpowiednim przyborem, pobieranie dy-szlówki tj. 3 groszy polskich od woza na naprawę wałów miejskich i roczną opłatę 15 złotych polskich do skarbu Rzeczypospolitej. W r. 1768 opanowali K. Rosyanie w czasie konfe-deracyi Barskiej. Tu zawiązało się roku 1794 powstanie wielkopolskie, które przyczyniło się do uwolnienia Warszawy od oblężenia przez Rosyan i Prusaków. Cechów było niegdyś dużo w K-e. Że istniał cech czapników, dowodzi zapis dla tego bractwa z r. 1592, oraz pieczęć czapników na obligacyi z r. 1614. Później kuśnierze zajmowali się wyrobem czapek. Cech garncarski powstał r. 1582, cech kowali i ślusarzy istniał od r. 1453, cech kramarski czyli

skiego“, t. XXV).

Dr. J. P.

w prawie wyłuszczonych.

rp.\-

fb)

Nad hełmem

lit

dziedzicznem

n,

kupiecki otrzymał potwierdzenie swych ustaw od króla Michała r. 1669. Cech krawiecki posiadał dwa statuty z r. 1557 i 1690, cech kuśnierski z r. 1520, cech mielcarski z r. 1571, cech młynarski z roku 1725. Cech mydlarski wspominają ustawy cechu rzeźnickiego z roku 1754, o cechu piekarskim zachodzi wzmianka w księgach radzieckich kościańskich z r. 1568; do tego cechu należała kaplica WW. Świętych u fary. O cechu piwowarskim, rozwiązanym przez konstytucyę z r. 1775, podaje pierwszą pewniejszą wiadomość dokument z r. 1475. Cech płó-cienników zawiązał się na nowo roku 1717, o wcześniejszem jego istnieniu świadczy pieczęć z r. 1614. Cech postrzygaczy, filia cechu poznańskiego, miał statut z roku 1637, statut rzeźników potwierdzony został r. 1574, cech drewniany czyli stelmachski, kołodziejski, bednarski i stolarski istniał dawno przed pierw-szem potwierdzeniem ustaw w r. 1545, ale był zależny od cechu poznańskiego, którą to zależność zniósł Zygmunt August r. 1570. Cech sukienników był jednym z najstarszych w K e, a odznaczał się wielką znajomością swej sztuki, sukna kościańskie wedló słów przywileju Kazimierza Jagiellończyka z r. 1472 przewyższały dobrocią wszystkie inne sukna polskie, dla tego król pozwolił na przytwierdzenie znaku ochronnego do postawów tego sukna. Wil-kierz sukienników potwierdził Stanisław August r. 1766, ale bardzo dawnych sięgał on czasów, gdyż K. już przed r. 1433 zobowiązany był dawać królom pomiędzy innemi sukno. Że sukienników dużo bywało w K-e, świadczy ulica „Sukiennicza“, przy której główny mieszkali. Cech ten rozwiązał się przed r. 1793. Cech szewców-mistrzów otrzymał przywilej od Zygmunta Starego r. 1520, ustawy jego potwierdzone zostały przez radę miejską r. 1567, a przez Zygmunta III r. 1593. Wilkierz cechu czeladzi-szewskiej czyli szewczykowskiego potwierdziła rada miejska r. 1575. Początek bractwa strzeleckiego czyli kurkowego sięga co najmniej pierwszej połowie XV wieku, ale dopiero Stefan Batory potwierdził jego ustawy r. 1576. W skarbcu tego bractwa zachowały się dotąd z dawnych czasów: 1) kurek srebrny, pozłacany, pochodzący pono z czasów Władysława Jagiełły, jest więc najstarszym w Polsce tego przedmiotu okazem, a zapewne i wyrobem polskim; 2) medal srebrny, pozłacany z popiersiem króla szwedzkiego Gustawa Adolfa, który prawdopodobnie dostał się bractwu strzeleckiemu po landgrafie heskim Fryderyku, dziewierzu króla szwedzkiego Karola Gustawa, poległym przy opanowaniu K-a przez Krzysztofa ;Żegockiego r. 1655; 3) medal bronzowy Jana Sobieskiego z r. 1684, ujęty w wielką, później dorobioną srebrną gwiazdę, na której górnein promieniu przytwierdzona jest mała złota korona pruska. Po przejściu K-a pod panowanie pruskie zwinięto istniejące tamże klasztory Dominikanów i Bernardynów, tamten

przerobiono na kościół protestancki, ten zaś zamieniono na dom poprawy. W mieście jest urząd ziemski, sąd okręgowy, poczta, telegraf, wyższa szkoła żeńska, odlewnia żelaza, fabryki cygar, cukru i papieru. Miasto liczyło r. 1890 4 701 mieszkańców i to 3 548 katolików, przeważnie Polaków, 257 ewangelików i 196 żydów. Por. Dr. Klemens Koehler „Dawne Cechy i bractwa strzeleckie“. Rzecz osnuta na danych o cechach i bractwie strzeleckiem w K-e („Ro-¹ cznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznań-

Dr. S. K.

Z Kościana Jan, lekarz polski, czynny na początku wieku XVI; kształcił się w uniwersytecie Jagiellońskim, który mu w latach 1490 i 1496 przyznał stopnie filozoficzne; później o-siągnąwszy dyplom doktora medycyny (może we Włoszech) zajmował się wykonawstwem le-karskiem w Krakowie, oraz jako collegiatus należał do grona profesorskiego. —Por. J. Oet-tinger „Rys dawnych dziejów wydziału lek. Uniw, Jagiell. “ (str. 93) i S. K o ś m i ri s k i e g o „Słown. lek. pols.“ (str. 236).

Kościańskie starostwo grodowe w wojew. Poznańskiem. Prawa starostwa gród. nadane zostały za Kazimierza Jagiellończyka Kościanowi, zajmowało ono co do wielkości i zaludnienia w Wielkopolsce drugie miejsce po Poznaniu. Zygmunt August r. 1548 wszystkie przywileje potwierdził. Podług lustracyi z r. 1564 - 5 st-wo obejmowało: miasto K. z folwarkiem i wsie: Kurza Góra z folw. Buniko-wo, Nacław, Czarnków, Sieraków, oraz dwie tenuty we wsi Modrzę i w klasztorze łubieńskim. W r. 1771 posiadał je Antoni Gajewski. Na sejmie warszawskim z r. 1773 — 75 stany Rzplitej nadały toż st-wo w 50-letnie posiadanie emfiteutyczne Lipskiemu, generał-majorowi wojsk koronnych na warunkach

S. B.

Kościec ob. S k i e 1 e t.

Kościelec, herb polski z nadania. Na tarczy ze skrajem złotym, dwudzielnej—w polu prawem czerwonem szpada rękojeścią do góry, prze-krzyżowana w lewo gałązką palmową; w lewem zaś błękitnem — księga srebrna z brzegami złotemi.

w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe.

Nadany wraz ze szlachectwem

przez cesarza Aleksandra 1 dn. 10 marca 1829 roku Stanisławowi Ko-ścielskiemu, naczelnikowi 1⁷- Kościelec’/herb), aptek wojskowych, za dwudziestoletnią służbę nieskazitelną.—Źródła: „Dziennik praw“ z r.

J 1830; Ostrowski.

Kościelec, wieś, pow. Chrzanowski (Galicya), w W’. Ks. Krakowskiem, 297 ra. nad poz. m., na płd. od Chrzanowa, od którego oddziela ją rzeczka Chechło, lewy dopływ Wisły; na płd.-wsch. leży wieś Piła, a na płd. Pogórzy ce. Gleba piaszczysta; płd. obszar zaj- ; dał w r. 1329 prawo chełmińskie dla jego licz-mują rozległe lasy szpilkowe; obszar liczy roli j nych posiadłości w ziemi Dobrzyńskiej, Miko-715 m., łąk i ogr. 72, pastw., 126 a lasu szpilk. łaja wreszcie, podkomorzego ziemi kujawskiej, 555 morgów. Własność hr. Ant. Wodzickiego.

wielkopolską; Wojciecha z Kościelca hojnie obdarzył majątkami w Małopolsce i podniósł do godności wojewody sandomierskiego, Pawłowi, kasztelanowi łęczyckiemu, dzielnemu wojownikowi przeciwko Krzyżakom, na-

posunął w r. 1331 na krzesło wojewodzińskie kaliskie. — W dalszych dziejach Polski K-cy stale już wywierali wpływ duży, a nawet chwilami przemożny, na bieg życia politycznego, dostarczając krajowi wielkiej liczby mężów zdolnych zarówno do rady, jak i do czynów wybitnych rycerskich, ludzi przeważnie ożywionych miłością szczerą dla spraw publicznych i poczuciem obywatelskości w szero-kiem tego słowa znaczeniu. Z licznych członków domu tego godności senatorskie piastujących, na pamięć potomnych zasłużyli: Janusz, wojewoda inowrocławski 1413 r. (ob.); Mjiko-łaj (ob.); Jan, wojewoda inowrocławski 1458 r., fundator licznych kościołów; Mikołaj, biskup chełmski 1495 r., kapłan wielkiej pobożności; Jędrzej (ob.); Stanisław (ob.); Jędrzej, wojewoda poznański 1560 r., mąż wielkiej nauki i powagi; Jan (ob.); Jan, kasztelan międzyrzecki 1588 r„ wsławiony niemało w potrzebie z Gdańszczanami, zaufany Stefana Batorego; Łukasz, biskup poznański 1570 r., żarliwy obrońca wiary katolickiej przeciwko wyznawcom protestantyzmu; Stanisław, kasztelan bydgoski 1600 r., jeden z najuczeńszych i najrozumniejszych ludzi czasu swego, przyjaciel wielki i doradca Jana Zamoyskiego.— Ź r ó-dła: Długosz; Bielski; Paprocki; Okolski; Nie-siecki; Krasicki.

Kościelecki Jan,

W K-cu wznosi się kościół parafialny murowany p. w. św. Jana Chrzciciela, z wysoką wieżą, już zdała widoczną. Kiedy kościół zbudowano, niewiadomo; restaurowano go w r. 1843 a poświęcał r. 1864 ks. Antoni Gałecki, administrator biskupstwa krakowskiego. Według prof. J. Łepkowskiego na środku kościoła znajdował się w posadzce (r. 1860) kamień pomnikowy (grabsztyn) z widocznym herbem Ostoja i gotyckim napisem: „Hic jacet nobilis Stiborius Balinsky sub anno 1507 obiit. Orate pro eo“.

W wielkim ołtarzu obraz: „Jezus z krzyża zdjęty“; po bokach św. Antoni i Barbara, pędzla Cholewicza, malarza krakowskiego. Jeden z dzwonów nosi rok 1484. Do parafii K. należą wsi: Balin z Cezarówką, Pogorzyce, Lu-szowice. W r. 1897 w całej par. było dusz rz.-kat. 3 626, Żydów 63. W r. 1490 dziedzicem K-a, Brzezia i Pogorzyc był Stefan Pogórski, który z kardynałem Fryderykiem, biskupem krak. (1488—1503) rozpoczął spór, ua-p adłszy wieś biskupią Jemielino. Sejm piotrkowski nakazał owemu śmiałkowi wieczne milczenie.—Według legendy miał tu św. Jacek w XIII wieku swą modlitwą uprosić podniesienie się zwalonych nawałnicą gradową plonów.

D.

Br. O.

Należy do sądu pow., urz. podatk. i poczt, w Chrzanowie.

iuowro -

wojewoda

oławski, starosta dobrzyński i malborski, brał wybitny udział w wojnie trzynastoletniej za Kazimierza Jagiellończyka, zdobył na Krzyżakach Brodnicę i Malborg, którego starostą w nagrodę król go zamianował (1460). Odznaczywszy się chlubnie w walce, uczestniczył następnie K. w rokowaniach pokojowych z Zakonem (1464) i towarzyszył królowi do Torunia, gdzie ostatecznie układy zakończono (1466). Po przyłączeniu Prus do Korony kilkakrotnie mianował go król komisarzem do różnych spraw tamtejszych (1467, 1471 r.). W r. 1478 z niewiadomych przyczyn odebrał rostwo Malborskie, odtąd znika on z areny politycznej. Umarł przed r. 1487.—Źródła: Długosz: „Codex Epistolaris“ XV w.—Mikołaj K-i, najprawdopodobniej jbrat poprzedniego, z chorążego bydgoskiego i włocławskiego (r. 1434) wojewoda inowrocławski, wreszcie wojewoda brzesko-kujawski. Już w r. 1434 był jednym z pełnomocników do zawarcia pokoju wiecznego z Krzyżakami; później razem z bratem brał udział w wielkiej wojnie, ale o jego

król Janowi sta-

Kościeleccy, herbu Ogończyk, jeden z najznakomitszych rodów polskich, wygasły po mieczu w początkach XVII wieku. Wszyscy heraldycy dawniejsi i kronikarze wywodzą ród ten od Morawczyka, Piotra Ogona, który w XII wieku miał otrzymać od któregoś z władzców Kujaw w nagrodę zasług wojennych obszerne majętności, w ich liczbie Kościelec, z którego się potomstwo jego później pisało. Tenże Piotr miał być, podług znanej legendy herbowej, twórcą herbu Ogończyk i protoplastą całego rodu Ogończyków (ob. Ogończyk). Nie wdając się bliżej w zasadność lub bezzasadność wywodów rzeczonych, skonstatować należy, że panowie (komesy) „z Kościelca“ już w XIII wieku należeli do najmożniejszych rodzin swojej prowincyi i dzierżyli w niej znakomite dostojności, tak np. Janusz był wojewodą kujawskim 1247 r., M i k o ł a j-—wojewodą kaliskim 1258 r. i Jan—wojewodą inowrocławskim 1259 roku. Ustalił bardziej jeszcze znaczenie tej rodziny Władysław Łokietek, wynagradzając jej wierność i zasługi w długoletniej wojnie, jaką, dobijając się tronu, musiał toczyć z Czechami, Ślązakami i buntowniczą magnateryą sukcesach orężnych niewiele wiadomo, ręczył

Wielka Encykl. Powsz. Jln«tr. Zesz. 308a. Tom XXXIX.

Wit. Kam.

zato za króla, że kosztowności zabrane z kościołów na wydatki wojenne wrócone zostaną w ciągu lat czterech (1455). W r. 1462 należał do sądu, który ziemie: Rawską i Gostyńską, sporną, pomiędzy Polską a Mazowszem przysądził był Koronie. Wojewodą brzeskim był jeszcze wr. 1470. —[Długosz; „Codex epistolaris“ XV w.].—A n dr z e j, kasztelan wojnicki, podskarbi koronny, starosta spiski, oświęcimski, Zatorski, sądecki, bydgoski, jeden z zasłużeń-szych doradców i pomocników Zygmunta Starego w pierwszych latach jego panowania. Jako podskarbi zarządzał żupami wielickiemi i z narażeniem własnego życia w czasie pożaru w r. 1510 spuścił się do szybu i ogień u-gasił. Ożenił się z Katarzyną Telniczanką, kochanką Zygmunta, co było dla niego przyczyną wielu zgryzot i za co się go nawet rodzeni bracia wyparli. Towarzyszył królowi na kongres do Wiednia i w drodze powrotnej zmarł, podobno ze zmartwienia, że go minęło wakujące po Mikołaju Kamienieckim starostwo krakowskie; pochowany na Wawelu. Nie zostawiwszy męskiego potomstwa, wszystkie trzymane przez siebie królewszczyzny zwrócił Zygmuntowi, nie żądając wypłaty sum na nich zapisanych, z czego jednak król nie skorzystał. Jedynaczka córka Beata, wyszła za Ilję ks. Ostrogskiego i była matką osławionej Halszki z Ostroga (ob.). [„Tomiciana“; Wapowski]. — S tan is ła w, brat poprzedniego, z wojewody inowrocławskiego woj. poznański star. malborski, bydgoski itd.; po raz pierwszy występuje jako poseł królewski na ślubie córki Bogusława ks. Pomorskiego; wkrótce później polecił mu Zygmunt baczenie na spokój ze strony Krzyżaków i odnowienie zamku mal-borskiego. Odtąd przez długie lata, nie piastując w Prusach żadnego urzędu oprócz starostwa malborskiego, był Stanisław prawą ręką króla we wszystkich sprawach tamtejszych, a nawet w czasie wyprawy przeciwko Albertowi w r. 1520 miał naczelne dowództwo wszystkich wojsk pruskich. Za te zabiegi koło sprawy publicznej nie minęły K-go hojne nagrody; w r. 1515 przekazał mu król wszystkie dobra Andrzeja K-go, a w r. 1522 pozwalał mu wykupić majątki zmarłego wojewody malborskiego Szpota. Posiadanie star. malborskiego wprowadziło Stanisława K-go w przykry zatarg z młodym Hieronimem Łaskim, woj. sieradzkim, który miał od króla na to starostwo eks-pektatywę, a nie chcąc długo czekać na śmierć K-go wszelkiemi siłami nakłaniał Zygmunta do odebrania K-emu starostwa za życia. Sprawa ta niesłychanie rozogniła umysły w latach 1526—1528, wywołała mnóstwo partyj i zakończyła się ostatecznie zwycięstwem K-ego, który jednak nie długo cieszył się wygraną, bo* umarł r. 1530. Zostawił syna Jana, woj. łęczyckiego, którego liczne potomstwo podtrzymało na lat kilkadziesiąt świetność domu. Z sy-

nów Jana K-go, woj. łęczyckiego: — Jan K-i’ woj. sieradzki, generał wielkopolski, star. bydgoski, nakielski i drahimski, jeden z najgorętszych obrońców katolicyzmu w czasach Reformacyi, za co go też Niesiecki nazywa „mężem powagi wielkiej, wspaniałością animuszu, miłością ku ojczyźnie znakomitym“. Jeszcze jako woj. inowrocławski, był Jan K-i jednym z posłów wyznaczonych do przyjęcia królowej Barbary (1548), ale później usunął się od dworu, zarażonego zgubną wedle jego mniemania toleran-cyą dla heretyckich nowinek. Gorliwość religijna ściągnęła na Jana K-go nienawiść dys-sydentów, którzy, zebrawszy się pod dowództwem Ostrorogów i Tomickiego, zbrojnie napadli nań w Poznaniu, tak że prawie cudem się z tej op-presyi wyratował (1556 r.). Nie ostudziło to jednak jego żarliwości, bo w roku następnym urządza w Poznaniu razem z żoną publiczne suplikacye dla przebłagania Boga za herezye nowatorów, co, rzecz prosta, nie mogło się przyczynić do uspokojenia wzburzonych namiętności. Zaplątany był także w awanturnicze przygody Halszki Ostrogskiej i pierwszego jej konkurenta, Dymitra Sanguszkę, więził przez jakiś czas w Poznaniu (r. 1554). O awanturniczości wojewody sieradzkiego świadczą także liczne skargi szlachty na sejmie roku 1568 na jego gwałty, grabieże i bezprawia. Umarł Jan około

r. 1565, zostawiając czterech synów, z których dwaj piastowali jeszcze urzędy senatorskie, ale nie utrzymali już dawnej świetności domu. Rozpoczął się także i materyalny upadek rodu; trzymane przez dwa wieki starostwo Bydgoskie wyszło z ich rąk, a król odebrał im starostwo Nakielskie i dobra Jasieniec na Pomorzu. Z końcem XVI w. ginie dawne, przemożne, znaczenie K-ich, a w połowie XVII w. rodzina ostatecznie wygasła. Por. Toiniciana; „Litterae Stan.. Hosii (I, II); „Źródłopisma do dziejów Unii“ (II)’ Niesiecki; Paprocki.

Kościelecki Wisław, biskup krakowski, ob. Wisław, bisk. krakowski.

Kościelecki Lucyan Alfous (Sarmaticus), artysta dramatyczny, literat i dziennikarz polski (* 1850). Po skończeniu gimnazyutn we Lwowie w r. 1869 wstąpił do wędrownej trupy dramatycznej. Tym sposobem zwiedził Ga-licyę, Królestwo i Poznańskie. Jednocześnie uprawiał dziennikarstwo od r. 1870, jako korespondent do kilku pism z rozmaitych miast. Przez krótki czas był członkiem trupy mało-ruskiej w Galicyi; wówczas przełożył na język małoruski „Skąpca“ Moliera, „Baśń zimową“ Szekspira i kilka utworów nowoczesnych. W r. 1873 — 74 pracował na scenie lwowskiej, za St. Dobrzańskiego. W r. 1875 przeniósł się do Poznania, w r. 1876 do Krakowa (za Koź-miana). Później powrócił na scenę poznańską, występując pod pseudonimem „Łucyana“. W r. 1881—82 był dyrektorem teatru poznańskiego, w r. 1884, zmuszony wycofać się ze sceny

II. G e.

z powodu rozwijającej się głuchoty, osiadł w Łodzi, jako stały współpracownik „Dziennika Łódzkiego“. W r. 1888 dał początek osiedleniu się w Łodzi stałej trupy teatralnej i kierował nią osobiście przez dwa lata. W sezonach 1891 i 1892 zwiedził z trupą polską Petersburg, w r. 1893 — Kaukaz. Po powrocie z tych wycieczek osiadł w Warszawie jako współpracownik „Kuryera Codziennego“. Oprócz artykułów dziennikarskich, krytyk teatralnych i literackich, rozrzucił sporo wierszy ulotnych po rozmaitych czasopismach, napisał też kilka utworów dramatycznych i kilka nowelek, jako to: „Niespodzianka“, dram. w 1 ak. wierszem; „Północ i południe“, melodramat w 5 aktach, grany w Galicyi u Woźniakowskiego; „Ukraińcy“, obraz ludowy w 4 aktach] z życia Rusinów, grany przed kilkunastu laty w ogródkach; „W suterynach“, obraz w 3 akt. z życia robotników; „Dramat bez tytułu“, sztuka w 4 ak.; „Pokusa“, nowela („Dziennik łódzki“); „Spóźniony“, nowela („Kuryer Codzienny“); „Romans robotnika“, szkic. Odznaczony w r. 1904 na konkursie „Kuryera Porannego“.

Kościeliska dolina, jedna z najpiękniejszych i największych dolin, nietylko w Tatrach Nowotarskich, ale w całem paśmie Tatr, jest ona w części polskiej Tatr tem, czem dla przybywających do Szczaw Sławkowskich (Szmeksu) dolina Wielka, u Niemców Pełką zwana, albo Mięguszowiecka dolina lub wreszcie dolina Zimnej wody. Droga z Zakopanego wiedzie wprost na zachód naprzód równiną aż po uście doliny Małej Łąki, następnie wiesza się u stóp Hrubego Regla to na dół, to do góry, prawie ciągle lasem, koło ogromnych zrębów młodemi drzewkami porosłych. Wreszcie spuszcza się z dosyć stromego stoku północno-zachodniego ramienia Jaworzynki, wznoszącej się nad doliną Miętusią i Kościeliską, do niewielkiej mię-dzygórskiej kotliny, rozpostartej nad strumieniem płynącym z doliny K-ej, więc od południa, pospolicie, lecz mylnie za Czarny Dunajec uważanym, na północ zamknięty Palenicą (1198 metr.), a przeciętej od wsch. na zach., przed samem uściem doliny K-ej, drogą prowadzącą z Zakopanego do Witowa. Część tej kotliny na południe od pomienionej drogi jest piękną, trawiastą równiną, tworzącą wnijście do doliny K., od wsch. i zach. zamkniętą lesistemi czubami, a zwężającą się ku płd. Bok wschodni doliny tworzy ramię Jaworzynki (1279 m.); w boku zach. widać trzy czuby, dawniej lasem porosłe, dzisiaj wyrąbane, Kopkami zwane (1308 metr.). Po wsch. krańcu doliny wiedzie droga, na krawędzi zaś zach. płynie między smrekami potok Kościeliski, którego spora część płynie na tracze Kościeliskie. W pobliżu traczów i tuż przy drodze do Witowa wznosi się leśniczówka, a naprzeciwko karczma. Tu przechodzi się wspomnianą drożyną ku płd. w dolinę; mija tuż pod górą maleńką chatę gajowego, strażnika z dóbr zakopiańskich. Przed 50 laty była to chata węglarza (uhlarza). Przy niej wystaje kawał gołej skały z numulitów złożonej. Górale zowią te skamieliny jarcem. Wapień, tworzący tę skałę, jest dolomitem. Na płd., we wsch. boku doliny, widać stopniami wznoszące się skały, już to murawnikiem, już też kosodrzewiną a niżej smreczyną porosłe. Jest to ramię Czerwonego Wierchu Upłaziańskiego, zwane Wyźranką (od wyzierać), a na prawo, w płd.-zach. rogu wznosi się Bystra, pospolicie, lecz mylnie Pyszną zwana. To piękne wnijście do doi. K. należy do Niżniej Miętusiej Kiry. Miętustwo jest częścią wsi Cichego, pierwotnie sołtysostwo. Górale Miętusowie są najdawniejszymi posiadaczami dolnej części doliny K-ej i po nich nazwanej doliny Miętusiej. Nieco dalej ku płd. dolina się zwęża, skaliste ściany obu boków zbliżają się tak do siebie, że tylko dla potoku wolne zostaje miejsce, zwane Bramą. Ponad potokiem zapomocą sąsieka z tramów sporządzonego i do potoku wpuszczonego i ponarzu-canych do tego sąsieka głazów urządzono przejście i niby drogę. Przystęp do wspomnianej bramy, niby ulica między zbliżającemi się do siebie z obu stron skałami, zwie się Między Ściany. Za Bramą dolina znowu się rozszerza, tworząc piękną, zewsząd lasem otoczoną polanę, tak zw. Wyźnią Miętusią Kirą. Zachodnią ścianę tworzą Kopki powyżej wspomniane; po wsch. stronie wygląda z lasu turnia Jaworzynka (1279 metr.), następnie wysoka, ostra, przepaścista turnia Koń czysta (1311 metr.). Na płd. wznosi się po wsch. stronie doliny Twardy Upłaz (2050 metrów). Wzniesienie Miętusiej Kiry 945 m. n. p. m. Na niej widać rozrzucone szopy na siano. Minąwszy tę polanę, przechodzi się przez mostek na zach. bok potoku Kościeliskiego. Przed tym mostkiem zwraca się boczna drożyna na wsch. w las, nad potokiem ucnodzącym w pobliżu mostku do pot. K-go, a prowadząca na polanę Z a hr ad z isk a i do doi. Miętusiej, tudzież na Upłaz. Przez wyłom, który wspomniany potok z Miętusiej doi. utworzył we wsch. ścianie doliny K-ej, widać po płd. str. Wielką Turnię (1988 metr.), tj. skaliste przepaściste ramię Czerwonego Wierchu; wprost ku wsch. wygląda między świerkami piramidalny czub Giewontu, a po półn. str. sterczą Kończysta i Jaworzyńskie turnie. Od wspomnianego mostku zaczynają się Małe Kościeliska czyli Koście-1 i s e c z k a. Murawniki i porozrzucane kępkami po dnie doliny smreki i jarzębiny koło drogi sadzone, tutaj jeszcze czasem owocujące, upiększają tę część doliny. Przy samej drodze między drzewami jest mała kapliczka, koło niej ławeczki. Kapliczka ta stoi na miejcu dawniejszego kościółka, gdyż tu łączyło się życie całej doliny i wsi tej nazwy. Poniżej ka-

pliczki przy dolnym końcu dawnej przekopy zaczynają się Stare Kościeliska. Tutaj, niedaleko od kapliczki, widać jeszcze szczątki dawnego dworu i leśniczówki, dalej ślady kuźnic (istniały jeszcze r. 1841), domów górników, karczmy, młynu i tracza. Bok wschodni Starych Kościelisk zwie się Po-d Adamicą, sama bowiem A d a m i c a jest lesistym czubkiem, dalej w tył. tj. ku wsch. położonym. Zach. bok tworzą turnie Stoły (1432 metr.), a za nimi Kominy. W pobliżu przechodzi się po wygodnej ławic na wsch. brzeg potoku. Tutaj na małej równinie obfite bije źródło, Lodo-wem zwane, a zlewające swe wody dwiema strugami do potoku K-go. Przy tem źródle jest altana imienia Goszczyńskiego, gdzie wokoło są ławy i stoły, na palikach z desek zrobione. Źródło to nosi także miano „Zdroju Goszczyńskiego“. Woda wydobywa się z poziomej płaszczyzny wprost do góry, poruszając na dnie piaskiem i rozlewa się na boki trzema strumieniami tak silnemi, iż każdy z nich obracał dawniej młotem w kuźnicy.

wie w środku, skała Saternem (Saturnem) zwana (1866 m.); obok niego ku płd. jest turnica Straszęk, ku płn. zaś dwie inne zwane Nad Zamkiem i Spady. Po zach. stronie potoku koło szałasów wiedzie drożyna w górę ku żlebowi na przełęcz, prowadzącą do doliny Lejowej. Na polanie Pisanej są ^szałasy i szopy. Z niej schodzi się w czasie pogody do łożyska bezwodnego potoczku, przybywającego od wsch. z ciasnej szczeliny między ścianami, to w tę, to w ową stronę nachylonemi. Dno tej szczeliny miejscami, nie szerzej nad 2 metry, zawalone jest złomami skał, naniesio-nemi w czasie nawałnic z góry. Tu i owdzie znajdzie się połamany i otłuczony pień drzewa. Szczelinę tę górską, dość długą a bardzo dziką zowią Krakowem (ob.). Minąwszy potok, płynący czasami z tego tatrzańskiego Krakowa, przechodzi się po mostku trzecim na zach. brzeg potoku K-go, gdzie też nad potokiem z łomów wapienia liczne wydobywają się strugi. Nieco wyżej droga wraca znowu na wsch. brzeg potoku (mostek czwarty) ku tak zwanej Pisanej. Jest to ściana wapienna, ściekają cą wodą ustawicznie roszona i dosyć miękka, aby nożykiem wyryć w niej imię na pamiątkę bytności w tem miejscu. Od zwyczaju pisania imion przybrała ta skała nazwę Pisanej. Z pod tej skały, z pieczary, podobnej do czeluści pieca, wypływa obfity strumień, wpadający o kilka kroków do głównego potoku. Ten strumień niektórzy piszący o Tatrach na-

wyryty napis: „J. I. Kraszewskiemu, niestrudzonemu pracownikowi ńa polu piśmiennictwa ojczystego w uczczeniu półwiekowej pracy — Towarzystwo Tatrzańske“.—Uroczystość odsłonięcia tablicy i poświęcenia skały odbyła się 14 sierpnia 1879. — Odtąd przedstawiają się oczom widza coraz romantyczniejsze widoki; jedyną dysharmonię w tym cudnym krajobrazie przedstawia od kilkunastu lat postawiony piec wapienny- na samym środku doliny. Tu zaczy-

Ciepłota wody w tem źródle wynosi 4.26° C. na wys. 967 m. npm. Tuż poza źródłem dolina znowu się zwęża. Skały Wyźranki i Kominów zbliżają się do siebie, zostawiając jak w poprzedniej Bramie tylko dla potoku i drożyny nad nim wązkie przejście zwane „Między Krzesanice“. Krzesanicą zwą górale skały bardzo strome lub całkiem pionowe, zatem nieprzystępne, więc jakby okrzesane lub skrzesane. Tą drugą bramę „Między Krze- zwali źródłem Czarnego Dunajca. Badania je-sanice“ nazwano „Bramą Kraszewskie- dnak naukowe Zejsmera i Janoty wykazały, że go“. Po wsch. stronie na skale wielkiemi li- wypływ ów z pod Pisanej jest częścią potoku terami wykutemi widoczne już zdała powyższe Kościeliskiego, powyżej się rozdzielającego, miano, a pod spodem na marmurowej tablicy a nie żadnem źródłem. Ciepłota jego bywa

rozmaitą, koło 10° C. Po burzy toczy brudną, mętną wodę, taką samą jak obok płynący potok główny. Zaraz za skałą Pisaną rzucone dwa mostki (piąty i szósty) na potoku przeprowadzają pierwszy na zachodni, drugi na wschodni brzeg jego. Tuż pod mostkiem szóstym część potoku ginie w skałach we wsch. ścianie doliny i występuje znów na jaw pod skałą Pisaną. Po zach. stronie rozlegają się ogromne, odleciałe złomy skał nad samą drogą, na się ciasny wyłom, najdziksza i najpiękniej- Stąd widać halę Ornak. Ściana zachodnia dzi-sza część doliny. Ściany skaliste, otaczające wnie poszarpana i głęboko poszczerbiona, ją, wznoszą się miejscami wprost z potoku, są • Wkrótce mostek siódmy przeprowadza znowu prawie wszędzie pionowe, gdzieniegdzie podzie- ! na zachodni bok doliny. Poniżej niego dolina lone na piętra. Krzesanice zaraz po wsch. się zwęża. Zaledwie przejdzie się mostek ów, stronie potoku zwą Małemi Organami, spostrzega się przy drodze stosy suchych gałęzi, a dziury w nich Zbójeckie mi Oknami, pod którym ma spoczywać góral. Młynarz bo-Ogromna skała tuż przy drodze ma nazwę Sto- wiem założył' się, że w niedziele przeniesie łu Zbójeckiego. Mostek drugi prowa- obrobione na Ornaku kamienie młyńskie do dzi znowu na wsch. brzeg potoku. Za nim Kościelisk, gdy tam nową hutę stawiano. Wio-dolina się rozszerza nieco, nie tworząc jednak ząc je, w tem właśnie miejscu wywrócił się równiny, jak nd Miętusiej Kirze lub w Starych z wozem, a kamienie zabiły go. Pochowano Kościeliskach, lecz spada z obu stron ku go, gdzie stos gałęzi, bo każdy przechodzień potokowi dosyć stromo. Jest to polana Pisa- rzuca na tę mogiłę gałązkę. Mogiłę tę z ga-na. Nad nią wznosi się w ścianie wsch,, pra- łęzi corocznie palą. Naprzeciw tej mogiły stał

krzyż drewniany z napisem „I nic nad Boga“, pierwotnie postawiony 7 sierpnia 1852 przez Wincentego Pola, a że zgnił, przeto r. 1868 Walery Eliasz Radzikowski postawił nowy, wyrywszy na nim ten sam napis, a w r. 1883 Towarzystwo Tatrzańskie postawiło w miejsce tegoż krzyż żelazny z tymże napisem. — Od tego krzyża droga wiedzie dalej w górę zachodnim brzegiem potoku i wkrótce mostek ósmy przeprowadza nas na brzeg wschodni, na polanę Smytnią (1091 m.). Jest tu szałas i kilka szop na siano i bydło. Pod tą polaną bystry potok Tomanowski, z pod przełęczy tej nazwy płynący, uchodzi do pot. Kościeliskiego.

czyli Kamienistą. Wzniesienie tej przełęczy Pyszniańskiej wynosi 1789 m. Granią ciągnie się granica liptowska. Przełęcz ta łączy dolinę K-ą od płn. z doliną Kamienistą od płd. Z przełęczy tej na zach. granią bardzo stromą wychodzi się na szczyt Błyszcz (2182 m.), a z niego zwraca się na płd. wązkim grzbietem na Bystrą czyli Wysoki Wierch nad Bystrem (2249 metr.). Szczyt ten wznosi się już na Liptowie. Jest to najwyższy szczyt w Tatrach zachodnich. Widok rozległy i wspaniały.—Od szałasu pyszniańskie-go wiedzie druga drożyna na płd.-zach. na grzbiet Ornak (1861 metr.), na który prowadzi również perć z hali Ornaku w kierunku płd.-zach. Grzbiet Ornak oddziela górną część doi. K-ej od doi. Starorobociańskiej i łączy cały grzbiet, tworzący zach. ścianę doliny K. z głównym grzbietem Tatr. W tej zachodniej ścianie mamy szczyty (od płn. ku płd.) Kopki (1 308 metr.), Kominy Dudowe (1 408 m.), Kominy Telkowe (1826 m.), Nadbaniste i Ornak (1861 metr.). Z grzbietu Ornaku pomieniona perć wiedzie na płd.-zach. na przełęcz Gaberów Zadek (1946 metr.), skąd przejście do doliny Rączkowej. — W „Dzienniku podróży do Tatr“ Goszczyński powiada (str. 218): „Ciekawy jest początek doliny. Podczas jakichś wojen w Polsce, wojska nieprzyjacielskie zapędziły się aż w te strony. Górale udali, że się cofają przed większą liczbą i tym ruchem wprowadzili nieprzyjaciół pomiędzy góry, poczem, przeciąwszy im w ciasnych miejscach odwrót, głazami i drzewami spuszczanemi ze szczytów do jednego ich znieśli. Od mnóstwa nieprzyjacielskich kości ta dolina przezwana została „Kościelisko“. Właściwie ta porażka miała mieć miejsce w dolinie leżącej pod Giewontem, przy drodze z Zakopanego do Kościeliska, a zwanej dzisiaj Biały Potok; zdają się potwierdzać tę wieść rozrzucone po niej kości ludzkie do niezliczenia. Tę klęskę, według jednej opowieści, mieli ponieść Szwedzi, według innej Tatarzy“. Wywód ten prócz wypadkowego podobieństwa imion nic nie ma za sobą. Że Tatarzy w czasie wtórnego najścia swego na Europę (1241 —1242) pustoszyli ziemię Sądecką i Spiską, na to są dowody dostateczne. Na Podhalu Nowotarskiem w r. 1204 nie było jeszcze ani jednej osady. W tym bowiem roku Henryk, książę krakowski i Ślązka, Teodorowi, wojewodzie krakowskiemu, nadał prawo osadzania Niemców w lesie około rzek Ostrów-

Tu się kończy wyłom Kościeliski. Skały się rozstępują, dolina się rozszerza, a las schodzi aż ku samej drodze. W płd.-wsch. boku polany Smytni las, Żarem zwany, a czubek nad nim się wznoszący zowie się Na fajkę. —

Z polany tej przedstawia się górna część doliny K-ej jako rozwinięta w rozległy okrąg, opasana dokoła wysokiemi szczytami. Od mostku (8) prowadzi druga drożyna po zach. brzegu potoku na halę Ornak. Zostawiwszy ów mostek na boku, idzie się tą drożyną zach. bokiem doliny ku tej hali. Minąwszy mostek na potoku płynącym z pod przełęczy Iwanowskiej, którędy przejść można do doliny Staro-robociańskiej, następnie rzadki las i tuż pod drogą dawne zawalone kopalnie, wychodzimy na wielką i piękną halę Ornak (1098 m.).

Nad nią Siwa Turni a-czyli Siwe Skały.

Powyżej hali widać złomiska drzew, powstałe wskutek śnieżycy, która zasypała r. 1858 pięciu górników (hawiarzy) i znaczny płat lasu wycięła po obu brzegach potoku. Dawniej, gdy wydobywano obficie rudę żelazną w Ornaku (Czarna i Dziewiąta Bania) i w Nadbanistem. było tu ludniej. Dziś tylko doły i kupy gruzów świadczą o istnieniu tam kopalni, które zarzucono. Dobywano tu także srebro. Powyżej Ornaku, po wsch. stronie potoku, rozlega się hala Pyszna (1350 m.). Wiedzie na nią drożyna od mostku (8) po wsch. brzegu potoku. Pod Pyszną jeszcze na początku XIX wieku istniały obszerne kopalnie, „Na Kunsztach“ zwane, iż zapomocą kół obracanych przez wodę z głębokich szybów wydobywano rudę (panabaz). Powyżej tych kunsztów znajduje się szałas pyszniański, prawie na górnej granicy lasu. Wyżej szałasu jest płasienka i^bagienko prawie całkiem zarosłe. Wyborna pasza dla owiec nadała nazwę Pysznej tej hali, należącej do górali w Klikuszowej (na płnc ska, Dunajca Białego i Czarnego, Rogoźnika, od Nowegotargu). Tu wyrabiają najlepsze se- Lepietnicy, Słonej (teraz Słonki przy Rabce), ry w całych Tatrach. Stanowisko tego szala- Ratajnicy, Niedzielskiej i Stradomki. W r. 1234 su uważać należy za górny koniec doliny K-ej. istniał Ludźmierz, a r. 1237 wspominany jest Wyższa jej część przedstawia najeżone wzgó- Rogoźnik. Przywilej lokacyjny Nowego-targu rza z głębokiemi między niemi wyżłobieniami, jest z r. 1252. W nim wspomniany jest za-Od szałasu wiedzie ścieżyna (perć) wprost na mek szaflarski, wreszcie w dyplomie z r. 1254 płd. pomiędzy Kosodrzewiną na przełęcz mię- | wymienione są między inuemi rzekami: oba dzy Błyszczem a Babiemi Nogami | Dunajce, Mały i Wielki, Rogoźnik, Leśnica,

Br. G.

Br. U.

Piekielnik, Poronin dalej góra Obidowa, wreszcie pola i łąki zwane Długopole, Ludźmierz, Dębno, Ostrowiec. Na tych tedy opierając się dowodach, nim nowe, dotąd nieznane, zostaną odkryte dyplomy, słusznie utrzymywać można, że od Szaflar i Rogoźnika aż pod same Tatry całe Podhale gęstym było pokryte lasem. O Zakopanem najdawniejszą wzmiankę mamy z czasów Stefana Batorego. Dzianisz powstał r. 1619, podobnież Chochołów powstał dopiero w XVI wieku. W północno-zachodniej części ziemi Spiskiej, tworzącej oro- i hydrograficznie z Podhalem Nowotarskiem całość geograficzną, przed r. 1300 istniały osady Frydman, Nowa Biała, Krempach, Łapsze niżnie, Kaczwin, Stara wieś, Hanuszowce, Lechnica. Dopiero w XVI wieku wspomniane są: Dursztyn, Frankowa, zamek Dunajec, Rychwałd, Lipnik Wielki i Ostur-nia. Po obu brzegach Białki od Krempachu aż w Tatry w r. 1320 były nieprzebyte lasy. Jeżeli zatem na Podhalu Nowotarskiem dopiero w pierwszej połowie XIII w. zaczęto zakładać osady, czego tam byli podówczas szukali Tatarzy w lasach bezdrożnych, poprzerzyna-nych rwącemi rzekami i potokami? czego w dolinie K-iej albo w Białem lub nawet pod Giewontem? Jeżeli w Białem pod Giewontem była potyczka, jakim sposobem miano Kościelisk dostało się nie dolinie Białego potoku, ale zupełnie innej, z kolei czwartej dolinie, prawie o 7 km. na zach. odległej? *W Białem pod Giewontem Goszczyński nie był, więc kości ludzkich, rozrzuconych po tej dolinie do niezli-czenia, sam nie widział. Powiedziano mu bajkę, a on jej uwierzył. Albo je widział w dolinie Kej-? Wątpić należy, ażeby tam były mogły przeleżeć od czasów jakiejś potyczki. Dopóki przeto więcej przekonywających nie będzie dowodów na wywód nazwy doliny K-ej od kości pobitych w niej wrogów, Szwedów, czy nawet Tatarów, za bajkę uważać należy. W kopalniach na Ornaku i w Pysznej pracowano z pewnością już za Zygmunta I, ale nie za Bolesława Wstydliwego. W części doliny K-ej, zwanej dzisiaj Staremi Kościeliskami, górnicy mieli kościółek, który z czasem upadł, zostawiając nazwę miejscu, w którem się znajdował. W kościółku tym lub koło niego chowano może zmarłych górników. Jeżeli zatem w Kościeliskach znaleziono jakie ludzkie kości, to być mogły kości dawnych górników. Po zaniechaniu robót w pomienionych kopalniach górnicy opuścili swoję osadę w Starych K-ach a na osadę późniejszą, powstałą u uścia doliny w miejscu otwartszem między polanami, przeszła nazwa Kościelisk. Kościeliszczan Zakopianie dotąd mianują ludźmi z polan. Jaka była pierwotna nazwa osady górniczej w Starych Kościeliskach, niewiadomo.—Długość doliny wzdłuż potoku od szałasu pyszniańskiego aż po jej uście wynosi 8 km. Spadek doliny wskazują następujące liczby: 1) koniec górny

doliny powyżej szałasu pyszniańskiego 1389 m., 2) szałas na Pysznej 1292 m., 3) Ornak 1098 m., 4) Smytnia 1091 m., 5) Pisana 1040 m., 6) Uście wąwozu Krakowa 1034 m., 7) Źródło Lodowe 967 m., 8) uście doliny 939 m.— Wycieczki do doliny K-ej odbywają turyści najczęściej wózkami, dojeżdżając do wsi K-o, albo też ku Bramie Kraszewskiego, zwiedzając najczęściej Zdrój Goszczyńskiego (Lodowe) i Pisaną, skąd wracają, zadając sobie przez to wielką krzywdę, bo następna część doliny jest odmienną, a również cudownie piękną i uroczą. Wycieczki do doi. K-ej powinny się kończyć przynajmniej na polanie Srnytni.—Z tej doliny zwiedzić można: 1) Bystrą i Kamienistą, 2) wąwóz Kraków, przez który wyjście na grupę Czerwonych Wierchów, 3) dolinę Tomanowską, a z niej szczyty Tomanową, Nad Łopatą, Smreczyński szczyt, Hrubosz; 4) z Ornaku na halę Pyszną, stąd na Kamienistą, Błyszcz i Bystrą, przejście do doi. Kamienistej, Raczko-wej i Starorobociańskiej, a z niej do doi. Chochołowskiej; 5) halę Smreczyńską i staw Smreczyński.

Kościeliski potok, potok tatrzański, w obr. gminy Kościelisk, na Podhalu Nowotarskiem, jeden z trzech potoków, tworzących Czarny Dunajec (ob. Dunajec). Jest on zlewiskiem trzech potoków górskich Iwanowskiego, Pysz- . niańskiego i Tomano wskiego. Łączą się one pod polaną Smytnią w górnej części doliny Kjo-ś c i e 1 i s k i ej (ob.), na wysokości 1100 m. n. p. m. Tak powstały potok, mylnie Czarnym Dunajcem zwany, płynie malowniczym wyłomem górskim wprost na płn. wartkim biegiem. Przybrawszy z pr. brz. potok w czasie ulew tylko jawiący się z wąwozu Krakowa (ob.), mija polanę Pisaną, Bramę Kraszewskiego, gdzie z pr. brz. zabiera wody trzech strumieni, wypływających z źródła Lodowego czyli Zdroju Goszczyńskiego, przerzyna Stare Kościeliska, gdzie z pr. brz. zabiera potok z Miętusiej doliny, następnie Wyżnią i Niżnią Miętusią Kirę, trzy części dolnej Kościeliskiej doliny, a około tracza i leśniczówki opuszcza tę dolinę. Przeciąwszy drogę z Zakopanego do Witowa wiodącą, zwraca się na płn.-zach. a przeszedłszy na obszar Witowa, na polanie Roztokami zwanej, łączy się od lew. brz. z pot. Chochołowskim, który przybrawszy nieco powyżej z pr. brz. Lejowy potok, daje początek rzece Czarnemu Dunajcowi, zatem niema najmniejszej słusznej podstawy narzucać temu potokowi nazwy Czarnego Dunajca, jakoteż szukać źródła jego w wypływie pod Pisaną lub w Zdroju Goszczyńskiego (ob. Kościeliska dolina). Długość Kościeliskiego pot. od połączenia się trzech źródlanych ramion wynosi 9 kim. Część tego potoku, przepływającego obie Miętusie Kiry, nosi miano Kirowego potoku. Por. Br. Gusta wicz „O źródliskach obu Dunajców“ (Krak. 1885).

„Chorał“ t. XII, str. 803).

Kościelna nietykalność, ob. im muni tas ecclesiastic a.

Kościelna Wieś, w gub. Warszawskiej, pow. Nieszawskim, gm. Oświęciny, par. K. w. (3000 m-ców). Istnieje tu fabryka narzędzi rolniczych, z 15 robotnikami, przeniesiona do Osięcin. K. W. posiada starożytny kościół, nie można jednak z akt dociec przez kogo był zbudowany. Kościół zbudowany z kamienia polnego, wiązany dębami. Tradycya przypisuje fundacyę Piotrowi Duninowi, istotnie niektóre części noszą wyraźne piętno XII w. Kościół, zdaje się, powstał pierwej niż sama wieś, która od niego otrzymała nazwę. Podanie miejscowe mówi o niejakiem Klimku, jako pierwszym właścicielu tych włości, później mowa o jakimś Glince, który wykopał kanały. W r. 1639 K. W. należała do Marcina Zakrzewskiego. Kościelna władza, ob. Hierarchia. Kościelne cenzury, ob. Cenzury kościelne.

Kościelna historya, ob. K o ś c i ó ł k a t o-

licki.

Kościelna juryzdykcya, ob. Juryzdyk-c y a kościelna.

Kościelna klątwa, ob. Klątwa.

Kościelna muzyka (łac. Musica sacra, eccle-siastica, divina, włos. Musica da chiesa). Taką nazwę nosi muzyka, używana w świątyniach . dla uświetnienia nabożeństwa, i stanowiąca część składową kultu religijnego. W pierwszych wiekach po Chrystusie K. m. nie była ujęta w jakieś stałe prawidła i formy. Posługiwano się wówczas przy obrzędach religijnych i nabożeństwach, gotowemi melodyami hebraj-skiemi i greckiemi. „Zaraz na początku wieków chrześciańskich widzimy“—mówi Ambros w swej historyi muzyki —„jak pierwiastki śpiewu z Palestyny i Grecyi, jakby dwa potoki zlewają się i łączą jeden z drugim. Z hebrajskiej muzyki wzięła muzyka chrześciańska świętość, a z greckiej — formę, kształt i piękność. — Szczególne zwłaszcza upodobanie mieli pierwsi clirześcianie do psalmów Dawida, które podobno śpiewali na dwa chóry. Papież Sylwester I (314 — 335) wyprowadza śpiew z katakumb, gorliwie zajmuje się jego rozpowszechnieniem, zakłada szkołę śpiewaków w Rzymie, i baczny rozciąga nadzór nad poprawnością muzyki K-ej. Lecz starania jego wyników dodatnich nie wydały. Dziwna bowiem w kościele niejednolitość muzyczna panowała. Muzyka, nie ujęta jeszcze w karby jakiejś stanowczej reguły, znajdowała się na łasce i niełasce kierowników śpiewu kościelnego, rządzących się zupełną dowolnością, oraz indywidualnemi pojęciami o istocie muzyki kościelnej. Stąd kościoły wschodnie innym posługiwały się kantem, aniżeli zachodnie; stąd pojedyncze nawet gminy chrześciańskie własną posiadały muzykę, służbie Bożej poświęconą. Koniec takiemu rozdwojeniu pragnął położyć, w końcu IV w. po Chr., św. Ambroży, biskup medyolański, twórca pierwszej, stałej teoryi muzycznej(ob. A m b r o z y ań s ki ś p i e w, T. II, str. 938), która jednak niemdpowiadala rzeczywistym wymaganiom muzyki kościelnej. Kres tej tymczasowości i ęhwiejności zasadniczych podstaw K-nej m-ki położył w dwieście lat później papież Grzegorz Wielki, który przyszedłszy do przekonania, że jednym z najsilniejszych węzłów, posiadających moc jednoczenia wszystkich kościołów europejskich z hierarchią rzymską, jest pieśń kościelna, stanowiąca od wieków nierozdzielną cząstkę rytuału, zajął się gorliwie organizacyą gruntowną, oraz usystematyzowaniem muzyki religijnej, i celu tego dopiął (ob. Gregorya ński śp i e w, t. XXVI, str.812). Wykształceni w założonej przez Grzegorza szkole rzymskiej śpiewacy duchowni rozbiegli się po całym ówczesnym świecie katolickim, zakładając szkoły, popularyzujące wspaniałe dzieło wielkiego reformatora. W pierwszych

wiekach po Grzegorzu K. m. była tylko jednogłosowa; od czasu jednak wynalezienia polifonii przez Hucbalda (ob,) w X w., kompozytoro-wie tworzyć poczęli utwory religijne na kilka głosów chóralnych. Ten rodzaj muzyki udoskonalili znakomicie Niderlandczycy (ob. Niderlandzka szkoła muzyczna), do naj wyższego zaś szczytu doskonałości doprowadził Pa-lestryna (ob.) w XVI w. W tymże czasie do utworów kościelnych, dotąd pisanych wyłącznie na głosy ludzkie, dołączać zaczęto towarzyszenie instrumentów, a głównie organów,. które, lubo już dawniej znane, mało były rozpowszechnione. Wiek XIX zastał muzykę kościelną w stanie stokroć głębszego upadku, aniżeli to miało miejsce przed soborem Trydenckim i Palestryną. Nawet tacy geniusze jak Haydn, Mozart i Beethoven, tworzyli swe dzieła religijne w duchu świeckiej muzyki dramatycznej. Tak głęboki upadek „wiernej towarzyszki świętej liturgii“ musiał wywołać re-akcyę. Pierwszymi, którzy podnieśli glos w tej sprawie, byli muzycy ratysbońscy: Proske, Mettenleiter i Schrems. Przykład przez nich dany licznych znalazł naśladowców.    Naj czy n-

niejszym i najzdolniejszym z reformatorów muzyki kościelnej okazał się w Niemczech ks. Witt, a w Polsce ks. Józef Surzyński z Poznania. (Szczegóły rozwoju M-ki K-nej ob.

A. Pol.

S. B.

Kościelne dobra, ob. Dobra w dawnej Polsce i.Polska.

Kościelne albo papieskie państwo (stato pontifico, stato della chiesa, stato Romano, pa-trimonium s. Petri). Historya. Okres I przedfeudalny. Powstanie państwa K-o i państwo K. w zależności od królów frankońskich (w. IV—IX).—Początki terytoryum K-go sięgają IV w.: Konstantyn Wielki edyktem z r. 321 przyznał biskupom rzymskim prawo posiadania własności ziem-

skiej. W ciągu w. IV-go, dzięki hojności ce-sarzów wschodnich i możnych wiernych, kościół rzymski nabył olbrzymie m ijątki we wszystkich niemal prowincyach zachodnich, a nawet niektórych wschodnich: we Włoszech, Galii,

odrębne państwo K. powstało dopiero w VIII w. W pierwszej jego połowie zdobywcy Włoch, królowie longobardzcy, podarowali papieżowi kilka ziem we Włoszech środkowych i południowych na prawie zwierzchnictwa politycznego (najważniejszą darowizną było miasto Su-tri, nadane przez króla longobardzkiego Liut-pranda 714—744), ale darowizny te nie miały wielkiego znaczenia. Za rok powstania państwa K-o należy uważać 756. Gdy wr. 754 Longobardowie zajęli Rawennę i jęli zagrażać Rzymowi, papież Stefan II zwrócił się do króla frankońskiego, Pepina Krótkiego czyli Małego z prośbą o pomoc zbrojną; Pepin, wyruszając do Włoch, obiecał papieżowi terytoryum, które miał podbić, wzamian za otrzymany od Stefana II tytuł królewski; ziemie podarowane przez Pepina, „zwrócone“ według brzmienia aktu, chociaż przedtem nigdy do papieża nie należały, obejmowały: księstwo Rzymskie, egzarchat Ra-weński i tak zw. Pentapolis (miasta: Rimini, Pesaro, Fano, Sinigaglię i Ankonę). Dar ten wszakże pozostał czas jakiś na papierze, gdyż miasta wymienione nie zostały podbite przez Pepina; po jego odejściu Longobardowie odmówili wykonania warunków pokoju i obiegli Rzym. Dopiero po drugiem zwycięstwie w r. 756 Pepin istotnie stworzył państwo K. w granicach przezeń obiecanych; tylko egzarchat nie cały dostał się papieżowi. Król longobardzki, Dezyderyusz, obiecał w r. 757 podarować pozostałą część egzarchatu, ale obietnicy nie dotrzymał i rozpoczął wojnę z państwem K-m. Ostatecznie uwolnił papieżów od niebezpieczeństwa longobardzkiego dopiero Karol Wielki. Tenże Karol Wielki i syn jego, Ludwik Pobożny, w całym długim szeregu przywilejów (lata 774, 781, 783, 787, 788, 796, 816, 817) potwierdzili donacyę Pepina i rozszerzyli ją znacznie; należy teraz do niej, prócz egzarchatu Raweńskiego i Kampanii, część Toskany, część Benewentu i część Spoleto; nadto papież miał prawo ściągania niektórych podatków z Toskany i Spoleto. Zresztą ścisłe określenie granic państwa K-go w IX w. jest niepodobieństwem. Akty nadań Pepina i większość aktów Karola Wielkiego uległy zniszczeniu, prawdopodobnie zniszczone zostały przez samych papieżów, mających pretensyę do panowania nad całemi Włochami (między innemi nad Sycylią, Korsyką i Sardynią), rzekomo podarowanemi przez Karola Wielkiego w r. 774; zginęły również kopie tych aktów, przechowywane przez Pepina i Karola; świadectwa historyków katolickich współczesnych nie dają dostatecznej rękojmi. Królowie Franków nadawali często ziemie, które w istocie do nich nie należały i nie były jeszcze zdobyte. Wobec tego teoretyczne i rzeczywiste granice państwa K-go musiały się mocno różnić. Z pewnością natomiast twierdzić można, że terytoryum [państwa nie stano-

Iliryi, Dalmacyi, Afryce i Azyi Mniejszej. Za Grzegorza Wielkiego (590 — 604) dobra kościoła zajmowały obszar 85 kw. mil. geogr.; należały do nich okolice Rzymu. Dobra te atoli stanowiły własność Cesarstwa Rzymskiego, po części Wschodniego, po części Zachodniego; biskup rzymski nie posiadał w nich prawnie żadnej władzy politycznej. Pomimo to powaga jego i wpływ, od IV-go wieku począwszy, wzrastały nieustannie. Sprzyjał temu cały szereg czynników natury bardzo rozmaitej. Wyższość biskupów rzymskich nad innemi, uznawana już na soborach IV-go w., a mająca swe źródło w wyższości „Wiecznego miasta“ ponad innemi stolicami biskupiemi i w tytule ponti-fex'a, odziedziczonym przez biskupa rzymskiego po arcykapłanie pogańskiego Rzymu, wyższość, którą starano się podtrzymać przy pomocy teoryi, głoszącej, że papieże (tytułu tego używają biskupi rzymscy już w V-ym w.) są następcami apostoła Piotra; rola obrońców ludności rzymskiej, którą papieże odegrywać zaczęli w V w., po upadku cesarstwa Zachodniego, wreszcie rozległe a doskonale zagospodarowane majątki prywatne — wszystko to dawało papiestwu wzrastającą stopniowo potęgę mate-ryalną i niemateryalną, z którą już w VI —VII wieku liczyć się musieli cesarze wschodni. Takim założycielem materyalnej potęgi papiestwa i zapoczątkodawcą wpływów politycznych papieży był Grzegorz Wielki. Już Leon I bronił Rzymu i ludności rzymskiej przed najazdem Atylli (w r. 452). Grzegorz Wielki rozwinął czynną akcyę w tym kierunku przeciwko Longobardom, którzy w VI w. odcięli Rzym od cesarstwa Wschodniego. Karmił ludność Rzymu tak samo, jak to czynili w Konstantynopolu cesarze, wykupywał jeńców z niewoli longo-bardzkiej i t. d. Z doskonale zagospodarowanych majątków podzielonych na klucze, które-mi zarządzali urzędnicy duchowni conductores, i na folwarki, powierzone również duchownym administratorom redores, z ludności poddańczej (coloni) tych folwarków pobierał olbrzymie dochody; dzięki owym dochodom pełnił on z ramienia cesaiza pewne funkcye natury politycznej: był niby kasyerem cesarskim we Włoszech, płacił bowiem pensye i żołd. urzędnikom i armii włoskiej; nadto umiał sobie pozyskać kontrolę nad administracyą w samym Rzymie.

Od czasów Grzegorza Wielkiego Rzym de facto należał już do papieża, acz nie był jeszcze stolicą odrębnego państwa K-go. Przywilej, którym Konstantyn Wielki rzekomo nadawał papieżom władzę polityczną we Włoszech, przedstawia falsyfikat, pochodzący z w. VIII go (ob.

Izydorowskie Dekret alia). W istocie i wiło całości jednolitej, ale składało się z miast

i włości, rozrzuconych po całych Włoszech.

K-go, ale sądy odbywały się w imieniu cesarza. Juryzdykeyę zwierzchniczą piastował Karol Wielki nawet w samym Rzymie. Reprezentował ją pełnomocnik cesarski (mistus dominions), stale utrzymywany przy dworze papieskim na koszt papieża. Wprowadzał on w czyn rozkazy cesarskie, prezydował w sądzie z ramienia cesarza, pobierał połowę opłat sądowych do skarbu frankońskiego, kontrolował sędziów papieskich, przyjmował apelacye i przesyłał je cesarzowi. W sprawach sądowych pierwszorzędnej wagi cesarz wysyłał nadzwyczajnych missi. Wybór nowego papieża zatwierdzał cesarz; on również wyznaczał terminy soborów kościelnych i t. d. Po krótkotrwa-łem mocnem ugruntowaniu władzy papieskiej w państwie K-em w IX wieku za czasów upadku monarchii Karola W-go (Ludwik Pobożny i jego synowie, czego wyrazem było u-kazanie się tak zw. Izydorowskich dekretalij po papieżu Mikołaju I (r.    858 — 867), który

zwycięsko wyszedł z walki nie tylko ze słabym królem Lotaryngii, Lotaryuszem II, ale i z cesarstwem Wschodniem, który umiał zapewnić sobie niemal niezależne od królów frankońskich

Stopniowo papieże jęli na szeroką skalę praktykować wymianę posiadłości, zaokrąglając w ten sposób własne terytoryum. Tak samo nic pewnego powiedzieć się nie da o stosunku państwa K-go do królestwa Franków, a później Cesarstwa Rzymskiego. Według jednych historyków papież z początku miał prawo tylko do dochodów z terytoryum państwa K-go; według innych — był niemal niezależnym panującym.

Z pewnością można twierdzić, że władza pa-pieżów była mocno ograniczona przez królów frankońskich, później cesarzów. Pepin Krótki uzyskał dla siebie i następców tytuł króla włoskiego i patrycyusza rzymskiego. Tytuł ten nie zawierał w sobie pojęcia zwierzchności politycznej nad państwem K-m, obejmował więcej obowiązków,v niż przywilejów. Król Franków był nie panem, lecz obrońcą kościoła, papieża i Rzymu; winien był cześć i wdzięczność temu, od kogo tytuł otrzymał, nadto obowiązkiem jego była obrona wojskowa państwa K-go pized wrogiem wewnętrznym (buntującej się ludności miejskiej) i zewnętrznym (Longobardami oraz „bezbożnymi heretykami“, Grekami).

a silne rządy we wszystkich częściach państwa K-go (walka z arcybiskupem Raweńskim, ob. Mikołaj I), nastąpił w historyi państwa K-go drugi okres, feudalny. —O kr e s II, feudalny. Zależność od cesarstwa rzymskiego niemieckiego, papiestwa. Państwo K. niepodległe (w. X—XV). — Terytoryum państwa kościelnego nie stanowiło całości jednolitej pod względem politycznym. Papieże nadto porozdawać musieli ziemie swego państwa przeróżnym seniorom duchownym i świeckim tak samo, jak to czynili inni panujący zachodnio-europejscy; z urzędników administracyjnych, sądowych i wojskowych, rektorów, konsulów i hercogów {duces), których papieże posyłali za Karolingów

Pomimo to właśnie owe obowiązki, wobec chwiejnego stanowiska państwa K-go we Włoszech, czyniły to państwo zależnem od korony Franków. Pepin miał w Rzymie stałego pełnomocnika swojego w osobie opata z St-Dćnis,

Walka cesarstwa i

Fulrada, którego zadaniem było służyć papieżowi nie tylko pomocą zbrojną, ale i radą. Karol Wielki, zatwierdzając donacyę Pepina w r.

gospodarowali oni w samym Rzymie. Państwo K. w istocie nie istniało, jako całość, rozbiło się na mnóstwo senioryj. Panowała w niem zupełna anarchia wewnętrzna; pustoszyli je Arabowie i Madziarowie (ci ostatni napadali w r. 985, 940, 947, 951). Władza papieska, wobec walk nieustannych o tyarę i koronę cesarską między książętami (partya książąt Tu-scyi, Friulu i Spoleto), upadła zupełnie: ciało jednego z papieżów końca IX w. tłum rzymski wrzucił do Tybru (Formozusa, ob.); w począt-

774, zapewnił sobie stanowisko zwierzchnika Rzymu, pomimo że nadal korzystał tylko z dość zresztą ciemnego i dwuznacznego tytułu patrycyusza. Od r. 774 papież stał się namiestnikiem i zastępcą króla Franków, w sprawach świeckich państwa K-go: król zastrzegł sobie prawo bicia monety, sądownictwo wyższe, prawo zatwierdzania nowo obranego papieża, wtrącał się nawet do administracyi. Pełnomocnik do miast egzarchatu Raweńskiego i Toskany, jego, opat Augilberty mianowany w r. 774 potworzyli się niezależni książęta udzielni, w celu ustalenia zgody między królem a pa- , Wprowadzając na tron papieski swoich synów, pieżem w kwestyach, dotyczących „chwały św.

K-ościoła Bożego, trwałości Waszego (papieża) majestatu i utwierdzenia naszego patrycyatu“, odebrał przysięgę wierności od ludu rzymskiego, od papieża zaś pznarie tej przysięgi i władzy sądowej króla. W r. 799 Karol Wielki sądził papieża Leona III, oskarżonego przez ludność Rzymu. Po koronacyi na cesarza rzymskiego (800 r. 25 grudnia) prawa Karola, jako patrycyusza, zostały bliżej określone. Rzym należał odtąd do cesarstwa; władca państwa K-go, papież, stawał się prawnie zależnym od 1 ku w. X rozpoczęła się lak zw. pornokracya, cesarza rzymskiego, i on, i ludność miasta skła- rządy Morozyi i jej córek: Morozyi Młodszej i dali cesarzowi przysięgę wierności; najwyżsi Teodory (910 — 982), właścicielek zamku św. dostojnicy kościelni i państwowi w Rzymie Anioła w Rzymie. Stan taki dawał szerokie zwali się homines imperiales. Prawo bicia mo- pole panującym europejskim do wtrącania się nety posiadał tylko cesarz. ‘Papież mianował w sprawy państwa K-go. W r. 960 papież wprawdzie sędziów (judices) w obrębie państwa ' Jan XII (f 964) zwrócił się z prośbą o pomoc

27

Wlelk* Encjkl. Pcwi«. Uuitr. Zee*. 306*. Tom X7X 7.

na cesarzu

przeciw królowi włoskiemu, Berengaryuszowi

II    do Ottona I W-go, króla niemieckiego (ob.). Rezultatem tego faktu była koronacya Ottona I na cesarza 2-go lutego 962 r. oraz utworzenie tak zw. cesarstwa rzymskiego narodu niemieckiego. Otton I, jako cesarz, zastrzegł sobie wszystkie te prawa do państwa K-go, jakie posiadał Karol W.: Rzym uznany był znowu za część cesarstwa, papież—za namiestnika cesarskiego obowiązanego do składania wraz z ludnością miejską przysięgi wierności, przyczem przysięga poprzedzać miała święcenia papieskie; wojewodowie (duces) i sędziowie, mianowani być mieli nadal przez cesarskich i papieskich pełnomocników. Otto całkowicie gospodarował w Rzymie, składał z tronu (Jan XII, Benedykt V) i wyprowadzał na tron (Leon VIII, Jan XIII) papieżów według własnej woli. W ten sposób wszakże udało mu się dźwignąć państwo K. z upadku. W r. 962 d. 13 lutego wydał cesarz „Przywileje kościoła rzymskiego“ (oryginał w arch. Watykańskiem); akt ten potwierdza wszystkie nadania poprzedników, od Pepina począwszy, włącza nawet Sycylię i Kalabryę, „o ile Bóg odda je w ręce cesarskie“, dodaje zaś Spoleto i Benewent. Atoli w istocie państwo K. było mniejsze: składało się zaledwie z księstwa Rzymskiego i części Toskany. Otto

III    i Henryk II potwierdzili „Przywilej“ Ottona I-go. W r. 1051 i 1052 papież Leon IX wcielił do państwa K-go Benewent po wypędzeniu zeń ksiąt przez poddanych. Mikołaj II (1059 — 1061) oddał w lenno podbitą przez Ryszarda i Roberta Guisbardów Apulię i Kalabryę, nabywając natomiast protektorat nad całemi Włochami południowemi. Dar hr. Matyldy, obejmujący Toskanę, zatokę Genueńską i dolne porzecze Po (r. 1115), został wprawdzie odebrany przez Henryka V w r. 1116, ale zwrócony przez Lotara III w r. 1133. Cesarz Otto

IV    uznał dwukrotnie, d. 8 czerwca roku 1201 oraz w r. 1209, za posiadłości państwa K-go: patrimouium (od Radicofani w Toskanie), egzar-chat, Pentapolis, marchię Ankony, księstwo Spoleto, hrabstwo Berlinoro i dobra Matyldy. Mikołaj III w r. 1278 wciela do terytoryum państwa K-go Romanię, która wraz z księstwem Rzymskiem pozostawała nadal pod władzą papieżów nieustannie w ciągu 6-iu wieków. Podczas babilońskiej niewoli papieżów w Awenio-nie (1308—1377; ob.) państwo K., jako całość, przestało w gruncie rzeczy istnieć. Nawet po powrocie do Rzymu nie mogli papieże przywrócić państwu jednolitości. W r. 1400 całe państwo K. zostało podbite przez króla neapo-politańskiego, Władysława, który marzył o zjednoczeniu Włoch; następne dziesięciolecie u-płynęło wśród ciągłej walki między nim a papieżem. Papież Marcin V (1417 —1431) odzyskał państwo K.—W Il-im okresie państwo K. po wielowiekowej walce z cesarstwem narodu niemieckiego uzyskuje niezależność polityczną.

Dążenie do niej ujawnia się natychmiast po śmierci Ottona I-go zarówno ze strony ludności rzymskiej, jak i papieża. Konsul rzymski, Crescentius (ob.), przypłacił dążenie to życiem (998 r.). Myśl uniezależnienia państwa K-go podjął i jął przeprowadzać planowo mnich klu-niacki (ob. C 1 u g n y), Hildebrandt, w r. 1049 staw-szy się pierwszym doradcą papieża Leona IX. Za jego poradą papież Mikołaj II zawiera przymierze z Normanami Włoch południowych, wymierzone przeciwko cesarzom niemieckim (1059), i w tymże roku ogłasza słynny dekret, powierzający wybór papieżów kollegium kardynalskiemu. Pierwszy krok miał na celu pozyskanie sobie sprzymierzeńca do walki z cesarzem, drugi—uwolnienie władzy papieskiej od wpływów cesarstwa, bardzo silnych za cesarza Henryka III (ob.); wprawdzie dekret czas jakiś pozostawał na papierze. Wybrany w r. 1073 na tron papieski, Hildebrandt rozpoczął walkę z cesarzem Henrykiem IV (ob.) pod hasłem reformy kościelnej, zniesienia s y m o n i i (ob.) i i n-westytury (ob.); chodziło mu w tym,'razie^o u-wolnienie duchowieństwa z pod władzy świeckiej cesarzów i osłabienie tej ostatniej. Po chwilowem zwycięstwie Grzegorza VIIHilde-brandta (ob.) i pokucie Henryka IV w Kanosie w r. 1077, papież musiał uledz: podczas oblężenia Rzymu przez cesarza, uciekł do Salerno, gdzie zmarł w r. 1085. Konkordat Wormacki, zawarty w r. 1122 między papieżem Kalikstem

II    a cesarzem Henrykiem V (ob.), nie zapewniał zwycięstwa ostatecznego ani jednej, ani drugiej stronie; walka trwała dalej. Papież Aleksander III (ob.) stanął na czele ligi miast lombardzkich przeciw Fryderykowi I Rudobrodemu (1168 — 1177; ob.). Próba cesarza Henryka VI (ob.) utwierdzenia swej władzy na tyłach państwa K-go przez małżeństwo z Konstancją, córką i następczynią króla sycylijskiego, Wilhelma II, udało się na czas krótki; za-to Henryk VI pozbawił papieża południowo-włoskich posiadłości. Śmierć Henryka VI w r. 1197 vvy wołała rokosz przeciw cesarzowi w Toskanie, a mianowany przezeń namiestnik musiał ratować się ucieczką. Czasy Inocentego

III    (1198 —1216; ob.), jego wpływ na sprawy niemieckie i tryumfy, odnoszone nad cesarstwem (ob. Otto IViFryderyk II), mogą być uważane za początek rzeczywistej niezależności państwa K-go. Prawnie niezależność tę uzyskał dopiero Grzegorz X(1271 — 1276), wymógłszy

Rudolfie Habsburskim oficyalne zrzeczenie się wszelkiej władzy nad państwem K-m i uznanie suwerenitetu papieskiego (1274). W r. 1278 Rudolf oddał papieżowi Romanię (egzarchat Raweński i Pentapolis), zrzekając się raz na zawsze wszelkiej do niej pretensyi. Od tego czasu datuje się niezależność państwa K-go.—Wewnętrzny stan państwa w Il-m okresie nie był pomyślny: feudalizm, anarchia, walka partyj i możnych seniorów, rozczłonkowanie polityczne — oto cechy charakterystyczne owego okresu. Władza papieżów była słaba i nie rozciągała się na całe terytoryum państwowe, politycznie państwo K. nie stanowiło całości. Atoli w XI-ym w. wraz z dążeniem do niepodległości papieże zaczynają ujawniać dążenia do stworzenia silnych rządów centralistycznych i zjednoczenia całego terytoryum pod swoją władzą. Dekret Mikołaja II o nowym sposobie wyborów papieskich (1059), acz z początku pozostawał na papierze, był pierwszym wyrazem tego dążenia: odbierał on wpływ na wybory ludowi rzymskiemu i możnym rodom feudalnym, które w w. X wprowadzały na tron papieski zazwyczaj własnych kandydatów. Papież Kalikst II (1119 — 1124) wysłał kilka ek-spedycyj przeciw maguatom, którzy opanowali drobne księstwa w obrębie dziedzictwa Piotro-wego, i ścigał ich nawet w ich własnych dobrach; jednocześnie usiłował złamać potęgę możnych rodzin rzymskich, które, wznosząc warownie na ulicach miasta, buntowały lud miejski: warownie Frangipani’ch kazał zrównać z ziemią. Pomimo to na razie usiłowania te nie miały poważniejszych skutków. Partye feudalne, Frangipani, Pierleoni, Colonna, Cor-sini i inne, wbrew dekretowi z r. 1059 wywierały kolejno wpływ na wybory papieskie, porzucały niekiedy własnych elektów dla kogoś innego, np. Anakleta(ob.) dlaInocentego II (ob.). W r. 1143 wybuchła rewulucya ludowa w stolicy państwa K-go. Lud proąty, zorganizowany w oddziały wojskowe według dzielnic miejskich, do współki z drobną szlachtą, milites, powstał przeciw rządom arystokracyi miejskiej, konsulów (consules), zgromadził się na Kapitolu i utworzył komunę rewolucyjną, na której przewódcę wybrano Giordana Pierleo-ne. Duszą rewolucyi był Arnold z Brescii (ob.). Pomimo to, że Fryderyk I Rudobrody stłumił rewolucyę i stracił Arnolda, Komuna utrzymała się i po r. 1155, zawarłszy z papieżem Hadryanem IV układ niewiadomej treści. W Rzymie władza papieska upadła; rządził senat wybieralny. Dopiero po bitwie pod Legna-no (1176) władza papieża została odrestaurowana, lecz nie była bynajmniej nieograniczona, senat istniał nadal i nadal posiadał wpływ znaczny na sprawy polityczne. Na zasadzie układu między nim a papieżem Klemensem III z r. 1188, układu, który otrzymał znaczenie nowej konstytucyi Rzymu, senat składał papieżowi przysięgę, zrzekł się prawa bicia monety i znacznej części -dochodów, ale zatrzymywał sądownictwo i część władzy administracyjnej. Dopiero Inocenty III, wstąpiwszy na tron papieski w r. 1198, rozpoczął radykalną reformę, zmierzającą ku zapewnieniu papieżowi władzy istotnej. W tymże 1198 r. uczynił z prefekta Rzymu, dotychczas urzędnika cesarskiego, swego papieskiego urzędnika, odebrawszy odeń przysięgę wierności. Jednocześnie złamał na czas pewien władzę komuny, na której czele stał od niedawna tak z w. „senator najwyższy“ (summus senator). Papież uzyskał prawo mianowania tego|naczelnika komuny; senatorów wybierał również mianowany przez papieża wyborca (medianus); w ten sposób senat znalazł się całkowicie pod władzą papieżów. Lud rzymski jednak zachował prawo zbierania się na Kapitolu, gdzie rozstrzygano najważniejsze sprawy państwowe (wojny i pokoju i t. d.). Kilkakrotnie wszczynał nawet powstania zbrojne, lecz w r. 1205 nowy układ potwierdzał prerogatywy papieskie. Państwo K-e, acz w początkach w. XIII posiadało już rząd dość silny i scentralizowany, nie było jeszcze monarchią papieską, nie dążyło nawet zgoła do takiego ustroju. Potęga żywiołów feudalnych z jednej i prawa Komuny z drugiej strony nie zostały zwichnięte raz nazawsze; terytoryum państwowe nie stanowiło całości jednolitej: nawet Inocenty III władzą swą nie sięgał dalej poza okolice Rzymu. Konflikty z Komuną zmuszały niejednokrotnie papieżów do ucieczki. W r. 1267 Rzym stał się ogniskiem związku, wymierzonego przeciwko papieżowi Klemensowi IV i Karolowi Andegaweńskiemu (ob. Kon-radyn), poczem rządzi w nim Karol Andegaweński (ob.) z tytułem senatora. Papieże Aleksander IV (1254—1261) i Klemens IV (1265 — 1268) wcale nie pokazywali się w Rzymie. Takie same dążenia separatystyczne ujawniały i inne miasta państwa K-go: już to występowały wrogo względem papieżów, już to zawierały z nimi układy, jak mocarstwo z mocarstwem. Podczas niewoli Aweniońskicj (1308 — 1377 (ob. Filip IV Piękny i Babilońska niewola papieżów) w miastach państwa K-o rządzili miejscowi książęta; władza papieska była fik-cyą, a posyłanych przez papieża urzędników wypędzano. Nawet Rzym na czas pewien u-wolnił się od władzy papieża, przekształcił się w rzeczpospolitą pod rządem Mikołaja Rienzi (1347 — 1354; ob. „Cola di Rienzi“). Wielka schyzma w kościele zachodnim w początku w. XV-go nie sprzyjała przywróceniu władzy papieskiej. Dopiero za Marcina V (1417 — 1431) nastał jaki taki ład wewnętrzny. Atoli Rzym leżał w gruzach, całe terytoryum państwa K-go było spustoszone. Ta okoliczność wszakże ułatwiła papieżom sprawę utwierdzenia swej władzy: mogli oni teraz mianować i wysyłać własnych urzędników do wszystkich części państwa oraz zmuszać do posłuszeństwa marzących o niepodległości, ale bezsilnych magnatów. Daleko było do zupełnego tryumfu papieżów: Eugeniusz IV, w r. 1434 wypędzony z Rzymu przez zbuntowanych magnatów, kilka lat spędził na wygnaniu. Do słabości papieżów w. XV przyczyniał się niemało system rozdawania lenów krewnym i stronnikom; lennnicy mnożyli się i korzystali z każdej sposobności wydobycia się z pod władzy zwierzchniczej papieża. Jednak w połowie w. XV papieże dążą coraz intensywniej do zjednoczenia teryto-ryum państwa kościelnego. Pius II (1458 — 1464) wcielił Benewent, Paweł II (1464—1471), Cesenę, Sykstus IV (1471 —1484)—Imolę i Forli, które zresztą odstąpił swoim krewnym. Znaczne nabytki terytoryalne poczynił Aleksander VI Borgia (1492 — 1503): syn jego, Cezar Bor-» gia (ob.) podbił mnóstwo księstewek we Włoszech Środkowych i odrestaurował państwo K. w granicach z końca w. XIII-go. Od drugiej połowy w. XV-go począwszy, państwo kościelne przekształcać się poczyna w monarchię absolutną. Okres III, monarchiczny (1503 — do Rewolucyi fr a neu sk i ej).— Monarchia ta w początkach swego istnienia przypomina wielce tyranię miast włoskich w XV wieku. Papieże, niczem tyrani medyolańscy lub florenccy, uprawiają na szeroką skalę ne poty zm (ob.), usiłują utrzymywać się na tronie oraz powiększać terytoryum wszelkiemi środkami, nie cofając się przed zaborem, intrygą, trucizną i terrorem. Papież Juliusz II, który na czele armii, jak kondotyer (ob.), przebiegał całe Włochy Środkowe a w polityce ówczesnej odgrywał rolę poważną (1503 — 1513), odebrał Wenecyi kilka miast w Romanii (Peruzę, Bolonię i inne), a jeszcze większe rezultaty osiągnął po zawarciu z Francyą i Hiszpanią ligi w Cambrai w 1508 r.; po zwycięstwie Ludwika XII nad Wenecyanami pod Agnadello cała Romania znalazła się w rękach papieskich, nie wyłączając Rawenny. Nie udało się Juliuszowi II wypędzić książąt d’Este z Ferrary, lecz zato udało się zmusić Francuzów do opuszczenia półwyspu i opanować Modenę, Parmę, Regio i Piacenzę, W ten sposób państwo K. dosięgło zenitu swojej potęgi. Leon X zagarnął Urbino, Pesoro, Sinigaglię i zawarł w r. 1520 przymierze z cesarzem Karolem V przeciw Francyi; wojna przyniosła mu w zysku Peru-gię, Termo i Ankonę, lecz przyprawiła go o stratę Regio i Modeny. Na mocy traktatu Madryckiego (1526) Karol V stał się panem Włoch; wobec tego Klemens VII (1523 — 1534) zawarł przymierze z Wenecyą, Florencyą, Medyola-nem, Francyą i Anglią przeciw cesarzowi. W r. 1527 wojska cesarskie, pod wodzą Karola Burbona (ob.), zdobyły i spustoszyły Rzym; papież kupił pokój za cenę uznania władzy cesarskiej we Włoszech, koronowania Karola V w Bolonii i 100 000 cekinów kontrybucyi. W r. 1545 Paweł III oddał Parmę i Piacenzę synowi, Piotrowi Ludwikowi Farnese w lenno; odtąd Parma i Piacenza przestają należeć do państwa K-go (Parma z czasem należała doń znowu, ale nie na długo). W r. 1598 Klemens VIII przyłączył do państwa K-go Ferrarę, a w 1623 Urban VIII Urbino, raz już zagarnięte przez Leona X, ale później znów utracone. Podczas wojny o tron hiszpański (ob. Ludwik XIV) państwo K. naraziło sobie Austryę: armia austryac-ka zajęła część Romanii, którą jednak wkrótce zwrócono papieżowi. W r. 1768 wskutek sporu kościelnego Francya odebrała państwu K-mu należące doń dotychczas posiadłości francuskie, Awenion i Venaissin, Neapol zaś zagarnął Benewent i Pontecorvo; jedynie umiarkowaniem i skłonnościami do ustępstw udało się papieżom odzyskać powyższe posiadłości.—Monarchia papieska, w drugiej połowie w. XIV i pierwszej w. XVI, przypominająca tyranię innych miast włoskich, pod koniec XVI-go w. traci cechy tyranii i przekształcać się poczyna w monarchię nowożytną. Stan ekonomiczny państwa K-go w w. XVI dawał państwu temu przewagę materyalną nad inne mi krajami wło-skiemi. Rolnictwo znajdowało się w stanie kwitnącym; wywóz zbożowy wynosił w pieniądzach 500 000 skudów; wytwarzano nadto na wywóz za granicę wino, oliwę, len i konopie; państwo K. posiadało obfite warzelnie soli i ałunu oraz kamieniołomy marmurowe. Z za granicy otrzymywało państwo K-ne jedwab, wełnę, skóry i metale. Handel prowadzono ze wszystkiemi krajami i na wielką skalę; do portu Ankony zawijały okręty zewsząd; w samej Ankonie mieszkali kupcy tureccy,# greccy, ormiańscy i żydowscy, którzy wszyscy korzystali w znacznym stopniu z wolności wyznaniowej, jako cudzoziemcy; w Ankonie był nawet kościół grecki. Mieszkańcy państwa K-go nie korzystali z takich swobód; heretyków prześladowała inkwizycya i cenzur'a K-a (ob.), wprowadzona w końcu XV w. W drugiej połowie XVI w. ustało rozdawanie lenów, a wraz z tern jęła utwierdzać się władza monarchiczna w stylu nowożytnym. Dawniej papieże, przyłączając to lub owo miasto do terytoryum państwa K-go, nadawali miastu przywilej; nie mógł tego uniknąć nawet Cezar Borgia. Miasta po większej części zachowywały swój u-strój i samorząd municypalny; same wybierały podestę (ob.), a wybór najczęściej obchodził się bez sankcyi papieskiej; niejedno miasto posiadało własną milicyę i dowolnie rozporządzało skarbem miejskim, płacąc tylko pewną sumę, jako pensyę, legatowi papieskiemu. Od połowy XVI w. stan taki począł ulegać stopniowym zmianom. W r. 1532 papież Klemens VII zbudował w Ankonie twierdzę, poczem zażądał, żeby miasto uznało nieograniczoną jego władzę; złamawszy z łatwością opór mieszczan, postawił na swojem. Taki sam los spotkał inne miasta: korzystając z każdej okazyi, wyzyskując znakomicie wszelkie okoliczności sprzyjające, papieże zmusili do posłuszeństwa Bolonię, Perugię, Rimini i inne. Rządy zyskiwały na sile, nabierały charakteru bardziej scentralizowanego, lecz jednocześnie i bardziej rabunkowego. Podatki, niewielkie stosunkowo jeszcze w końcu XV w., od początku XVI w. poczęły wzrastać szybko. Paweł III (1534 — 1549) podniósł cenę soli (monopol solny był własnością państwa); wywołało to rokosz w Pe-rugii,' zresztą wkrótce stłumiony a połączony ze zniesieniem w tern mieście swobód municypalnych. Tenże papież pierwszy wprowadził pogłówne (sussidio), z początku tylko na lat 3; pogłówne wznawiano jednak rok rocznie, gdyż dawało ono skarbowi około 300 000 skudów. Niedobory z tego podatku były zdumiewająco wielkie; prawdziwy dochód był lx/a raza mniejszy od nominalnego. Ogólna suma dochodów państwowych za Pawła III doszła do 700 000 skudów, gdy tymczasem za Juliusza II wynosiła połowę, tj. 350 000 (nie licząc dochodów K-nych, które przynosiły mniej-więcej 200 000 — 300 000 skudów). Nie poprzestając na tern, papieże, od Sykstusa IV, a zwłaszcza od Leona X począwszy, jęli na szeroką skalę praktykować sprzedaż urzędów, ilekroć mieli na widoku wydatki nadzwyczajne. Leon X, zaprowadziwszy 1 200 nowych urzędów, zarobił w ciągu 8-iu lat swego panowania, licząc minimalnie, 900 000 skudów. Dochody takie pociągały za sobą wydatki na opłacenie urzędników, zajmujących synekury, a zatem wymagały i nadal coraz intensywniejszego zwiększania podatków. Za Grzegorza XIII (1572—-1585) ludność upadała pod ciężarem podatków, ale za-to dochody państwowe doszły do pokaźnej sumy 1 100 000 skudów. Pieniądze skarbowe tracili papieże nieprodukcyjnie: najwięcej łożono na przepych dworski, wojny i walkę z protestantyzmem: sam Grzegorz XIII wydał 2 000 000 skudów na zakon Jezuitów. — Zwykłe dochody, nie wyłączając zysków ze sprzedaży u-rzędów, nie wystarczały i jeszcze Klemens VII zaciągnął pierwszy dług państwowy na sumę 200 000 skudów po 10%; im dalej, tern szybciej rosły długi w r. 1585 wynosiły one 5 495 000 skudów, lecz zato procent spadł do 4 — 5°% na spłaty procentów i kapitału obracano 281 000 skudów rocznie (przeszło % ogólnej sumy dochodów państwowych). Za Sykstusa V (1585 — 1590) dług powiększył się jeszcze o 8 000 000 skudów. Pod koniec w. XVI po samorządach municypalnych nie pozostało prawie śladu; państwo K-ne przedstawiało monarchię w stylu nowożytnym; papież był władcą absolutnym. Ludność państwa więcej niż gdziekolwiek indziej upadała pod brzemieniem ucisku fiskalnego; skarb państwowy pomimo to znajdował się w stanie opłakanym: wszystkie nowe podatki obciążone były długami zagranicznemi lub we-wnętrznemi, pensye wypłacano urzędnikom nieregularnie, często w obligacyach. Ucisk fiskalny zelżał trochę za Sykstusa V(ob.). Papież ten wsławił się przedewszystkiem wytępieniem bandytyzmu, któreg$ dokonał z wielką energią, nie cofając się jednak przed środkami szkodliwemi i nieetycznemi; popierał szpiegostwo i donosicielstwo, surowo karał nietylko bandytów ale i ich krewnych, nieraz nawet całe gminy, niesłusznie podejrzewane o ukrywanie przestępców. Wkrótce po śmierci Sykstusa bandytyzm znów podniósł gł*wę. System finansowy pozostał nietknięty: podatki, zwłaszcza na handel i przemysł, pożyczki i sprzedaż urzędów. Oszczędny niemal do skąpstwa, Sykstus V doprowadził ów system do wirtuozostwa i zgromadził w skarbcu 4 600 000 skudów oszczędności; ten „skarb sykstyński“, malejąc nieustannie, przechował się do końca XVIII w. (w r. 1792 zawierał 1 000 000 skudów). Sykstus V starał się dźwignąć kraj z upadku ekonomicznego, bez skrupułów zmniejszał wydatki państwowe na armię, nie żałował pieniędzy na środki komunikacyi, budowę wodociągów w Rzymie, przyozdabianie miasta wspaniałemi gmachami i pomnikami. Za Grzegorza XIII i Sykstusa V administracya centralna państwa K-go uległa przekształceniu w kierunku centralistycznym: utworzono 15 kongregacyj, odpowiadających dzisiejszym mi-nisteryom; na czele każdej kongregacyi stał kardynał-minister; 15 kardynałów tworzyło kol-łegium ministeryalne. Za Urbana VIII (1623 — 44) utworzony został urząd sekretarza stanu do spraw zagranicznych; sprawy państwowe i skarbowe powierzono kongregacyi, zw. Camera apostolica. Sądownictwo i administracyę ulepszono o tyle, o ile było to możliwe wobec systemu sprzedaży urzędów. Urban VIII dbał prze-dewszystkiem o powiększenie siły zbrojnej państwa K-go: skompletował armię regularną i pobudował wiele twierdz; w Tiwoli założył fabrykę broni. Dług państwowy, wynoszący już 22 000 000 skudów, powiększył się do 35 000 000; na spłaty obracano rocznie około 2 200 000 skudów, czyli 75°/₀ ogólnej sumy dochodów państwowych; zaledwie 300 000 skudów pozostawało na zaspokojenie własnych potrzeb. Przeszło stulecie trwający ucisk fiskalny nie mógł nie pozostawić śladów: rząd papieski wyciągnął z ludności wszelkie soki, wstrzymał w państwie K-nem tak ożywiony w XVI w. ruch handlowy i przemysłowy, to też większość miast świeciła pustkami; grunta wszędzie niemal leżały odłogiem; ciemnota, nędza i brak bezpieczeństwa dawały się spostrzegać na każdym kroku. Pod koniec XVII w. państwo K-ne przedstawiało obraz rozkładu wewnętrznego. Pewne reformy administracyjne (np. zaprzestanie sprzedaży urzędów za Inocentego XI, 1676—89 i Inocentego XII, 1691 —. 1700) nie mogły rozkładu tego powstrzymać. W początkach XVIII dochody państwowe zmalały do 4 00 000 skudów; haudel i przemysł niemal zupełnie zamarły; „tysiące rodzin, pisze pewien poseł wenecki, z bogaczy stało się nędzarzami“ (za Klemensa XII, 1730 — 1740). Pod koniec XVIII w. nie było już gorzej",w całej Europie administrowanego państwa, niż papieskie. — Za Piusa VI (1775 — 1799) handel zbożowy był monopolem państwowym; przemysł zamarł całkowicie, podatek gruntowy puszczono w dzierża-

Konstytucya republikań-

wę za liche 40 000 skudów. Ludność, nie wyłączając poważnej części duchownych, zdziczała aż do zezwierzęcenia: w ciągu 11-letniego panowania Klemensa XIII (1758—1769) spełniono w państwie K-em 12 000 zabójstw, a w tej liczbie 4 000 w samym Rzymie. Nic dziwnego, że w XVIII w. traci państwo K-ne wszelkie znaczenie polityczne; Europa przestaje się z niem liczyć; siła zbrojna państwowa nie budzi w nikim grozy po klęskach, poniesionych przez armię papieską w XVII i XVIII wieku,—Okres IV upadku. Wielka rewo-lucya francuska (ob.) zadała państwu K-mu cios niemal ostateczny. W r. 1791 Francya odebrała Awenion i Venaissin, a papież nie czuł się zdolny do stawienia jakiegokolwiek o-poru. W samem państwie K-nem było wielu niezadowolonych z despotyczno - klerykalnych rządów papieskich, które rujnowały kraj i u-trzymywały ludność na zbyt nizkim poziomie rozwoju kulturalnego. W r. 1796 armia francuska zajęła Bolonię, Ferrarę i Urbino; papieżowi Piusowi VI udało się kupić pokój i ewa-kuacyę miast powyższych za cenę 21000 000 franków kontrybucyi. W r. 1797 generał Bonaparte (ob. Napoleon I) wtargnął ponownie do Romanii, zajął Imolę, Faenzę, Forli, Cese-nę, Urbino i zmusił Piusa VI do formalnego zrzeczenia się na mocy traktatu, zawartego w Tolentino (1797), miast Awenionu i Venais-sin’u — na korzyść Francyi, Bolonii, Ferrary i Rawenny — na korzyść Rzplitej Transpadań-skiej (późniejszej Cyzalpińskiej) oraz do zapłacenia tytułem kontrybucyi 16 000 000 franków; w Ankonie nadto rezydować miała załoga francuska. W r. 1798 wybuchła rewolucya w samym Rzymie: ogłoszono Rzplitą, a papież ratował się ucieczką do Savony; kardynałów, wyjąwszy 14, którzy odśpiewali „Te Deum„ z powodu detronizacyi papieża, skazano na wygnanie. Po upadku władzy papieskiej zaczął się w Rzymie rabunek powszechny, w czasie którego najbardziej odznaczył się administrator skarbu , Haller, ska składała władzę w ręce komendantów francuskich. Rzplita trwała krótko. Wybrany w Wenecyi, Pius VII (1800 — 1823) odzyskał władzę świecką w znacznej części państwa K-go, a po zawarciu konkordatu z Napoleonem (1801)—i Ankonę. Atoli położenie jego nie było godne zazdrości: dług państwowy wzrósł (1800) do 74 000 000 skudów, dochodów (około 3 000 000) brakowało na spłatę procentów; dochody kościelne były niezbyt wielkie. W rzeczywistości papież był zależny w sprawach politycznych od Napoleona. Pomimo uległości Piusa VII wkrótce rozpoczęła się znów walka z Francyą. W r. 1805 Francuzi zajęli Ankonę, w r. 1806 —Civita Vecchię, Urbino i Ma-ceratę, nadto papież utracił Benewent i Ponte Corvo, w r. 1808 — Rzym. Państwo K-ne wcielone zostało do królestwa Włoskiego (ob.

Wło chy). Sekularyzowano na szeroką skalę dobra K-ne, ze sprzedaży ich amortyzowano znaczną część długu państwowego (1809). W r. 1814 powrócił do Savony Pius VII, odzyskawszy dawne swe prawa i państwo K-ne, którego handel, przemysł i rolnictwo dźwignęły się z upadku pod panowaniem francuskiem; ludność, dzięki wprowadzonej przez Napoleona równości przed prawem, wolności osobistej i wyznaniowej oraz jedności praw (kodeks Napoleona ob.) odetchnęła lżej i osiągnęła jaki-taki dobrobyt; skarb wzbogacił się znacznie: dług państwowy zmalał do 33 000 000, dochody wzrosły do 7 000 000 skudów. W ciągu 100 dni (ob.) państwo K-e doświadczyło napadu Mur at’a (ob.), podczas którego papież musiał ratować się u-cieczką. Kongreswiedeński (ob.) odrestaurował państwo K-ne w dawnych granicach, wyjąwszy część Ferrary, położonej na lewym brzegu Po, którą zastrzegła sobie Austrya z prawem utrzymywania załogi w Ferrarze i Co-macchio. W r. 1816 podzielono terytoryum państwa na 21 okręgów administracyjnych: miasto Rzym, jego okrąg (ComaYca di Borna), 6 legacyj, administrowanych przez kardyna-łów-legatów (Bolonia, Ferrara, Forli, Rawenna, Urbino-Pesaro, Velletri) i 13 delegacyj, administrowanych przez arcybiskupów i innych u-rzędników duchownych. Od r. 1815 nastaje dla państwa K-go epoka reakcyi. Pius VII przywrócił inkwizycyę, cenzurę kościelną i wszystkie klasztory, zniesione przez Francuzów (1824 męskich i 612 żeńskich). Kodeks Napoleona zniesiono. Nawet szczepienie ospy i oświetlanie ulic zostały usunięte, jako instrukcye francuskie. Rząd kościelny zajmował się szczególnie prześladowaniem tajnych stowarzyszeń politycznych i wolnych mularzy (ob.).Ale był on zanadto słaby do poskromienia rozbójników, którzy, schodząc z gór, rabowali wsie nawet w okolicach Rzymu; policya używała rozbójników w charakterze szpiegów lub do walki z powstańcami. Gospodarstwem społecz-nem nie zajmowano się wcale: osuszanie błot Pontyjskich, rozpoczęte przez Piusa IV prowadzono nieszczególnie zarówno pod względem technicznym, jak i gospodarczym. Absolutne rządy policyi i kleru zniechęcały liberałów mieszczańskich: rosła z dnia na dzień liczba tajnych stowarzyszeń Karbonaryuszó w(ob.) i innych. Stronnicy reakcyi i absolutyzmu przeciwstawili karbonaryuszom sanf edystów (ob.). Pius VII i jego minister Consalvi, zwolennicy polityki pokojowej, zmarli w r. 1823 i 1824. Papież Leon Xli (1824—1829) kierował się polityką bezwzględnej reakcyi absolutystycznej. Przywrócił on sądownictwo duchowne w sprawach cywilnych i używanie łaciny w sądach, oddał Jezuitom kierunek wychowania i nakazał prześladowanie karbonaryuszów. Skazywano ich na więzienie, wygnanie lub precetto politico, tj. internowanie w jednem mieście z zakazem wychodzenia w nocy i obowiązkiem przedstawiania się policyi co dwa tygodnie, s spowiadania się co miesiąc. Wydany też został wszystkim poddanym rozkaz wskazywania każdego członka stowarzyszenia tajnego pod karą galer. Po śmierci papieża Piusa VIII w r. 1830 wybuchła w państwie K-em rewolu-cya, mająca na celu uwolnienie się od rządów księży i sanfedystów. Eewolucya objęła Bolonię, wszystkie miasta Romanii, Umbryę i Marchię, słowem całe państwo K-ne prócz patrimonium św. Piotra. Utworzono wszędzie gwardye narodowe i rządy powstańcze, złożone ze szlachty, lekarzy, adwokatów. Posłowie, zgromadzeni w Bolonii, uchwalili „zupełne uwolnienie od doczesnej władzy papieża i unię kompletną pod jednym rządem“, poczem utworzyli rząd ■centralny, składający się z prezesa i siedmiu ministrów. W następnym r. 1831 rewolucya .została stłumiona: armia austryacka zajęła Ro-manię; powstańcy rozpoczęli układy z jednym z kardynałów i poddali ;się na skutek obietnicy amnestyi (marzec 1831 r.). Posłowie mocarstw •europejskich zgromadzeni na konferencyi, przedstawili papieżowi memorandum, żądające reformy: 1) nie tylko ^w, prowincyach powstańczych, ale i w samym Rzymie, 2) dopuszczenia ludzi świeckich do urzędów sądowych i administracyjnych oraz zaprowadzenia świeckiej rady stanu i rad gminnych wybieralnych. Papież Grzegorz XVI (1831 — 1846) kazał przygotować projekt reform. Utworzono jednak tylko rady gminne, składające się z członków, mianowanych przez papieża i radców prowincjonalnych, nie posiadających prawa petycyi. Po pouownem wezwaniu Austryaków w celu poskromienia żołnierzy papieskich i po dernon-«tracyi francuskiej w Ankonie (1832) rząd papieski wziął na swój żołd dwa regimenty Szwajcarów na dwadzieścia lat i zachęcał sanfedystów do organizowania się w oddziały ochotnicze (militi centurioni);. od r. 1832 było ich •30 000 pod wodzą 30 komendantów; oddziały podejmowały się funkcyj policyjnych i tropiły liberałów. Grzegorz XVI zdał rządy na sekretarza stanu, Lambruschini’ego, absolutystyczne-go Genueńczyka. W r. 1843 i 1844 wynikły w Romanii miejscowe zaburzenia; tłumiąc je rząd papieski dopuszczał się prawdziwych okrucieństw. Po śmierci Grzegorza XVI conclave wybrało kandydata stronnictwa rzymskiego (przeciwabsolutystycznego) Mastai’ego, który przybrał imię Piusa IX (1846 —1878). Wybrany wbrew woli Austryi a podtrzymywany przez Francyę, Pius IX zdobył sobie odrazu opinię papieża liberalnego, stał się bożyszczem liberałów, a hymn „Niech żyje papież“ śpiewano, jako pieśń narodową w całych Włoszech (o narodowym odrodzeniu ówczesnym ob. Włochy). Pius IX obdarzył poddanych kilku reformami liberalnemi: amnestyą przestępców politycznych, (lipiec r. 1846), otwarciem czytelni, łagodniej-szem prawem o cenzurze (marzec r. 1847), radą stanu, złożoną z ludzi świeckich po jednym z każdej prowincyi, mianowanych przez rząd na dwa lata (kwiecień r. 1847), wreszcie gwardyą narodową (lipiec r. 1847). Jakkolwiek papież na przyjęciu członków rady stanu oświadczył, że jest zdecydowany utrzymać w całości swą władzę absolutną, postępowcy włoscy proponowali mu (ob. Mazzini i Włochy), by stanął na czele ruchu narodowego. W r. 1848 w czasie rewolucyi w całych Włoszech (ob. Włochy) papież Pius IX zachowywał się opornie względem ludności Rzymu, żądającej kon-stytucyi. „Wzywam was, byście więcej nie wnosili pewnych reklamacyj, przeciwnych świętości kościoła, których uwzględnić nie mogę, nie powinienem i nie chcę“, mówił ludowi, zgromadzonemu pod Kwirynałem. Ale mianował trzech ministrów świeckich, a po rewolucyi lutowej we Francyi (ob. F r a n c y a) ogłosiłj„Tym-czasowy statut dla doczesnego rządu państwa K-go“ (14 marca r. 1848). Statut tworzył dwie rady: jedną ze stu posłów, wybieranych przez opodatkowanych, drugą radę panów, mianowanych przez papieża; dalej radę stanu i mi-nisteryum; ale kollegium kardynalskie zachowywało moc sankcyonowania lub odrzucania praw, a cenzurę książek treści religijnej utrzymano. Papież przeciwny był dalszym reformom, a nawet w miarę wzrostu rewolucyi jął ograniczać już nadane wolności: ogłosił prawo prasowe, zredagowane przez Dominikanów (4 czerwca 1848 r.); odmówił izbom podziału władzy naczelnika kościoła i władcy państwa oraz ustanowienia odpowiedzialności ministrów przed izbami, poczem utworzył nowe ministeryum z Rossini (ob.) na czele. W d. 15 listopada r. 1848 zamordowano Rossi’ego, republikanie w izbach zażądali zwołania konstytuanty, a tłum ruszył na Kwirynał. Papież ratował się ucieczką do Neapolu (24 listopada 1848 r.), pozostawiając władzę w ręku kilku duchownych i świeckich konserwatystów, którzy nie zdążyli nawet objąć stanowisk. Konstytuanta ogłosiła papieża za usuniętego od władzy doczesnej i u-tworzyła Rzplitą Rzymską (9 lutego r. 1849). Rządy sprawował tryumwirat pod przewodnictwem Mazzini’ego Francuzi obiegli i zdobyli Rzym d. 30 czerwca r. 1849. Papież Pius IX ogłosił amnestyę, ale z 283 wyjątkami. D. 12 września r. 1849 nadał konstytu-cyę. Papież, wybierany przez kollegium kardynalskie, rządzi przy pomocy mianowanego przez siebie kardynała-sekretarza stanu, odgrywającego rolę pierwszego ministra państwa K-go, oraz innych ministrów. Prócz rady ministrów istnieje rada państwa z 15-u członków (w części świeckich, w części duchownych), posiadająca głos doradczy w sprawach prawodawczych i skarbowych oraz rozstrzygająca spory między instytucyami państwowemi. Do zarządu skarbowego, prócz ministra, utworzono

na

na

wraz

Viterbo ,

Consultę (od r. 1850), składającą się z */₄ członków, mianowanych z pośród duchowieństwa przez papieża i % ludzi świeckich, przedstawionych przez rady gminne. Kardynałowie i prałaci, administrujący delegacyami, zależeli od kardynała-sekretarza stanu. Delegacye dzieliły się na gubernie (governi), w których rządzili mianowani przez rząd gubernatorowie (go-vernatori); obok nich istniały rady prowincyo-nalne (gminne), wybierane przez ludność na zasadach cenzusu majątkowego na lat 6 ('/3 członków odnawiała się co dwa lata). Liczba gmin, korzystających w państwie K-em z pewnego samorządu, wynosiła 1 219. W r. 1836 i 1837 państwo K-ne nawiedziła straszna cholera, a po niej głód. Wypadki r. 1848 i 1849 powiększyły dług państwowy do 71000 000 skudów (1859), spłata procentów wymagała obrzymiej sumy 4 547 000, przeto deficyt powiększał się z roku na rok. Podczas wojny Fran-cyi z Austryą w r. 1859 rząd papieski usiłował pozostać neutralnym, ale, ledwie wojska austryackie opuściły zajęte w celu utrzymania porządku Bolonię, Ferrarę i Ankonę, wybuchło w miastach tych powstanie ludowe, objęło całą Romanię i miało już wtargnąć do Umbryi, lecz drogę zagrodziła mu szwajcarska gwardya papieska w Peruzie, urządziwszy tu formalną rzeź (26 i 21 czerwca 1859 r.). W Romanii zwołano konstytuantę, która oświadczyła, że „nie chce dalszego doczesnego panowania papieża“ i „pragnie przyłączenia kraju do królestwa Sardynii“ (wrzesień 1859). Komendę nad szybko utworzoną armią powstańczą objął Garibaldi. Na mocy traktatu, zawartego w Zuri-chu, Romania miała być zwrócona papieżowi, lecz okazało się to niepodobieństwem. Rząd tymczasowy, zasiadający w Bolonii, nie chciał wyrzec się swych nabytków i urządził d. 11 i 12 marca r. 1860 głosowanie powszechne, które olbrzymią większością uchwaliło przyłączenie Romanii do królestwa Sardyńskiego. Garibaldczycy zajęli państwo kościelne. Papież, chcąc zastąpić Szwajcarów, kazał utworzyć małą armię, złożoną z ochotników cudzoziemców pod dowództwem generała francuskiego Lamoricier’a (koło 20 000 ludzi). Armia sardyńska zajęła szybko Marchię i Umbryę. Mała armia papieska, cofając się szybko do Ankony, została wstrzymana i rozproszona pod Castelfidardo d. 18 września r. 1860. Komisarze rządu sardyńskiego przeprowadzili przez głosowanie powszechne przyłączenie tych dwóch prowincyj do królestwa (Marchia 133 —775 głosów przeciw 1212, Umbrya 97 040 przeciw 380) w listopadzie r. 1860. Państwo K. zredukowane zostało do tak zw. Patrimonium Petri w ścisłym znaczeniu, tj. do Rzymu z okolicami. Tak uszczuplone trzymać się mogło jedynie przy pomocy załogi francuskiej, kwaterującej w Rzymie. Dwie ekspedycye Garibaldiego nie powiodły się: w r. 1862 rząd

włoski pozwolił mu wprawdzie wylądować w Sycylii, ale zatrzymał go już w Kalabryi w drodze do Rzymu; w r. 1867 ochotnicy jego zostali pobici pod Mentaną przez połączone armie papieską i francuską, przyczem wymordowano ich lub wzięto do niewoli w oczach armii włoskiej, która również wkroczyła terytoryum państwa K-go. (3 listopada r. 1867). Ale₍ ledwie odwołano z Rzymu korpus francuski wobec wojny z Niemcami (w sierpniu r.

1870), armia włoska wkroczyła do państwa K-go i zbliżyła się do Rzymu. Pius IX oświadczył, że ustąpi tylko przed siłą, i oczekiwał zrobienie wyłomu, żeby wojsku swemu dać rozkaz do odwrotu. Włosi zajęli Rzym bez bitwy. Przyłączenie państwa K-go do królestwa Włoskiego, poddane pod głosowanie powszechne, zostało przyjęte 130 000 głosów przeciw 1 500. Państwo K., jako odrębna całość polityczna, istnieć przestało (2 października r. 1870). Papieżowi pozostawiono tylko Watykan, Lateran i willę Castel Gandolfo.—Pod koniec swego istnienia (przed r. 1859) państwo K. zajmowało obszar od 41°10' do 44°50' szerokości półn. i od 11°25' do 13°59' długości wschodniej (od Greenwich); wschodnią granicę stanowiło morze Adryatyckie, zachodnią Tyreńskie południową królestwo Obojga Sycylii, północną, królestwo Lombardzko-Weneckie, Toskana i Modena; powierzchnia=41407 kim. kw.; ludność =3 125 000 ludzi. Od r. 1860 do r. 1870 państwo K. obejmowało tylko Rzym z okręgiem rzymskim (Comarca di Iioma), legacyą Velletzi oraz delegacye :

Civitta Vecchia i Frosinone; powierzchnia =12 803 kim. kw.; ludność=692.100. Dochody państwowe w r. 1868 wynosiły 28 800 000 lirów, wydatki —73 000 000 lirów; dług państwowy—550 000 000 lirów (w r. 1870 królestwo włoskie wzięło dług ten na siebie). Armia po większej części składała się z oddziałów najemnych; w r. 1869 liczyła 15 670 ludzi. Uniwersytetów było 6: w Rzymie, Bolonii, Perugii, Ferarze, Maceracie i Camerino,. z wydziałami: teologicznym, medycznym, prawnym i filozoficznym. Większą część powierzchni państwa K-go zajmowały dobra kościelne oraz majoraty kilku rodzin; rolnictwo stało dość nisko. Handlu i przemysłu prawie nie byłot cały wywóz wynosił w pieniądzach zaledwie 408 000 skudów (w r. 1857), a we dwa lata później 380 000 skudów (1859). W całym kraju pełno było rozbójników (ob. Camorra), służących niekiedy w armii lub żandarmeryi papieskiej.-B i b 1 i o gr afi a: Sugenheim „Geschichte der Entstehung und Ausbildung des Kirchenstaates“ (Lipsk 1854); Krosta „De donationibus sedi apostolice factis“ (1862); Hurtez „De l’état de V Eglise au XIII siede et particulièrement au temps d’innocent III“ trad, par Cohen (1843); F ar ini „Lo statu Romano dali anno 1815 al 1850 (3 wyd., Tu

M. Kr.

ryn 1850—53); Hasse „Vereinigung der geistlichen und weltlichen Obergewalt im römischen Kirchenstaate“ (Harlem 1852); Th einer „Codex diplomatics dominis temporalis sanctae Sedis“ (Rzym 1861 —62); Hergenröther „Der Kirchenstaat seit der französischen Revolution“ (Fryburg 1860); Gregorovius „Geschichte der Stadt Rom im Mittelalter“ (8 tomów, 1875—82); Daufrey „Histoire politique des papes“; Ranke „Die römischen Päpste, ihre Kirche und ihr Staat“; Brosch „Papst Julius II und die Gründung des Kirchenstaates (Gota 1878); „tenże „Geschichte des Kirchenstaates (Gotal880-82); J a f f é-P o 11 h a s t „Regesta pontificum Romanorum“ (2-ie wyd., 1885); Ranke „Die römischen Päpste in den letzten vier Jahrhunderten“ (Lipsk 1889); Genelin „Die Schenkungen Pipins“ (1880); P i n-ton „Le donazioni barbariche ai papi“ (1890); Vicini „La rivoluzione dell anno 1831 nello stato Romano“ (Imola 1889); Cad orna „La liberazione di Roma nel 1870“ (Rzym 1870); Bastia „II dominio temporale del papi 1815 — 1846“ (Bolonia 1890); Hoen sbroech „Der Kirchenstaat in seiner dogmatischen und politischen Bedeutung“ (1889); Schnürer „Die Entstehung des Kirchenstaates“ (Kolonia 1894); Rocquain „La cour de Rome et l’esprit de la réforme avant Luther“ (Paryż 1893).

Kościelne prawo, ob. Kanoniczne pra-w o.

Kościelne przykazania są to przepisy i u-stawy najwyższej zwierzchności kościelnej. Pięć jest przykazań kościelnych, a mianowicie:

1) Postanowione od kościoła dni święte święcić; 2) Mszy św. i nauki duchownej w niedziele i święta z uczciwością i nabożeństwem słuchać;

3) Nakazane w pewne dni posty i wstrzymywanie się od pokarmów mięsnych zachować; 4) Przynajmniej raz w rok około Wielkiej Nocy spowiadać się i komunikować we własnej parafii, albo w innej, ale za pozwoleniem swojego pasterza; 5) Dziesięciny, gdzie jest zwyczaj, lub inne należytości kościelne, wiernie, chętnie i rzetelnie oddawać. (Mat., 18; 17), Między przykazaniami Boskiemi a K-mi według nauki Kościoła katolickiego ta zachodzi różnica, że Boskich przykazań nikt nigdy zmienić nie może; kościelne zaś, stosownie do potrzeby i okoliczności zwierzchność kościelna może odwołać i innemi zastąpić; od wykonania przykazań Boskich nikt uwolnić nie jest mocen, od kościelnych zaś można otrzymać uwolnienie czyli tak zwaną dyspensę, gdy w dopełnieniu jego zachodzi słuszna przeszkoda, jako to: niebezpieczeństwo utraty życia, zdrowia, majątku. („Enc. Org.“ więk.).

Kościelne tonącye, ob. Ambrozyański i Gregoryański śpiew.

Kościelne występki i kary. W prawie ko-ścielnein czyli kanonicznem, jedne występki u-ważają się za czysto kościelne {mere ecclesia-

Wielka Encykl. Po-^sz. Ilnetr. Zesz. 308a. Tom XXXIX.

stica), które kościół wyłącznie sądzi i karze, jakiemi są: odstępstwo od wiary czyli aposta-zya, kacerstwo albo herezya, odszczepieństwo, symonia czyli świętokupstwo, naruszenie sekretu spowiedzi. Podlegają one wyłącznie sądowi duchownemu. Drugie mieszane, które w części duchownej do Kościoła, a w części cywilnej do sądów świeckich należą, jak na-przykład: świętokradztwo, krzywoprzysięstwo, bluźnierstwo, profanacya kościoła, rozpusta, lichwa itd. W części cywilnej podlegają one sądowi cywilnemu, a w części duchownej kościelnemu. Są też występki czysto cywilne, które przez samo ich popełnienie ściągają na siebie karę kościelną, jak: zabójstwo, podpalenie, pojedynek, których jak tylko się kto dopuści, już tem samem ściąga na siebie klątwę. K-y k-ne czyli kanoniczne są dwojakiego rodzaju. Jedne poprawcze, zwane cenzurami (médicinales), które zależą: już to na wyłączeniu od uczestnictwa lub nawet od społeczności wiernych, już to na zawieszeniu przez czas niejaki albo na zawsze od urzędu i czynności kapłańskich, już nakoniec na zabronieniu wstępu do kościoła, albo zakazie odbywania w jakiem miejscu publicznego nabożeństwa. Takiemi są: klątwa (excommunica-iHo), zawieszenie (suspensio) i interdykt {interdictum). Drugie, które się naznaczają dla zadosyćuczynienia za występek i to są właściwe kary {vindicativae). Takiemi są: osadzenie w klasztorze lub w domu poprawy, w domu demerytów, odjęcie pewnej części rocznego dochodu, usunięcie od beneficyum, złożenie z urzędu kapłańskiego, które właściwie jest tylko wieczną suspensą (deposltio), nareszcie zdjęcie kapłaństwa (degradatio) i oddanie w ręce władzy świeckiej. Gdzie w da-wniejszem prawie wymieniona jest kara więzienia, dzisiaj zastępuje ją osadzenie na czas pewien albo i na zawsze w klasztorze lub w domu poprawy, w domu demerytów, jak np. za pijaństwo, za złe prowadzenie się i w ogólności w tych wszystkich zdarzeniach, w których kara zostawiona jest władzy biskupa. Osoby cywilne skazują się na pokutę duchowną za nierząd, cudzołóztwo i tym podopne występki, wyrokiem sądu duchownego. („Enc. Org.“ więk.).

Kośoielny majątek, Ob. Kościelne dóbr a.

Kościelny rok. Zaczyna się od pierwszej Niedzieli Adwentu (ob.), a kończyr się na ostatniej Niedzieli po Zielonych Świątkach. — Dzielą go na siedmiodniowe¹ tygodnie, Niedziele; na każdy dzień przypada pamiątka jednego lub więcej świętych, z którą niekiedy łączy się i inna uroczystość kościelna. Do największych uroczystości, które dzielą rok kościelny na trzy główne części, należą: Boże Narodzenie, Zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa czyli Wielkanoc i Zesłanie Ducha Świętego czyli Zielone Świątki. Dwie ostatnie są ruchome, do dni tygodnia wprawdzie przywiązane, jak i Wniebowstąpienie, ale nie do dni miesiąca, jak święta nieruchome, np. Boże Narodzenie, Zjawienie Pańskie czyli Trzech Króli itd. Rok słoneczny i rok księżycowy do siebie zastosowane i w jeden rok K-y zlane, służą do układu obu rodzajów świąt, to jest ruchomych i nieruchomych. Święta ruchome zależą od Wielkanocy i do niej się odnoszą; a ta w niedzielę najbliższą po pełni wiosennej przypada. Niekiedy święta nieruchome z ruchome-mi się schodzą; wtenczas, albo razem są obchodzone, albo nieruchome ustępuje czyli ulega przeniesieniu do dni następnych, podług prawideł, czyli tak zwanych rubryk kościelnych. Dni w tygodniu następujące po niedzieli, zo-wią się w mowie kościelnej feryami, i tak: poniedziałek, feryja druga, wtorek, środa, czwartek, piątek, feryja trzecia, czwarta, piąta, szósta; ostatni dzień zaś tygodnia, siódmy, o-trzymał hebrejską nazwę soboty, czyli Sab-batu. („Enc. Org.“ więk.).

Kościelski Gaweł, pisarz protestancki XVI w., herbu Ogończyk, podsędek ziemski brzesko-kujawski, podpisany na synodzie toruńskim r. 1595 (przodek p. Józefa K.). Wydał dwa dziełka, podpisawszy się na nich literami początkowymi (G. K.) i dostał się za nie na indeks autorów zakazanych (Krakowski

r. 1603; w Zamoyskim r. 1604 mylnie Koście-leckim go przezwano). Pierwsze z nich, „Przestroga tj. czasu tej niezgody teraźniejszej w kościele krześcijańskim te rzeczy krótko spisane ku przestrodze obaczywać trzeba wiernym Bożym“, r. 1589, dedykowana prymasowi, Karn-kowskiemu, z którym autor niegdyś dysputo-wał o prymacie papieskim; w drugiej części wykłada „różność nabożeństwa papieskiego od ewangelickiego“ i dlaczego w kościele chrze-ściańskim tyle błędów i różnic. Drugie dziełko: „Nazwiska z Objawienia św. Jana, Kry-stusowi, zborom Pańskim, prawdziwym i fałszywym nauczycielom służące, także i zwierzchności rzymskiej i temu który na niej siedzi, też dyabłu i ludziom wobec pospolitym i co które nazwisko znaczy z wyrozumieniem słów tajemnych“, itd., 1597, poświęcone Sierakowskim. Oba dziełka, oprócz nadzwyczajnej rzadkości (unikaty), dalej oprócz ostrości tonu antykatolickiego, nic ciekawszego nie przedstawiają; w „Nazwiskach“ umieścił autor obszerny ustęp z Hozeasza polskiego (r. 1559).

Kościelski Józef, dramaturg i polityk (* r. 1845 w Służewie, w Ks. Pozuańskiem). Kształcił się w uniwersytecie w Heidelbergu i Berlinie w latach 1865—69, później podróżował po Wschodzie (1871 — 72); byP posłem powia-. tu Inowrocławskiego i Mogilnickiego w sejmie Rzeszy Niemieckiej, a w r. 1881 został członkiem pruskiej Izby panów. Jako zwolennik filozofii pozytywistycznej i w życiu szukał o-parcia w warunkach realnych; to zapewne wpłynęło na jego oportunizm polityczny, dla którego przez czas krótki zyskał zwolenników śród posłów poznańskich. Chwila ta miała miejsce, kiedy rząd pruski pod kierownictwem kanclerza hr. Capriviego łagodniej zaczął traktować Polaków. K. stanął wtedy na czele polityki ugodowej „Koła pilskiego“ w Berlinie i był przewódcą t. zw. partyi dworskiej (Hof-Partei). Niedługo spełniał tę rolę polityczną, bo społeczeństwo polskie nie dało się pociągnąć jego projektom, a dwór prędko zmienił swój stosunek przyjazny względem K-go. W tym krótkim okresie „Koło polskie“ z ini-cyatywy K-go kilkakrotnie głosowało za projektami rządowemi; szczególnie głośną była sprawa kredytów na marynarkę niemiecką w r. 1893, która wywołała w niemieckiej prasie demokratycznej i liberalnej wiele ironicznych docinków, skierowanych do K-go. Po nieudanej ugodzie K. usunął się od życia politycznego, osiadł na wsi w Miłosławiu, gdzie w r. 1899 wystawił w parku pomnik Słowackiego, dłuta Marcinkowskiego, w 50-tą rocznicę śmierci poety; odsłonięcie pomnika odbyło się z wielką uroczystością przy licznym napływie gości z innych dzielnic polskich. W literaturze wystąpił K. naprzód jako poeta liryczny, ogłaszając „Sonety Nadgoplańskie“ (1869). Najsilniej talent jego zaznaczył się w utworach dramatycznych, z których wyszły: „Władysław Biały“, dramat (Poznań, 1874); „Arrya“, tragedya, wystawiona w Krakowie (Kraków, 1875); „Kłopoty pana Edmunda“, krotochwila; „Do Indyi“, przysłowie w 1 akcie, wystawione w Krakowie; „Nierówne prawa“, komedya, wystawiona w Warszawie; „Laura“, dramat w 5 aktach; „Dwie miłości“, dramat w 5 aktach (1884); prócz tego ogłosił „Poezye 1861 — 82“ (Serya I, Kraków, 1883). K. jest też autorem szkicu satyrycznego „Z portretów familijnych“ (Poznań), szeregu odczytów o Wschodzie, mianych w Poznaniu a drukowanych w „Dzienniku Poznańskim“ (1872—76) i rozprawy o poezyi e-picznej arabskiej („Rocznik Tow. Przyj. N.“ w Poznaniu, t. IX). Drobne wiersze liryczne K-go drukowane były w czasopismach warszawskich i poznańskich. Dramaty K-go miejscami odznaczają się siłą wysłowienia, żywnością dyalogu i efektowną komplikacyą akcyi. W „Władysławie Białym“ dużą podniosłością wyróżnia się prolog, a „Arrya“ posiada wiele ładnych scen i efektownych tyrad. Brak jednakże utworom K-go pogłębienia chakterów, silnego węzła wewnętrznego, łączącego oddzielne części i nie czuć w jego utworach głębszej wewnętrznej potrzeby tworzenia. Do pisania dramatów historycznych pchnął go zapewne, panujący wtedy w literaturze polskiej prąd, pod wpływem którego z historycznemi dramatami występuje jednocześnie bardzo wielu autorów, idąc w ślady Słowackiego i Romanowskiego, a poczęści Korzeniowskiego, Asnyka, Faleńskie-

A. G.

Dr S K.

Kościerzyńskie starostwo niegrodowe, mieściło się w województwie Pomorskiem, pow. Kościerzyńskim. Według lustracyi z 1664 zaliczały się do tego st-wa: miasto Kościerzyn (oh.), o 7 mil od Gdańska, dziś zwane Behrent, zupełnie zniszczono przez wojnę szwedzką i wsie następujące: Lipusz, Kalisz, i Redun, Biebrznica, Plęsy; Lorenc, Czarlin, Owśnice, Korzwy, Stężyca, Skorzewo, Gostomko, Barko-cin Nowy i Stary, Bucholc albo Skalsk, Szen-berg, 5 folwarków i 37 jezior. W r. 1771 posiadał je Ignacy Przebendowski, s-ta mira-chowski wraz z żoną, Felicyą z Wielopolskich, którzy z niego opłacali kwartę w ilości złp. 4 267 gr. 8, a hyberny złp. 2 989 gr. 22. Od d. 13 września r. 1772 przeszło wraz z całem województwem pod panowanie pruskie. („Enc. Org.“).

Fig-. 48. Kościesza I (herb).

go i Szujskiego. Próby liryczne K-go są przeważnie nieudatne.

Kościeniec, ob. Cer asti um.

Kościerz. ob. Kościerzyna.

Kościerzyna (Berent), miasto powiatowe w regencyi Gdańskiej, w Prusiech Zachodnich, przy kolei żelaznej, liczyło 1816 r. 737 mieszkańców, r. 1886, 4 283 mieszkańców i to 2 516 katolików, przeważnie Polaków, 1299 ewangelików i 468 żydów; dziś liczy około 4 300 m. W mieście poczta, telegraf, kościół katolicki, kościół ewangelicki, urząd ziemski, sąd okręgowy, progimnazyum, katolickie seminaryum nauczycielskie, zakład wychowawczy pp. Win-centynek dla dziewcząt, katolicka i ewangelicka wyższa szkoła żeńska, kasa pożyczkowa. Por. GJeumann „Orts-Lexicon des deutschen Reichs“.

Kościerzyńskie albo Kocierzyńskie starostwo niegrodowe, było położone w województwie Witebskiem. Wedle metryk litewskich, powstało w pierwszej połowie XVII wieku, a w r. 1739 obejmowało wsie Kościerynin, Ciereszki albo Uraby i Wasinki. Od 1633 posiadali je Hurkowie, Przecińscy, Gromaccy, Kuleszowie, Łuskinowie, Owsianni, Kisielowie, a wreszcie z mocy przywileju Augusta III z d. 23 października 1752 Paweł i Izabela Miko-szowie, małżonkowie, którzy opłacali z niego kwarty tylko złp. 22 gr. 20, a hyberny złp. 10. („Enc. Org.“).

Kościesza I (Strzegomia, Strzego nia), jeden z najstarszych herbów polskich. Na tarczy w polu czerwonein—strzała srebrna żeleźcem do góry, w środku przekrzyżowana, w końcu bez opierzenia rozdarta. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie. Takim kształtem przedstawia herb ten już herbarz arsenalski z mylną proklamacyą S t r z e-gonia, tak go opisują i wszyscy nasi heraldycy, począwszy od Długosza. W zapiskach sądowych średniowiecznych K-ą spotyka się stosunkowo rzadko, najwcześniej dopiero w r. 1421; kilkakrotnie ^spotyka się i z drugiem zawołaniem Strzegomia. Co się tyczy tego ostatniego, to prof. Piekosiński, wychodząc z założenia, iż każdy herb polski mógł mieć równocześnie jedno tylko zawołanie, dochodzi do wniosku, że podwójna proklama K-y stanowi dowód istnienia kiedyś dwóch osobnych herbów dwóch o-sobnych rodów, które po połączeniu się tychże w jeden ród zlały się w jedno wspólne godło. Uczony badacz heraldyczny postarał się nawet odtworzyć ów zaginiony herb Strzegomię za pomocą propagowanej przezeń teoryi runicznej. Ciekawe w tej kwestyi wywody d-ra Piekosiń-skiego znajdują się w jego „Heraldyce polskiej Wieków Średnich“ (str. 148),—Z pieczęci średniowiecznych z K-ą, dochowanych do naszych czasów, najstarszą jest pieczęć Stefana Pękaw-ki, starosty wielkopolskiego i kujawskiego, z r. 1317-go (strzała na niej jest wywrócona żeleź-cem na dół); dalej idą pieczęcie: Jaksy, sędziego ziemskiego sieradzkiego z r. 1362, Gniewosza z Dalewic z r. 1387, Mikołaja z Chrzą-stowa z r. 1438, Piotra, biskupa przemyskiego, z r. 1443, Stanisława Spicymirzyca, kantora krakowskiego, z r. 1454 i kilku innych. Na pieczęciach tych herb omawiany spotyka się już w kilku odmianach, z których parę istnieje po dziś dzień (ob. niżej).—K-y używały i używają rody: Aleksandrowiczów, Astutowiczów, Audzie-wiczów v. Awd/iewiczów, Bereśniewiczów, Berentów, Bereźnickich, Bielów z odm. (zgaśli), Bo-durkiewiczów, Bołsunow-skich, Boreyków z odm., Bouffałów - Doroszkiewi -czów, Branwickich, Sie-strzankó w-Brzostowskich, Bujalskich, Butminów , Chałaimów (rodź. poch. tatarskiego), Chłupiczów (zgaśli), Chodakiewiezów, hr. Chodkiewiczów (hr. pań. rzym. 1555 r.), Cho-dzickich, Chodźkiewiczów, Chodźków-Borejków,Chot-kowskich, Chotowskich, Chrząstowskich, Ciborów ( zgaśli ), Ciborowskich , Cybulków (zgaśli), Czempkowskich, Dahlenów (nobil, 1791), Dalińskich z odm., Dalwickich v. Dalewickich (zgaśli), Dobkowskich, Dobruniskich, ks. Dolskich (zgaśli w r. 1698), Michałkiewi-czów-Dolskich, bar. Dorohostayskich (baronowie św. p, rzym. 1600 r.; zgaśli 1638 r.), Dubia-ków, Dylewskich v. Dylowskich, Dyrdów, Dyr-winów, Dziankowskich, Dziatłowiczów-Hurców, Dzierżnićkich, Dzieszuków, Gapińskich, Giece-wiczów, Ginielewiczów, Gniewoszów „z Dalewic“ (zdaje się, zgaśli), Gniewoszewskich v. Gniewuszewskich, Godlewskich, Gołaskich, Gołaszewskich, Gołockich, Gorzyckich, Grzywów, Hawryłłowiczów, Herejków, Holińskich, Hry-niewskich, Humienłeckich, Jabłeckich, Jacewi.

czów, Jajewiczów, Jakubowiczów, Jałbrzykow- | Odmiana herbuKościesza I (ob.),[powstała je-skich, Janowskich, Jarmołów, Jarmołowiczó w,

szcze w połowie w. XV, a używana po dziś' dzień przez rodziny Aleksandrowiczów, Błusiów, Hermanowiczów, Skorulów, Sko-rulskich i Suklickich. — Źródła: Kojałowicz; Niesiecki; Wielądko; Ostrow

Jaszkowskich, Jaworów, Jaworskich, Jawoy-szów, Jeziorkowskich, Rakowskich, Kinciłłów,

Klimowiczów, Kobelskich, Kołaków, Kołakowskich, Kołozębskich, Kopytkowskich (zgaśli),

Korzeniewskich, Kościeckich, Kościeskich, Ko-ścieszewskich, Kosmowskich, Kossowieckich,

ic.

Kossowskich, Kozarynów, Krógierów, Kułakowskich, Kupściów, Kurnickich, Lazarowiczów ski.

Kościesza III, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem — strzała srebrna bez opierzenia rozdarta, w środku prze-krzyżowana. Nad hełmem w koronie szlacheckiej

ręka zbrojna z mieczem Fig ₅₀ KÄza 111 Odmianah. Koscieszal (ob.), powstała w drugiej połowie XVI wieku, a używana przez^ rody li-tewkie: Stetkiewiczów i Żabów. — Ź|ró£dła: Niesiecki; Ostrowski.    d-

Kościesza IV, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem — strzała srebrna żeleźcem do góry, u dołu bez opierzenia rozdarta. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Odmiana herbu Kościesza I (ob.), powstała jeszcze w XV wieku, a następnie zaniesiona na Litwę, gdzie pieczętowały się nią rodziny: Morawskich, Szymkiewiczów , Szklińskich i Wijuków-Kojałowiczów.

— Źródła: Kojałowicz;

Niesiecki ;

Piekosiński.

Kościesza V, herb polski. £Na|tarczy lu czerwonem między dwiema gwiazdami zło-terni — strzała srebrna żeleźcem do góry, w środku przekrzyżowana, u dołu bez opierzenia rozdarta. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Odmiana herbu Kościesza I (ob.), powstała w drugiej połowie XVI wieku, nazywana przez heraldyków naszych „Ko-ścieszą światłą“, a używana przez rody litewskie: Kolęckich, Koleti-ków i Wołkowiczów. —

Źródła: Kojałowicz ;

Niesiecki; Kuropatnicki, Borkowski.

(nobil. 1662 r.), Listowskich, Łączyńskich, kac-kiewiczów, Męcińskich, Mężyńskich, Miłoszew-skich z odm., Mniszewskich, Mościckich, Mu-rawickich z odm., Nagurzewskich, Nagurczew-skich, Nahoreckich, Narwitowiczów, Nieczkow-skich, Niegorzewskich, Niezlubowiczów-Tukal-skich, Nieszkowskich, Olszewskich, Opelew-skich (nobil. 1768 r.), Ośmiańców, Ożegalskich,

(herb).

Ożynińskicb, Pasikońskich, Pękawków (zgaśli),

Powstańskich, Praweckich, Przybylskich, Pu-dlińskich, Pudłowskich z odm., Puksztów-Klaus-giełowiczów z odm., Puzowskich, Rakowskich,

Ratomskich, Rudawskich, Rudziejewskich, Rze-żyńskich, Rzochowskich, Sałapskich, Sarnowskich, Siechnowickich, Siekierzyńskich, Sie-maszkiewiczów-Puksztów, Sieńkowiczów, Skarżyskich, Sławogórskich, Słończewskich, So-wickich, Stanisławskich, Steckiewiczów v, Stetkiewiczów, Stetkiewiczów (nobil. 1778 r.), Stry-szowskich-Gniewoszów, Strzegockich, Suliszew-skich, Sulkowskich, Szałapskich, Szymczykiewi-czów, Targoniów, Targońskich, Tronowskicń,

rrfiS

Troynowiczów, Wereszczaków, Wieińskich, Wi-lamowskich, Wnorowskich, Wodyńskich (zgaśli),

Wołków, Wołodźków, Wolskich, Woydyłłów,

Woynów-Orańskich, Wronckich, Wronczyńskich,

Pi

Wronowskich, Werońskich, Zakrzewskich, Zaleskich (zgaśli), Załuskich „z Załuża“, Zambrzy-ckich, Zawirskich, Zawoyów, Zberowskich, Zbi-ruskich, Zbiruyskich, Zdychowskich, Zerznickich,

Duńczewski ; pjg, 51.Q-Kościesza IV

w po-

CI

Zerzyńskich v. Zerzeńskich, Zubków, Żareckich z odm. i Żarowskich. —Źró dł a: Długosz, Paprocki; Okolski; Kojałowicz; Niesiecki; Duńczew-ski; Małachowski; Kuropatnicki; Warszycki;

i'

Wielądko; Stupnicki; Czarniecki; Polaczek; Borkowski; Spis rodź. szlach.

«i®

fei

lal

v.

Kr. Polskiego; Poczet szl. galicyjskiej; Szeliga-Żernicki; Ledebuhr; Sieb-macher, Ulanowski; Małecki; Piekosiński; Boniecki; Uruski; herbarze: or-szański i witebski.

w fi

HD DU

Fig. 49.ja Kościesza II (herb;.

Fig. 52. Kościeszci V (herb).

D.

Kościesza II, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem — strzała srebrna żeleźcem do góry, w środku dwa razy przekrzyżowana. u dołu rozdarta. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe.

D.

Wydał zaś w dru-

540 i 541).

Kościół (słoworód). Były u nas próby wyprowadzenia wyrazu K. od tego samego pnia co kość (np. Łepkowski „O tradycyach“). Tymczasem wyraz ten zawitał do nas od Czechów, a pochodzi od c as t e 11 u m łacińskiego= gród, warownia (zdrobniałe od c a s t r u m—obóz), tak samo jak wyrazy Kasztelan nasz, niem. Kastell, franc, chateau. — Nietylko u nas, ale i u Czechów obok K-a istnieje jeszcze kasztelania: kasztę l=gród, koste l=ko-ściół. Konopka zamieścił w zbiorze swoim weselną piosnkę ludową z pod Krakowa,: „Już dochodziemy pod ten kościelny zamek, będziera oglądać Najświętszej Panny domek“.—

Kościesza-Kuszaba, herb polski z nadania. .    Na tarczy w polu bar-

w? flęlonej - tomleń młyński. Nad tarczą w / korona szlachecka, w której dziewięć łbów szczenięcych. Nadany Karolowi i Stanisła-

wowi, braciom Lipskim, neofitom, przez Stanisława Augusta, króla polskiego w r. 1764.—Źródła: „Ks. kanclerska“ (46, str. „    ,    52); Ostrowski; Jeske-

*' ⁶³'ba°(herebT Choiński ”Neofici P»¹’

scy“.

Kościesza (Dominik), biegły genealog, jezuita (* r. 1722—f r. 1773 w Wilnie). Do zakonu wstąpił r. 1738; zajmował się genealogią rodzin litewskich, a szczególnie domu książąt Ogińskich. Zostały po nim rękopisy w wyżej wspomnianych przedmiotach opracowane, dotąd znajdujące się w archiwach znaczniejszych domów na Litwie, ku znany nam tylko jeden panegiryk na cześć Ogińskiego, wojewody witebskiego, p. t. Pane-giris Duci Ogiński Palatino Witebscensi nomine Collegii Witebscensis (Wilno, 1714, w 4-ce). („Enc. Org.“ więk.).

Kościogubne komórki (Ost eokl as ty) są według Koel li ker a (ob.) komórkami praw-dziwemi o wielu jądrach, których zadaniem jest, podczas wzrostu kości lub przemiany ich kształtu, wsysanie tkanki kostnej, czyli usuwanie jej w miejscu danem, tworząc przez to możność wytwarzania się tam tkanki nowej, co jest czynnością komórek kościotwórczych (ob. Kościorództwo). Według badaczów innych jednak, np. H. Hoyera (ob.), twory te nie są wcale komórkami samodzielnemi, wsysającemi tkankę kostną, lecz wycinkami oddzielonemi od tkanki' tej prawidłowej, wycinkami, z których znikły już sole wapniowe, kostne; byłyby to więc nie komórki prawdziwe, lecz szczątki skupień komórek kostnych. —Por. „Podręcznik hi-siologii ciała ludzkiego“ (Warszawa 1901, str.

Dr j. r.

Por. Szajnocha „Jadwiga i Jagiełło“ (t. I), J. Karłowicz „Słownik wyraz, obcych“. R-Kościół stosownie do dzisiejszego użycia o-znacza: 1) budynek, przeznaczony do odprawiania nabożeństwa; 2) gminę, zgromadzoną w tymże budynku w celach religijnych; i 3) zgromadzenie wiernych, których Bóg przez Syna swego, Jezusa Chrystusa, powołał do czci Imienia swego. W tern znaczeniu trojakiem doskonale odpowiada ten wyraz łacińskiemu ecclesia, które z biblii greckiej przeszło do Wulgaty i języka kościelnego. Greckie exxXrjaia pierwia-stkowo miało znaczenie czysto świeckie, jak to widać w tłum. Septuaginty, np. Ps. XXV, 5; Ekkl. XXVI, 5; Dz. Ap. XIX, 32; I Kor. XIV, 19 i używano go do nazwania zgromadzenia w ogólności. Tego samego wyrazu tłumacze aleksandryjscy używają regularnie dla hebrajskiego kâhâl w zastosowaniu do gminy żydowskiej jako instytucyi religijnej, np. Powt. Pr. XXIII, i inn. obok zwykłego cnvaYttrpr). Nowy testament ograniczył to ostatnie wyrażenie (prócz właściwie użytego u Jak. II, 2) do nazywania zgromadzenia żydów, zowiąc gminę chrześciańską wyłącznie èxxXYjaia, np. Filem. 2, Obj. II, 1. Ta różnica w mowie pozostała i później między chrześcianami. Późniejsi tłumacze greccy Pisma św. wyrazem tym oznaczają także miejsce, przeznaczone na zgromadzenie wiernych (Field „Orig. Hexapla“ II, 5, 8; Holmes et Parsons, ib.), a naśladuje ich w tern św. Paweł (I Kor. XI, 18, 22). Św. Augustyn podobnie się wyrażał: „Ecclesia dici-tur locus, qua Ecclesia çongregatur“ (Quaest. super Levit. 3, 57). Wyraz „ecclesia“ przeszedł na oznaczenie K-a dc wszystkich języków romańskich, germańskie zaś wyprowadzają swoje nazwy z greckiego xnptaxôv (np. po niem. Kirche, po szwed. Kyrka, po duń. K y r-ke, poang. Church, nawet po ros. cerko w). Ta forma, pochodząca od przymiotnika xopia-xóę — pański (I Kor. XI, 20; Obj. I, 10), a w miejsce której od wieku XI weszło w u-życie xopiaxV], już od wieku czwartego oznacza chrześciański dom Boży. W tern znaczeniu jest ten wyraz użyty w kan. 13 synodu neocezarej-skiego (pomiędzy r. 314 i 325) i historyi kościelnej Euzebiusza (H. E. 9, 10, 12). Jeżeli w kan. 28 synodu landycejskiego (między 343 i 383) powiedziano, aby agapy nie odbywały się w xopiaxcùç y] sxxXrjaiaiç, należy się domyślać, że przez xopiaxôv rozumiano pojedyńcze gminy chrześciańskie. Ze zmiany znaczenia w języku greckim dla pojęcia K-a chrześciań-skiego nie trzeba jeszcze wniosków wyprowadzać, ponieważ znaczenie to rozszerzyły dopiero ludy germańskie i niektóre słowiańskie, przyjmując do swoich języków grecką nazwę z odmianami rozmaitemi. Ludy słowiańskie o-trzymały „dobrą nowinę“ od apostołów greckich i niemieckich i dlatego u niektórych mogły się przyjąć nazwy greckie na oznacze-

u Irlandczyków glai s.

sam na

apo-

Jeżeli bowiem gromadził około siebie wiernych, na apostołów powołał rybitwów, ludzi, wyposażył ich w moc czynienia cudów, posłał do głoszenia ewangelii i wprowadził w tajemnice królestwa niebieskiego, to mógł przez K., który obiecał zbudować

17; II Kor. !; Kol. IV,

to -

nie K-a. Pozostaje zaś dotąd zagadką nierozwiązaną, dlaczego i Germanowie wyprowadzają odnośne nazwy z języka greckiego, nie zaś łacińskiego, jeżeli u nich wiarę chrześciańską głosili misyonarze łacińscy. Już Walafried Strabo przypuszczał, że Gotowie aryańscy wzięli nazwę z języka greckiego i następnie dali ją innym szczepom („De rerum eccl. exord. et increm.“ 7); jednakże w gockim tłumaczeniu biblii w pierwszem znaczeniu K. jest nazwany tylko g ud hu s (Jan XVIII, 20) albo alh (Marek XII, 11) a w dwóch następnych aikkle-s j ó. Możnaby też sądzić, że ta nazwa przyszła do Germanów z Gallii przez kraje celtyckie, skąd pochodzili misyonarze, głoszący u nich religię Chrystusową, atoli języki tych ludów znają tylko ecclesi a: u Bretańczyków i lis, e a g 1 i s, u Szkotów e a -

Ks K. M.

Kościół katolicki. — 1. Nauka o kościele:

1) Pojęcie kościoła. Sam P. Jezus oznajmił z okazyi kazania Janowego do pokutujących blizkość królestwa niebieskiego. Było to obiecane przez proroków królestwo mesyaszo-we, w którem pokutujący grzesznicy i przez prostotę dziecięcą i pokorę odrodzeni uczniowie mieli się połączyć w jedno społeczeństwo związkiem wiary i miłości pod Mesyaszem, który z nieba przyszedł i, będąc Synem Bożym, stał się człowiekiem; mieli też korzystać z niebieskich darów Zbawiciela i przygotowywać się do prawdziwego królestwa niebieskiego w nadziei powtórnego przyjścia Syna Człowieczego. Wkrótce okazała się niemożebność urzeczywistnienia tego zamiaru między żydami ówczesnymi. Prześladowania, których Chrystus Pan sobie doświadczył a później i uczniom je przyobiecał, spowodowały, że już w podobieństwach o królestwie niebieskiem wspomniał o wielkich przeszkędach, pochodzących z ludzkiej niedoskonałości i złości. Gdy zaś kazanie Chrystusowe doprowadziło do nieporozumienia pomiędzy żydami i uczniami, a lud żydowski w większości swojej odrzucał naukę, wtedy P. Jezus po raz pierwszy powiedział wyraźnie o K-e, który miał ustanowić w miejsce synagogi żydowskiej. Z ewangelistów mówi o tem tylko św. Mateusz XVI, 18 i XVIII, 17. Oba ustępy zawierają pojęcie K-a (ecclesia) dla pokazania jego znaczenia, władzy i organia&cyi w stosunku do synagogi. To pojęcie, nie patrząc na urządzenia starego przymierza, możnaby już wymiarkować z tego, co Chrystus powiedział o królestwie niebieskiem i o powołaniu, rozesłaniu i przeznaczeniu stołów.

na opoce

Piotrowej, rozumieć tylko gmach duchowy, w którymby na podobieństwo żydów, połączonych za rządów teokratycznych w jedno jako lud Boży, wszyscy wierni, uczniowie i apostołowie byli połączeni ze sobą za pomocą opoki widzialnej i z niewidzialnym Panem i Chrystusem. Z drugiego ustępu wynika, że to społeczeństwo różni się od stowarzyszeń prywatnych a ’składa się z wielkiej ilości wiernych i z a-postołów, w szczególną władzę wyposażonych. Inni ewangeliści tego wyrażenia nie używają, ponieważ pisali przedewszystkiem dla chrze-ścian, pochodzących z pogan. Co jednak opowiadają o królestwie Bożem, apostołach i Zesłaniu Ducha Św., odnosi się bez wątpienia do K-a, który miał być założony po śmierci Zbawiciela. Dokładniejszych danych o pojęciu K-a należy szukać w księdze Dziejów Apostolskich i w listach. Wyraz ten jest tam użyty w znaczeniu kościołów pojedyńczych, jak i K-a w o-gólności. Gdy Dzieje Apost. XIX, 32, 39 i 40 wspominają o znaczeniu zwykłem, pokazuje się jasno, jak się pojęcie najpierw urabia według figury starego testamentu na K-ch pojedyńczych, powoli z ewangelią razem się rozszerza i wreszcie staje się pojęciem ogólnem, obejmu-jącem wszystkie K-y pojedyńcze. Dopóki wierni w Jerozolimie tworzyli całe społeczeństwo chrześciańskie, byli K-em. Gdy zaś z tego K-a chrystyanizm coraz więcej się rozszerzał, powstały K-y filialne, z macierzystym połączone, dlatego też należało czynić różnicę pomiędzy K.-ami jednemi a drugiemi. W tem znaczeniu mówią Dzieje Apost. IX, 31, że ,K. po wszystkiej żydowskiej ziemi i Galilei i Sama-ryi miał pokój“.—Paweł apostoł nie wprowadził pojęcia K., ale już je znalazł. Pojęcie K-a wykształcił on doskonale co do strony wewnętrznej i zewnętrznej, pod względem nauki religijnej i moralnej jak i znaczenia dla społeczeństwa. Wymienił K-y pojedyńcze (Rzym. XVI, 4; I Kor. IV, 17, VI, 4,

VIII, 1, 18, 19, XI, 28; Gal.

16) i domowe (Rzym. XVI, 5; I Kor. XVI, 9; Kol. IV, 15; Filem. 2), w których się wierni na wspólne nabożeństwa zbierali (I Kor. XI, 16, 22), ale mówi także o K-e wogóle (Gal. I, 13; I Kor. XV, 9; I Tim. III, 5, 15), o K-le Bożym i K-le Chrystusowym (Ef. I, 22, V, 25, 27, 32; Dz. Ap. XX, 28): K. jako taki jest kolumną i podstawą prawdy,—idealną, duchową i rzeczywistą wielkością, prawdziwym wśród ludzi domem Bożym. Apostoł daje do zrozumienia istotę K-a za pomocą dwóch obrazów: budynku i organizmu, a oba łączą w sobie doskonale moment zewnętrzny i wewnętrzny, widzialny i niewidzialny pojęcia i za pomocą nich poznajemy ożywiającą duszę w wi-dzialnem ciele. Jeden z tych obrazów znajduje się u św. Mateusza a drugi u św. Jana. — Jezus Chrystus przyobiecał, że zbuduje K. na Piotrze i odda mu klucze królestwą

niebieskiego, jako zarządcy tego domu. Odsyła żydów (XXI, 42) do psalmu CXVII, 22; „Kamień, który odrzucili budujący, ten się stał głową węgłu, bez Pana się to stało, i dziwno jest w oczach naszych“. Z tego powodu królestwo Mesyasza będzie wzięte od żydów i przeniesione do pogan. Tych zdań Starego i Nowego Testamentu używa apostoł do jednego obrazu, K-a a naprzód do K-a w Koryncie. On sam jako mądry budowniczy wedle łaski, która mu była dana, założył fundament Jezusa Chrystusa. Innego fundamentu nikt założyć nie może okrom tego, który jest założony. Na tym fundamencie zbudował K. ze szlachetnych kruszców i drogich kamieni (I Kor. III, 10 i nast.) tak, że chrześcianie są świątynią Bożą a Duch św. w nich mieszka. Nie są już teraz gośćmi i przychodniami, ale mieszczanami w świątyni i domownikami Boga, są wybudowani na fundamencie apostołów i proroków, gdzie głównym kamieniem węgielnym jest sam Jezus Chrystus, na którym cały gmach zbudowany rośnie w K. święty Panu i na mieszkanie Boże w Duchu (Ef. II, 19—22). Bóg będzie mieszkał i przechadzał się w nich; będzie ich Bogiem a oni będą jego ludem (II Kor. VI, 16). Przez obecność Boga i zamieszkanie Ducha św. otrzymuje świątynia siłę niewidzialną i podstawę niewzruszoną, wierni zaś, napełnieni Duchem, będą widzialnymi kamieniami budynku duchowego. Myśl tę prowadzi dalej św. Piotr, podnosząc ścisły związek, zachodzący pomiędzy odrzuconym kamieniem węgielnym i żywemi kamieniami, na nim z wiernych ułożonemi; opisuje też dom duchowny i kapłaństwo święte (I Piotr II, 4— 10). Gdy wierni użyci są do zbudowania tego gmachu żywego, służą także do zbudowania K-a (I Kor. XIV, 12) i (według drugiego obrazu, o którem wyżej) do budowania ciała Chrystusowego (Ef. IV, 12). To ciało otrzymuje życie od zmartwychwstałego i przemienionego Chrystusa, który jest głową K-a. Jako^cia-ło jedno jest a wiele członków posiada, a wszystkie znowu członki jedno ciało tworzą, tak się również dzieje z ciałem Chrystusowem; ponieważ w jednym Duchu wszyscy ochrzczeni są w jedno ciało — Żydzi i Grecy, niewolnicy i wolni, i wszyscy jesteśmy jednym Duchem napojeni. Niektórych postanowił Bóg w K-le apostołami, prorokami, nauczycielami. Izali wszyscy są apostołami, prorokami i nauczycielami? (IKor. XII, 12—31, Rzym. XII, 5). Chrystus jest głową ciała K-a, bo jest początkiem, pierworodnym z umarłych, trzyma pierwszeństwo między wszystkiemi (Kol. I, 18, III, 15). Ojciec uczynił go głową nad całym K-em, który jest ciałem jego i napełnieniem tego, który wszystko we wszystkich wypełnia (Ef. I, 22, 23). Jak ciało z początku jest małe i słabe, ale posiada wszystkie zarodki na człowieka dorosłego, tak i K. jest małym organizmem, ale

w głowib swojej posiada siłę: wszystko do siebie pociągnąć, rozszerzyć się na całym święcie, rozwijać się wewnętrznie i zewnętrznie, aby tak dojść do wieku dojrzałego. — Stary Testament przedstawia związek między Jehową a ludem wybranym jako małżeństwo. W nowym zakonie sam Chrystus występuje jako o-blubieniec, który sobie oblubienicę przysposabia. Apostoł używa tego obrazu w celu wytłumaczenia związku pomiędzy Chrystusem a K-em według analogii związku Adama z Ewą (Mat. IX, 15, XXV, 1 i nast.; Jan III, 29; Obj. XIX, 7, 8, XXI, 9—11). „Mąż jest głową żony, jako Chrystus jest głową kościoła: On Zbawicielem ciała jego. Ale jako kościół poddany jest Chrystusowi, tak też żony swoim mężom, we wszystkim. Mężowie, miłujcie żony wasze, jako i Chrystus umiłował K. i samego siebie wydał zań, aby go poświęcił, oczyściwszy go omyciem wody w słowie żywota; aby sam sobie wystawił K. chwalebny, niemający zmazy, albo zmarszczki, albo czego takowego, ale iżby był święty i niepokalany.... Albowiem nigdy żaden ciała swego nie miał w nienawiści, ale je wychowywa i ogrzewa, jako i Chrystus K., bo jesteśmy członkami ciała jego, z ciała jego i z kości jego... Sakrament to wielki jest, a ja mówię w Chrystusie i w kościele“ (Ef. V, 23 — 32). Jakkolwiek tłumaczonoby wyraz „Sakrament“, związek Adama z Ewą jest figurą ścisłego i żywego połączenia Chrystusa z Jego oblubienicą—K-em. W tajemnicy wcielenia było to połączenie przywrócone i naprawione. Gdy się Bóg-Człowiek z K-em łączy, oczyszcza go i uświęca, prowadzi dalej w tajemniczy sposób dzieło wcielenia czyli łączenia Boga z Człowiekiem. Jeżeli nie przyjął indywidualnej, ale o-gólną naturą ludzką jako compendium, generis humani, niemniej jednak w szczególny sposób połączył ze sobą ciało K-a, aby to Wcielenie przyniosło zbawienne skutki dla całego rodzaju ludzkiego. On wybrał wiernych przed założeniem świata, aby byli świętymi i niepokalanymi przed oczyma jego w miłości (Efez. 1,4), wedle upodobania swego, które postanowił, w rozrządzeniu zupełności czasów, iżby w Chrystusie wszystko naprawił, co jest w niebiesiech i na ziemi (I, 10).—Widać z tych obrazów, że przedstawiony przez nie K. zawiera podwójny element, widzialny i niewidzialny, ludzki i boski. Widzialny jest budynek K-a, zbudowany na widzialnej opoce Piotrowej, jak miasto na górze, ze wszystkich stron widzialne; widzialne jest połączenie wiernych, uczniów i apostołów w jedno ciało, jak niegdyś Chrystus widzialnie na ziemi żył i umarł. Niewidzialny jest fundament domu, którym jest Chrystus; niewidzialna jest głowa, którą jest Chrystus, siedząc po prawicy Ojca; niewidzialna jest moc Boża, która na podobieństwo duszy to ciało o-żywia i wzmacnia. Jak duszę poznajemy po działalności w ciele, tak z przedziwnych skutków w ciele K-a możemy poznać Ducha Bożego, który go ożywia. Jezus Chrystus w naturze ludzkiej wykonał sprawy natury Boskiej, a to dzieło idzie w dalszym ciągu w K-e, jest on narzędziem do oddziaływania na duszę człowieka, żywem słowem.—Tym zasadom odpowiadają zarządzenia w K-e apostolskim. Wprawdzie apostołowie utrzymywali jeszcze łączność ze świątyuią, rozpoczęli jednak przygotowania do całkowitego z nią rozdziału i utworzenia nowego społeczeństwa. Wszyscy wierni byli połączeni między sobą wiarą i miłością i uważali się za członków nowego królestwa: „Trwali w nauce apostolskiej i w uczestnictwie“ (Dz. Ap. II, 42). Mieli własne zgromadzenia do modlitwy i łamania chleba (I, 14; II, 1,46; IV, 31; XII, 12), do sprawowania św. tajemnic (I Kor. XI, 20 i nast.; XIV, 19, 34, 35). Kielich błogosławienia był dla nich uczestnictwem Krwi Chrystusowej, i chleb, który łamali, u-czestnictwem Ciała Paiïskiego.'TPonowienie ofiary krzyżowej pod postaciami chleba i wina było jednocześnie środkiem do zewnętrznego połączenia wiernych na tern samem miejscu i wewnętrznego połączenia z Chrystusem. Jak u-czestnictwo w ucztach ofiarnych na cześć bożków dowodzi wiary i uczestnictwa w biesiadach samych bożków, tak wspólny obchód eucharystyczny jest wspólnym stołem wiernych i prawdziwem uczestnictwem w Ciele i Krwi Chrystusowej. Wierni są całkowicie wcieleni w Ciało Chrystusa, w ciało K-a, w którem Chrystus ciągle żyje jako głowa i podaje Ciało swoje na pokarm. Chrystus żyje także w K-e przez Ducha św., którego posłał z nieba apostołom i wiernym i przez którego wszyscy się odradzają. Duch Ojca i Syna pod widzialne-mi znakami zstąpił na zgromadzone w Jerozolimie społeczeństwo, aby je napełnić łaskami niewidzialnemi. Widzialnem działaniem Ducha św. był dar języków i kazania św. Piotra, jak również nawrócenie trzech tysięcy słuchaczy, którzy się do tego społeczeństwa przyłączyli. Wielokrotnie w pierwotnym K-e ukazywał się Duch św. pod podobnemi znakami (Dz. Ap. IV, 31, V, 3, 9; VI, 5; VII, 55; VIII, 15, X, 44— 46). Duch św. wśród modlitwy i postów wiernych wybierał sługi K-wi i kierował ich działalnością (XIII, 1—3; XV, 28). Chociaż różne były znaki, skutki, urzędy, był to zawsze ten sam Duch ten sam Pan, ten sam Bóg, który we wszystkich działał wszystko (I Kor'. XII,

4—11). Wszyscy tworzyli jedno ciało i jednego ducha, ponieważ też wszyscy wezwani są do jednej nadziei (Ef. IV, 4—7). Ta widzialna organizacya, spoczywająca na Chrystusie i Duchu św. przyjęta i kierowana, okazała się dla trwałości K-a konieczną i pożyteczną. Apostołowie znajdowali we wszystkich gminach jednakowe rozporządzenia, wydane w imię Ducha Bożego dla poparcia zewnętrznej łączności i zgody, Według tego, co dotąd powiedzia-

no, można dać takie określenie: K. jest przez Chrystusa na opoce Piotrowej i fundamencie apostołów i proroków założonem społeczeństwem widzialnem wiernych, którzy, będąc o-drodzeni we chrzcie i połączeni w jedno ciało z głową Chrystusem, wyznają tę samą wiarę, używają tych samych środków łaski i wykony-wują te same przepisy, aby pod kierunkiem Ducha św. przedstawiali na ziemi królestwo Boże i na żywot wieczny zasłużyli. Sam K. nie dał określenia, ale za to wypowiedział zdania negatywne i pozytywne o składzie K-a, z których można poznać jego pojęcie. Negatywnie postawił granicę, potępiając naukę no-wacyanów, donatystów, pelagianów, walden-sów i innych, jako tylko sprawiedliwi czyli wolni od grzechów należą do K-a (Denzinger „Enchir.“ 370, 1287 — 1203, 1378, Trid. Sess. VI c. 28), jak również naukę Wiklefa, Husa, Kalwina i jansenistów, że tylko przeznaczeni K. stanowią (522, 524, 526, 528, 1287). Tym sposobem odrzucono jednocześnie jako jednostronną naukę nowatorów o K-e niewidzialnym, że się składa z wiernych i świętych na całym świecie, że jest społeczeństwem świętych, u-czestnictwem wiary i Ducha św. w sercach. Pozytywnie zaś mówi o tern Katechizm rzymski. Tłómacząc wyraz e c c 1 e s i a (Kościół) przez wezwanie (evocatio), zebranie (concilium) i zgromadzenie ludzi (concio), tak dalej pisze: „Z pospolitego zaś zwyczaju mówienia Pisma św. tego słowa K. poczęto używać do oznaczenia zgromadzeń chrześcian i tylko ludzi wierzących, którzy do światłości prawdy i do poznania Boga przez wiarę byli wezwani, aby porzuciwszy ciemność niewiadomości i błędów, prawdziwego i żywego Boga nabożnie i świątobliwie chwalili i ze wszystkiego serca Jemu służyli“, albo według św. Augustyna K. „jest lud wierzący, po całym świecie rozproszony“ (I, 10, 2). Rozróżniając K. wojujący od tryumfującego, nazywa pierwszy z nich „zgromadzeniem wszystkich wiernych, którzy jeszcze żyją na ziemi“ (5), i dzieli go znowu na dwa rodzaje ludzi, tj. dobrych i złych, którzy przy wyznaniu jednej wiary i używaniu jednych sakramentów różnią się życiem i obyczajami. Dobrzy nie tylko są zewnętrznie, ale i wewnętrzne „Duchem łaski i związkiem miłości społem są złączeni i związani“ (7). Podobnie wyraża się Sobór Watyk. (Sess. IV prooem.): „Pasterz wieczny i biskup dusz naszych, aby zbawiennie dzieło odkupienia uczynić trwałem, postanowił zbudować święty K., iżby w nim, jako w domu Boga żywego, wszyscy wierni byli zachowani związką jednej wiary i miłości“. Teologowie podają rozmaite określenia K-a, z tych zaś najpowszecliniejszem jest to, które podają za kard. Bellarminim: K. prawdziwy jest społeczeństwem ludzi, wyznających jedną wiarę chrześciańską i złączonych ze sobą używaniem tychże sakramentów pod rządem prawych pa

ou bowiem przez Chrystusa objawioną prawdę czystą i niefałszowauą przekazuje i głosi, wysłużone przez Chrystusa zasługi wszystkim rozdaje i posiada przykazania Chrystusowe, aby ludzi bezpiecznie prowadzić na drodze do [żywota wiecznego. Chrystus dał apostołom: u-rząd pasterski, gdy polecił, aby głosili naukę wszystkim narodom, chrzcili je i uczyli zachowywać wszystko, co im przykazał (Mat. XXVIII, 18 i nast.; por. X; 26, 27); urząd arcykapłań-ski, gdy polecił na ostatniej wieczerzy, aby to czynili na jego pamiątkę, co uczynił (Łuk. XXII, 19), i kiedy dał im władzę odpuszczania i zatrzymywania grzechów (Jan XX, 23); władzę królewską, gdy im tej samej udzielił władzy, którą od Ojca otrzymał, tj. że cokolwiek zwiążą lub rozwiążą na ziemi, będzie też w niebie związane lub rozwiązane (Mat. XVIII, 18). Posłuszeństwo dla apostołów jest posłuszeństwem względem Chrystusa. Wiemy też z Dziejów Apostolskich, że apostołowie opowiadali słowo Boże, rozdawali sakramentu i rządzili K-em. Św. Paweł nie tylko nie znał innej podstawy, prócz Chrystusa, ale nawet nie rozumiał co umieć prócz Chrystusa, i to ukrzyżo-nego. On i jego pomocnicy są tylko sługami Chrystusowymi i szafarzami tajemnic bożych (I Kor. IV’, 1).— Zadanie K-a jako instytucyi zbawienia rozciąga się na wszystkich ludzi. K. przynajmniej powinien, o ile to jest rzeczą możebną, ofiarować się wszystkim z prawdą i łaskami, bo niema pod niebem innego imienia, danego ludziom, w któremby mogli być zbawieni, prócz imienia Jezusowego (Dz. Ap. IV, 12); władza pojednania przeniesiona jest do „.apostołów, do K-a. Nawet wstecz możemy poznać działalność tej instytucyi, bo, jak powiada św. Augustyn, prorocy wyraźniej mówili o (K-e niż o Mesyaszu. Wszyscy, którzy od pierwszej obietnicy Zbawiciela dążyli do usprawiedliwienia w nadziei przyszłego dzieła odkupienia, stali się już uczestnikami łask wysłużonych na krzyżu. Nawet sprawiedliwi Starego Testamentu byli członkami K-a, którego figurą była synagoga żydowska. Ze śmiercią człowieka nie kończy się całkowicie zadanie K-a. Jeżeli bowiem za jego pośrednictwem dusze świętych i sprawiedliwych stały się uczestnikami wiecznego szczęścia i z Chrystusem królują, tworzą tym sposobem K. tryumfujący, który bierze u-dział w doli i niedoli K-a wojującego, cieszy się z nawrócenia grzesznika i modlitwami pomaga braciom na ziemi. „K. tutaj jest niedoskonały, mówi św, Augustyn, i zamyka w sobie nawet złych, których przyszły wcale nie ma; jak teraz jest śmiertelnym, bo się ze śmiertelnych ludzi składa, tak potem nieśmiertelnym, ponieważ wtedy , nikt w nim nie umiera. Niema jednak dwóch K-ów, jak niema dwóch Chrystusów, że naprzód umarł a potem już nie umrze“ („Brev. coli.“ 3, 9, 16-, 10, 20; „Migoe“ XDIII, 632). Nie można przypuszczać, aby istniar

sterzy a szczególniej zastępcy bożego na ziemi (De ecclesia mil. t. II lib. 3 c. 2).—2) Początek K-a. Jak całe objawienie, tak i K. jest według nauki katolickiej dziełem Boga. Gdy Bóg posłał Syna swojego na ziemię, aby wszystkich ludzi krwią swoją odkupił, dal mu też wszelką władzę na niebie i na ziemi. Ponieważ Bóg-Człowiek miał ziemię opuścić a wyznawców swoich nie chciał zostawić sierotami, przeniósł władzę swoją na apostołów, obiecał i posłał Ducha św. i przyobiecał zbudować swój K. na Piotrze czyli K. do dalszego prowadzenia Jego dzieła. K. jest nadprzyrodzonym zakładem zbawienia, założonym przez Chrystusa. Natura ludzka w Chrystusie była instrumentalną przyczyną odkupienia i dalszego prowadzenia tegoż przez K., apostołowie zaś są ustanowionemi przez Boga narzędziami i przyczyną drugorzędną. O takiem założeniu K-a, wypływającem z pojęcia i istoty samego K-a (o czem niedwuznacznie mówi Pismo św.), uczy formalnie Sobór Watykański: „ Ut autem officio veram fidem amplectendi, in caque con-stanter perseverandi satisfacere possemus, Deus per Filium suum unigenitum Ecclesiam instituit, suaeque institutionis manifestis notis instruxit, ut ea tamquam custos et magistra verbi revelati ah omnibus posset agnosci“ (Sess. Ill c. 1; por. Sess. IV prooem.). Stąd wypływa, według nauki K-a katolickiego, że istotę i prawa K-a jako instytucyi nadprzyrodzonej trzeba oceniać według ustanowienia Bożego. „Gdy tedy ten rozdział (o K-e) niemniej jako i inne rozdziały przechodzi możność i siłę rozumu naszego, \ więc słusznie to wyznawamy, że my początek, urzędy i godności K-a nie rozumem ludzkiin poznawamy, ale oczyma wiary widzimy“ (Cat. Rom. I, 10, 19). Jeżeli więc K. nie wspiera się na rozumie ludzkim i roztropności, ale. jeśt postanowiony „Boską radą i mądTośhTą“ (I, 10,

3)/ to-w-jergo nadprzyrodzonej dziedzinie rządzi nim tylko Założyciel i Pan; sam zaś K. jest obowiązany tak się rządzić i tego dokonać, eo mu Pan polecił. Z tego powodu K. katolicki po wszystkie czasy odrzucał mieszanie się władzy świeckiej do wewnętrznego życia ko-ścielnegórjako wprost przeciwne ustanowieniu Boskiemu (Syll. prop. 19, 20; Denzinger 1567, 1568).—3) Cel i zadanie. K., według nauki katolickiej, jako instytucya Boska z charakterem nadprzyrodzonym, może znaleźć cel najbliższy i bezpośredni tylko w sferze rzeczy nadprzyrodzonych. Zadaniem jego jest dalszy ciąg troistego urzędu Chrystusa, przyczem pamiętać należy, że tak się ma dalsze prowadzenie dzieła odkupienia do tego samego dzieła, jak zachowanie świata i kierowanie nim do jego tworzenia. Jeżeli Chrystus stał się człowiekiem, aby głosić prawdę, ludzi z grzechów wykupić i uświęcić i owcami swojemi jako dobry pasterz rządzić i je paść, to K. katolicki jest zakładem zbawienia dla wszystkich ludzi:

Wielka Encykl. Powsz. Jlnstr. Zesz. 308b. Tom X2X1X.

ły dwa K-y, lecz oba, tj. wojujący i tryumfu- j żych. „Haec est enim vitae introitus\ jący są częściami jednego K-a, z których pierw- autem reliąui fures sunt et latronesu (Iren. szy. uprzedził i posiadł niebo, a drugi „co dzień „Adv. Haer.“ 3, 4, 1). Jak Piotr apostoł miał postępuje, póki się z naszym Zbawicielem nie arkę Noego za typ chrztu (I Piotr III, 20 n ), złączy i w szczęśliwości wiekuistej odpoczywać tak ojcowie uważają arkę za figurę K-a. W nie będzie („Cat. Rom.“ I, 10, 6). Ponieważ sie potopu tylko ci byli ocaleni, którzy do ar-nawet sprawiedliwi nie są wolni od wszelkiej ki weszli, tak i teraz tylko ci się ochronią od zmazy i nic nieczystego nie wnijdzie do nieba, bałwanów morza nieprzyjacielskiego i zawiną do stąd obcowanie świętych (commumo sanctorum) portu zbawienia, którzy wejdą do K-a. „Extra rozciąga się na umarłych, którzy zażycia byli ecclesiam nullu salus“— mawiał wielokrotnie żywymi członkami ciała Chrystusowego, ale te- św. Cypryan, a św. Augustyn bronił tego zda-raz „jako przez ogień“ (I Kor. III, 15) muszą nia przeciwko donatystom; jeden zaś z syno-się oczyścić. Na zasadzie świętych obcowania dów numidyjskich (Aug., „Ep.“ 141, 5) prze-Kościół ufa, że jego ofiary j i modlitwy ciwko tymże tak się wyraził: „Kto jest odłą-będą policzone u Boga na korzyść dusz czyśco- czony od tego K-a katolickiego, choćby żył wych, aby tak miały odpuszczone coprędzej reszt- najchwalebniej, już za to samo, że jest odłą-ki grzechowe i weszły do K-a tryumfującego, czony, nie będzie mieć żywota, ale gniew Bo-K., założony przez Chrystusa, jest jedynym ży na nim zostanie“. Podobnie uczy symbol pośrednikiem zbawienia, jak Chrystus jest je- św. Atanazego: „Kto chce być zbawionym, po-dynym pośrednikiem między Bogiem i ludźmi, trzeba przedewszystkiem, aby zachował wiarę Extra Ecclesiam nulla salus—poza K-ern nie- katolicką. Ktoby jej całkowicie i nienaruszenia zbawienia. Jeżeli Stary Testament ogra- nie nie zachował, bez wątpienia zginie na wie-niczał zbawienie do członków ludu wybranego, ki“. — Sobór Laterański IV (1215) mówi to dla królestwa Messyasza trzymał otworem w swojem wyznaniu wiary: „Corde credimus dostęp dla wszystkich ludów — do góry Syonu, et ore conftemur unam Ecclesiam non haere-do św. Jerozolimy. Nowe przymierze jest po- ticorum, sed sanetam Romanam, catholicam et wszechne dla wszystkich czasów i miejsc, ale apostolicam, extra quam neminem salvari ere-założony w niem K. jest koniecznym warunkiem dimusu. Tego samego uczą Eugeniusz IV, Sodo zbawienia dla wszystkich ludzi. Kto słucha hór Trydencki (Sess. V prooem., Sess. XIII głosu dobrego pasterza i idzie za nim, należy prooem., Sess. XIV De extr. unct. c. 3; Sess. do jego trzody; kto wchodzi właściwemi drzwia- XXV De delectu cib.) i Pius IV w swojej Promi do jego owczarni, ten jest dobrym paste- fessio Tridentina. Pius IX zwrócił na to uwarzeni, a nie złodziejem i rozbójnikiem. Kto g? w encyklikach (9 listop. 1846 i 9 grudnia słucha apostołów, Chrystusa słucha; kto nimi 1854; por. „Syll. prop. 15 — 18) przeciwko 7n-gardzi, gardzi Chrystusem; kto nie słucha K-a, dyferetyzmowi nowoczesnemu, jest jako poganin i publiczny grzesznik. Tylko ostrzegał przed zbyt ciekawą kwestyą co do K. może zbawić, ponieważ jest założony przez losu tych, którzy do K-a k-ego* nie Chrystusa, urządzony przez Ducha św., bronio- leżą, ponieważ ludzie nie są zdolni zbadać ny od zaczepek piekielnych, —on tylko opowia- tajnych wyroków Boga. W każdym razie da prawdę objawioną i rozdaje łaski Boże, leży uważać za rzecz zupełnie pewną, że ci, więc przedmiotowo i podmiotowo pośredniczy którzy nie znają religii prawdziwej, nie mają wi-w uświęceniu wiernych. Sam Chrystus obiecał ny przed Bogiem, jeżeli niewiadomość jest nie-niebo członkom swojego królestwa, wybrał a- pokonalna, — takie było oddawna prawidło postołów z pośród ludzi jako małe stado i po- sadnicze K-a katolickiego. Czynił on zawsze ró-cieszał ich nagrodą nieba, ponieważ podobało żnicę pomiędzy upartymi a błądzącymi mimo się Ojcu dać im królestwo (Łuk. XII, 32), któ- swej winy; pierwsi muszą zginąć pod wyro-re nie jest z tego świata. Dziedzictwo po a- kiem Pańskim, ponieważ K-a nie słuchają; postołach wziął K. Złączeni w nim wybrańcy drudzy obok rzetelnego dążenia do prawdy są „świętymi“, powołanymi są do życia i cnoty mogą ufać miłosierdziu Boga, który wiecznego; oni tworzą „rodzaj wybrany, kró- pragnie, aby wszyscy ludzie byli zbawieni, i nie lewskie kapłaństwo, naród święty, lud naby- odmawia łaski temu, który na nią wedle mo-cia“ (I Piotr II, 9). Kto nie wierzy, już jest żności pracuje (Aug. „Ep.“ 43, 1; por. „De osądzony; kto się oddziela od jedności K-a, libero arb.“ 22). Zdanie o zbawieniu tylko ten jest odcięty od winnej macicy i usycha, w K-e katolickim wymierzone jest przedewszyst-„Człowieka heretyka po pierwszem i wtórnem kiem przeciwko tym, którzy należeli do niego, strofowaniu się strzeże, wiedząc, iż jest wy- poznali jego naukę, a następnie z własnej wi-wrócony... i., własnym sądem potępiony“ (Tyt. ny wystąpili z jego łona, trwając uparcie w błę-III, 10, 11). Z tego powodu już ojcowie apo- dach. Do takich K. musi sobie rościć preten-stolscy (Ignacy, Klemens) ostrzegali, aby się sye, inaczej sam-by upadł. Tego rodzaju uie-nie oddzielano od stada. Teofil, Ireneusz, Ter- tolerancya dogmatyczna jest tak ściśle tulian mówią, że K. ma władzę opowiadania związana z przeświadczeniem, iż się posiada zu-niesfałszowanej prawdy i rozdawania łask Bo- pełną i całkowitą prawdę, że jej nawet sekty

omnes

cza-

Jednocześnie

na-

na-

za-

na swoją korzyść używają. Prawa protestanckie potępiają podobnie wszystkich względem siebie innowierców, a głównie członków K-a katolickiego. „Chociaż przeciwnicy przybierają imię K-a, wiemy jednak, że ci stanowią K., którzy uczą Ewangelii Chrystusowej, nie zaś ci, którzy bronią złych nauk, przeciwnych e-wangelii“ („Apol. C.“ 3, a 6, p. 133; por. „Conf.“ 1, 1,3, 4, p. 9 sq.; „Form. Conc. prooem.“ II, 571 — 794). „Kto jest zawsze poza chry-styanizmem, choćby to był poganin lub Turek, albo Żyd, fałszywy chrześcianin lub obłudnik, jeżeli wierzy w prawdziwego Boga i Jego czci, nie wie jednak, jak jest względem niego usposobiony i nie śmie obiecywać sobie łaski od Boga—-taki człowiek pozostaje w wiecznym gniewie i wiecznem potępieniu“ („Catech. maj.“ II, 47, 56, p. 501 — 503; por. Melanchton „L. th., De pecc. or.u 123; Calv. „Inst.“ 3, 14, 4). Tolerancya praktyczna godzi się z nie-tolerancyą dogmatyczną, jeżeli nie zapominać głównych przykazań ewangelii, tj. miłości Boga i bliźniego. Ta miłość rozciąga się także do zbawienia bliźniego i nakazuje, aby K., na wzór dobrego Pasterza, szukał zbłąkanej owcy. Kary mają być stosowane tylko do tych, którzy się uparcie sprzeciwiają prawdzie. Na zarzut, że przez swoją pretensyę, iż jedynie zbawia, a- stąd jednocześnie każdemu członkowi zapewnia zbawienie wieczne, osłabia dążność człowieka w pracy nad sobą, K. odpowiada, że według jego nauki dobre uczynki są koniecznie potrzebne do zbawienia. K. stoi na temże stanowisku, co i jego założyciel, który powiedział: „Nie każdy, który mi mówi: Panie, Panie, wnijdzie do królestwa niebieskiego, ale który czyni wolę Ojca mego, który jest w niebie-siech, ten wnijdzie do królestwa niebieskiego“ (Mat. VII, 21).—Ponieważ według nauki katolickiej K. jest jedynym pośrednikiem pomiędzy Chrystusem i ludźmi, stąd wypływa twierdzenie, że w zawiadowaniu prawdą i łaską jest nieomylny i trwać będzie aż do końca czasów. Te dwa przymioty K-a noszą nazwę: infallibi-Utas i indefectibilitas. Opiera się to na tern, że Chrystus obiecał i posłał apostołom Ducha prawdy (Jan XIV, 16 in.; XV, 26; Łuk. XXIV, 49; Dz. Ap. I, 8), że obiecał też w uroczystej chwili pożegnania, iż pozostanie z nimi przez Ducha swojego aż do skończenia świata (Mat. XXVIII, 20; por. XXIV. 14; Jan XII, 31, 32). Apostołowie byli pewni pomocy nieomylnego Ducha tak, że nieposłuszeństwo dla siebie uważali za nieposłuszeństwo względem Ducha św., rozporządzenia swoje mieli za rozporządzenia dane pod wpływem Ducha Bożego i ewangelię swoją bronili od czynionych jej zarzutów (Dz. Ap. V, 4; XV, 28; I Kor. VII, 40; II Kor. II, 17; XII, 9; XIII, 3; Gal. I, 6 i nast.). Jeżeli zaś—dalej ; twierdzi Kościół—ten Duch miał z nimi pozostać aż do końca świata, stąd i nieomylna działalność nauczycielska musi być koniecznie aż do tego czasu wykonywaną. Trzeba zatem przypuścić jakąś powagę i nieomylną i trwałą. Rozrost pozostawionego w K-e skarbu nie jest jakąkolwiek zmianą treści istotnej i form stałych, ale raczej rozwojem żywego organizmu. Co obiecał Chrystus apostołom razem i pojedynczo, przyobiecał też K-wi: „bramy piekielne nie zwyciężą gou (Mat. XVI, 18), tj. ani gwałt, ani podstęp, ani błąd, ani grzech nie mogą pokonać K-a, zbudowanego na Piotrze; więc jest on nieomylny i trwały. Apostołowie, jako narzędzia objawienia i szafarze tajemnic, powierzyli naukę następcom, dali im władzę i nauczyli| jak mają rządzić domem Bożym, zbudowanym na fundamencie apostołów i proroków. Ojcowie, poczynając od Ireneusza i Tertuliana, bronią nieomylności Kościoła przeciwko wszelkim zarzutom, u-kazując na Bucha Bożego, który się w K-e objawia, i na jedność wiary i nauki, miłości i nadziei jako dowód, że Duch św. nim kieruje. „Quam, (sc. praedicationem Ecclesiae et opera-tionem, quae est in fide nostra) perceptam ab Ecclesia custodimus, et quae semper a Spiritu Dei, quasi in vase bono eximium quoddam de-positum juvenescens et juvenescere faciens ipsum vas, in qua est. Hoc enim Ecclesiae creditum est Dei munusf quemadmodum ad inspirationem plasmationi, ad hoc ut omnia membra percipien-tia vivifi.centur; et in eo disposita est communi-catio Christi, A e. Spiritus Sanctus, arrha in-corruptelae et confirmatio fidei nostrae et scala ascensionis ad Dzum. In Ecclesia enim posuit Deus Apostolos₎ Prophetas, Doctores (I Cor. XII, 28), et universam aliquam operationem Spiritus, cujus non sunt participes omnes. qui non currunt ad Ecclesiam, sed semetipsos fraudant a vita per sententiam malam et operationem pes-simam. Ubi enim Ecclesia, ibi et Spiritus Dei, et ubi Spiritus Dei, U lic Ecclesia et omnis gratia; Spiritus autem veritas“ (Iren., „Adv. haer.“ 3, 24, 1; Tert. „De praescript.“ 19, 21,37, 40). Przedewszystkiem powołują się ojcowie na apostolskie następstwo biskupów i papieża. Zgodność wszystkich K-ów apostolskich już jest— według nauki katolickiej — dowodem nieomylnej prawdy, bo jest rzeczą niemożebną, aby wszyscy w jeden błąd wpadli, a w tej zgodzie K-ów w łączności z pierwszym K-em apostolskim, czy stolicą rzymską, nieomylność K-a katolickiego znajduje potwierdzenie. Ogólnie tylko te sobory uważano za powszechne, na których byli obecni zastępcy stolicy rzymskiej. Uchwały synodów partykularnych mogły tylko za zgodą Rzymu otrzymać moc obowiązującą w całym K-e. Przeciwnie zaś wyroki i rozporządzenia K-a rzymskiego już od św. Klemensa rzymskiego (91 —100) zażywały znaczenia i powagi. Ze wzrostem K-a i lepszą jego organizacyą stosunki biskupów z Rzymem były częstsze i bardziej ożywione. Z soborem lub bez niego rozporządzenie papieskie było za-

wsze stanowcze i ostateczne, chociaż niekiedy tak Chrystus sam założył K., ale utrzymuje go dopiero po długich walkach przyjmowano je i rządzi nim za pomocą wyznaczonych do te-w całym K-e. Gdy stosunek papieża do sobo- go ludzi. W tym celu wybrał apostołów i 72 ru powszechnego długie lata poruszał umysły, faktycznie oddawna istniejącej nauki o nieomylności papieża, mówiącego ex cathedra, prawie wszędzie broniono także teoretycznie, a wreszcie ogłoszono ją jako dogmat na soborze Watykańskim.—K., którym rządzi Duch Boży, nie ogłasza nowych objawień; przeciwnie, stale pozostaje przy tern, co objawił Chrystus i apostołowie w jego imieniu opowiadali; On przekazuje, ogłasza i objaśnia nieomylnie naukę Chrystusową na podstawie Pisma św. i Poda-dania („Vat. Sess.“ IV c. 4). Stąd wypływają przedmiot i zakres nieomylności K-a.

uczniów; uczył ich i wysłał. Otrzymali oni władzę i polecenie głoszenia ewangelii, rozdawania sakramentów i rządzenia K-em. Na podobieństwo potrójnego urzędu Chrystusa uważano również potrójny urząd apostołów i K-a, tj. urząd nauczycielski fpotestas mayisterii), urząd kapłański (potestas ordinis) i urząd rządzenia [po^stris jurisdictions). Tym sposobem K. był podzielony na dwie istotnie różne klasy, tj. na przełożonych i poddanych, hierarchię i lud, pasterzy i owce. Ten podział występuje już w kazaniu na górze, w którem Chrystus rozróżnia członków królestwa niebieskiego (Mat. V, 1 i nast.) i apostołów i znowu apostołów, których wybrał z liczby uczniów na stałych towarzyszów swoich (Łuk. VI, 13 i nast., Marek III, 13 i nast.), odróżnia od reszty. Łukasz apostoł z okazyi tego kazania wymienia kolejno słuchaczów, jak oto: apostołów, uczniów i lud. On również opowiada o wyborze i rozesłaniu 72 uczniów. We wszystkich wypadkach i zdarzeniach, które służą do wzrostu młodego K-a albo jego rozwój tamują, występują apostołowie jako posłowie Pańscy z władzą Chrystusa i mocą Ducha Bożego. Ponieważ apostołowie mieli dopiero gminy zakładać, działalność misyjna sama z siebie wytworzyła im życie pielgrzymie; jednakże pewni byli, że porządek i zarząd gminami należy do zakresu ich urzędu. W imię Chrystusa żądali oni posłuszeństwa dla przepisów wiary, nieposłusznym zaś grozili karami „według władzy, którą Pan dał na zbudowanie, a nie na zepsowanie“ (II Kor. XIII, 10). Nawet tam, gdzie św. Paweł wylicza urzędy kościelne (I Kor. XII, 28; Ef. IV, 11), wymienia apostołów na pierwszem miejscu i jako takich, w których dary wszystkich są połączone. Oni są jednocześnie prorokami (Mat. X, 41; Ef. II; 20; III, 5) i nauczycielami (1 Kor. IV, 15) i to dlatego, że są ojcami K-ów, posłanymi przez Boga założycielami, kierownikami i rządcami. Św. Piotrowi, Chrystus Pan przyobiecał dać władzę fkluczy i powierzył urząd pasterski nad całą trzodą. Jak Piotr wymieniany jest stale jako pierwszy między apostołami, tak i w Dziejach Apostolskich wy stępuje jako głowa i przywódca apostołów. Św. Paweł zowie go też Cephasem (Gal. II, 9), tj. głową.—Ze wzrostem gminy chrześciań-skiej w Jerozolimie powiększyła się praca apostołów. Ponieważ z tego powodu doznawali przeszkód w głównem zadaniu swojem, więc za zgodą uczniów wybrali siedmiu mężów, pełnych wiary i Ducha św., modlili się nad nimi i kładli ręce („Dz. Ap.“ VI, 1 i nast.). W tym czasie powstał dyakonat, jako stały urząd w K-e (Fil. I, 1; I Tym. III, 8, 12). Prócz tego wspominają Dzieje Apostolskie o presb y terach albo starszych . (XI, 30; XV, 2 i nast.; XXI,

Jak już sobór Trydencki (Sess. IV; por. Sess.

VI c. 16 can. 29, Sess. XIII prooem.) zastrzegł K-owi tłómaczenie Pisma św. in rebus fdei et momm, tak i sobór Watykański wyraźnie zaznacza, że papież posiada tę samą nieomylność, w jaką Chrystus zaopatrzył K. in deft-nienda doctrina de fide vel moribus. Jak daleko konkluzye teologiczne znajdują się w związku z objawioną nauką wiary i obyczajów i są obowiązujące dla życia, i jak daleko do tego zakresu wchodzą fakta dogmatyczne, tj. fakta historyczne objawienia lub, w ściślejszem znaczeniu, treść mającej być ocenioną książki, związków i myśl autora, należy to również do sądu K-a. Rozróżnianie jansenistowskie między prawem (ąuaestio juris) potępienia zdania błędnego a faktem (ąuaestio facti) ocenienia czysto ludzkiem stolica apostolska odrzuciła; w przeciwnym bowiem razie wyrok K-a nieomylnego byłby oddany samowoli jednostek a wykonywanie władzy sędziowskiej stałoby się złudzeniem. Schemat soboru Watykańskiego o K-e, z którego wzięto pod obrady tylko kwestyę prymatu, głosi, że przedmiot nieomylności obejmuje to wszystko, co się odnosi do depositum fidei. Ponieważ cześć świętych związana jest ściśle z religijnem życiem K-a, należy uważać to za naukę teologicznie pewną (veritas catholica), że nieomylność K-a rozciąga się także do kanonizacyi świętych (Thom. Aq.

Quodlib. IX, q. 8, a. 1; Melch. Can. L. th. 5,

5). Inaczej sądzić trzeba o beatyfikacyi, która nie przepisuje czci, ale na nią tylko pozwala (Bened. XIV „De serv. Dei beat.“ 1, 42, 12).

Co do zatwierdzenia przez K. zakonów nieomylność może się odnosić tylko do dziedziny wiary i obyczajów wogóle, a nie do porządku zewnętrznego. Wszystkie inne nauki należą do zakresu badań ludzkich. — 4) Or g ani żacy a K-a. K., jako społeczeństwo widzialne wiernych, mając cel wytknięty i wyposażony w szczególną władzę i przymioty, dla dojścia do celu i zapewnienia trwałości powinien mieć odpowiednią organizacyę. Jak Bóg bezpośrednio słowem świat stworzył a utrzymuje go i rządzi nim pośrednio per causas secundas,

18 i w. in.). Czy urząd ich podobny jest do synedrium żydowskiego, lub nie, o to mniejsza; rzecz ważna, że pod zarządem apostołów występuje organizacya mężów, która łącznie z nimi i za nich była powołana do zachowania i wzmacniania życia chrześciańskiego w pojedynczych gminach. Na stosunki z innemi K-mi wskazuje K. antyochijski i list św. Jakóba do dwunasta pokoleń, które są w rozproszeniu; wspomina on też presbyterów. Do gmin chrze-ściańskich, złożonych z dawnych pogan, tę or-ganizacyę bez wątpienia także wprowadzono.

dział na K. nauczający i słu ch aj ący. Sobór Trydencki przeciwko nowatorom uczy o Bo-skiem ustanowieniu hierarchii i jej podziale (Sess. XXIII cap. 4, can. 6; Cat. Rom. II, 7, 13; Vatic. Sess, IV prooem.). — O prawach papieża, biskupa, presbytera i dyakona, synodów powszechnych i partykularnych i kongregacyj rzymskich (ob. odpowied. art.) Różnice pomiędzy apostolatem i biskupstwem na tern zależą, że apostołowie byli natchnionemi narzędziami Objawienia, a biskupi powołani są przez Ducha św. do rządzenia K-em Bożym. Z powodu tego obowiązku zachowania nauki i kierowania K-em ściśle związani są z dyecezyą i po za nią nie służy im przywilej nieomylności. Władza K-na jest dwojakat święcenia (potestas ordinis) i rządzenia (potestas jurisdictio-nis); pierwsza służy do sprawowania sakramentów, druga odnosi się do ciała mistycznego Chrystusa, o ile jest kierownictwem wiernych do otrzymania żywota wiecznego (Cat. Rom. II, 7, 6). Sobór Watykański mówi o urzędzie pasterskim i nauczycielskim, bo te się szczególniej odnoszą do nieomylności K-a i Papieża. Schemat o K-e mówi o magisterium, ministe-rium i imperium v. regimen. W dalszym ciągu wymienia władzę święcenia i władzę rządzenia (jurysdykcyę) i tę drugą dla forum publicznego dzieli na prawodawczą, sądowniczą i karną. Czy magisterium należy zaliczyć do potestas ordinis, czy też, jak zwyczajuie bywa, do potestas jurisdictions, nie jest rzeczą jeszcze zdecydowaną między kanonistami (Por. Schnell „Die Gliederung der Kirchengewalt“, Theo], Quart. 1889, 387 i nast.). — II. Znaki Kościoła. Według nauki K-a katolickiego, nauka o K-le należy do dziedziny wiary. Pod dwojakim jednak względem nauka ta potrzebuje udowodnienia apologetycz-nego, mianowicie: o ile K. jest zachowawcą i tłómaczem nauki chrześciańskiej i przepisów i o ile tym K-łem jest K. katolicki. Pierwszy z nich domaga się obrony przeciwko żydom i poganom (demonstratio Christiana), drugi zaś przeciw odszczepieńcom i kacerzom (demonstratio catholica). Dowód pierwszy mieści się w dwóch stadyach. Przedewszystkiem można historycznie dowieść za pomocą pisarzy niechrześciańskich (Józefa, Tacyta, Swetoniu-sza, Pliniusza) i chrześciańskich (Pisma św. i podania), że chrystyanizm został założony jako religia nowa przez Jezusa Chrystusa, który za cesarza Tyberyusza przez starostę Piłata Pontskiego był na śmierć skazany i ukrzyżowany przez żydów. Nadto, można również wykazać z warunków społecznych, naukowych

Z Dziejów Apostolskich widać także, iż Paweł i Barnaba w pojedynczych K-ch wybierali presbyterów i polecali ich Panu (XIV, 22). Pismo św. zowie wielokrotnie presbyterów przełożonymi w gminach , (Rzym XII, 8; I Kor.

XVI, 16; I Tes. V, 12 i n. Por. Żyd. XIII, 7,

17, 24). W pierwszym liście św. Piotra istnieje już wzmianka o urzędzie pasterskim według Najwyższego Pasterza, Chrystusa (II, 25; V, 1 i nast.). Presbyterzy w liście św. Jakóba nie są lekarzami ani zwykłymi członkami gminy chrześciańskiej, ponieważ do odpuszczania grzechów z namaszczeniem potrzebna jest odpowiednia władza. Apostoł każe ich wzywać do chorych (V, 14). Presbyter w II i III liśpie św. Jana oznacza wyższe stanowisko. W czasie ostatniej podróży do Jerozolimy św. Paweł wezwał starszych kościelnych z Efezu do Mile-tu, gdzie ze łzami ich zapewnia, że nie opuścił nic pożytecznego, aby nie miał im oznajmić; wreszcie każe im pilnować siebie i trzody,

„nad którą was Duch Święty postanowił biskupami, abyście rządzili kościołem Bożym, który nabył krwią swoją“ („Dz. Ap.“ XX, 28).

Presbyterzy więc, względnie biskupi, opowiadają naukę apostolską i w imieniu Ducha św. rządzą K-em.—Bliższe objaśnienie tej orga-nizacyi K-a apostolskiego podają listy pasterskie, w których św. Paweł poleca Tymoteuszowi i Tytusowi, aby stanowili biskupów, presbyterów i dyakonów. Nazwy biskupa od presby-tera Pismo św. ściśle nie rozróżnia, ale presbyterzy byli podwładnymi biskupa (I Tym. V,

17); nierozróżnianie zaś prawdopodobnie stąd pochodziło, że na biskupów powoływano zazwyczaj presbyterów. Następcy i zastępcy a-postoła, poświęceni przez niego, z jego polecenia i za jego zgodą święcą biskupów i presbyterów, którym obok darów łaski dają urząd w K-e. Klemens rzymski zna taką kolej następstwa: Bóg, Chrystus, apostołowie, biskupi i dyakoni, chociaż czyni różnicę między klerykami i laikami. Ignacy widzi prawdziwe życie chrześciańskie tylko w łączności wiernych z biskupem; Ireneusz i Tertulian mówią wy- ! i religijnych owego czasu, że chrystyanizra raźnie o apostolskiem następstwie biskupów, ' z powodu podniosłej nauki swojej nie mógł się a szczególniej biskupa rzymskiego. Św. Cypryan naturalnym sposobem rozwinąć z nauki żydow-uważa taką organizacyę kościelną za ustanowioną skiej lub pogańskiej. Chrystyanizm zatem rao-przez Chrystusa P. a przez apostołów przekazaną że mieć swój początek tylko w posłanym przez dla pomyślności K-a. Wyraźnie też występuje po- Boga Chrystusie i ztąd ma charakter nadprzy-

rodzony. Jftesłuszny jest zarzut, jakoby chry- { czaj owe i naukowe, do czego właśnie przy-styanizm późniejszy różnił się od Chrystyani-zmu Chrystusowego z tej przyczyny, jakoby pod wpływem wykształcenia greckiego i rzymskiego miał się zmienić i zepsuć, a nawet spoganieć. Chociaż apelogeci i ojcowie używali filozofii pogańskiej i do naukowego wyjaśnienia nauki chrześciańskiej, uznali jednak różnicę między religią i filozofią, wiarą i nauką, treścią i formą i po dostatecznym namyśle uczynili sami stanowczy krok od filozofii pogańskiej do wiary Chrystusowej. Jeżeli ten dowód o boskim początku i niesfałszowaniu nauki chrześciańskiej przeprowadzić przez następne stulecia, otrzyma się jednocześnie udowodnienie nieomylności i niezmienności K-a.—

czynił się K. Bez kierownictwa Ducha św. K-łem Chrystusowym prawda chrześciańska byłaby już dawno poszła na bezdroża myśli ludzkiej a moralność chrześciańska byłaby przyduszona przez namiętności ludzkie. Jeżeli chrystyanizm zwyciężył nie tylko potęgę państwa rzymskiego, ale także duchową moc filozofii i religii pogańskiej, jeżeli mimo licznych przeszkód zewnętrznych i wewnętrznych odnowił oblicze ziemi, — zasługa należy się znowu K-wi, który wytrzymał i odparł wszystkie najazdy nieprzyjacielskie a sam pozostał niewzruszonym. Znaki, po których poznajemy prawdę chrystyanizmu są znakami prawdziwego K-a, a ponieważ i inne zgromadzenia chrześcian roszczą sobie pretensye do tego, że posiadają jedynie prawdziwą naukę lub ewangelię, przeto K. katolioki usiłuje uzasadnić nieprawo-witość tych wywodów, odwołując się do odpowiednich danych. „Ponieważ nazwę K-a (ecclesia) daje się wielu rzeszom i każdy prawdziwie może powiedzieć, że zgromadzenia złych są zgromadzeniami kacerskiemi, wiara ci na pewno przekazała jeden, święty i powszechny K.“ (Cyr. Hier., Cat. 18, 20). Inni ojcowie dodają tu jeszcze „K. apostolski“. Symbol apostolski, jak Rufin (ok. 400) dowodzi, zawierał artykuł: „Wierzę święty (nie w święty) K.u; artykuł ten, jak na Wschodzie, tak i na Zachodzie, ulegał powoli uzupełnieniu: „Wierzę jeden, święty, katolicki K.u Symbol nicejski kończy się słowy: „i w Ducha świętego“, ale już w kanonach istnieją wyrażenia: katolicki, apostolski. Natomiast sobór konstantynopol-ski nie tylko artykuł o Duchu św. rozszerzył, ale także dodał w pełnej formie artykuł o K-e: „jeden, święty, katolicki i apostolski K.“ Od tego czasu te cztery znaki służyły do odróżnienia K-ła katolickiego od innych zgromadzeń kościelnych (Cat. Rom. I, 10,    10

i nast.). Sobór Watykański dodaje jeszcze do tego wszystkiego dowód z istoty K-ła w następujących słowach: „Quin etiam Ecclesia per seipsam, ob suam nempe admirabilem propaga-tionem, eximiam sanctitatem et inexhaustam in omnibus bonis foecunditatem, ob catholicam uni-tatem, invictamque stabilitatem, magnum quoddam et perpetuum est motivum credibilitatis et divi-nae suae legationis testimonium irrefragabileu. Niektórzy teologowie wyliczają więcej znaków, np. Bellarmin 15, ale wszystkie dadzą się zredukować do powyższych czterech. Protestanci, wychodząc z pojęcia K-ła niewidzialnego, nie mogą wykazać znaków zewnętrznych; mimo to Luter podaje ich początkowo siedm, centurya-torowie cztery, Melanchton trzy. Zazwyczaj głoszenie ewangelii i administracyę sakramentów uważają za znaki (Conf. 1 7 p. 11; Apol. c. 4, a. 5, p. 144), powołując się na sensus communis (Luter) albo na confessio piorum, firmiorum, verae ecclesiae (Melanchton). a) K.

Tylko w jego obrębie znajdowali się wierni, uczeni i nieuczeui, którzy religii chrześciańskiej strzegli i bronili przeciwko wszelkiej przemocy. Obrona naukowa chrystyanizmu była jeszcze z innego względu obroną K-a. Spełnienie przepowiedni starego testamentu musiało żydów, jeżeli byli dobrej woli, przekonać o przyjściu zapowiedzianego Mesyasza i jednocześnie dać poganom silną podwalinę do przyjęcia nowej wiary, gdyż nic nie wywiera na ducha ludzkiego tak silnego wrażenia, jak zupełnie pewna przepowiednia wypadków przyszłych; te przepowiednie zaś tyczyły się zarówno królestwa Mesyasza, K-a, jak i osoby samego Mesyasza, o ile głosiły stan, przyszłość a szczególniej powszechność królestwa. Prócz tego spełnienie proroctw Jezusa o sobie, o królestwie Bożem i jego członkach, o K-e i jego ciągiem trwaniu, było nowym dowodem prawdy, pociechą dla wiernych wśród prześladowań i pobudką do nawrócenia dla tych, co byli poza K-em. Drugim dowodem Objawienia są cuda.

Z powodu podwójnego charakteru, tj. znaku zmysłowego i skutku mocy Bożej, cuda doskonale służą za dowód nadprzyrodzonych postanowień Boga. Cuda Mojżesza, Chrystusa Pana i apostołów były nie tylko dowodem Boskiego posłannictwa cudotwórców, ale także dowodem prawdziwości Objawienia dla następnych pokoleń, ponieważ są zapisane w Piśmie św. Moc czynienia cudów nie zeszła jednak z apostołami do grobu, bo Bóg zawsze cudowny jest w Świętych swoich. Pisarze kościelni opowiadają o licznych uzdrowieniach, wypędzaniach czartów, a nawet wskrzeszeniach umarłych, dokonanych przez chrześcian mocą imienia Jezusowego. K. katolicki zaznacza, że procesy kanonizacyjne wykazują cudowną moc w Świętych K-ła katolickiego; ponieważ już św. Ireneusz zauważył, że heretycy nie mogą się poszczycić ani jednym cudem na potwierdzenie prawdziwości swojej nauki lub K-a. To kryteryum objawienia jest dla katolicyzmu dowodem, że Duch Boży rządzi K-em Chrystusowym, Obrona chrystyanizmu wypływa również z jego nauki, rozszerzenia i wpływu na życie społeczne, oby-jest apostolski. Znak ten według nauki katolickiej jest najważniejszy, ponieważ po nim można poznać historycznie K. Chrystusowy.

wałby on także przeciwko kierownictwu Ducha św. K-em Chrystusowym, na co się nawet nowatorzy zgadzają. Bóg po śmierci apostołów nie mógł opuścić K-ła i oddać go pod moc szatana. Powoływanie się na pisma apostolskie prowadzi znowu do nieprzerwanej tradycyi K-ła, ponieważ on o nich świadczy, on je przechowuje i tłómaczy. — ß) K.jest jeden. Chrystus założył tylko jeden K., apostołowie zaś starali się tę jedność K-a zachować i u-mocnić tak jak oni sami z Piotrem na czele stanowili jedno kolegium. Z jedności w założeniu, nauce i życiu nauka katolicka poznaje K. prawdziwy. Chrystus w modlitwie arcy-kapłańskiej tak prosi Ojca o tę jedność apostołów i wiernych: „A nie tylko za nimi proszę, ale i za tymi, którzy przez słowo ich uwierzą w mię: aby wszyscy byli jedno, jako ty, Ojcze, we mnie a ja w tobie; aby i oni w nas jedno byli: aby uwierzył świat, iżeś ty mnie posłał“ (Jan XVII, 20, 21). Nazywa się dobrym pasterzem, którego owce słuchają, i tylko tych zowie dobrymi pasterzami, którzy drzwiami wchodzą do owczarni (Jan X, 1 in.). Jako znaki i środki jedności ustanowił Chrystus sakramentu Chrztu i Eucharystyi. Jeden chrzest miał wszystkich odrodzić na żywych członków ciała kościelnego, jeden Chleb zachować i wzmacniać uczestnictwo wszystkich w Ciele Chrystusowem (I Kor. X, 16 i nasi). Jedność ta była wyrażona zewnętrznie i wewnętrznie, przedmiotowo i podmiotowo: przedmiotowo w jednym Jezusie Chrystusie (Ef. I, 22, 23), w jednej e-wangelii i chrzcie (Ef. IV, 5), w jednym Duchu, który we wszystkich działa (I Kor. XII, 4 — 11); podmiotowo w tej samej wierze, tej samej łasce, tej samej miłości i wspólnej nadziei (Ef. IV, 3 — 7). — history a kościelna katolicka pokazuje tę jedność przez wszystkie wieki. Chociaż wspólność dóbr ziemskich, która istniała w pierwotnym K-e jerozolimskim, długo nie trwała, jednakże chrze-ściańska miłość bliźniego ściśle łączyła wiernych. Upadł przedział starego świata między żydami i poganami, grekami i barbarzyńcami, panami i niewolnikami: wszyscy są jednem ciałem i jednym duchem, i wszyscy powołani do jednej nadziei. Apostołowie odparli wszelkie usiłowania, aby tę jedność osłabić i zniszczyć za pomocą nadużyć, nowości, odszcze-pieństwa i kacerstwa (I Kor. I, 10 i nast.; Gal. I, 6 i nast.; Rzym. IX, XI; Kol. II, 8 i nast.;

I    Tym. I, 3 i nast.; IV, 1 i nast.; VI, 3 i nast.;

II    Tym. IV, 1 i nast.; I Jan II, 18 i nast.). W czasach poapostolskich znakiem tej jedności był symbol chrztu i formuła wyznania wiary,

Jezus sam wybrał apostołów, aby byli świadkami Jego Zmartwychwstania, nauki i założenia K-ła. Dowiedzieć się można tylko z pism apostolskich i trądycyi apostolskiej, czego Chrystus uczył, co czynił i czego pragnął i co apostołowie czynili dla dalszego istnienia chrystyani-zmu. K. jest apostolski, ponieważ go Chrystus zbudował na fundamencie apostołów,!od apostołów otrzymał K. ten wiarę i urządzenia, od czasów apostolskich aż do naszych niezmiennie i nieprzerwanie istnieje i przez następców apostolskich w nieprzerwanem następstwie urząd apostolski zachował i wykonywał. Zgodność z kościołami apostolskiemi uważano oddawna jako dowód posiadania prawdy apostolskiej; K-ły zaś apostolskie odznaczają się przedewszyst-kiem następstwem apostolskiem. Już Klemens rzymski wymienia takie kolejne następstwo:

Ojciec, Chrystus, apostołowie, biskupi, dyakoni.

Hegezyp, Ireneusz i Tertulian widzą w tern następstwie co do władzy główną podstawę prawdziwości K-ła katolickiego. Nawet i ci biskupi, którzy nie są bezpośrednimi następcami apostołów, mogą być przyjęci do tego następstwa, gdyż urząd biskupi otrzymali i wykonywali w K-le apostolskim i znajdowali się w łączności z gminami apostolskiemi i ich biskupami. Ponieważ stolica rzymska pomiędzy wszystkiemi stolicami apostolskiemi wolna była od błędów i zachowała się wśród zaburzeń, stąd ona poręcza apostolskie następstwo. Jeżeli biskupi pragną być biskupami K-a apostolskiego, muszą zostawać w jedności z następcą św. Piotra; cały też Zachód otrzymał z Rzymu wiarę apostolską: więc K. rzymsko-katolicîd jest K-em apostolskim. Co Tertulian zarzucał gnostykom, to katolicyzm mógłby powtórzyć do wszystkich nowatorów i heretyków: później powstali od apostołów, nie mogą wykazać łączności z apostołami, nie mają następstwa apostolskiego przed i za sobą, i tą drogą wyrokuje on o ich nauce i założeniu, bo brak im tradycyi apostolskiej i pewnej powagi. Wszędzie można podać nazwiska założycieli sekt, którzy później od apostołów żyli, jak również dowieść odłączenia od K-a powszechnego i apostolskiego,

Tylko w K-e apostolskim zachowano rzeczy przekazane, które już tern samem są rękojmią początku apostolskiego. „Co jest młodsze i nowe nie należy do K-a prawdziwego, apostolskiego, ponieważ charakter ciała Chrystusowego polega na następstwie biskupów, którym apostołowie oddali kościoły w pojedynczych miejscowościach“ (Ireneusz). Ci, działając je- i którą jako jedyną regułę prawdy katolickiej dnomyślnie przeciwko sekciarzom, mają preju- ' przeciwstawiono naukom sekciarskim. Lecz dykat prawdy apostolskiej, ponieważ, jak już i ta nie byłaby dosyć silną do noszenia zna-powiada Tertulian, jest rzeczą niemożliwą, aby mienia jedności, gdyby jednocześnie nie była wszystkie K-y w jeden błąd wpadły. Tego połączona z jednym organizmem. Między wie-zar^utu nie można logicznie dowieść; występo- lu ludźmi nie może być nigdzie jedności bez

jednej osoby zwierzchniej, bez silnej powagi. Bóg dał K-wi apostołów, proroków, ewangelistów, pasterzy i nauczycieli dla wyćwiczenia wiernych w doskonałej świętości, ku budowaniu Ciała Chrystusowego (Kościoła), „abyśmy wszyscy doszli do jedności wiary i poznania Syna Bożego“ (Ef. IV, 11 i nast.). Im więcej się K. rozszerzał, tern wyraźniej jaśniała jego cecha jedności. Z tego powodu Ojcowie drugiego wieku argument na udowodnienie jedności łączyli z dowodem na założenie K-a. W ich oczach episkopat był przedstawicielem jedności w pojedynczych gminach chrześciańskich, w jedności ze stolicą rzymską, jako wyobrazicielką jedności całego K-a (Ignacy, Hegezyp, Ireneusz, Tertulian). K. ma fundament widzialny w sTitaxoTCoi ot îtatà m rcépata Optafiévrsç (Ignatius, ad Eph. 3) a wierzchołek jego znajduje się w K-e apostolskim św. Piotra i Pawła (ad Rom. 4). Św. Cypryan, niezmordowany obrońca jedności kościelnej, uważa ustanowienie biskupstwa za podstawę jedności. „K. związany jest spójnią w łączności będących kapłanów {sacerdotes = episcopi)“ (Ep. 66. 8). „Jeden jedyny K., podzielony na całym świecie na wiele członków, pochodzi od Chrystusa; podobnież jedna goduość biskupia rozlana jest na wielkie mnóstwo jednomyślnych biskupów“ (Ep. 55, 24). Ani spory i zatargi odszczepieńców na Zachodzie (nowacyanie, donatyści), ani liczne herezye teologiczne i chrystologiczne na Wschodzie nie zdołały zerwać zupełnie ogniwa jedności kościelnej. — 7) K. jest katolicki. Jedność jest tern wyraźniejszym znakiem, im K. bardziej się rozszerza co do miej-ca i czasu. W Piśmie św. niema nazwy K. katolicki, ale istnieje tam sama rzecz, tj. powszechność K-a czyli Królestwa Bożego co do czasu i miejsca. Już proroctwa starego te-stamentetu głoszą przystęp wszystkich ludów i narodów do Syonu, do świętej Jerozolimy. Tu się odnosi to, co mówi św. Augustyn, że prorocy mówili dokładniej o K-e niż o Me-syaszu. W nowym zakonie żali się wprawdzie Chrystus na ludzi niepokutujących i zatwardziałych faryzeuszów; pociesza małe stado i ostrzega przed drogą szeroką; — jednakże w podobieństwach mówi o ziarnie gorczycznem, ^tore na wielkie drzewo wyrasta, modli się za wszystkich ludzi i posyła Apostołów do wszystkich narodów. K. z Jerozolimy rozszerzał się po Judei, Samaryi i innych krajach. Nazwa ta musiała się sama wyrobić, o ile około K-a tworzyły się oddzielne zgromadzenia, które przeciwko niemu występowały. Pierwszy raz spotyka się to u św. Ignacego: „Gdzie biskup staje, tam się powinien i lud znajdować, jak tam gdzie jest Jezus Chrystus, jest także K. katolicki“ (Smyrn. 8). Autor opisu męczeństwa św. Polikarpa (około 155) opowiada, że gmina smyrneńska posłała do gminy w Philome-lium we Frygii i do wszystkich parafij (tj. do

kościołów biskupich) św. K-a katolickiego we wszystkich miejscach zawiadomienie o śmierci męczennika. Tenże św. Polikarp w ostatniej modlitwie pamiętał „o K-le katolickim, rozszerzonym po całym świecie“. We fragmencie Muratorego (druga połowa wieku drugiego) jest mowa o powadze K-a katolickiego. Od tego . czasu nazwa K. katolicki jest w użyciu powszechnem: w Rzymie, Azyi Mniejszej, Palestynie i w Aleksandryi; urzędownie zaś napotykamy ją dopiero w t. zw. liturgii apostolskiej. Od połowy wieku IV przyjęta została do wielu symbolów prowincyonalnych na Wschodzie. Nazwa ta powszechnie stała się niejako nazwiskiem każdego chrześcianina: Ghristiamis mihi nomen, Caiholicus mihi cognomen (Pacia-nus). W walkach z kacerzami i odszczepień-cami pojęcie to było bliżej określone. Św. Cyryl jer. powiada (Cat. 18, 23). że K. „zowie się katolickim, ponieważ jest rozszerzonym na całym świecie od jednego krańca do drugiego; ponieważ powszechnie (xadoXixwç) i bez przerwy głosi wszelką naukę wiary) potrzebną dla wiadomości człowieka; ponieważ cały rodzaj ludzki poddaje prawdziwej czci Bożej, mo-carzów i poddanych, uczonych i prostaczków, i wreszcie ponieważ leczy wszystkie grzechy duszy i ciała“. Św. Cyryl już robi zastosowanie tego znaku K-a powszechnego, jak inni Ojcowie, zwłaszcza św. Augustyn, stosują go do K-ów pojedynczych; ostrzega bowiem, aby nikt pytającemu się w obcem mieście o K. katolicki nie ważył się pokazywać innego, prócz prawdziwie katolickiego. Wprawdzie tak on, jak i inni Ojcowie przed i po nim zbyt opty^ mistycznie zapatrywali się na ekstensywne rozpowszechnienie K-a, jednak z pewnością powiedzieć możemy, że za czasów Tertuliana można było spotkać wielu chrześcian we wszystkich stanach państwa rzymskiego. Ogólna liczba katolików przewyższała liczbę chrześcian nietylko w pojedynczych sektach, ale nawet we wszystkich razem. Nazwa katolicki skierowana jest przedewszystkiem, nie przeciwko Żydom i Poganom, lecz przeciwko rozmaitym sektom kacerskim, bo wierzenia pogańskie nie posiadały żadnego charakteru powszechnego: albo są one narodowe, albo u-trzymują się w pewnych granicach geograficznych lub klimatycznych i z biegiem czasu ulegają zmianom istotnym. Natomiast K. katolicki zatknął krzyż we wszystkich częściach świata „Si totum orbem considérés“, mówi już ś. Augustyn do donatystów; więc tylko K, katolicki można i trzeba uważać za powszechny. 8) K. j est ś więt y. Za przykładem św. Pawła w liście do Efezów K. od najdawniejszych czasów przypisuje sobie cechę świętości. Sam Chrystus poświęcił K. jako oblubienicę swoją w łaźni odrodzenia słowem, tj. łaską zbawienia usposobił wiernych do nowego życia i dał im pomoc do prowadzenia życia świętego.

Uczynił i to, aby jego oblubienica pozostała zawsze bez zmazy, czyli, że cechy świętości nigdy nie straci,, choćby wielu chrześcian nie było świętymi. Świętość jest także podmiotowa.

powiedziane w piśmie o Chrzcie przeciw donatystom, że Kościół nie jest już oblubienicą bez zmazy i zm arszczek, lecz do takiego stanu powołany jest, bo wszyscy mają dostateczne środki dojścia do świętości. Inni ojcowie (św. Hieronim), za którymi idzie św. Tomasz, słowa św. Pawła (Ef. V, 27) stosowali ze św. Augustynem do K. tryumfującego. Następne stulecia sprowadziły na K. smutne czasy; kąkol i chwasty zdawały się zupełnie pokrywać pszenicę i odbierać jej życie.

P. Jezus atoli nigdy K-a nie opuścił. Wśród zawichrzenia podczas wędrówki narodów udawało się K-owi przy wytężonej pracy zjednywać dla Chrystusa dzikie hordy barbarzyńców i wychowywać świętych mężów, a przez nich prowadzić wielu do życia świętego; większa liczba zaś była tych świętych, którzy pod skrzydłami K-^a prowadzili życie ukryte, pracując nad rozszerzeniem królestwa Bożego. Niewielu z nich zapisał K. w katalogu świętych, bo niezliczone rzesze wybranych ze wszystkich narodów idą za Barankiem; ale i ci, których imiona wciągnął w poczet Świętych, dowodzą wyraźnie, że K. jest święty. —III. Terytoryum Kościoła. Całe terytoryum, w którem K. wykonywa swoją władzę, względnie do formy zarządu dzieli się naprowincye Stolicy Apostolskiej, któremi według ogólnego prawa kościelnego rządzi ustanowiona hierarchia pod zwierzchnie- * twem Papieża, i na k raj e mi syj n e, któremi kieruje Papież, a względnie kongregacya Propagandy, według praw specyalnych przez wi-karyuszów apostolskich, a niekiedy nawet przez biskupów dyecezalnych, jeżeli hierarchia kościelna została w nich wprowadzona. Do tejże kongregacyi zaliczają się również patryar-chaty, arcybiskupstwa i biskupstwa wschodnie. Do prowinćyj Stolicy Apostolskiej, podzielonych na prowincyę kościelne, pod zwierzchnictwem metropolitów, na arcybiskupstwa i biskupstwa, wyjęte z pod ich władzy, i na prelatury nullius, należy nieomal cała Europa. Wyjątek stanowią tu kraje, w których biskupstwa zostały zniesione albo też istnieją jeszcze lub są przywrócone, jednakże dla przemagającej ludności niekatolickiej lub nieuregulowanych zupełnie

Podmiotowo świętymi są ci wszyscy, którzy przez chrzest do K-a przyjęci zostali, ponieważ wybrani są z wielkiej liczby pogan i grzeszników i poświęceni Bogu—a^tot. Z tego powodu apostoł zowie chrześcian świętymi, niepokalanymi, powołanymi do świętości. Na mocy łaski odrodzenia wierni powinni być rzeczywiście świętymi, aamc xal ôixaiot, i przynosić owoce sprawiedliwości. „Bądźcie świętymi, bom ja święty jest (Kapł. XI, 44)'—mówi Bóg do Mojżesza; „Bądźcie wy tedy doskonali, jako i Ojciec wasz niebieski doskonałym jest“ (Mat. V, 48)— upomina Chrystus uczniów w kazaniu swojem na górze. Św. Paweł niezmordowanie wzywa wiernych, aby nie zanieczyszczali świątyni Ducha Bożego i Ciała Chrystusowego nie mazali grzechami. Winni raczej wyzuć się ze starego człowieka, a przyoblec w nowego, który wedle Boga stworzony jest w sprawiedliwości i świętobliwości prawdy (Ef. IV, 22 —

28; Rzym. VI, 19 i nast.; Gal. V, 19 i nast.).

„Ta jest wola Boża poświęcenie wasze... bo was Bóg nie wezwał ku nieczystości, ale ku poświęceniu“ (I Tes. IV, 3, 7). Symbol apostolski miał początkowo, a nawet do V wieku tylko, sandam Ecdesiam; św. Ignacy używa tego epitetu o kościele pojedynczym (Trail , initio); Hermas, Tertulian (Adv, Marc. 5, 4), liturgia apostolska, św. Cypryan dają go K-wi powszechnemu; apologeci biorą właśnie ten znak K-a dla wykazania jego znaczenia dla rodziny, gminy i państwa w przeciwieństwie do życia pogańskiego. K. jest świętym dla następujących powodów: pochodzi od Boga, celem jego jest uświęcenie wszystkich ludzi, nauki i sakramenta są święte i Duch Boży nim rządzi. Spór wśród chrześcian dopiero wtedy się zaczyna, gdy chodzi o to, w którym z K-ów chrześciańskich znajdują się najliczniejsze owoce łaski Bożej, najwspanialsze cnoty i uczynki.

lestwo Saskie. Poza Europą do prowinćyj Sto-lićy Apostolskiej zalicza się: Meksyk i państwa środkowo i południowo-amerykańskie; w Afryce prowincyę kościelną algierską i biskupstwa zależne od metropolij europejskich; w Azyi i Oceanii wyspy Filipińskie i prowincyę kościelną goajską w Indyach. Misyjnemi są wszyst.

K. katolicki oświadcza, że są one wśród niego, gdyż, poczynając od pierwszych wieków, nawracał on pogan, z grzeszników czynił sługi Boże,- z ludzi wszetecznych—czystych, ze skąp- stosunków z państwem potrzebują szczególnej ców—dobroczyńców, ze zniewieściałych—mę- uwagi i praw wyjątkowych ze strony Stolicy czenników; że przez działalność K-a katolickie- Apostolskiej. Tak jest właśnie w Wielkiej Bry-go zmienił się zupełnie rodzaj ludzki i oblicze tanii i Luksenburgu/ chociaż te kraje posiada-ziemi. Cesarz Konstantyn wmówię swojej „do ją już hierarchię kościelną, dalej w Śzwećyi, zgromadzemia świętych“ takmówio K-e: „Gdy Norwegii, Danii, Turcyi i jej państwach hołdowni-On (Jezus Chrystus) przyozdobił całą ziemię czych, w Związku Niemieckim]należą tu księstwa : cnotami czystych obyczajów i mądrości i umiar- Meklenburg, Szlezwig i Holsztyn, Anhalt i kró-kowania i powrócił do mieszkania Ojca swego, założył (na ziemi) K. swój jako świątynię cnoty, która stać będzie wiecznie i zawsze czysta i w której ma być składana Najwyż szemu Bogu, Jego Ojcu, ofiara czci i na leżnego uwielbienia“ (Eus. Vit. Const. 5, 1) gwięty Augustyn objaśnia zdanie swoje wy

Wielka Eneykl. Po»sz. Un»tr. Zesz. 30Sb. Tom XXXIX

kie kraje, mające na czele prefektów lub wika- siones Catholicae cura S. Congreg. de Prop, ryuszów apostolskich, zamiast biskupów dye- Fide“, Romae 1889 i „Missions-u. Kirchenatlas“ cezalnych. Podajemy tu dwie tablice z liczbą O. Wernera 8. J. mieszkańców i katolików według dzieł: „Mis-

i. Prowincye Stolicy Apostolskiej.

KRAJE

Liczba miesz- Liczba katoli-

kańców

ków

Prowincyj

kościelnych

Arcybi-

skupstw

Biskupstw

EUROPA

Anglia (Malta)

Austro-Węgry

Belgia

Francya

Hiszpania

Niemcy

Portugalia

Rosya z Król. Polskiem l) Szwajcarya Włochy AMERYKA

149497 150

150 000 25 600 000 5 836 000 37 400 000 16 620 000 16 953 000 4 510 000

Meksyk

Ameryka środkowa Ameryka południowa

AFRYKA

Algier

Biskupstwa pod metropoliami europejskiemi AZYA i OCEANIA Indye (Gca) ¹ 2 3)

Filipiny

291 589 325

156 675 38 770 000

5    854 000 38 220 000 16 955 000 46 845 000

4 708 000 107 874 650    11911650

2    845 000 29 361 000

46 648 000

10 448 000

6    300 000 29 900 000

6339 000

3    310 000

3 029 000

5 998 000

483 000 5 515 000

1 180 000 29 336 500 45 728000 10 300 000 5 978 000 29 000 000 1375 000 405 000

970 000

5 810 000

300 000 5 510 000

CO

co

o>

-<i

rH

rH

oo m îo ^ oo «—i th

co «—I

DlOW ^ OOrHH Tf ■—I

I— to

i—■

CM (NcOLftt-OOHOSCOCOiO O 05 N a ■—* (M O Tfl CO (N    r—iI    OO CO i—I i-H ^ i i

tfi. CO

Razem

350574 325    202410150    104    115    501³)

UWAGI: 0 Liczbę katolików w ces. rosyjskiem i Król. Polskiem podano tu według katalogów dyecezalnych z roku 1902.

²) Przytem Rzym i sześć biskupstw suburbikarnych. — Nie wyosobniono następujących patry-archatów tytularnych: weneckiego, lizbońskiego, zachodnio-indyjskiego, konstantynopolskiego, aleksandryjskiego i antyochyjskiego.

³) Z tych dwa biskupstwa należą do metropolii bordoskiej (Bordeaux), mianowicie: Gwadelupa

i Martynika.

KRAJE

EUROPA

AZ Y A

Anglia

Bałkański półwysep

Dania

Gibraltar

Grecya

Holandya i Luksenburg

Irlandya

Kandya

Niemcy ¹)

Norwegia

Szkocya

Szwecya

Arabia

AFRYKA

Chiny Indochiny Indye ²)

Korea i Japonia Malajskie wyspy Persya

Turcya azyatycka

Północna i środkowa Południowa i wschodnia Wyspy AMERYKA

Antylle i Guyana Kanada

Patagonia Stany Zjednoczone

OCEANIA

Australia

Wyspy

Razem

//. Kraje m i s y j n e.

Liczba miesz- Liczba kato-kańców

73 038 800

27 900 000

15    365 700 2 000 000

25 700 1 683 400 4 351 600 ok. 5 000 000 360 000 6 250 000 1 925 000

3    608 800

4    603 600

815 465 500

10 000 000 436 000 000 47 930 000 226 946 500 46 575 000 26 216 000

5    000 000

16    798 000

200 000 000

ok. 200 000 000

lików

Prowincyi

kościelnych

7 955 280

1353 460 555 850 3 700 15 300 36 330 1 711900 3 792 360

600

131900 1 840 338 650 1 100 2 751070 1 100 544 370 535 850 976 950 39 300 45 650 7 850³) 600 000³) 400 000 190 000 30 000 180 000 10168 330 340 160 2 038 000 28 000 7 762 170 775130 603 560 171570

64 923 800

1    366 800 5 000 000

57 000 58 500 000

13 326 200

2    400 000 10 926 200

1166 804 300    22 049 810

Prócz tego wschodnich obrządków

Po dodaniu obu sum ostatecznych, j. w. w prowincyach Stolicy Apostolskiej i w krajach missyjnych otrzymujemy dla całej kuli ziemskiej następujące liczby:

Mieszkańców w ogóle 1 517 378 625 W tern

wyznawców K-a katolick. 224 459 090 (14.78$) Terytoryum Kościoła katolickiego jodzielone jest na:

■H H (N

<N r-i

-4

i—■    Arcybi

skupstw

Biskupstw

(O H lO

h-¹ O ® iM-*

I o Wikaryatów

Prefektur

CO I to I I I H* 05

r—ł i-H

to

O r—I CO

CM

O H CD

COIO ^ H

« mIK)

to

H OJ O' O'

Ol rH

MIS

»o

t-H 0> i—H P-

I—* 05

21

10

15

t—

HCOłOS

ł—■ CO I

CO i—¹ I

12

»—i-«£>.iocDto~ia>~ao5

05 Ol

4⁵)

52 175 109    39

22    54    —    —

74 229 109 39

150

prowincyj kościelnych arcybiskupstw biskupstw wikaryatów prefektur

Nadto jest jeszcze około 80 arcybiskupstw i 350 biskupstw tytularnych.

Z obrządków wschodnich mają: Ormianie 1 patryarchat, 1 arcybiskupstwo i 18 biskupstw;

UWAGI: 9 W następujących krajach misyjnych: w Anhalcie, Saksonii, na Łuiycaeh, w Szlezwigu i Holsztynie i w części północnych Niemiec.

³) Oprócz, goajskiej prowincyi kościelnej.

³) Różnych obrządków.

9 Tu należy patryarchat jerozolimski.

⁵) Do liczby tej należy jedno opactwo nullius.

189

730

109

39

(1884).

rusini 1 arcybiskupstwo i 8 biskupstw; melchici 1 patryarchat, 4 arcybiskupstwa i 9 biskupstw; Syryjczycy 1 patryarchat, 4 arcybiskupstwa

1    7 biskupstw; Chaldejczycy 1 patryarchat, 4 arcybiskupstwa i 7 biskupstw; maronici 1 patryarchat, 7 arcybiskupstw i 2 biskupstwa. (Prócz tego istnieje w Egipcie wskrzeszony przez Leona XIII patryarchat koptyjski z dwoma biskupstwami. Liczba wiernych wynosi tu już 20 000 [„Missye katol.“ Kraków 1903, str. 327]).—Literatura. Z ojców K-a wymienić należy: św. Ireneusza, Tertuliana {de praescriptionibus), św. Cypryana {de unitate Ecclesiae catholicae), św. Augustyna (przeciwko donatystom, t. IX Mignę XLIII), św. Optata milez. {de schismate Bo-natistarum). Przeciwko nowatorom: M. C a-nus „De locis theologicis“ (1.4 — 6, Salm. 1563),-Mi g né’ „Theol. Curs.“ I; Be 11 ar min „Dis-putationes de controversiis christianae fidei ad-versus hujus temporis haereticos“ (II, Rom. 1581); Stapleton „Principiorum fidei doctri-nalium demonstratio“ (Par. 1582); P. et A dr. de Valenburch „De controversiis fidei,trac-tatus generales“ (Col. 1669), „Tractatus spéciales“ (1671); Mignę „Theol. Curs.“ I; Sar-dagna S. J. „Theologia dogmatico-polemica“ II, III, 1769. Rozbiór tych dzieł trakrujących o K-e znajdujemy: w Wernera „Geschichte der apologetischen und polemischen Literatur der christlich. Theologie“ (Szafhuza 1861 — 1867); Möhler „Die Einheit der Kirche“ (Tübinga

1825) i „Symbolika“ (w tłom. pol. ks. M. Nowodworskiego, Warszawa 1871); Passaglia „De ecclesia comment.“ (1. V, 1853); Per rone „Praeleetiones theologicae“ II (Ratysb. 1854); Pilgram „Physiologie der Kirche“ (Moguncya

1860); Patritius Murray „Tractatus de Ecclesia Christi“ (Dubl. 1860); D öl ling er „Kirche und Kirchen, Papstthum und Kirchenstaat“ (Monachium 1861); Probst „Kirchliche Disci-plin in den drei ersten christlichen Jahrhunderten“ (Tubinga 1873); Kellner „Verfassung der Kirche“ (wyd. 2-e 1876); Deby „Die eine wahre Kirche“ (Fryburg 1879); Söder „Der Begriff der Katholicität der Kirche und des Glaubens nach seiner geschichtlichen Entwickelung“ (Würzburg 1881); Böhm „Confessionel-le Lehrgegensätze“ (Hildesheim 1883 — 1889); Hettinger „Lehrbuch der Fundamentaltheologie“ ^wyd. 2-e Fryburg 1888); Schanz „Apologie des Christenthums“ (3 Th. „Christus und die Kirche“, Fryburg 1888). Dzieła protestan ckie: Bingham „Origines Ecclesiae, or the Antiquities of the Christian Church“ (1708 — 1722, Oxford 1878); Rothe „Die Anfänge der Kirche und ihrer Verfassung“ (I, 1837); R i t s c h 1 „Die Enstehung der altkatholisch. Kirche“ (1850,

2    wyd. 1857); Kliefoth „Acht Bücher von der Kirche“ (1854); Preger „Zwei Bücher von der Kirche“ (1854); Köstlin „Das Wesen der Kirche“ (wyd. 2-e 1872); Hackenschmidt „Die Anfänge des katholischen Kir-

chenbegriffes“ (1874); J. Delitzsch „Das Grund dogma des Romanismus oder die Lehre von der Kirche“ (1875); Krauss „Das protestantische Dogma von der unsichtbaren Kirche“ (1876); Wendt „Symbolik der römisch-katholischen Kirche“ (18801; H. Schmidt „Die Kirche, ihre biblische Idee und die Formen ihrer geschichtlischen Erscheinung in ihrem Unterschiede von Säcten und Häresie“

Ks. K. M.

Historya kościelna, oznacza sumę wydarzeń i losów w doczesnym rozwoju K-a, założonego przez Chrystusa a kierowanago przez Ducha św.; rozumiana technicznie, znaczy prawdziwe i naukowe przedstawienie tego rozwoju.. W znaczeniu technicznem historya ma za zadanie: 1) przedstawiać jak K. rozwijał swoje posłannictwo pomiędzy wszystkiemi narodami, w walkach z nieprzyjaznemi siłami (historya missyj) i w stosunku do władz państwowych (hist. K-na zewnętrzna); 2) opowiadać jak wewnętrzna świadomość prawdy rozwijała się w nauce teologicznej i kościelnej wtedy, gdy K. prowadził walkę z wrogami (niewiara i kacerstwo); 3) głosić jak jego wewnętrzne dążenie ku Bogu wytworzyło zewnętrzną cześć Bożą (hist, czci Bożej i sztuki chrześc. we wszystkich gałęziach: architekturze, rzeźbie, malarstwie i muzyce);

4) opowiadać jak z wewnętrznej siły organizacyjnej zwolna się rozwinął ustrój K-a, i 5) jak dane przez Chrystusa zasady moralności przyjęły się w życiu cbrześcian i wytworzyły karność K-ą (hist, karności K-nej i życia chrześc.). Jeżeli historya K-a przedstawia dzieje jego na ziemi w wyliczonych pięciu względach, jest hist, powszechn ą; jeżeli zaś przedstawia tylko pojedyncze strony życia K-a, albo dzieje w jednej epoce lub wśród jednego narodu, jest sz czego ł ową. Aby historya K-a spełniła swe zadanie, powinna być według nauki K-a: 1) bezstronną i trzymać się zdała od rozmyślnej nieprawdy. Papież Leon XIII w breve z d. 18 sierpnia 1883 r. tak o tern pisze: primam esse historiae legemy ne quid falsi dicere audeat; deinde ne quid ve-ri non audeat; 2) źródłową, tj. opartą na źródłowych dokumentach, przyczem historycy powinni sumiennie badać ich autentyczność i wia-rogodność; 3) krytyczną, bo krytyka jest nauką prawdziwej oceny i sądu; 4) pragmatyczną, tj. wyświecającą związek wypadków, ich przyczyny, działanie i następstwa, i 5) religijną, tj. wszystko odnosić do przyczyny pierwotnej, do Boga, śledzić wszędzie ukryte zamiary Boże, inaczej bowiem nie zrozumie o-mawianego przedmiotu. — Kanały, za pomocą których wiadomości dawne dochodzą do naszych czasów, zowią się źródłami historyi. Te znowu dzielą się: 1) na Boskie i ludzkie—do pierwszych należą księgi kanoniczne St. i Nowego Testamentu, do drugich—czysto

ludzkie; 2) bezpośrednie i pośrednre— ków, mianowicie: 1) wieki starożytne od Chry-do pierwszych zalicza K. przedmiotowe dowo- stusa aż do w. ViII; 2) wieki średnie od w. dy czynów ludzkich, jak: listy, brévia, bulle, VIII aż do początku w. XVI; 3) wieki nowo-dekrety i rozporządzenia papieskie, uchwały żytne od Reformacyi aż do naszych czasów, soborowe, listy pasterskie i rozporządzenia bi- W wiekach starożytnych nawrócenie Konstan-skupie, księgi liturgiczne, reguły zakonne, kon- tyna przyniosło zmianę w zewnętrznem położe-kordaty, akta męczeńskie, sprawozdania misyj- niu chrześcian, wewnętrzny zaś charakter rożne, pisma symboliczne, napisy, monety, pomni- woju ten sam pozostał. Dzielą się wieki sta-ki, rzeźby, obrazy itd.; do drugich—opisy, do- rożytne na okresy: 1) na czas, w którym K. konane przez uczestników opowiadanych wy- walczył o swój byt, tj. od jego założenia do padków, albo świadków naocznych lub ze sły- edyk'tu medyolańskiego (313), i 2) na czas, szenia, albo przez współczesnych; 3) publiez- w którym wykładał swoją naukę i bronił jej, od ne i prywatne, — publiczne pochodzą od o- Konstantyna do w. VIII. Wieki Średnie rozpa-sób, zajmujących urząd w K-e lub państwie, dają się na cztery okresy: 1) od wnijścia lu-prywatne zaś od osób prywatnych, albo nawet dów germańskich i romańskich do K-a aż do Ka-publicznych pisane w formie prywatnej; 4) pi- rola W. (800); 2) rozwój cesarstwa zachodniego sane i niepisane, —do niepisanych należą i walka K-a o swobody wewnętrzne — od Ka-podania ustne, legendy, opowiadania, pomniki, rola W. do św. Grzegorza VII (ok. 800—1073); obrazy i dzieła sztuki; 5) swojskie, pocho- 3) przewaga papiestwa nad imperium, od św. dzące od chrześcian a szczególniej od człon- Grzegorza VII do Bonifacego VIII (1073—1300); ków swoistego K-a, i obce—od niechrześcian 4) walka o przewagę z K-em, od Bonifacego a także od kacerzy i odszczepieńców. Dziś VIII do reformacyi. Czasy nowożytne dzieli ułatwiony jest dostęp to tych źródeł przez wy- się na 3 okresy: l) od początku reformacyi danie dzieł Ojców K-a, zbiorów uchwał sobo- do pokoju westfalskiego (1648), 2) od pokoju rowych, bullaryuszów, reguł zakonnych, akt westfalskiego do rewolucyi francuskiej i 3) od świętych itp. — Pomocnicze mi naukami rewolucyi francuskiej aż do naszych czasów, do korzystania ze źródeł są: 1) paleografia, Materyał historyczny dzieli się etnologicznie we-znajomość starej pisowni, skróceń, materyałów, dług wieków i okresów z uwzględnieniem pię-piśmiennych itp.; 2) dyplomatyka; 3) filologia, ciorakiego zadania historyi, o czem wyżej nad-szczególnie język łacif.ski i grecki; 4) geogra- mieniono. — Jak historyę, tak i jej literaturę fia i statystyka; 5) chronologia; 6) sfragistyka, można podzielić na trzy epoki. — A. Histo-numizmatyka i heraldyka. — Por. Mabillon rycy pi erwszej epoki. 1) Oprócz Dziejów „De re diplomatica“ (ed. 2 Par. 1709); Mont- Apostolskich i czterech ewangelij z pierwszych faucon „Palaeographia graęca“ (Paryż 1708); początków K-a pochodzi historya Hegezypa de Wailly „Eléments de Paléographie“ (Pa- z II w.; 2) ojcem historyi jest Euzebiusz, ryż 1843);. A. Chassant „Palaéographie des b p cezarejski w Palestynie (IV w.); dzieło je-chartes et des manuscrits“ (Paryż 1876); te- go uzupełniło 3 historyków: Sokrates (V w.), goż „Dictionnaire des abbreviations“ (Paryż Hermias Sozomen (do r. 425), Theodor et,

1884); Denifle „Specimina paleograpliica ab b-pzCyru (Vw.j; 3) do starszych historyków od Innoc. III ad Urb. V“ (Rzym 1888); S ni cer poprzednich kontynuatorów zalicza się: dyakona „Thesaurus eccl. e patr. graecis“ (edit. 2, 2 Filipa ze Syde w Pamfilii (historya w 36 fol. Amstelod. 1728); Du Cange „Glossa- księgach), Sabina, b-pa z Hieraklei w Tra-rium med. et inf, graecitit.“ (Lugdun 1688) cyi i aryanina Filostorgiusza z Kappado-i „Gloss, med. et inf. latinit.“ (Paryż 1733, ed. cyi (historya w obronie ennomianów w 12 ks.);

L. Favre Paryż-Niort 1883-87, 10 vol.); Brink- 4) w VI w. między historykami greckimi sporn ei er „Prakt. Handbuch der hist. Chronol. tykamy: Teodora Lectora (kontynuował So-aller Zeiten und Völker“ (wyd. 2, Berlin 1882); kfatesa do r. 527), Zacharysza, arcybisku-Grotefend „Sphragistik“ (Wrocław 1875); pa z Mityleny (historya od Konstantyna do

I. Eckhel „Doctrina nummorum“(8 vol. Wie- roku 546), Ewagriąsza, egzarchy antyochij-deń 1799); Cohen „Descript. hist, des mon- skiego (6 ksiąg od r. 431 do r. 594); 5) naies frappées sous 1’Empire Romain“ (Paryż i Londyn 1859), Ed. v. Sacken „Katechismus der Heraldik“ („Grundzüge der Wappenkunde“, wyd. 4-e, Lipsk 1885). Zadanie historyi domaga się koniecznie, aby dzieje K-a przedstawić umiejętnie, systematycznie. W rozwoju K-a były wypadki wywierające wpływ na pewne przestrzenie czasu i nadające im odrębną charakterystykę. Wypadki te mają znaczenie większe lub mniejsze, i stąd pierwsze dzielą wieki

Oprócz Greków pisali w tym czasie dzieje kościelne Syryjczycy i Armeńczycy, jak: Jan z Ef e z u, b-p monofizycki, skreślił historyę od Juliusza Cezara do r. 586; Mojżesz z Chore ny, najznamienitszy historyk wśród armeń-czyków, napisał: historyę wielkiej Armenii w 3 księgach do r. 482; Elizeusz, pustelnik, opisał historyę Wardana i prześladowanie chrześcian w Armenii przez Jezdegirda II, króla perskiego (r. 449).    6) Na polu historyogra-

dziejów a drugie ich okresy. Według po wszech- j fii mniej w tym czasie zrobiono na Zachodzie, nie przyjętego zwyczaju mamy 3 działy wie- | Widzimy tu Rufina, który około r. 400 prze-

tłómaczył historyę Euzebiusza, dodając własną tonin, arcybiskup florencki, p. t. „Summa hi-kontynuacyę w 2 księgach od początku arya- j storialis“ od stworzenia świata do r. 1457.—3) nizmu aż do śmierci Teodozyusza W. (318— j Roczniki, kroniki i biografie, których 395); historya jego i tłómaczenie są wadliwe, i W tymże czasie Sulpicyusz Severus, ! zwany chrześciańskim Sallustyuszem, napisał w r. 403 „Historya albo Chronica sacra" w 2 ks., od stworzenia świata do r. 400; odznacza się stylem klasycznym. Paweł Orosius, kapłan hiszpański, na życzenie św. Augustyna u-łożył dzieło: „Libri VII historiarum adversus paganos“ w celu apologetycznym. Zasługuje także na uwagę znakomite dzieło św. Augustyna „De civitate Dei libri XXII“ (ukończone ok. r. 426). Ważna jest praca Kassyo-d o r a, który z kontynuatorów Euzebiusza przy pomocy Scholastyka Epifaniusza ułożył w 12 ks. dzieło pt. „Historia tripartita“.—B. Historycy drugiej epoki. W całym okresie widzi się u Greków tylko jednego poważniejszego historyka, Nicefora Callisti, pracującego długie lata w bibliotece K-a św. Zofii; napisał nie wolną od błędów, historyę w 18 ks. od Chrystusa?, do śmierci ces.Focyusza (610). Jeszcze mniejszej wartości jest praca E u t y c h i u-s z a, patryarchy melchickiego w Aleksandryi; ten napisał roczniki K-a aleksandryjskiego od stworzenia świata do r. 940, gdzie na uwagę zasługują opisywane przez niego czasy muzułmańskie.—W K-e syryjskim napotykamy kilku poważnych autorów, jak: Dyouizego, pa-tryarchę jakobitów, ok. r. 800,—Michała W., również patryarchę z przydomkiem Kondis,—

liczba jest bardzo znaczna. Prawie każde biskupstwo, klasztor i miasto mają jednego i więcej kronikarzy. Roczniki noszą rozmaite nazwy od miejsca lub autora. Do znakomitszych kronikarzy należą: Fredegar, św. B e-da W., Regino z Prüm, Herman Contractus, Siegebert z Gembloux, Jan z Victring, Trithemius. Obok kronik jest bardzo wielka liczba biografii różnej wartości, z których najważniejsze znajdują się w „Acta Sanctorum ordinis s. Benedicti“ (9 tomów, Paryż 1668 — 1701) i we wspaniałym zbiorze także p. t. „Acta Sanctorum“.—C. Historycy trzeciej epoki. Nowa epoka dla historyografii powstała przy końcu wieku XV, do czego przyczyniły się: ruch humanistyczny i studya greckiej literatury na Zachodzie, rozpowszechnienie źródeł historycznych przez sztukę drukarską i wreszcie t. zw. re-formacya. — I. Literatura z czasów re-formacyi. Około połowy w. XVI z wielką znajomością źródeł centuryatorzy magdeburscy opracowali chrześciańską historyę kościelną w obronie luteranizmu a na potępienie K-a katolickiego i papiestwa. Za tą historyą, spisaną w 16 foliantach, poszły zaraz prace z obozu melanchtonistów i katolików. Najwspa-nialszem dziełem tego czasu są Roczniki Cezarego Baroniusza, w których autor przeciwko centuryatororn dowodzi prawdziwości, czystości nauki i boskości K-a katolickiego; do kontynuatorów jego należą: Bzovius (dominikanin Abraham Bzowski), Spondamy, Ray-nold, Lad er chi, i Aug. Th ein er. Występowali przeciwko Baroniuszowi luteranie i kalwini.—II Literatura we Francy i. Świetna era prac historycznych rozpoczęła się za panowania Ludwika XIV. Do liczby historyków należą: A n to n i G o de au b-p z Vence, „Histoire de l’église“,{(5 tom. Paryż 1655—1678), Ludwik Mai m bourg (f 1686): Historya arya-nizmu, ikonoklastów, schizmy greckiej, cesarstwa niem.-rzym. w walce z papiestwem, schizmy zachodniej, luteranizmu i kalwinizmu; Natalis Aleksander (f 1724), dominikanin i prof. Sorbonny: „Selecta historiae ecclesia-sticae“—dzieło gruntowne, ale z tendencyami gallikańskiemi; Kl a u dy us z Fleury (f 1723) napisał po francusku historyę K-a chrześciań-skiego od Wnieb. Pańskiego do r. 1414; Ludwik Seb. le Nain de Tillemont (f 1698), jeden z największych historyków: „Histoires des empereurs... dans les six premiers siècles de l’Eglise“; Jakób Bossuet, b-p z Meaux(fl704): „Discours sur l’histoire univers.“; Franc, de Choisy (f 1724), członek akademii: „Histoire de l’Eglise“; jansenista Bonawentura Racine: „Abrégé de l’histoire ecclés. ; Gabryel Ducreux, „Les siècles chrétiens“;

Grzegorza Abulfaradża, prymasa syryj-sko-jakobickiego r. 1266. Wiele danych historycznych o K-e greckim mieści się w dziełach historyków świeckich od r. 500 do 1500; przedrukował je Mignę w swojej Patrologii („Series graeca“ w 162 tomach).—Na Zachodzie dzieje kościelne rozpadają się na 3 działy: 1) h i story e pojedyńczych narodów w połączeniu z historyą kościelną: Tu należą: J o r d a n e s, który napisał historyę Gotów (ok. 550); Izydor z Sewilli historyę Wandalów i Swe-wów; św. Grzegorz Turoneński —10 ksiąg historyi Franków do śmierci kr. Sigeber-ta (575); gśw. Bed a Wi e 1.—historyę Anglii od Juliusza Cezara do r. 731; Paweł dya-kon, historyę Longobardów w 6 ks. do r. 744;

F 1 o d o a r d, historyę K-a reweńskiego do roku 948.    2) Próby pisania dziejów po

wszechnych K-a, dokonane przez: Hay-mona, b-pa halberstadzkiego (840—853), który napisał historyę kościelną czterech pierwszych wieków; Anastazego, bibliotekarza K-a rzymskiego, który około roku 872 ułożył kompilacyę z greckich historyków. Około r.

1142 Orderyk Vitalis, opat, napisał historyę kościelną od Chrystusa P. do r. 1142 i Bartłomiej de Eiadonibus historyę kościelną w 24 księgach do roku 1313. — Najpoważniejsze w tym czasie dzieło wydał św. An-

B er au lt-B ere a s te 1, jezuita: „Histoire de l’Eglise“: Rohrbacher, prof, w Nancy (f

1857); „Histoire universelle de l’Église catholique“ w 29 tomach; W lad. Guettée „Histoire de l’Église... jusqu’à nos jours“, w 6 tomach,

Rosweida historyę kościelną od Chrystusa do Urbana VIII w 2 t, Mat. Chefneux „Speculum chronographicum ecclesiae cath.“, prof. Bernarda Jungmana w Lovanium „Dissertationes selectae in historiam ecclesiasti-cam“ do XVIII wieku w 7 tom.—VII. Litera

tura w Polsce. Pierwsze zawiązki kronikarstwa polskiego stanowią katalogi, które posiadał każdy K. katedralny i klasztory. Z pomiędzy nich znakomitsze były: „Breve chroni-con cracoviense“ r. 1140, „Annales Poloniae vetustissimi“ 1248, „Annalista cracoviensis“ r. 1142—1282, „Annalista cujaviensis“, „Annalista monachus“ 1240,# „Ephemerides“ 1366, „Annalista gnesnensis“ 1376. Następnie pisano kroniki, w których rzeczy świeckie łączono z kościelnemi. Pomiędzy kronikarzami jest pierwszy Marcin Gallus, który napisał 3 księgi kronik przed śmiercią Bolesława Krzyw, (f 1139), co do faktów nie stanowiących dostatecznej powagi. Mateusz Cholewa (f 1166), b-p krakowski, napisał również kronikę, którą błog. Wincenty KadŁu-bek (f 1223), także b-p krakowski, przerobił i umieścił w trzech księgach swojej kroniki. Marcin Polak (f 1278), arcybiskup gnieźnieński, napisał pierwszą w Europie historyę powszechną, ułożoną systematycznie, jako kronikę papieżów i cesarzów rzymskich. Pierwszy raz była ona drukowana w Bazylei 1559 roku p. t. „Mariani Scoti chronicon. Adjecimus Martini Poloni archiep, consentini (gnesnensis) ejus-dem argumenti historiam“. Podług Baroniusza miał także napisać Kronikę polską, ale żadnej gdzieindziej niema o tern wzmianki. Bogu fał, biskup poznański (f 1253) jest autorem cennej kroniki, którą prowadził dalej Baszko do r 1273. Jan Długosz (f 1480) oprócz katalogu arcybiskupów gnieźnieńskich^ biskupów wrocławskich, włocławskich, poznańskich, krakowskich i płockich napisał „Liber benefi-ciorum dioecesis cracoviensis“ ze szczególnem i obszernem wyliczeniem kościołów, ich dóbr, dochodów, uposażeń, przywilejów i wszelkich pobożnych fundacyj. — Owocem jego usilnej pracy jest także „Historia Polonica“ od najdawniejszych czasów aż do r. 1480. Maciej Miechowita (f 1523) ogłosił drukiem dzieło „Chronica Polonorum“ do r. 1516, odznaczające

Paryż 1870—1889. — III Literatura we Włoszech. Tu się historycy odznaczyli więcej pod względem dzieł specyalnych, chociaż byli także autorzy historyi K-a powszechnego, do których należą: Franciszek Orsi kardynał (fl761) „Historia ecclesiastica“ w 20 tom., później przedłużona; Kacper Saccarelli „Historia eccl. per annos digesta“ w 25 tom.;

Jacek de G r a v e s on, dominikanin (f 1733):

„Historia eccl. vet. et novi testamenti“ w 12 to-mach; W a w r z y ni e c B e r ti (f 1766) „Eccl. historiae breviarium“ do XVIII wieku w 2 t.; Jan Prezziner „Storia della chiesa“ według cen-turyj, do r. 1818, w 9 t.; Del si g nore,kano-nik „Institutiones historiae eccl.“ 9 t.; Jan C h r z. Palma, prof. Propagandy Prelekcye o historyi kościelnej 4 t.; A ne lii „Storia della chiesa“ 2 t.; Piotr B alan „Storia della chiesa cattolica dall’anno 1846 sino al giorni no-stri“ 3 t.—IV Literatura w Hiszpanii.

Z powodu niepokojów politycznych mało tu pracowano nad dziejami kościelnemi. Jednakże Hiszpania poszczycić się może dziełem Henryka Florez a, augustyanina, pt. „Espa-na Sagrada. Teatro geografico-historico de la Iglesia de Espańa“, w 50 tom. Obok tego są jeszcze: L. Villanueva „Viäje literario â las iglesias de Espańa“ w 22 t.; historya po,-wszechna Feliksa Amata (1824) „Tratado de la Iglesia de Jesu Cristo“ w 12 t. i historya K-a hiszpańskiego Wincentego de la F u ente „Historia eccl. de Espana“ 6 tomów.—

V Literatura w Anglÿ. Nad historyą powszechną i angielską pracowali: Józef R e-e r e „A short view of the history of the Church“

(3 t.); Karol Butler „Historical Memoirs of english, irish and Scottish Catholics“ 4 t.; Jan Linga rd, poważne dzieła: „The history and antiquities of the anglo-saxon Church“, 2 t. i „History of England from the first invasion of the Romans to the year 1688“, 6 t.; Tomasz Flanagan „History of the Church of England“ 2 t.; Tomasz Allies „Formation of Christendon“ 4 t.; S. Malone „Church history of Ireland“ o K-e w Irlandyi, w 2 t. i J a n a J się szczerością, prawdomównością i ścisłością Gilmory Shea „The catholic Church in co- chronologiczną. Abraham Bzowski (f 1637) lonial days“ o historyi K-a w Północnej Ame- z polecenia Pawła V pap. kontynuował Roczne ryce, 2 t.—VI Literatura w Belgii i Ho- dzieje Kościoła Baroniusza, doprowadzone do land y i. Jak w Anglii i Hiszpanii, tak i w nie- r. 1572. Skarga i Kwiatkiewicz skra-gdyś kwitnących Niderlandach czas nie sprzy- cali dzieło Baroniusza i jego kontynuatorów, jał pracy naukowej. W Holandyi dopiero w o- Teodor Ostrowski, pijar (f 1802), wydał statnich czasach obudziło się życie naukowe, niewykończone należycie „Dzieje i prawa Ko-w Belgii zaś pracowali Bolandyści nad po- ścioła polskiego“ w 3 t. Oprócz krótkich zbio-mnikowem dziełem „Acta Sanctorum“ wśród wie- rów historyi kościelnej ks. Bielskiego, ks. lu trudności. Prócz tego wymienić można jeszcze Snarskiego, ks. Delerta, Wapplera dzieło historyczne Mir aus a (f 1640), Di on. (tłómacz. ks. Jakóbowicza) są jeszcze powa-Mutsaertsa „Historia ecclesiastica“, 2 t., H. żniejsze dzieła: Jana Alzoga „Historya Ko-

nym.

ścioła powszechnego“ tłom.; ks. Melchiora Bulińskiego „Historya K-ła powszechnego“ w 6 t. (brał treść z autorów obcych) i „Kościoła polskiego“ w 3 t.; kardynała Hergen-röthera „Historya K-ła powsz.“ tłom. w wydawnictwie „Bibl. Dzieł Chrzęść.“ i Rivaux „Opowiadanie dziejów Kościoła rz.-kat.“ tłum. w 3 t. Wyszedł wreszcie w Warszawie I tom „Historyi K-a kat. “ ks. Wł. Szczęśniak a.— VIII. Katolicka ^literatura w Niemczech. Długi czas poprzestawano tutaj na Rocznikach Baroniusza i tłómaczeniach historyków francuskich. Badaniom naukowym przeszkodziła Reformacya i wojna trzydziestoletnia tak, że nowe życie tam się zauważyć daje dopiero w XVIII wieku. Po pracach prof. Roy ki (Synopsis hist, relig. et eccl. hist.) i Dannenmayera (Institutiones hist. eccl. N. T.) rozpoczyna się szereg dzieł uchodzących w K-e katolickim za bardzo gruntowne, a mianowicie: Fryderyka hr. Stol-berga „Geschichte der Religion Jesu Christi“, doprowadzona do r. 1245; Teodora Katerkampa (f 1834) historya kościelna w 5 t. do

r. 1153; Jana Nep. Locherera (f 1837), ucznia józefińskiej szkoły, „Geschichte der christlichen Religion und Kirche“ w 9 t., do r, 1073; Józefa Rausch er a, prof, w Salzburgu a później arcybiskupa wiedeń. „Geschichte der christlichen Kirche“, dzieło ifieskończone, w 2 t., do Konstantyna W. (Jakó ba Rutten-stocka (f 1844) „Instit. histor. eccl.“ 3 t., Antoniego Kleina (f 1867) „Hist, eccl.“

2    t. i Mikołaja C h e r i e r a (f 1862) „Instit. historiae eccl.“, 4 t.,są dziełami muiejszej wartości;) więcej popularne niż naukowe dzieła: H. Berthes a, Jana Sporschila i H. Rol-f usa; Hortiga „Handbuch der christlichen Kirehengeschichte“ w 2 t., do Reformacyi ; prof. Ignacy Döllinger napisał 3-ei tom, do re-wolucyi francuskiej; Kacpra Riffela „Kirchengeschichte der neueren und neuesten Zeit“ w 3 t; Józefa Rittera (f 1857), „Handbuch der Kirchengeschichte“ w 3 t; Jana Alzoga (f 1878), „Lehrbuch der Universalkirchengeschichte“ w bardzo wielu wydaniach; Jana Adama Möhlera(+ 1838) historya kościelna w 3 t, Ferd, Dambergera, S.

J., „Synchronistische Geschichte der Kirche und Welt im Mittelalter“ w 15 t. do 1378; biskupa Karola JózefaHefelego znakomite dzieło „Conciliengeschichte“ w 7 t. do r.1448, które dalej prowadził kąrd: Hergenröther w 2 t., kard. Józefa H ergenroth era. „Photius Patriarch v. Constantinopel“ 8 t, „Katholische Kirche und christlicher Staat“,. „Der Kirchenstaat seit der franz. Revolution“ i wreszcie „Handbuch der allgemeinen Kirchengeschichte“

3    t. —IX. Literatura protestancka. Protestanci przestawali również długi czas na century ach magdeburskich, z których tworzyli sobie wyciągi i podręczniki. W ich obozie życie rozbudził Gotfryd Arnold dziełem stron-niczem p. t. „Unparteiische Kirchen u. Ketzerhistorie“. Nadto pisali: Ch. E. Weissmann, „Introductio in memorabilia eccl. historiae Sa-crae N. T.“ w 2 t.; Jan W. Mosheim (f 1755) „Institutionum historiae eccl. antiquae et rec. libri IV“; Jan S. Semler (f 1791), „Historiae eccl. selccta capita“; Kryst. W. F. Walch dokładną historyę herezyi w 11 t.; Maciej Schröckh (f 1808) „Christliche Kirchengeschichte“ z kontynuacyą razem w 45 t.; L. T. Spittler „Grundriss der Geschichte der christlichen Kirche“; Chr. Schmidt „Handbuch der christlichen Kirchengeschichte“ 6 t.; August Neander (f 1850) „Allgemeine Geschichte der christlichen Religion u. Kirche“ w 6 tomaeh do soboru bazylejskiego; H.

E. G u e r i k e „Handbuch der Kirchen-Geschich-te“ 3 t.; F. B aur „Das Christenthum und die christliche Kirche“. Pomiędzy kalwinami pisali o dziejach Kościoła: Hottinger „Hist. eccl. N. T.“; I. Basnage „Hist. de l’église“; Jos. Milner „The history of the church of Christ“; James Robertson „History of the Christ. Church“ 4 t.; E. C ha stel „Histoire du Christianisme“, Edm. de Pressensé „Histoire des trois premiers siècles de l’égl. ehret.“ 6 t,; F. Schaff „Geschichte der alten Kirche“. Należą tu jeszcze liczne Compendia Turrentina, Jabłońskiego, Hofstede de Groota, Mattera, Strassburga, Schleiermachera.—Zasługują na uwagę początki prac historycznych w Kościele wschodnim, jak: Filareta „Kirchengeschichte Russlands“ po niemiecku 2 t.; Diomedesa Kyriakosa „'lotopia èxxUrçaia-ortxTj“ (2 t., Ateny 1881); Filareta Baphei-desa „’ExxXïptaanxrj tatopia arco too xopiou ^[xtbv T. Xpisxoù fJi/pt twv xaâ-’ rjiidç ^povcov“ (aż do r. 1453, 2 t. Konstantynopol 1884 — 1886). — Obok dzieł powyższych jest jeszcze bardzo wielka liczba dzieł specyalnych, przewyższających częstokroć ogólne dzieła historyczne;- prawie każda epoka i ważniejsze fakta były badane krytycznie. Są także nieomal we wszystkich krajach pisma peryodyczne, poświęcające się specyalnie badaniom historycz-

Ks. K. M.

Kościół afrykański. Nazwa ta, według nomenklatury kościelnej rzymskiej, została nadana K-owi; istniejącemu w Afryce. Historya K-a a-go rozpada się na kilka okresów. Pierwszy rozpoczyna się od wprowadzenia chrześciaństwa do Afryki rzymskiej. Początki chrześciaństwa w Afryce giną w mgle niepewnych i sprzecznych z sobą wiadomości, W braku dowodów ścisłych należy, opierając się na domysłach bardzo prawdopodobnych, uznać, że chrystyanizm przeniknął do Kartaginy z Rzymu. Początki tego ruchu sięgają najpewniej ostatniego trzydziestolecia pierwszego wieku. Pierwszemi dokumentami historycznemi, dotyezącemi chrystyani-zmu afrykańskiego są Akta męczenników

W nich podane są wiadomości o chrześcianach ze Scili, którzy byli straceni w Kartaginie r. 180, i o innych jeszcze, którzy w tymże czasie zginęli w Madorze, mieście Numidyi. Wkrótce potem pojawiają się pisma Tertulliana (ob.), które rzucają wiele światła na charakter, siłę liczebną i potęgę chrystyanizmu afrykańskiego około r. 200-go. Reakcya, znana w historyi pod nazwą montanizmu (ob.), który stanowił protest w imię entuzyazmu pierwotnego przeciwko reglementacyi administracyjnej K-a chrześciańskiego, wtedy właśnie zaczęła się szerzyć w Afryce. Tertullian sam był zwolennikiem montanizmu około r. 206. O rozwoju K-a a-go około roku 220 sądzić można na podstawie tego, że na soborze, zwołanym wtedy do Kartaginy przez Agrippinusa, było obecnych 70-ciu biskupów. Generacya, która żyła w Afryce w latach 220 — 250 mogła swobodnie wyznawać i szerzyć zasady chrześciańskie. Dopiero w r. 250, kiedy wydany został edykt umyślny, rozpoczyna się prześladowanie chrześcian afrykańskich. Od tej daty liczy się też drugi okres w dziejach K-a a-go. Odstępstwa były liczne, a czynione później trudności w przyjęciu powtórnem renegatów na łono K-a, wywołały schizmę Felicissi-m u s a (ob. Nowacyau). Pisma ś. Cypryana, szczególnie zaś jego listy, doskonale malują położenie K-a a-go podczas episkopatu tego świętego (248 — 258). Na soborze, zwołanym w Kartaginie r. 256 było obecnych 87-ciu biskupów, z których około 5-ciu pochodziło z Afryki pro-konsularnej, 30-tu z Numidyi i kilku z Maury -tanii. Na mocy tych danych widać, że 40 lat spokoju ogromnie wpłynęło na rozszerzenie chrystyanizmu w Afryce; ale zaznaczyć należy, że jednocześnie chrystyanizin stracił tam wiele na swej energii duchowej. Edykty Diokle-cyana (303) były wykonywane w Afryce z pewną łagodnością i wszystkiego tylko przez dwa lata. Tymczasem zamieszanie wywołane tern prześladowaniem spowodowało nową schizmę, Donatyzm, którego powstanie jest bardzo charakterystyczne i którego rozwój był decydującym dla dalszych dziejów K-a a-go. Przebieg powolny tej walki kościelnej wypełnia przeszło całe stulecie; podczas długich sporów coraz widoczniej wyłaniają się dwa wrogie obozy: w jednym grupują się wszystkie żywioły miej-. scowev a w drugim napływowe. Osobistość św. Augustyna, biskupa Hippony od r. 395—430, stanowi szczyt w rozwoju chrystyanizmu afrykańskiego. Konferencya z r. 411 zjednoczyła w Kartaginie 286 biskupów oficyaluych i 279 biskupów donatystów (schizmatyków). W tej rywalizacyi łatwo dojrzeć zarodki choroby, która wywołała osłabienie, a później zupełny zanik K-a a-go w VII w.—Trzeci okres rozpoczyna się ze śmiercią św. Augustyna (430), który umarł podczas oblężenia Hippony przez Wandalów. Wtargnienie Germanów, którzy przy-

Wïelka Encykl. Poirsz. Ilmtr. Zosz. 308b. TomjXXXlX.

jęli chrześciaństwo w postaci aryanizmu (ob.), wprowadza nowy a niespodziewany czynnik do historyi Afryki. Od chwili opanowania jej przez Wandalów(429), ci chrześcianie aryjscy prześladowali katolików jak i donatystów, których o tyle zostawiano w spokoju o ile łączyli się z najeźdźcami, co czyniła masa miejscowej ludności. Św. Wiktor afrykański (ob.), jako naoczny świadek, podaje historyę tych czasów. Panowanie Gen-zeryka (f 477) i Huneryka (f 486), było okresem długich i krwawych prześladowań. Na wielkiej konferencyi, zwołanej przez króla do Kartaginy r. 484, było obecnych 461 biskupów, z których 8-ciu zginęło podczas konferencyi wskutek znęcania się nad nimi, 46-ciu wygnano na Korsykę, przeszło 300 wywieziono na pustynię, 28-miu udało się wymknąć z rąk prześladowców; ci schronili się na północnem wybrzeżu morza Śródziemnego. Wobec tego, że wtedy było 16 stolic biskupich nieobsadzo-nych, wnosić można, że liczba wszystkich dye-cezyj afrykańskich dochodziła do 477. Zwycięstwo, odniesione przez Belizaryusza (ob.), wodza cesarza Justyniana, pod Trikameronem r. 533, ' położyło kres panowaniu Wandalów. Synod, złożony z 217 biskupów, pod prezydencyą arcybiskupa Kartaginy Reparatusa, w r. 555 zajął się reorganizacyą K-a katolickiego w Afryce. Ciągłe powstania Berberów, zamieszki polityczne, subtelności teologiczne i intrygi dworskie, płynące z Konstantynopola, nie pozwoliły wzmocnić się K-wi a-mu. Johanniola Corripus może dać najlepsze wyobrażenie o tej zamierzonej restauracyi bizantyjskiej w Afryce. Kiedy Islam, młody i pełen zapału, wystąpił na widowni dziejów, łatwo było przewidzieć losy K-a a-go. Patrycyusz Grzegorz, który uniezależnił się od Bizancyum, był pokonany r. 648 w Trypolidzie przez Abdalla-ibn-Sâd’a; w r. 670 Sidi Okba doszedł aż do Atlantyku, założył Kaïruan, przyszłe miasto święte. Zburzenie wszystkich instytucyj chrześciańskich w Kartaginie przez Arabów, w r. 699, było hasłem do wyjazdu do Europy dla wszystkich katolików, którzy wówczas jeszcze znajdowali się w Afryce. Chrześciaństwo śród ludności miejscowej wygasło bardzo prędko, tak że nawet nie było potrzeby prześladowań. — Por. Jm. Schelstrate „Ecclesia Africana sub primatu Carthaginiensi“ (Paryż 1679); M. Leydecker „Historia eccl. Afric. illustrata“ (Utrecht 1690); J. A. Sanchez „Historia eccl. Afric.“ (Madryt 1784); A, Morcelli „Africa Christiana“ (Brescia 1816, 3 tomy);

F. Miinter „Primordia eccles. Afric.“ (Kopenhaga 1829); J. B. Rossi „De Christianis titulis Otarthaginiensibus“ (w „Spicilegium So-lesmense“, Paryż 1868, t. IV str. 497); Mend en „Nordafrik. Kirche“ (Münstereifel 1876). xy Kościół anglikański, ob. Anglikań ski K.

Kościół armeński (ormiański). Początki chrze-ściaństwa w Armenii sięgają czasów bardzo da-

wnych; wskazują na to legendy o Abgarze, królu I Ormianie unici uznają zwierzchnictwo papieża, Edessy, który jakoby miał stosunki z Chrystusem dogmaty katolickie, ale zachowali własne prze-i pozostawił odpowiednią korespodencyę. Pierwsze dokładne wiadomości o istnieniu chrześciaństwa w Armenii sięgają II wieku. Ale i wtedy jeszcze z powodu strasznych prześladowań chrześeiań-stwo znika na pewien czas. Utwierdza się na dobre dopiero w w. IV, kiedy biskup Grzegorz Światły nawrócił r. 301 króla Tirydata III.

pisy religijne; tworzą oni najbardziej oświeconą część narodu; kolonie ich rozrzucone są na Rusi, w Galicyi, w Marsylii, w Rzymie, na wyspie św. Łazarza koło Wenecyi (Mechitarzyści), w Persyi—ci zostają pod władzą arcybiskupa, który przebywa w Nachiczewaniu nad Donem, i ostatecznie na Libanie. Część znów Ormian przyjęła mahometanizm, zmuszona do tego prześladowaniami na początku XVII w., kiedy Armenię zawojowali Persowie. Cała jednak masa narodu została wierna starej religii, reprezentowanej przez katolikosa z Eczmiadżynu, chociaż jest drugi katolikos w Aghthamarze nad jeziorem Wan, a trzeci w Sizie, w Cylicyi (Azya Mniejsza), którzy niekiedy próbowali wywalczyć sobie niezależne stanowisko; to im jednak się nie udało i K. o-ski po dawnemu podlega władzy katolikosa ecziniadżyńskiego i synodu, zostającego pod jego kierownictwem. Katolikos bywa obierany przed synod w Eczmia-dżynie, dokąd zjeżdżają się przedstawiciele biskupstw ormiańskich. Katolikos przygotowuje olej święty i sprzedaje go księżom; pielgrzymki wiernych bardzo liczne (każdy Ormianin przynajmniej raz w życiu musi być w Eczmiadżynie), dostarczają katolikosowi środków na urządzanie wspaniałych nabożeństw i prowadzenie doskonałych szkół. Patryarchowie konstantyno-polski i jerozolimski, jak również arcybiskupi ormiańscy mogą być konsekrowani jedynie przez katolikosa. Reszta hierarchii duchownej urządzona jest na wzór kościoła greckiego. Duchowieństwo nie pobiera żadnej pen-syi, utrzymuje się z dochodów za spełnianie posług religijnych; nie odznacza się wykształceniem. Mnisi należą do zakonów św. Bazylego. „Vartabidowie“ tworzą oddzielną klasę duchowieństwa, są to mnisi ze stopniami nau-kowemi, coś w rodzaju doktorów teologii; często są wikaryuszaini przy biskupach. Duchowieństwo świeckie może wstępować w związki małżeńskie, ale tylko raz jeden. — Kościoły są budowane w stylu wschodnim; istnieje zwyczaj zdejmowania obuwia przy wejściu do kościoła; sanktuaryum oddziela od nawy wielka zasłona; ołtarz jest kamienny, prosty i bez re-

Sam Grzegorz zostaje mianowany biskupem przez Leoncyusza z Cezarei i podlega wpływom Kappadocyi—z czego wynika, że chrystyanizm ormiański jest pochodzenia greckiego. Do rozszerzenia chrześciaństwa w Armenii wielce się też przyczynił Mesrop; przetłómaczył on w V w. pismo św. na język armeński. Mesrop i współczesny mu patryarcha Suhaq (Izaak) na synodzie r. 426 wypracowali zasady wiary K-a ormiańskiego. Później, w drugiej połowie V w., kościół syryjski, a szczególnie szkoła edeska wywarła wielki wpływ na chrystyanizm w Armenii. Na te czasy przypadają również pierwsze spory dogmatyczne, które w ostatecznym wyniku uczyniły z K-a o-kiego kościół mo-nofizycki. Uczniowie Sahaq’a i Mesropa, wysłani na Zachód, aby zapoznać się z kulturą helleńską, przywieźli do Armenii postanowienia soboru efezkiego z r. 431, które były przyjęte na synodzie w Achtiszat r. 432; w trzy lata później pisma Teodora z Mopsuestu i Dio-dora z Tarsu były urzędownie potępione. Mono-fizytyzm utwierdza się coraz bardziej w Armenii; Ormianie, zajęci walką z Persami, usuwają się od stosunków ze światem chrześciańskim.

likwij. Zasady wiary K-a "ó-gn^tem się głównie różnią od greckiego TTzymskiego, że jako monoflzycki uznaje on tylko jedną naturę Chrystusa. K. o. przyjmuje siedem sakramentów, ale trzyma się specyalnych przepisów; na chrzcie dziecko bywa trzykrotnie zanurzane i tyleż ra-razy namaszczane św. olejami; bierzmowanie i przyjęcie komunii odbywa się zaraz po chrzcie. Bo tego używa się chleba kiszonego i wina czystego. Ksiądz, który ma odprawie mszę, spędza poprzedzającą noc w kościele. Ostatnie namaszczenie stosuje się wyłącznie do duchownych i odbywa natychmiast po ich śmierci. Kult Matki Boskiej i świętych jest bardzo roz-

Już po podbiciu Armenii przez króla perskiego Chozroja, r. 536, Ormianie na synodzie w Tui-nie odrzucili jawnie uchwały soboru chalce-dońskiego (451), uznali zasady monofiz;ytyzmu (ob.) i utworzyli kościół odrębny, który na cześć Grzegorza został nazwany G r e g o r y a ń-skim. Na czele nowego kościoła stanął ka-tolikos, metropolita, przebywający w Eczmia-dżynie, klasztorze, położonym niedaleko starożytnej stolicy ormiańskiej Erywania. Wtedy zabrano się energicznie do tłómaczenia na język armeński bogatej literatury teologicznej, pisanej po syryjsku. Z pośród pisarzy teologicznych największą sławą cieszył się katoli-kos Nerses-Klajecy, w XII w. Z powodu ciężkich warunków, w jakich znalazł się naród i

K. o-i, począwszy od XII w., metropolici próbowali kilkakrotnie wejść w stosunki z Bizan-cyum i Rzymem. Wszelkie próby zbliżenia do kościoła greckiego dotychczas chybiały. Wpływ Rzymu rozpoczyna na dobre, kiedy przybyli do Armenii Dominikanie, wysłani przez papieża Jana XXII r. 1318. Na soborze florenckim rr~

1439 proklamowana unia była jedynie formalnością; do §niej przystała tylko część Armenii zachodniej, reszta pozostała przy starej wierze. Tem niemniej unia z Rzymem zyskiwała coraz więcej zwolenników śród Ormian.

1 iV^v wvi- I \! * ^

AK

f\ nA

To z konieczności wywołało podział władzy: sprawami świeckiemi zarządzał patryarcha, jako urzędnik turecki, a religijnemi o-soba zależna od Rzymu. Kurya rzymska zagwarantowała unitom liturgię w języku ojczystym, kalendarz juliański i wiele ich obrzędów dawnych, jak również zabroniła misyona-rzom katolickim nawracać unitów na katolicyzm. Prymas Hassun nie przestrzegał tej umowy, co wywołało opozycyę śród ludu, podtrzymywaną przez mechitarzystów, a tłumioną przez rząd turecki. Kiedy Hassun na soborze rzymskim r. 1870 wystąpił jako zwolennik nieomylności papieża, to wywołało otwarty wybuch przeciw niemu. Duchowieństwo pozbawiło go prymaso-stwa, obrało sobie innego patryarchę w osobie Kupeliana i utworzyło niezależny od Rzymu kościół staro-katolicki; nie łączy się jednak z gre-

winięty; istnienia czyśćca nie uznają. Święta goryanami. Turcya uznała fakt dokonany, za-zwykle bywają poprzedzane jednym lub kilku twierdziła nowego patryarchę, a Hassunowi rozka-postami. Nabożeństwo w Armenii tureckiej odbywa się przeważnie w nocy; msze bywają odprawiane w języku staro-armeńskim, a kazania wygłaszane w języku nowo-armeńskim. Pomimo jedności narodowej i dogmatycznej K-a ormiańskiego patryarcha ormiański w Jerozolimie korzysta z pewnej autonomii, od czasu jak sułtan w r. 1311 nadał mu tytuł patryarchy i naczelnika chrześcian (malik-en-nesara). Większą jeszcze niezależność posiada patryarcha ormiański w Konstantynopolu, którego zadaniem jest reprezentować wobec rządu tureckiego sprawy narodowe i religijne Ormian. Turcya po zajęciu Konstantynopola poddanych swoich Ormian uznała za odrębną całość jako naród Armeński (Ermeni müleiï) i oddała patryarsze ormiańskiemu w stolicy zarząd nad nimi, zarówno w sprawach duchownych jak i świeckich.

Pomiędzy rokiem 30 a 40 zeszłego stulecia patryarcha zmuszony był nieograniczoną dotychczas władzę dzielić wespół z radą, złożoną z 12 członków świeckich. W r. 1860 Orinia-

x y.

nie wypracowali tak zwaną Konstytucyę narodową Ormian, uznaną przez Turcyę; na mocy niej zarząd sprawami świeckiemi i ducho-wiiemi Oriniau tureckich spoczywa w dwóch radach: duchownej, złożonej z 14 członków pod prezydencyą patryarchy, i świeckiej, złożonej z 20 członków, wybranych przez 400 przedstawicieli gmin ormiańskich. Duchowieństwo i prasa od dłuższego czasu czynią starania, by ograniczyć władzę patryarchy, a przedewszyst-kiem pragną uzależnić go od katolikosa ecz-miadżyńskiego. Patryarcha jednak, podtrzymywany przed rząd turecki, stale się temu opiera. Co się tyczy Ormian-unitów w Turcyi, to dzięki staraniom Prancyi r. 1835 kościół ten jako oddzielna korporacya, pod nazwą Narodu katolickiego (Katoluk milleti), otrzymał własne prawa. Duchowieństwo posiadło władzę świecką, a jednocześnie zależne było od papieża, z którym Porta nie utrzymywała żadnych stosunków.

zała opuścić Konstantynopol. Starokatolicyzm nie cieszył się jednak uznaniem narodu pomimo zachęty ze strony rządu. Już w marcu r. 1879 staro-katolicki patryarcha Kupelian uznał nad sobą władzę papieża, a we wrześniu tegoż roku poszło za jego przykładem 16 biskupów i 13 000 wiernych. Porta i tym razem nie oponowała, pogodziła się z faktem dokonanym i uznała Hassuna prawym patryarchą. Po roku patryarcha otrzymał z Rzymu kapelusz kardynalski.—Wszelkie próby innych misyonarzy, aby przyciągnąć do swego kościoła Ormian, dotychczas nie udawały się; bez powodzenia u-biega się o to od bardzo dawna duchowieństwo greckie, a od 50 lat również bezskutecznie "działają misye protestanckie. —L|i t e r a t. Clem. Gal anus „Historia armena ecclesiastica et polit.“ (Kolonia 1686); G. deSerpos „Com-pendio storico di memorie cronológiche concernent la religione e la morale della nazione Armena“ (Wenecya 1786); Hamac h od „Chronological Succesion of Armen. Patriarchs“ (Londyn 1865); S. C. Mal an „The Life and times of S. Gregory“ (Londyn 1868); tegoż „The Divine Liturgy of the Armenian Church“ (Londyn 1870): M. Ormanian „Le Vatican et les Arméniens“ (Rzym 1873).

Kościół etyopski. K. etyopski zostaje w zupełnej zależności od koptyjskiego (ob.). A butt a (nasz ojciec), głowa kościoła, który przebywa w Gandarze, nie tylko jest mianowany i konsekrowany przez patryarchę aleksandryjskiego, ale, począwszy od XIV w., żaden Abi-'syńczyk nie był obdarzony tą godnością: jest ona powierzana wyłącznie Koptom. Władza abuny jest duża: on wyznacza duchownych, on namaszcza króla w czasie koronacyi. Aby zostać dyakonem, wystarcza umiejętność czytania w języku gheez (staro-etyopski), który pozostał językiem liturgii; ksiądz zaą prócz tego powinien umieć na pamięć zasady wiary, ogłoszone na soborze nicejskim, i znać rytuał. Dya-koni, o ile nie są żonaci, żenią się przed otrzymaniem święceń kapłańskich, gdyż księża (proboszczowie) nie mają już prawa się żenić. Do XV w. byli biskupi, obecnie ich niema. „Q Ô-m Ô s“ są arcypasterzami i naczelnikami duchowieństwa parafialnego. Alaka, znajdujący prawie przy wszystkich kościołach etyopskich, są laikami; debtera są to pisarze. Duchowieństwo zakonne jest bardzo liczne, zarządza niem e t s z’é g ê, zależny wprawdzie od abuuy, ale sam posiadający władzę doniosłą; jest on z urzędu przeorem klasztoru Debra-Libanos w Szoi, założonego przez Tekla Haimânot w XIII w.; prócz tego należą do znanych klasztorów: De-bra-Dainno, w którym przeszło 300 mnichów przebywa w odosobnionych celach zdała od świata; dalej klasztory: Axum, Abba-Gârima, Wadduba i św. Szczepana. Mnisi i mniszki

czasem poświęcają się nauczaniu młodzieży. Bardzo liczne kościoły są przeważnie zbudowane na wzgórzach i ocienione drzewami; mają przy-tem kształt okrągły, a dachy ich słomiane mają formę stożkowatą; na całości nie znać ani cienia poczucia artystycznego. Do kościoła prowadzi czworo drzwi, w różnych odległościach od siebie. Przed kościołami są ogrodzone placyki, przeznaczone dla ludzi świeckich. Wnętrza kościołów są upiększone obrazami o barwach żywych, bez smaku, które wyobrażają Najświętszą Pannę, świętych i czasem dyabła.

i ostatecznie fetha-nagust czyli kodeks królów. Prócz niedzieli bywa obchodzona i sobota i około 180 świąt, z których większość stanowią posty. Jak i w kościele koptyjskim, posty są uważane tza najlepszy środek zapewniający odpuszczenie grzechów; z tem często łączy się jałmużna i usunięcie się od świata dla modłów i pokuty. Księża za wynagrodzenie biorą na siebie spełnienie tej pokuty. — Chrześciaństwo zostało wprowadzone w Abis-synii na początku IV w. Rozmaite podania, głoszące, że chrześciaństwo wcześniej istniało w Etyopii, jak również podania o tem, że judaizm poprzedzał tam chrześciaństwo, nie znajdują uzasadnienia historycznego. Frymans i Edesius, dwaj chrześcianie z Fenicyi, płynący morzem Czerwonem, po rozbiciu się statku u brzegów afrykańskich, byli zaprowadzeni na dwór w Axum około r. 330 i nawrócili na wia-

K. zwykle dzieli się na dwie części; na san-ctuariumi sanctissimum, do drugiego z nich wzbroniony jest wstęp nawet dyakonom; tutaj mieści się rodzaj arki—tabot; nabożeństwo polega na czytaniu liturgii i litanij psalmicznych w języku gheez, którego lud nie rozumie zupełnie.

rę chiześciańską króla i część ludu. Frymans został księdzem i był konsekrowany na biskupa przez Atanazego, patryarchę aleksandryjskiego, skąd płynie trwająca dotychczas zależność K-ła etyopskiego od koptyjskiego; od niego też przyjął zasady monofizytyzmu, który głoszony był w górach Etyopii głównie przez siedmiu mnichów, uważanych do dziś dnia za świętych. Imiona ich są następujące: Aragawi, Pantaleon, Garima, Alef, Sahma, Aftsê, Imata, Lykanos i Gubha—wszyscy zajmują wybitne miejsce w legendach abissyńskich. Pierwszy z nich miał wprowadzić życie zakonne do Etyopii. Jeden z jego następców w XIV w., Tekla Heimânot, był jednocześnie abuną, tj. metropolitą kościoła etyopskiego i zajął się gruntowną reformą klasztorów miejscowych; odegrał przytem wybitną rolę w życiu politycznem Abissynii. W niektórych okolicach Abissynii byli jeszcze bałwochwalcy, tych Tekla Hei-mânot nawrócił. Nie mając zbyt wielkiego zaufania do duchowieństwa etyopskiego i nie wierząc, by w przyszłości nawet było ono w stanie rządzić się samo, wprowadził on w życie zasadę, która dotychczas obowiązuje, że abuna musi być koniecznie Koptem. — Stosunki z Europą i wpływ cudzoziemców na K. etyopski datują się od XVI w.; wtedy dzięki pośrednictwu Ormianina Mateusza zostały nawiązane stosunki Portugalii z Abissynią, która

tytułu „MatkiBoskiej“, którem to mianem wyłącznie bywa nazywana Najśw/Panna, jest wynikiem poprzedniego. Zbiór ksiąg świętych nazywa się s em a n y a a h â do n, co znaczy, osiemdziesiąt jeden; rzeczywiście składa się on zńsiemdziesię-ciu|i jednej księgi, w skład których wchodzą: Stary Testament, Nowy, Apokryfy z wyjątkiem księgi Maeliabeuszów. — W K-le e-skim cieszą się jednakowem uznaniem: d i d a s k a lia— zbiór ustaw apostolskich, h a i m ân o t a obu (wia-

Obrzezanie dzieci odbywa się ósmego dnia po urodzeniu i poprzedza chrzest, który zwykle ma miejsce 40-go dnia po urodzeniu dla chłopców i 80-o dla dziewcząt; na pamiątkę chrztu każdy Abi-syńczyk nosi na szyi jedwabny sznurek (mateb), czem się wyróżnia od niechrześcian; po chrzcie natychmiast następuje namaszczenie św. olejami i przyjęcie komunii pod dwiema postaciami; ksiądz codziennie udziela komunii i wierni w każdej chwili mogą ją przyjąć; chleb zwykle bywa kwaśny z wyjątkiem wielkiego tygo-dnia. T r a n s su b s t a n c y a c y a (ob.) nie jest ściśle sformułowana. Pobłogosławienie kościelne ślubu nie jest konieczne, by małżeństwo uchodziło za legalne. Chrzest i komunia są to jedyne dwa sakramenty kościoła etyopskiego; na oznaczenie ich używają Ety opowie słowa m i-stêr, które jednocześnie oznacza podstawowe dogmaty ich kościoła, a nadewszystko doktrynę monofizycką o osobie Chrystusa. Duchowieństwo i pisarze, pozbawieni wszelkiej wiedzy filozoficznej i teologicznej, prowadzą namiętne dysputy o podwój nem i potrój nem urodzeniu Chrystusa. Zwolennicy podwójnego urodzenia głoszą pochodzenie niebieskie Syna Bożego i wcielenie, co stauowi doktrynę urzędową, ściśle monofizycką. Przeciwnicy ich dodają, że podczas chrztu Duch święty połączył się z Chrystusem—i to stanowi zasadę potrójnego urodzenia. Spory na tym punkcie były szczególnie ożywione za panowania Teodorosa i były jednym z powodów walki między negusem , wówczas była osłabiona przez muzułmanów i za-Janem przeciwko Szoa. Drugi spór, dytyczący grożona przez plemię Galla, zamieszkujące Nubię. Bezpośrednim skutkiem stosunków z Por-tugalią było przybycie Jezuitów portugalskich do Abissynii; zjawili się tu oni z Rzymu r. 1555. Usiłowania ich, jak i ich następców, szczególnie Pedra Paez (f 1626), aby poddać K. etyopski Rzymowi, są najściślej związane z hi-storyą polityczną tej epoki: w r. 1626 po przybyciu jezuity Alfonsa Mendez, który był konsekrowany na patryarchę Abissynii w Lizbonie r. 1624, zdawało się przez pewien czas, ra ojców)—drugi zbiór, utworzony z wyciągów że zabiegi Rzymu będą uwieńczone pomyślnym kanonów antichalcedońskich i ojców greckich | skutkiem; lecz od r. 1632, pod Fasilidasem

(Basilides), stary K. narodowy został przywrócony | Gruzyi oraz dyzunitów na Bukowinie, w Ba-i Jezuici zmuszeni byli porzucić kraj r. 1633. \ nacie i w Dalmacyi.—Już Arystoteles zauwa-Pierwszy abuna, który zjawił się po tych wypadkach w Abissynii, przybył z Aleksandryi, w towarzystwie Niemca, imieniem Piotr Hey-ling, który przez pewien czas zabawił w kraju. Później znów stosunki były przerwane na czas dłuższy. Między r. 1808 — 1818 mnich etyopski, Abi-Rukh, który przybył do Aleksandryi z podróżnikiem J. Bruce’em, na żądanie konsula francuskiego Asselina, przetłómaczył całą Biblię na język amarycki tj. język ludowy Etyopów. To było wystarczającym powodem, aby anglikańskie Towarzystwo misyjne wysłało około r. 1830 misyonarza Gobata do Abissynii. W r. 1856 inni misyonarze protestanccy, wysłani z okolic Bazylei, zjawili się w kraju. Około r. 1864 Teodoros wtrącił ich do więzienia, gdzie niebawem znalazł się i konsul angielski — co było przyczyną wyprawy przeciwko Teodorosowi r. 1868. Od

r. 1839 również lazaryści coraz liczniej napływają do Abissynii; z pośród nich mgr. Jakobis był mianowany patryarchą w. 1849 r. Księża lazaryści często występują w charakterze pośredników w sprawach toczących się między Włochami a Negusem.— Liter.: Ludolf „Histo-riae aethiopicae lib. IV“ (Frankfurt 1681);

żył, że o ile Zachód lubuje się w dociekaniach moralnych, o tyle Wschód w metafizycznych. I rzeczywiście, co przedewszystkiem uderza w K-e G-im i co go najbardziej odróżnia od K-a rzymskiego, to silnie rozwinięta dążność do spekulacyi metafizycznych, zamiłowanie do subtelności dyalektycznych i dysput teologicznych; wszystkie wielkie spory dogmatyczne powstały śród Greków. Ale kiedy na Zachodzie scholastyka rozwijała dalej dogmatykę przez całe Wieki Średnie i rozwój ten trwa dotychczas, na Wschodzie dogmatyka zakrzepła w końcu VH w. po sporach monotelitów (ob.). Metropolita moskiewski, Filaret, występuje nawet przeciwko terminowi „rozwój“, stosowanemu do do dogmatów na Zachodzie. Symbol wiary ortodoksyjnej, wyznawanej dotychczas przez Ro-syan i Greków, był całkowicie wykończony na soborze nicejskim i pierwszym soborze konstan-tynopolskim. Stąd właśnie w doktrynie chrze-ścian wschodnich jest coś bardziej starożytnego i stałego aniżeli u łacinników,ji to ją zbliża do czasów apostolskich. K. G. uznaje, że Duch święty pochodzi od Boga-Ojca, ale odrzuca pochodzenie od Boga-Syna, Filioque, dodane do Credo K-a katolickiego przez synod w Toledo r. 589; dalej K. G. czci Najświętszą Pannę Ma-ryę jako Matkę Boską (Geotôxoç), pannę przed, podczas i po narodzeniu Chrystusa, ale odrzuca dogmat o Niepokalanem Poczęciu; naucza, że człowiek powinien dążyć do swego zbawienia przez dobre uczynki, ale nie uznaje zasług i mocy wyjątkowej świętych, a przez to i nie uznaje iudulgencyj. Modlą się jednak wyznawcy K a G-o gorąco do świętych, wierząc w siłę ich modlitw przed Bogiem i czczą relikwie świętych. Ostatecznie K. G. uznaje, że dusze, które po śmierci nie były skazane na wieczne potępienie, w oczekiwaniu sądu ostatecznego podlegają próbom przez pewien czas, w którym bliźni mogą im przyjść z pomocą przez modliwy, dobre uczynki, msze i przyjmowanie komunii, ale odrzuca czyściec, opierając się na tern, że przez śmierć i męki Chrystusa zostały odkupione grzechy ludzkie. Różni się również wielce K. G. od rzymskiego pod względem organizacyi i dyscypliny kościelnej. W K-e rzymskim zarząd ma charakter monarchii absolutnej, od chwili jak uznana została wyższość papieża nad soborem, jego autokratyzm i nieomylność. W K-e G-im, przeciwnie, powaga najwyższa spoczywa ciągle w soborach powszechnych; wszyscy biskupi biorą tu udział w o-gólnym zarządzie K-a. Każdy K. narodowy jest samoistny (autocefaliczny) tj. rządzi się sam przez swoich biskupów i jednego egzarchę lub

x y.

Tegoż „Commentarius ad hist, aethiop.“ (tamże 1691); Veyssier La C r o z e „Histoire du christianisme d’Ethiopie“ (Haga 1739); Flad „Zwölf Jahre in Abessinien“ (Bazylea 1869).

¹

)    Z nich zależne od metropolii lizbońskiej: Angola, Angra, Funchal, Santiago da Capo verde i St. Thomas; od metropolii sewilskiej: wyspy Kanaryjskie S. Christoforo de Laguna i Ceuta; od metropolii bordoskiej: Réunion albo St. Denis.

²

)    Goa posiada tytuł patryarchatu Indyi wschodnich.

³

)    W tej liczbie nie mieści się 16 prelatur nullius.

Kośoiół ewangelicko-augsburski, ob. E-wangelicki kościół.

Kościół ewangelicko-reformowany, ob. E-wangelicki kościół.

nizm.

Kośoiół gallikański, ob. Gailika-

Kościół Grecki, wschodni albo ortodoksyjny (prawosławny). Nazwę ortodoksya (prawosławie)—ópd-oSo&a—po raz pierwszy spotyka się pisarzy chrześciańskich w II w., kiedy zjawiają się pierwsze zasady nauki K-a chrześciań-skiego, między innymi u Klemensa Aleksandryjskiego. Ortodoksya zarówno u niego, jak u innych pisarzy kościelnych oznaczała jedność zasad wiary całego K-a w przeciwstawieniu do różuicy pojęć rozmaitych heretyków—hete-rodoksyi (kzepodoiia). Nazwę ortodoksyjny czyli prawosławny (opJóSo^oę) przybrał K. W. od czasu odłączenia się od K-a Zachodniego, przy którym pozostała nazwa katolickiego (xaJoXi-xbç—powszechny). Jest to więc starożytny K. chrześciański na Wschodzie, oddzielony ostatecznie od K-a rzymskiego po klątwie, rzuconej przez papieża Leona IX na Michała Cerulariu-sa, patryarchę konstantynopolskiego, d. 16 li-pca r. 1054.—K. G. obejmuje szczątki dawnych patryarchatów w Bizancyum, Antyochii, Ale- j metropolitę, zjednoczonych na soborze. Na cze-ksandryi i Jerozolimie, zostających pod pano- | le K-a G-o, zamiast jedynego i nieomylnego waniem tureckiem; z tego K-a jak z metropo- ; papieża, stoi czterech patryarchów (konstanty-lii wyłoniły się K-y ortodoksyjne Rossyi, Gre- | nopolski, antyochijski, aleksandryjski i jerozo-cyi, Bułgaryi, Czarnogórza, Rumunii, Serbii, *• limski), z których każdy zachował swoją jurys-

dykcyę i którzy, zjednoczeni na synodzie, pod w wielkiem poważaniu. Co się tyczy sakramen-prezydencyą patryarchy konstantynopolskie- tów, jest ich siedem, jak u katolików, ale są go, rozstrzygają w ostatecznej instancyi wszystkie one udzielane podługprzepisów odmiennych niż ka-sprawy znaczenia ogólniejszego i dotyczące ogólnej tolickie. I tak, chrzest spełnia się przez trzy-jurysdykcyi kościelnej. Tak się przedstawia spra- krotne zanurzenie w wodzie, a po nim zaraz wa soborów w K-e G-im teoretycznie, w rze- następuje bierzmowanie. Komunię przyjmują czywistości jednak sobory t. z. powszechne nie pod dwiema postaciami i upatrują w niej, nie odbywają się wcale. Metropolita moskiewski    symbol, jak protestanci, ale rzeczywistą prze-

Filaret sądzi, że dzieje się to dlatego, iż sobory    mianę istoty chleba i wina na Ciało i Krewfa-K*^

powszechne miałyby racye bytu jedynie w ra- Chrystusa, tak jak i w K-e katolickim, z tą zie zjednoczenia K-ów greckiego i rzymskie- tylko różnicą, że używają przytem chleba go. Są wszakże ważniejsze i głębsze przy- kiszonego (prosfory). Jdd^nie w zakresie czyny tego stanu. Po siedmiu soborach po- świąt i obrazów K. G. okazał się nowatorskim: wszechnych w K-e G-im zapanowały stosunki dodał do głównych świąt j ufocźystych pewną uniemożliwiające sobory: najpierw konkurencya liczbę świąt na cześć Matki Boskiej i świętych, patryarchów, następnie niechęć patryarchów do zniósł całkowicie przedstawianie świętych wy-samoistnych K-ów narodowych, które się wyła- pukle (posągi i płasko-rzeźby), czci jednak ob-mały z pod ich władzy; dalej odmienne wa- razy malowane i obchodzi uroczyste święto na runki polityczne i kulturalne każdego z naro- pamiątkę zwycięstwa kultu obrazów, które mia-dowych K-ów, na których ta odmienność sil- ło miejsce na siódmym soborze powszechnym niej się odbiła z powodu właśnie samoistności, w Nicei r. 787. Ostatecznie z powodu skłon-aniżeli w rzymskim, zjednoczonym i kierowa- ności do zajmowania się subtelnościami teolo-nym jednolicie—wszystko to uniemożliwia so- gicznemi śród duchowieństwa i wielkiego inte-bory powszechne K-a G-o. Na zjazdach i so- resowania się życiem religijnem śród świeckich borach K-ów narodowych zjawiają się patryar- masa chrześciati ortodoksyjnych przywiązywać chowie i metropolici innych, ale tylko w cha- zaczęła do formuł liturgicznych i gestów du-rakterze gości, jak np. na soborze moskiewskim chownych, odprawiających mszę, tak wielką wa-r. 1666—7. —Podobnie jak nauka tak również gę, iż sama religia przez to często wyradza się organizacya i obrzędy K-a G-go mają charakter w jakieś uwielbienie rytualizmu mechanicznego, bardziej patryarchalny, i to go zbliża więcej do cza- Historya K-a G-o podczas pierwszych ośmiu stu-sów apostolskich niż K. rzymski. Wyjątek stanowi leci sprowadza się do historyi wielkich sobo-artykuł o postach, które są w K-le G-im surowsze rów powszechnych, które, wszystkie bez aniżeli u katolików. Duchowieństwo wszystkich wyjątku odbywały się na Wschodzie. Należy stopni aż do biskupa obowiązane jest żenić jedynie zaznaczyć, że prócz siedmiu soborów się, ale raz tylko jeden i koniecznie z dziewi- powszechnych, uznanych przez świat katolicki, cami; powtórne małżeństwo jest wzbronione. K. G. uznaje jeszcze wyż wzmiankowany sobór Mnisi greccy podlegają regule św. Bazylego in Trullo, z r. 680 zwołany przez Konstantyna i zachowują przez pewien czas charakter lai- IV dla uzupełnienia prac poprzednich soborów ków i cechy niezależności; mniejszość jedynie konstantynopolskich, piątego i szóstego, które otrzymuje święcenia kapłańskie i ci nazywają zaniedbały ująć swoje wnioski w odpowiednie się hieromonachami (tepóę — święty); z ich gro- postanowienia kanoniczne. Sobory te zresztą na bywają mianowani biskupi i archimandryci. w swoim ostatecznym skutku nietylko nic nie K. G. uznaje 85 kanonów, ogłoszonych przez zbudowały, ale przeciwnie przyczyniły się do sobór in Trullo (sala w pałacu cesarskim, stopniowego rozkładu wielkiej organizacyi gdzie odbywały się sobory, stąd nazwy kilku K-a G-o, wytwarzając cały szereg schizm. Tym soborów inTrullo), t. zw. C. Quinisextum, tymcza- sposobem sobór nicejski wywołał schizmę Arya-sem K. katolicki uznaje tylko 50 kanonów. Grecy nów, efeski i chalcedoński—odstępstwo Nesto-bardziej jeszcze są konserwatywni na punkcie ryanów i Ormian (451). Ostatecznie schizma obrzędów aniżeli w zakresie dogmatów. Litur- monofizytów czyli jakobitów, monotelitów, iko-gia ich, jak w K-e pierwszych wieków, dzieli noklastów—spowodowane były przez sobory, dru-się na trzy części: liturgię przygotowawczą, li- gi (553) i trzeci (660) konstantynopolski i przez turgię katechumenów, liturgię wiernych, i za- drugi nicejski (787). Podczas tego kiedy K. wiera wiele modlitw i hymnów, wznoszonych G. szarpany był przez niesnaski, tkwiące w je-do św. Bazylego, św. Jana Chryzostoma i je- go łonie, Arabowie, porwani zapałem nowej szcze wyżej. Liturgia, jak i czytanie pisma wiary, z powiewającym zielonym sztandarem świętego, winna odbywać się głośno i w języ- proroka Mahometa, przebiegali kraje i odrywa-ku zrozumiałym dla wszystkich, t. j. w języku li chrześcianom najpiękniejsze prowincye, nie narodowym. Msza może być odprawiona raz wyłączając tych, które były kolebką K-a G-o: tylko na dobę; wierni w K-e przez cały czas Syryę i Palestynę (635 — 38); opanowawszy Egipt stoją, z wyjątkiem Zielonych Świątek, kiedy (638—49), Rodos i Cypr, przeszli przez całą klęczą; mężczyźni są oddzieleni od kobiet kra- Azyę Mniejszą i zbliżyli się do samego Bizan-tą (na Wschodzie), a muzyka instrumentalna cyum (668 — 718). Europa chrześciańska, wzbu-jest wzbronioną, ale za to śpiew chóralny | rzona tern, że Grób Zbawiciela znalazł się

Hi

rządza czterema eparchiami (biskupstwami) — zostaje jednak w zależności od synodu petersburskiego. — K. bułgarski. Książę bułgarski Borys w r. 864 przyjął chrzest wraz ze swoją drużyną i bojarami i od tej chwili Bulgaryę u-ważać można za chrześciańską. Przed tą jednak datą było już wielu chrześcian w Bulgaryi. W r. 678 Bulgarowie opanowali Mizyę, której ludność słowiańska liczyła wielu cłirze-ścian; liczni jeńcy greccy, uprowadzani przez Kruma, księcia bułgarskiego (wstąpił na tron około r. 802—807), również szerzyli chrześciań-stwo śród Bułgarów; nie brak też było i mi-syonarzy greckich, nawracających Bułgarów (Mortagon, następca Kruma, prześladował ich o-krutnie). Początki więc chrześciaństwa w Bulgaryi znacznie wyprzedzają moment urzędowego przyjęcia chrztu przez księcia Borysa. W dziejach chrześciaństwa w Bulgaryi nieprawdziwa również jest legenda o roli św. słowiańskich, Cyryla i Metodego; nie brali oni żadnego udziału w nawróceniu Bułgarów. Zaraz po przyjęciu chrztu ks. Borys chciał zerwać z K-em G-m, ponieważ patryarcha nie tylko nie zgodził się na metropolitę Bułgara, ale i na biskupów nie chciał mianować Bułgarów. Książę wreszcie zwrócił się do Rzymu; wtedy dopiero (870) patryarcha mianował żądanych biskupów i arcybiskupa. Od tego czasu rozpoczyna się też liturgia słowiańska w Bulgaryi, chociaż ściśle określić nie sposób, kiedy mianowicie przeszły do Bulgaryi z Moraw księgi święte, przetłóma-czone przez Cyryla i Metodego na język słowiański. Wiadomo jedynie, że uczniowie Metodego, po jego śmierci (885) prześladowani przez duchowieństwo rzymskie, przenieśli się do Bułgaryi i tu wielce przyczynili się do roż

w rękach niewiernych, zerwała się na wezwanie Piotra pustelnika i ś. Bernarda, zorganizowała wyprawy krzyżowe i rzuciła się do walki ze Wschodem muzułmańskim. W tym doniosłym dla chrześciaństwa momencie patryarcha konstantynopolski zamiast dążyć do zgody, zerwał stanowczo z Rzymem w roku 1054, a krzyżowcy łacińscy, zamiast przyjść z pomocą K-om G-irn, rabowali K-y i klasztory bizantyjskie, prześladowali duchowieństwo ortodoksyjne i ostatecznie opanowali Konstantynopol, by tu założyć Cesarstwo Rzymskie (1024 —

1261). Wyprawy krzyżowe miały jedynie ten skutek, że opóźniły o dwa wieki najście Turków-Seldżuków. Ale Turcy już w r. 1326 rozpoczęli swój zwycięzki pochód; wtargnęli do Macedonii i Tracyi, zajęli Adryanopol r. 1361, podbili Azyę Mniejszą, Bośnię i Serbię i nako-niec r. 1453 zdobyli Konstantynopol. Od tego czasu K. G. wegetował pod władzę Turków, oddany na pastwę kaprysów sułtana, pomimo pewnych przywilejów, jakie mu były zagwarantowane.—Zanim jeszcze K. G. był podcięty w samym korzeniu ciosami zadanemi mu przez Islam, misyonarze bizantyjscy nawrócili na chrystyanizm narody młode i dzielne, które stworzyły jakby nowe, silne latorośle K-a G-o. W ten sposób powstały K-y: w Gru-zyi (Georgii, około r. 332), w Bulgaryi i Serbii (IX stulecie), na Rusi (088). Z drugiej strony wyzwolenie się z pod jarzma tureckiego kilku narodów w XIX w. pociągnęło za sobą powstanie nowych samoistnych K-ów ortodoksyjnych, o których niżej będzie mowa. Niezależnie od tëgo Rzymowi udało się pozyskać dla Unii kilka gałęzi K-a G-o: Maronitów (1182 i 1445), unitów w Rzpltej Polskiej (1596), Ormian (XVII w.), którzy posiadają w Wenecyi sławny klasztor, ufundowa-    woju staro-słowiańskiej literatury kościelnej,

ny przez Mechitara, w r. 1717 Bułgarów i Rumu-    Okres ten przypada na czasy panowania króla

nów (w XIX w.). Greko-unitów liczyć można na 5 milionów, wyznawców zaś K-a G-o liczy się do 120 milionów, z których większość zamieszkuje Europę wschodnią, a z tych ⁴/s należy do K-à rosyjskiego. — Z K-ów samoistnych greckich najwcześniej wyłonił się K. Gruziński. Pod wpływem św. Niny ochrzcił się na początku IV w., król Gruziński Miriam, który przyczynił się do rozszerzenia chrześciaństwa w Gruzyi. K. gruziński został przyłączony do patryarchatu Autyochyjskiego; ale już w V w. król Wachtang wymógł na patryarsze, że duchowieństwo wyższe składać-się będzie z Gruzinów, a nie z Greków; następnie założył patryarchat w Mecheti. Późniejsze losy K-a gruzińskiego zostawały w ścisłym związku z historyą Gruzyi (ob.). Od czasu zajęcia Gruzyi przez Rosyę (1801) K. gruziński stanowi składową część rosyjskiego; zachował jednak swoje

Szymona, który sam brał czynny udział w rozwoju literatury kościelnej. Szymon, pokonawszy Bizancyum i przyj ąwszy tytuł króla, zapragnął i kościół swój uniezależnić od Greków; według pojęć greckich w królestwie niezależnem powinien być patryarcha. Usiłowania Szymona wprowadził w czyn dopiero syn jego Piotr i od połowy X w. Bulgarya tworzyła odrębny patryarchat, uznany przez cesarza bizantyjskiego i patryarchę konstantynopolskiego. Pierwszym patryarchą bułgarskim został Damian, którego siedzibą był Dorostoł (obecnie Syli-strya). Siedziby patryarsze zmieniały się kilkakrotnie, a przed samym upadkiem królestwa bułgarskiego była nią Ochryda. Po opanowaniu Bulgaryi przez Greków (1019), cesarz bizantyjski pozostawił Bułgarom odrębny ich K.,-z arcybiskupem w Ochrydzie na czele. Później dopiero, od czasów cesarza Lwa, arcybiskupa-własne przepisy, swoją liturgię i częściową mi ochrydzkimi byli mianowani wyłącznie Gre-odrębność. Od r. 1836 stoi na jego czele cy. Z powstaniem drugiego Królestwa Bulgar-arcybiskup Kartalinii i Kachecyi, który nosi ty- skiego, Zachodniego (ob.), budzi się też pragnienie tul egzarchy gruzińskiego; jest prezydującym i samoistnego K-a, wobec tego, że Ochryda zo-w oddzielnym synodzie Gruzyi i Iinerecyi i za- | stała we władzy Greków. Siedzibą nowego sa-

nie udzielił swego błogosławieństwa egzarsze, jak wymagały prawa kanoniczne, ale na soborze patryarchów i metropolitów greckich w Konstantynopolu r. 1872 uznał Bułgarów za schi-zmatyków i rzucił na nich klątwę. Ogłoszenie niezależności Księstwa Bułgarskiego (1879) w niczem nie wpłynęło na losy K-a bułgarskiego. Egzarcha bułgarski po dawnemu przebywa w Konstantynopolu, nie w Sofii,2gdzie znajduje się również synod bułgarski, składający się z metropolitów i zarządzającego kościelnemi sprawami bulgarskiemi pod prezydencyą egzarchy. W Księstwie i Wschodniej Rumelii jest 9 metropolij i jedno biskupstwo. Grecy przebywający w Bulgaryi wyłączeni są z egzarchatu, mają swoje biskupstwo w Warnie, bezpośrednio zależne od patryarchy. Po utworzeniu egzar-diatu walka między patryarchatem a egzar-chą była prowadzona głównie z powodu biskupstw macedońskich, do których zarówno roszczą prawa Grecy jak i Bulgarowie; w ostatnich czasach wystąpili niespodzianie z pretensyami w tej sprawie i Serbowie.—U nic ki K. bułgarski. Począwszy od IX w. kilkakrotnie Bulgarowie podczas zatargu z patryarchą kon-stantynopolskiin zwracali się papieży. W XIX w. również gwałtowna walka narodowa Bułgarów z duchowieństwem greckiem wywołała zbliżenie się części ludu bułgarskiego do Rzymu. Niektórzy w unii z Rzymem upatrywali mocne o-parcie dla dążności narodowych; należał do nich między innemi i Dragan Cankow. W tym celu około r. 1840 w klasztorze św. Benedykta w Galacie założono misyę Lazarystów, z Opatem Bore na czele, a na jednem z przedmieść Konstantynopola szkołę dla dzieci bułgarskich. Unia została proklamowana uroczyście d. 18 grudnia 1860 r. Z duchownych na czele jej stanęli archimandryci Makary i Józef; drugi zhiich 14 kwietnia 1861 powrócił z Rzymu do Konstantynopola jako arcybiskup i namiestnik apostolski Bulgarów-unitów. Następnego już dnia Porta uznała urzędownie istnienie bułgarskiego K-a unickiego. Obecnie Bulgarów-unitów liczą: w Macedonii 35 000, w Tracyi 30 000, w Konstantynopolu i w okolicach 5 000. Unia szczególnie rozwija się w Macedonii, gdzie pracę misyjną prowadzą zakony Lazarystów i Zmartwychwstańców. — K. Serbski. W r. 638 bizantyjski cesarz Herakliusz ściągnął południowych Serbów do prowincyi rzymskiej Górnej Mezyi. Wtedy właśnie ten odłam Serbów przyjął za sprawą tegoż cesarza chrześciaństwo. Już jednak po śmierci Herakliusza powrócili Serbowie znowu do pogaństwa i dopiero w połowie IX w. ostatecznie nawróceni zostali przez kapłanów, przysłanych przez cesarza Bazylego I. Organizacyę wewnętrzną swojego K-a zawdzięczają Serbowie św. Sawie, arcybiskupowi antonowickiemu (f 1237). Św. Sawa założył za pozwoleniem patryarchy konstantynopolskiego antonowickie arcybiskupstwo serbskie, z rezy-

moistuego K-a B-go zostało Trnowo, które było stolicą królestwa, około r. 1185. Cesarz i patryarcha konstantynopolski dopiero w r. 1234 uznali odrębnego patryarchę tyrnowskiego. Podczas długich zatargów z Bizancyum (1186 — 1234), K. bułgarski zbliżył się do Rzymu i przez ten czas uznawał zwierzchnictwo papieża. Okres patryarchatu tyrnowskiego (do końca XIV w.) odznaczył się budową wielu świątyń i klasztorów, walką z herezyami, z których szczególnie rozwinęła się bogomilska, oraz rewizyą i poprawieniem ksiąg świętych; sprawą ksiąg zajął się gorliwie ostatni patryarcha tyrnowski Efim; wielu patryarchów zostało zaliczonych do rzędu świętych bułgarskich. W r. 1393 Turcy pod-<,} bili Tymowskie królestwo Bułgarskie, król i pa- -tryarcha dostali się do niewoli. Razem z upadkiem t politycznym Bulgaryi znikła i samoistność K-a bułgarskiego. Po zniesieniu patryarchatu tyrnowskiego Bulgarya poddana była władzy pa-tryarchy konstantynopolskiego, a po zdobyciu Konstantynopola przez Turków (1453), patryarcha otrzymał od rządu tureckiego i władzę cywilną nad narodami półwyspu Bałkańskiego. Odjtej chwili Bulgarowie nie otrzymywali wyższych urzędów duchownych, pomimo to, że stanowili większość ludności podległej patry-arsze konstantynopolskiemu. Duchowieństwo greckie tępiło wszelkie ślady ducha narodowego w kościele. Ucisk narodowy uajbardziej dał się we znaki Bułgarom w czasach przewagi w K-e gr. partyi Fanaryotów (koniec XVII i XVIII w), którzy, myśląc o odbudowaniu cesarstwa Bizantyjskiego, chcieli Bułgarów zgre-czyć dla swoich celów. Zakładali wyłącznie greckie szkoły, do liturgii wprowadzili język grecki, niszczyli księgi i rękopisy słowiańskie; prócz tego gnębili lud i wyzyskiwali «go okrutnie; rabunkowe gospodarstwo i ucisk Fanaryotów nie mniejsze były od ucisku Turków. Ochrydzkie arcybiskupstwo, dawna autocefalia, aczkolwiek zgreczona, również wydała im się podejrzaną i, chociaż przetrwała upadek Bulgaryi, za sprawą Fanaryotów została przyłączona do patryarchatu konstantynopolskiego w r. 1767. W czwartym dziesiątku lat zeszłego stulecia rozpoczęło się odradzanie narodowe Bułgarów; z początku wyraziło się ono głównie w walce ze zdzierstwem duchowieństwa greckiego, następnie w żądaniu uwzględnienia potrzeb narodowych w K-e. Bułgarzy żądali księży rodaków, szkół narodowych i wielu innych rzeczy. Patryarcha konstantynopolski sprzeciwiał się temu i walka zaostrzała się coraz bardziej. Wtrąciły się do niej mocarstwa europejskie. Ażeby położyć kres tym walkom, sułtan wydał d. 28 lutego r. 1870 firman, na mocy którego powstał znów odrębny K. bułgarski, t. zw. egzar-chat bułgarski, pod zarządem egzarchy, obieranego przez biskupów bułgarskich; władzy jego podlegały wszystkie biskupstwa bułgarskie w granicach Turcyi. Patryarcha nietylko \

dencyą w Peczu, i został sam pierwszym arcybiskupem. W r. 1346 arcybiskupstwo podniesiono do godności patryarchatn, na co patryar-cha konstantynopolski zgodził się dopiero w r. 1375. Od r. 1389 rozpoczyna się panowanie tureckie, a z niem i upadek życia kościelnego w Serbii. Patryarchat oddzielny był zniesiony i w latach 1459 — 1557 połączony z Ochrydz-kim w Macedonii; później znów odzyskał swoją niezależność. W r. 1690 przesiedlił się pa-tryarcha do Węgier południowych, gdzie jego następcy rezydują dotychczas w Karłowicach. Niezależnie od tego wznowiono patryarchat w Peczu, ale w r. 1786 połączono go z kon-stantynopolskim. Nowy samoistny K. serbski powstał po utworzeniu księstwa (później królestwa) Serbskiego w r. 1872. Serbskim K-em narodowym zarządza Synod, złożony z biskupów, na którego czele stoi arcybiskup belgradzki, metropolita Serbii. Wyższe duchowieństwo jest na koszcie rządu, niższe utrzymuje się z datków za posługi religijne. Mnichów i klasztorów jest bardzo mało. W królestwie Serbii było w r. 1876 wyznawców K-a greckiego 2 281 018, co stanowi przeszło 98 % całej ludności. Prócz tego K-a serbskiego w Królestwie, obecnie istnieje jeszcze serbski patryarchat w Karłowicach dla Serbów węgierskich. Bośnia i Hercegowina zależą od patryarcha-tu konstantynopolskiego. Nadto ludność serbska wchodzi w skład odrębnego K-a Czarnogórskiego. W Czarnogórzu od r. 1499 do 1852 istniały rządy teokratyczne. Władyka (biskup) w Ce-tynii był jednocześnie wielkorządcą kraju. Kiedy Daniło r. 1852 rzekł się urzędu kościelnego i pozostawił sobie tylko władzę świecką i wojskową, na czele K-a czarnogórskiego w kraju stanął władyka czyli metropolita cetyński; za głowę K-a po za krajem uchodzi cesarz rosyjski. — K. rosyjski. Początki chrześciaństwa na Rusi datują się od r. 988, kiedy książę kijowski Włodzimierz ochrzcił się w Konstantynopolu i sprowadził księży greckich, którzy nawracali lud na wiarę Chrystusową. Chrze-ściaństwo łatwiej się rozszerzało na południu niż na północy i północo-wschodzie, gdzie jeszcze do XII wieku przetrwało pogaństwo wśród Wiatyczów. Długo duchowieństwo u-skarżało się na podania i obrzędy pogańskie zakorzenione pomiędzy ludem. Z początku K. na Rusi był całkowicie zależny od patryarchy konstantynopolskiego, który mianował metropolitów kijowskich, przeważnie Greków. Pierwszym krokiem do usamowolnienia było porozumiewanie się patryarchy z księciem przy tej nominacyi. Metropolita jako głowa K-a miejscowego mianował biskupów dyecezalnych w liczbie 15-tu za pozwoleniem poszczególnych książąt. Klasztor Peczerska Ławra przy kościele św. Zofii w Kijowie był szkołą dla duchownych, nawet wyższych; stamtąd wychodzili biskupi i misyonarze. którzy ukończyli dzieło nawrócenia kraju. Wpływ duchowień-

Wielk* Encykl Powt*. lluttr. Ze»*. 808*. Torn XXXIX.

stwa był znaczny w sprawach politycznych. Metropolita miał prawo sądu nad duchownymi, zwoływał synody; głośne były szczególnie synody przeciwko herezyom (Bogomilów 1004 r. i 1123 r., Marcina 1157 r., biskupa Leona 1162 r.). Dochody biskupów składały się z dziesięciny, majątków ziemskich, opłat sądowych itd. Duchowieństwo nie podlegało sądom świeckim, podatkom i innym powinnościom. Prawem K-nem był Nomokanon grecki. Od połowy XII w. rozpoczyna się przewaga Rusi północnej nad południową; w zależności od tego siedziba metropolity została przeniesiona z Kijowa naprzód do Włodzimierza w r. 1299 (metropolita Maksym), a w r. 1328 do Moskwy, dokąd przeniósł się metropolita Piotr na żądanie księcia Iwana Kality. Oddzielenie Rusi północno-wschodniej od południowo-zachodniej, i przejście drugiej z nich pod panowanie Litwy, a później Polski pociągnęło za sobą zmiany w administracyi K-nej. Już Olgierd wymógł na patryarsze konstantyuopolskim oddzielną metropolię dla Rusi południowo-zachodniej w Kijowie. Metropolitą kijowskim został Serb Cy-pryan, który następnie połączył metropolię kijowską z moskiewską. Następcy jego również próbowali łączyó obydwie metropolie. Ostateczny rozdział nastąpił dopiero w r. 1458; K. Rusi połudn.-zachodn. odzieli! się wtedy od moskiewskiego. Było dwóch metropolitów, moskiewski i kijowski, z których każdy zwał się metropolitą całej Rusi. Rozdział ten trwał przeszło dwa wieki, do czasu odpadnięcia U-krainy od Polski. Wraz ze wzrostem samo-władztwa książąt moskiewskich rośnie i potęga metropolitów moskiewskich; duchowieństwo i wszystkie osoby, należące do K-a, podległe były jego sąd m; metropolita miał swych bojarów, dwór i wojsko, walczące pod własnym wojewodą. W ważnych sprawach zwoływał synody biskupów; synody dyecezalne zwoływali i biskupi. W drugiej połowie XIV w. (około 1375 r.) metropolici wystąpili do walki z nową herezyą, które w K-e rosyjskiem, jak wogóle w greckim, często się zjawiały. Tym razem byli to tak zw. „strygolniki“ (przeważnie w Pskowie i Nowogrodzie), którzy nie uznawali księży, modłów za zmarłych i ludziom świeckim pozostawiali prawo nauczania wiary. Strygolnicy znikli w pierwszej połowie XV w. W życiu religijnem metropolii moskiewskiej szczególną powagą cieszył się klasztor Troicko-Siergiejewski, który stał się tern dla Moskwy, czem była Ławra Peczerska dla Kijowa. Potęga księcia moskiewskiego i znaczenie metropolity wpłynęły na zupełne wyzwolenie się z pod zależności patryarchy konstantynopol-skiego. Kiedy Izydor, metropolita kijowski i moskiewski, przyjął unię florencką, był w Moskwie pozbawiony godności i na jego miejsce synod biskupów wybrał biskupa rjazańskiego, Jonasza. Od tej chwili metropolici moskiewscy

wybierani byli za wolą w. księcia z pomiędzy stopień oświaty w państwie odbijał się na ducho-ducbowieństwa miejscowego; w ten sposób K. wieństwie, co wielce wpływało na powstawanie ten w połowie XV w. staje się niezależnym wciąż nowych herezyj. — Piotr Wielki, dążący od patryarchów konstantynopolskich (autoce- do stworzenia silnej scentralizowanej monarchii falicznym).^Szczytem tego stopniowego wyodrę- absolutnej, zniósł patryarchat. Po śmierci pa-bniania się K-a było utworzenie patryarchatu tryarchy Adryana w r. 1700 cesarz nie pozwo-* w Moskwie, w styczniu r. 1589, za cara Teodo- lił obrać nikogo na jego miejsce. Kiedy go ra. Patryarclia konstantynopolski, Jeremiasz, poproszono o wyznaczenie nowego patryarchy, będąc w Moskwie sam wyświęcił metropolitę odpowiedział, wskazując na siebie: „Oto wasz Joba na patryarchę. Na zjeździe patryarchów patryarcha“. Patryarchat w r. 1721 został za-wschodnich r. 1593 urzędownie uznał cały stąpiony przez istniejący dotychczas Synod Wschód patryarchę moskiewskiego. Ustrój K-a św. Walka z rozkolnikami, wzburzonymi przez niewiele się zmienił z tego powodu. Car miał zaprowadzenie nowości, energicznie prowadzo-główny wpływ na mianowanie patryarchy na była przez metropolitę Dymitra i Stefana i biskupów; wyższe duchowieństwo, mając przy- Jaworskiego. Rozkolnicy poczęli być cierpiani stęp do dumy bojarskiej, wywierało znaczny dopiero ża Katarzyny II, i tym z pomiędzy nich, wpływ na sprawy polityczne. Duchowieństwo którzy zasadami nie odstępowali od K-a pra-niższe było mianowane przez biskupów, jak wosławnego, dozwolono budować cerkwie; w r. dawniej, lub wybierane przez parafian; w klasz- 1782 uwolnieni zostali od podwójnych danin, torach początkowo mnisi wybierali sobie ihu- jakie płacili od czasów Piotra. W r. 1764 za mena, później mianował go biskup lub car. panowania Katarzyny II majątki kościelne prze-Klasztory posiadały znaczne majątki ziemskie, szły na własność państwa; klasztorom i ducho-przeciw czemu występował na synodzie w r. wieństwu przeznaczono płacę, zresztą bardzo 1504 pustelnik Nil Sorski, a później za Wa- małą, co szczególnie odczuwało duchowieństwo syla III mnisi: Wasjan Kosy i Maksym Grek; niższe; jednocześnie cesarzowa utworzyła na na synodzie z r. 1551, zwanym Sto gławj e, za- koszt państwa seminarya i przytułki dla djicho-broniono klasztorom nabywać majątki bez ze- wnych.-ł Przeciętnym typem cëfkwi rosyjskiej zwolenia cara. I w tym okresie musi K. wal- jest budynek czworoboczny z wielką kopułą czyć z rozmaitemi herezyami. W drugiej po- po środku i czterema mniejszemi po bokach; łowię XV w. szerzyła się herezya żydów- dzwonnica stoi odosobniona. Językiem litur-st w uj u s z cz y c h, która z Kijowa przeniknęła gicznym jest starosłowiański, ale w formie do Nowogrodu i Moskwy, gdzie znalazła zwo- znacznie zmodernizowanej, a modlitwy odzna-lenników nawet między duchowieństwem i dwo- czają się wielką dosadnością. Duchowni rzadko rzanami. Sekta ta odrzucała św. Trójcę, bo- miewają kazania i nawet w niewielu cerkwiach skość Chrystusa, cześć świętych i obrazów, są kazalnice.—Pod względem dogmatów i obrzę-Za Iwana Groźnego powstała herezya Macieja dów K. rosyjski nie różni się niczem od G-go, Baszkina, nieuznająca Chrystusa za równego obchodzi jednak kilka świąt miejscowych, mia-Bogu-Ojcu, i Teodora Kosego, zaprzeczająca nowicie: patrona koni (9 maja), na pamiątkę boskości Jezusa. Najgroźniejszem jednak dla żołnierzy poległych na wojnie (21 październi-K-a urzędowego było powstanie w drugiej po- ka), święto Jordanu (6 stycznia), bardzo uro-łowie XVII w. tak zw. rozkołu. Do tego czyście i ze specyalnemi ceremoniami na rze-odszczepieństwa dała powód poprawa ksiąg ce; w 25-ty dzień po Wielkiejnocy id. 1 sierpnia kościelnych przez patryarchę Nikona. Ruch, z po- odbywa się święcenie wody i zanurzanie w niej czątku czysto religijny, przybrał niebawem cha- ikon (obrazów); nakoniec, w pierwszą niedzie-rakter polityczny. Rozkoł wywołał zaburzenia lę wielkiego postu odbywa się w obecności ze-w klasztorze Sołowieckim (na morzu Białein) branych tłumów solenna ekskomunika herety-w r. 1668, które były stłumione dopiero w r. ków i buntowników politycznych. Obecnie cała or-1676 przez zdobycie klasztoru; z nim też wią- ganizacya kościelna jest poddana władzy cesar-że się powstanie, o barwie socyalnej, Steńki skiej. Nie należy jednak uważać tego za Razina. Stronnicy ksiąg niepoprawionych, zwa- zwierzchnictwo duchowne, podobne do papies-ni starowiercami lub rozkolnikami, mimo wszel- kiego. Cesarz nie wtrąca się do spraw dogma-kich prześladowań, przetrwali aż do naszych tycznych i obrzędowych, są one pozostawione czasów i dzielą się na liczne sekty. W bun- decyzyi św. Synodu. Udział cesarza w spra-tach strzelców, jakoteż Buławina i Pugaczewa, wach kościelnych bardzo przypomina stanowi-żywioł rozkolniczy odegrał wielką rolę. sko protestanckich książąt niemieckich wobec W XVII w. rozszerzone carstwo Moskiewskie kościoła; cesarz przeważnie decyduje w tych pod względem kościelnym podzielone było na sprawach, w których interesy K-a i państwa metropolie: nowogrodzką, kazańską, rostowską zahaczają o siebie. Cesarz mianuje bezpo-i kruticką (Moskwa), oraz arcybiskupstwa: wo- średnio lub pośrednio na wszystkie urzędy ko-łogodzkie, suzdalskie, niżegorodzkie smoleńskie, ścielne i ma prawo z nich usuwać. Zarząd razańskie, twerskie i tobolskie; po r. 1686 i K-a rosyjskiego należy do S y n o du ś w., istnie-przybyła jeszcze metropolia kijowska. Nizki | jącego od czasów Piotra W., i mającego swą

siedzibę w Petersburgu. Synod św. w chwili utworzenia go, w r. 1723, składał się z 12 członków, później liczba ta się zmieniała. Obecnie składa się z 3 metropolitów: petersburskiego, moskiewskiego, kijowskiego i arcybiskupa twerskiego, którzy na mocy swego urzędu są członkami Synodu; prócz tego cesarz mianuje dwóch jeszcze arcybiskupów i dwóch wyższych dostojników kościelnych; nadto jest ober-proku-rator Synodu św., człowiek świecki, posiadający prawo veto względem zapadłych uchwał. Synod św. posiada władzę prawodawczą, wykonawczą, administracyjną i sądową; z senatem rządzącym znosi się bezpośrednio, z inne-ini zaś wyższemi instytucyami państwowemi, jak również z cesarzem, przez swego ober-pro-kuratora. Przy św. Synodzie i pod jego zwierzchnictwem istnieje kilka sekcyj, zostających pod prezydencyą członków rady państwa, którym powierzony jest zarząd kościelny; są to mianowicie: kancelarya synodalna, duchowny komitet naukowy, duchowna rada szkolna, rada gospodarcza, kontrola i zarząd drukarń synodalnych, kancelarya ober-prokuratora i oddziały synodu w Moskwie i Tyflisie pod nazwą kantorów synodalnych, moskiewskiego i gruzińsko-imeretyńskiego. K. rosyjski dzieli się na dyecezye t. zw. eparchie, które stanowią okręgi kościelne pod względem administracyjnym i sądowym. Granice eparchij przeważnie schodzą się z granicami gubernij. W r. 1899 w granicach państwa rosyjskiego były 64 eparchie, prócz tego 1 eparchia rosyjska w Ameryce (aleucka) i jedna w Japonii. E-parchie są nawzajem od siebie niezależne i zostają pod bezpośrednim zarządem św. Synodu, z wyjątkiem czterech kaukazkich, zależnych od egzarchy gruzińskiego (ob.). Zarządzający eparchią arcykapłan, t. z w. „eparchialnyj archi-reju, może być metropolitą (tych jest 4-ech), arcybiskupem (nieokreślona liczba) lub biskupem; ale niezależnie od godności duchownej w swej eparchii posiada jednakową władzę. Do składu eparchii należą: kościół katedralny (sobór), biskup-wikary, jako pomocnik archireja, konsystorz, eparchialna rada szkolna, rada dobroczynności dla osób duchownych i ich rodzin, seminaryum duchowne, szkoły duchowne, e-parchialne szkoły żeńskie i czasowe zjazdy duchowieństwa eparchialnego, a wreszcie i akademia duchowna (w 4 eparchiach). Eparchie dzielą się znów na okręgi t. zw. „błagoczyn-niczeskije“ (dekanaty). Podział eparchii na deKanaty i ich ilość zależy od władzy epar-chialnej. Każdy dekanat powinien się składać z 15 — 35 parafij; na czele jego stoi dziekan (błagoczynnyj), a obok niego rada i czasami zjazdy duchowieństwa. Po za zarządem eparchialnym zostają duchowieństwo i cerkwie, należące do ministeryum dworu i wojny, jak i więk sze klasztory t. zw. „stauropygialne“ i Ławry, które są w bezpośredniej zależności od Synodu św. Cerkwi parafialnych w Państwie Rosyj-skiem jest około 37 000, katedralnych (soborów) 720, kaplic i cerkwi przy instytucyach rządowych i społecznych około 2 000. Klasztorów etatowych i nieetatowych, męskich 440, przebywa w nich 8 000 zakonników i 7 500 nowieyuszów; żeńskich — 250 z 7000 mniszek i 17000 nowieyuszek. Duchowieństwo greckie tworzy oddzielny stan w państwie i dzieli się: na świeckie czyli białe i zakonne czyli czarne, reguły św. Bazylego. Celibat obowiązuje tylko zakonników; z nich rekrutują się dygnitarze kościelni (metropolici i biskupi). W hierarchii duchowieństwa świeckiego wyróżnia się cztery stopnie: protopop, protojerej, pop i zwyczajny duchowny. Po nich dopiero idzie reszta służby kościelnej: protodyakon,dyakon,subdyakon, lektorzy, ministr tnci, śpiewacy, dzwonnicy itd. Duchowieństwo podlega sądom biskupim w sprawach kościelnych, w kryminalnych zaś i cywilnych—ogólno-państwowym. Liczba duchowieństwa w Rosyi dochodzi do 70 000 osób, a ze służbą kościelną przeszło 120 000. Sposób rekrutowania duchowieństwa jest następujący: niższe szkoły duchowne dostarczają służby kościelnej, a seminarya—dya-konów i księży; najlepsi uczniowie z semina-ryów wstępują do akademij duchownych (Petersburg, Moskwa, Kijów, Kazań), skąd większość udaje się do klasztoru w oczekiwaniu na u-rzędy ihumenów, archimandrytów, rektorów seminaryum, biskupów-wikarych i biskupów. Na wszystkie te stanowiska wyznacza cesarz; klasztory na początku XIX w. utraciły prawo wyboru zwierzchników; arystokracya zaś utraciła prawo patronatu po zniesieniu poddaństwa.—Duchowieństwo świeckie, a więc całe prawie niższe, znajduje się w położeniu upośle-dzonem i często zupełnie niesłusznie jest przedmiotem lekceważenia i żartów ze strony prasy zagranicznej i rosyjskiej. Większość niższego duchowieństwa pochodzi z warstw biednych i żyje śród ludu, niewiele się różniąc od niego; pop rosyjski jest dobrym ojcem rodziny, często doskonałym pracownikiem na roli i nie żywi żadnych pragnień władzy duchownej czy doczesnej. Trzymany na uboczu przez sceptyczną arystokracyę i spanoszone mieszczaństwo, ksiądz rosyjski spełnia swoje obowiązki bez fanatyzmu, ale i bez zapału. Pamięta te niedawne czasy, kiedy na niego patrzano jak na poddanego, a on sam traktował służbę bożą jak pracę służebną. Arystokracya zwykle siadała do stołu po uprzedniem wysłuchaniu modlitwy, odmawianej przez księdza wiejskiego, który potem do stołu siadał, nie z państwem, lecz ze służbą. Nie rzadko zdarzało się, że duchowny który miał odprawić nabożeństwo, jeżeli spóźnił się lub zjawił w stanie nietrzeźwym, bezpośrednio po odprawieniu mszy otrzymywał 25 rózeg. Jeżeli ksiądz rosyjski obecnie zdobył sobie pewną godność ludzką, tem nie mniej po dawnemu zostaje w biedzie. Ażeby opędzić

najkonieczniejsze swoje potrzeby, ksiądz rosyj- niem tureckiem, zależni byli od patryarchy koński, często obarczony liczną rodziną, zmuszony stantynopolskiego. Dopiero po utworzeniu Księ-jest uciekać się do środków, nielicujących z go- stwa Rumuńskiego (teraz królestwo) w r. 1878 dnością duchowego: sprzedawać świece, narzucać się z posługami religijnemi, wypraszać datki i t. d.: nie cieszy się też należytym szacunkiem śród parafian. Dzieje się to dlatego, że po za kresami państwa, duchowieństwo niższe, najliczniejsze, nie ma pensyi i utrzymuje się jedynie z pracy na roli i zapłaty za posługi religijne. Synod św. dysponuje wprawdzie funduszem 7 milionów rubli, ale ten bywa o-bracany na pensye wyższego duchowieństwa, szkoły duchowne, drukarnie i propagandę. Najbiedniejsze parafie w ostatnich czasach otrzymują zapomogi, ale bardzo nieznaczne, jak to zaznaczają raporty oberprokuratora Synodu św.

powstał autonomiczny K. rumuński, który posiada dwóch niezależnych od siebie naczelników: metropolitę Bukaresztu i metropolitę Jas. Obaj metropolici łącznie z ośmiu biskupami (tylu jest w całym państwie) tworzą Synod św., stanowiący najwyższą władzę duchowną. Biskupi są_ mianowani przez Wielkie Kollegium (Marele Colegiu), złożone z członków Izby, senatu i Synodu św., pod prezydencyą jednego z metropolitów. Parafiami zarządzają proboszcze, zwani popa. Zakony, niegdyś bardzo bogate, były sekularyzowane w połowie XIX w.; o-becnie w posiadaniu klasztorów pozostało zaledwie trochę lasów. Do najgłówniejszych klasztorów należą: Tismana, Polovraci, Cozia i Sinaia na Wo-łoszczyźnie; Varatu Neamtzu, Rîsaa w Mołdawii.— Kościół Nowogrecki (helleński). W roku 1833, po ogłoszeniu niepodległego królestwa Greckiego, utworzył się grecki K. narodowy, niezależny od patryarchy konstantynopolskiego. Na czele jego stoi synod św. w Atenach, pod prezydencyą jedynego w kraju metropolity. Synod składa się z dwóch świeckich osób i pięciu duchownych wyższych, mianowanych przez króla, jako głowę K-a. Uchwały synodu wymagają sankcyi królewskiej. Duchowieństwo jest liczne, dawniej było jeszcze liczniejsze. Wyższych duchownych jest 39-u; z tych: 1 metropolita, 16-u arcybiskupów (w Chalkis, Lamia, Missolunghi, Patra, Tripolis, Sparti, Kalama, Navplion, Korynt i in.), 22 biskupów. Zarówno arcybiskupi jak i biskupi są mianowani przez króla. Klasztorów męskich w roku 1892 było 199 z 1650 mnichami, żeńskich 6 z 250 mniszkami —wszystkie klasztory reguły św. Bazylego. Przed r. 1833, a więc na obszarze mniejszym, było klasztorów 510. Wartość majątków klasztornych obliczają na 30 — 50 mil. drachm. Za panowania Turków w posiadaniu ducho vieństwa znajdowała się r/₄ część gruntów i teraz jeszcze posiada ono wiele majątków ziemskich. W r. 1833 klasztorom odebra

(„Otczet ober-prokurora“ za 1894 — 95, str.

427). Stosunki te jednakże poprawiają się coraz bardziej; na podniesienie poziomu niższego duchowieństwa niemało również wpływa i to, że przestało ono być kastą zamkniętą, w której syn zwykle dziedziczył urząd po ojcu; od

r. 1864 dostęp do stanu duchownego otwarty jest dla wszystkich, a dzieci popów mają prawo do swobodnego wyboru kary ery. Coraz więcej zjawia się księży z powołania i nierzadko znaleźć można między nimi ludzi światłych i humanitarnych.—Liczba ludności wyznania greckiego w państwie Rosyjskim dochodzi do 80 milionów i składa się przeważnie z Wielkorosyan,

no majątki i użyto ich na cele szkolnictwa i kościelne; niższe duchowieństwo, które ma prawo się żenić, jest bardzo licho uposażone, wywiera jednak pomimo bardzo niskiego poziomu umysłowego wielki wpływ na lud; w warstwach wykształceńszych za to nie cieszy się uznaniem. Lud grecki jest fanatycznie przywiązany do swego wyznania, do katolików o wiele większą czuje nienawiść niż do Turków. Literatura. Do K-a G-o wogóle: M. La Qui en

Małorosyan i Białorusinów. Nieustającą troską K-a rosyjskiego była ciągła walka z od-szczepieństwem, prowadzona bądź drogą propagandy, bądź przy pomocy środków represyjnych. Prócz odszczepieńców z XVII w. (roz-kolniki, bezpopowcy), istniejących dotychczas, powstały nowe odłamy w czasach ostatnich (czystiakowszczyna, paschalniki, przeciwnicy chrztu wody i t. d.). Według raportu oberprokuratora Synodu św., z r. 1894—95, liczba wszystkick odszczepieńców dochodzi do 13 milionów. Ci wszyscy jednak pod pewnym względem zbliżają sią do K-a urzędowego i byli tolerowani przez rząd. Oddzielną grupę stanowią t. zw. sekciarze (sektanty), surowo prześladowani przez prawo; niektóre zaledwie sekty na mocy manifestu o tolerancyi religijnej z d.' 16 kwietnia r. 1905 otrzymały prawo swobodnego wyznawania swych zasad religijnych.

chis Chaldaeorum et Nestoriauorum“ (Rzym; 1775, t. 5); J. M. Neale „History of the Eastern Church“ (Londyn 1850, t. 2); F. Mic-klosic i J. Müller „Acta et diplomata

Sekciarze zupełnie zerwali z zasadami K-a G-go, a niekiedy nawet wprost z chrystyaniz-mem, inne znów sekty trzymają się zasad chry-styanizmu ewangelicznego. Do najbardziej rozpowszechnionych w Rosyi sekt należą: moło-kanie (wysiedleni na Kaukaz), duchoborcy (zbli- j „Oriens christianus“ (Paryż 1730 — 40, 3 t.); żeni do doktryny Tołstoja), chłysty, subbotni- ! J. E. Assemani „De Catliolicis seu Patriar-ki i żydowstwujuszczyje, sztundyści (na U-krainie, Wołyniu), chiliaści albo „adwentyści 7-go dnia“, sekta serafimowska (w gub. Pskowskiej). — K. rumuński. Rumuni, jak wszyscy chrześcianie wyznania greckiego pod panowa- graeca Medii Aevi“ (Wiedeń 1860 i nast., t. 3);

* y.

W. Gass „Symbolik der griechischen Kirche“ (Lipsk 1872); N. I. Bars o w „Istoriczeskije ikriticzeskije opyty“ (Petersb. 1879);P. A. Smir-n o w „O prawosławii woobszcze i w czastnosti po otnoszeniu k sławiansk. narodam“(Petersb. 1893). Do K-a bułgarskiego: H o ł u b o w i c z „Bułgarya, jej przeszłość dziejowa i jej obecne narodowe i religijne odrodzenie“ (Kraków 1885); Burin au o w-St oj ano w „Greko-bołgarskaja ras-pija w 60-tych godach“ (Wiestnik Jewropy, r. 1888, JVü 8-9); I. E. Troickij „Cerkownaja storona bołgarskago woprosa“ (Petersb. 1888);

N. Konstantinow „L’église ortodoxe, le schisme et le patriarche de Jérusalem Cyrille“ (Konstantynopol 1873).—Do K-a rossyjskiego: Fiłaret Czerni g owskij „Istorja russkoj cerkwi“ (Moskwa 1860); A. Leroy-Beaulieu „L’empire des Tsars (t. III, la Religion, Paryż 1889); I. Jachontow „Sobranje duchowno-literaturnych trudów“ (t. II art. „O prawosławii rossijskoj cerkwi“, Petersburg 1893i; „Wsie-poddanniejszyje otczety ober-prokurora św. Si-noda za 1890—95“ (Petersburg 1891—8); Iw. P r e o b r ażens kij „Oteczestwennaja cerkow’ po statisticzeskim dannym, 1840—1891“ (Petersburg 1897); J. Pokrowskij „Russkija eparchii w XVI—XIX w. w.“ (Kazań 1887); A. Dobrokłonskij „Rukowodstwo po isto-rji russkoj cerkwi“ (wyd. 4-e, okres synodalny, 1700 — 1890, Moskwa 1893); prócz tego czasopisma kościelne „Cerkownyja Wiedomosti“, „Cerkownyj Wiestnik“ i inne.—Do K-a nowo-greckiego: O’E conom os „Histoire de 1’Eglise de Grèce“ (Ateny 1864).

Kościół konstytucyjny, ob. Rewolucya fr a n eus k a,

Kościół koptyjski, ob. Kop to wie.

Kościół Metodystów. W roku 1729 dwóch młodych studentów wydziału teologicznego w Oksfordzie, bracia, Jan i Karol Wesley, założyli do spółki z jeszcze kilkudziesięciu innymi studentami towarzystwo, którego celem było stosować w życiu codziennetn przepisy e-wangelii. Ich ascetyczny tryb życia i ścisłość, z jaką spełniali rozliczne praktyki religijne, ściągnęły na nich pogardliwe miano Metodystów. Z tego grona wyszło przebudzenie ducha religijnego w Anglii w XVIII w. Wkrótce grono to zjednało sobie zapalonych zwolenników, między którymi Jerzy Whitefleld (1732) odznaczył się wielką gorliwością i świetną wymową. Do spółki z Jerzem Wesley, właściwym twórcą grupy, podjął on szerzenie prawd ewangelicznych wśród wszystkich warstw społeczeństwa, nie wyłączając najbardziej niewierzących. Płomienne słowa obydwóch apostołów znalazły oddźwięk w całej Anglii i po za nią w koloniach amerykańskich. W r. 1735 Wesley udał się do Georgii, dokąd wkrótce przybył i Whitefleld. Po kilku latach opuścili tę kolonię, pewui, że icli posiew wkrótce wyda obfity plon, Wesley r. 1738, a Whitefleld roku 1739. Podróż ta miała doniosły wpływ na dalszą działalność Wesley’a. Jako wyznawca K-a anglikańskiego dotychczas przyjmował on bez zastrzeżeń wszystkie dogmaty i przepisy tego K-a. Teraz następuje zmiana. W części wpływa na nią własne doświadczenie, a w części zetknięcie się z emigrantami morawskimi, których wiara mistyczna- na uiego oddziałała- Pod wpływem tego wszystkiego Wesley zwraca coraz bardziej uwagę na wewnętrzne odrodzenie i na poznanie Boga przez serce ludzkie drogą intui-cyi, a nie gotowych reguł. Po powrocie wchodzi w bliższe stosunki z Böhlerem, pastorem gminy morawskiej w Londynie; ten bardziej jeszcze utwierdził go w nowych pojęciach. 0-koliczuości zresztą zewnętrzne również sprzyjały zbliżeniu się Metodystów do braci morawskich. Na początku swej karyery apostolskiej Wesley i Whitefleld doznali ze strony duchowieństwa anglikańskiego wiele zachęty i pomocy; lecz wobec wciąż rosnącego powodzenia dawne u-czucia sympatyi zamieniły się w niechęć lub wprost w nienawiść. Pastorowie zaczęli im odmawiać K-ów do kazań. Z konieczności Wesley i Whitefleld. musieli się kontentować salami zebrań Braci morawskich. Trwało to jednak niedługo; wkrótce rozpoczęli wygłaszać kazania pod gołem niebem w Kiugswood, w pobliżu Bristolu, i w Moorfield, niedaleko Londynu, gdzie liczba słuchaczów dochodziła do 30 tysięcy. Pomimo widocznej niechęci duchowieństwa anglikańskiego Wesley nie zrywał z K-em, natomiast prędko bardzo zerwał stosunki z Braćmi morawskimi; nastąpiło to już w końcu drugiego roku. Wesley, jako człowiek czynu prze-dewszystkiem, nie mógł się całkowicie zamknąć w ramach mistycznego kwietyzmu, co stanowiło główną podstawę wiary Braci morawskich, jako uczniów Zinzendorffa. Zbyt wygórowana doktryna „o spokoju w Bogu“ była głównym zarzutem, skierowanym w stronę Braci morawskich; zarzucał im też ich antinomizm. Wtedy właśnie, r. 1739, Wesley przedsięwziął organizować niezależne towarzystwa miejscowe, z których później wyłonił się K. Metodystów. Ale zaledwie przystąpił do wykonania swego planu, związek duchowy, który istniał dotychczas między nim a Whitefieldem, nagle został zerwany. W r. 1741 doktryna „grzechu i łaski“ rozdzieliła Metodystów nagdwa obozy. Wesley przyjął szeroką zasadę Aiminiusa, potępioną przez synod w Dordrechcie r. 1618; Whitefleld stanął w obronie zasad kalwińskich. Ten rozdział uczynił Wesleya wyłącznym prze-wódcą Metodystów. Bardziej jeszcze zasługuje on na to miano ze względu na pracę koło orgauizacyi nowego K-a.—W r. 1743 pojawiły się, ułożone przez Jana i Karola Wesleyów, „Zasady zborów zjednoczonych; w nich wyrażony jest pogląd na wiernych z punktu widzenia jednostkowego i zbiorowego. Wszyscy łącznie tworzą Towarzystwo; ono zaś rozpada się na klasy, jako poddziały, oznaczone mianem okręgów. Na czele klas stoją świeccy przełożeni, leaderzy albo asystenci, którzy utwierdzają zwolenników w wierze i kierują kultem, z wyjątkiem udzielania sakramentów i komunii. Ci przełożeni mają podwładnych t. zw. helpers. Do szeregów wierzących wchodzą jeszcze t. z w. bands, mężczyźni i kobiety żyjące w separacyi małżeńskiej lub nie-poślubieni. Czlonkowic'rozmaitych tycłUgrup są obowiązani przyjmować u siebie w domu współ-wierzących i w razie potrzeby wspierać ich inateryalnie. Każde towarzystwo ma swoją radę dyscyplinarną, złożoną ze zgromadzenia leaderów. Jednocześnie Wesley zaprowadził kaznodziejów, którzy obowiązani byli odwiedzać zbory i kazać; dłużej niż trzy lata nie wolno im było zostawać na jednem miejscu. Ci kaznodzieje spełniali obowiązki pastorów, z wyjątkiem udzielania sakramentów — co bracia Wesley zachowali dla siebie od samego początku we wszystkich zborach. Wierni mogli przyjąć komunię od pastorów anglikańskich, o ile ze względu na oddalenie lub z innego jakiego powodu bracia Wesley nie mogli przybyć na ich zgromadzenie. Władze kościelne zbyt często jednak nie dopuszczały Metodystów do stołu Pańskiego i to skłoniło Wesley’a, że pastorów swoich obdarzył całkowitą władzą kapłańską. Od tej chwili właśnie istnieje odrębny K. Metodystów, bo wtedy dopiero zgromadzenia wiernych zerwały wszelkie wzięły, łączące je z K-em anglikańskim. Organizacya K-a metodystów była ostatecznie wykończona r. 1744, kiedy zostały ustanowione doroczne konferencye. W skład ich wchodziło stu kaznodziejów, mianowanych bezpośrednio przez Wesleya (the legal hundred); zadaniem ich było roztrząsać kwestye ogólne, Dopóki żył Wesley, wnioski zebranych były poddawane jego osobistej aprobacie. Ale od śmierci założyciela (1791) konferencya, która mianowała swych członków w razie ich ubywania, stała się najwyższą władzą wszystkich zborów; ona delegowała w pewnych wypadkach swoich pełnomocników do komitetów miejscowych.—A m e r y k a zbyt była odległa, by mogła zostawać w sferze bezpośredniego działania duchowego i kapłańskiego Wesleya. Wierni tamtejsi tembar-dziej byli wystawieni na niemożność przyjmowania komunii, że K. anglikański w tych latach walki o niepodległość nie cieszył się sym-patyą ludności. Wobec tego Wesley tam ustanowił biskupa; godność tę powierzył doktorowi Coke, który stał się przewódcą moralnym zborów wesleyowskich w Nowym Świecie. Coke przy pomocy Asbury’ego założył r. 1784 epis-kopalny K. Metodystów w Ameryce, który obecnie znajduje się w stanie kwitnącym. Szczegóły organizacyi wewnętrznej tego K-a są wzorowane na zasadach wyłożonych wyżej. W A-meryce przedewszystkiem t. zw. Przebudzę-nie religijne [Revivals), które jest wszyst-kiem dla Metodystów, doszło do najwyższego stopnia rozwoju. Urządzanie t. zw. Love Fea-stes czyli agap (wieczerzej pierwszych chrze-ścian pożywane w towarzystwie), praktykowanych w K-e pierwotnym, doprowadziło do in-stytucyi camp-meetings. Polega ona na tem, że wierni, zebrani w wielkich masach w miejscowościach odludnych, jak lasy lub- stepy puste, oddają się praktykom religijnym bez przerwy w ciągu dłuższego czasu. Po śpiewach religijnych i modlitwach następują napomnienia i nawoływanie do skruchy. Spowiedź publiczna, w czasie której płaczą obecni, i okrzyki radości ich, jeżeli grzesznik odczuł łaskę—są to zjawiska bardzo częste podczas tych licznych zebrań. Chociaż większość Metodystów amerykańskich pozostała wierną u-rządzeniom episkopalnym, zdarzają się tutaj Metodyści kongregacyjni, którzy przeciwni są cen-tralizacyi kościelnej.—W Szkocyi K. Metodystów był zorganizowany w r. 1785 przez Wes-ley’a. Dla tych samych względów co i w A-meryce był zmuszony Wesley i tutaj powierzyć kaznodziejom udzielanie sakramentów. Konieczność coraz bardziej rozszerzała jwładzę kaznodziejów. Powoli to, co było stosowane w Anglii jako wyjątek, stało się wszędzie regułą. Kaznodzieje są obecnie rzeczywistymi pastorami, pełniącymi wszystkie obowiązki kapłańskie.—Z punktu widzenia doktryny zaznaczyć należy, że teologia wesleyowska jest najściślej ewangeliczną. Jeżeli upiera się przy grzechu pierworodnym, to odrzuca krańcowe doktryny Kalwina o przeznaczeniu i łasce. Zbawienie przez wiarę, odkupienie powszechne przez mękę Chrystusa, który poniósł śmierć dla wszystkich ludzi, obecność Ducha Świętego w świadomości ludzkiej—to są zasady, na których wspiera się nauka Wesleya. Lubił on je formułować krótko w następujący sposób: zbawienie bezpośrednie, wolne i zupełne [Apresent, free and full salvation).—Liczba wyznawców K-a M-stów podług Wesleyan Methodist Calendar na r. 1891 przedstawia się w następujący sposób: Wielka Brytania i misye z wyłączeniem Kanady: Metodyści we-sleyowscy: 3 517 ministrów (pastorów), 760 098 członków; metodyści Nowego Związku: 202 ministrów, 35 775 członków, Metodystów pierwotnych: 1 049 ministrów, 193 658 członków; K-y M-stów zjednoczonych wolnych: 417 ministrów, 85 461 członków; ehrześcian biblijnych: 271 ministrów 32 335 członków; Metodystów niezależnych: 335 ministrów, 6 666 członków, Unia wesleyowska reformowana: 19 ministrów, 8 096 członków—co czyni razem dla Wielkiej Brytanii 5 810 ministrów, 1 122 089 członków. Stany Zjednoczone i misye: K-y episko-palne: 27 938 ministrów, 4 572 177 członków; K-y nieepiskopalne: 4 072 ministrów, 201 264: członków—razem w Stanach Zjednoczonych

32 010 ministrów, 4 773 441 członków. Kja nada: 1 588 ministrów, 227 034 członków. Ogółem wszystkich Metodystów rozmaitych odcieni jest: 39 408 ministrów, 6122 564 członków. Wobec tego jednak, że K. M-ów jest prze-dewszystkiem propagatorskim, a mniej ściśle zorganizowaną instytucyą, należy podaną wyżej liczbę przynajmniej w trójnasób powiększyć, aby otrzymać właściwą ilość zwolenników Metodyzmu—co w danym razie wyniesie około 20000000.—Źródła: Smith „Histoire du Méthodisme“ (Londyn 1857 62), Bangs „Histoire du Méthodisme américain“ (New- York 1839—1841); Ch. de-R é m u s at „Wesley et le Méthodisme“ (w „Revue des Deux Mondes“, d. 15 stycznia r. 1870); Math. L eli è vr e „John Wesley“ (Paryż 1891).

cech grzędowych; domagali się, aby poszczególne gminy kościelne były rządzone przez presby-terye, a cały K. przez synod presbyteryj. Pewien odłam Presbyteryanów pragnął nawet, aby gmina tworzyła samodzielny zarząd kościelny. Byli to tak zw. Ultras, Browniści, później przezwani Kongregacyonistami albo N i e z a 1 e ż ny m i(Independents). Elżbieta w końcu panowania zostawiła Presbyteryanów w spokoju; za Jakóba I i Karola I rozpoczęły się hanowo prześladowania. Absoluty stycznie nastrojeni Stuartowie prześladowali Presbyteryanów nawet w ich ojczyźnie, czego poprzednicy nie czynili. Narzucono im przemocą biskupów anglikańskich i obrzędy religijne. W Anglii zaczęto niechętnie patrzeć na postępowanie rządu, gdyż obawiano się, że ono utoruje drogę powrotowi katolicyzmu. Rzeź protestantów w Irlandyi r. 1641 przypisywano królowi. W kraju rozpoczęło się wrzenie, a kiedy zebrał się parlament, złożony w większej części z Presbyteryanów, wybuchło powstanie przeciw królowi. Podczas tego został zwołany przez parlament do Westminsteru synod (1643—48, później 1652), złożony z angielskich i szkockich Presbyteryanów. Ułożone wtedy wyznanie wiary (1645) stało się podstawą istniejącego w Szkocyi Wyznania West-minsterskiego. Dopóki Kromwel był u steru, przewagę mieli nawet Niezależni; ale,po śmierci protektora i powrocie Karola H w Anglii i Szkocyi został przywrócony w pełni K.' episko-palny. Wyszło nowe prawo w r. 1662, na mocy którego 2 000 nonkonformistycznych kaznodziejów jednego dnia było pozbawionych urzędu. Edykt tolerancyjny z r. 1672 nie przyniósł zmian, gdyż uchwała parlamentu w r. 1673 nakazywała usuwać z urzędów publicznych tych wszystkich, którzy nie uznawali króla za zwierzchnika K-a i nie przyjmowali Wieczerzy Pańskiej podług obrzędów anglikańskich. Tysiące presbyteryanów za panowania Karola II wtrącono do więzienia; wielu wobec tego wyemigrowało do kolonij amerykańskich i tam założyli presbyte-ryańskie gminy kościelne. Dopiero w r. 1689 edykt tolerancyjny pozwolił na przebywanie w Anglii i swobodne wyznawanie religii Dis-senterom, ale pod warunkiem, że będą składali dziesięciny K-wi państwowemu. W r. 1691 nastąpiło połączenie duchowieństwa presbyteryań-skiego i kongregacyonalistycznego. W czasach późniejszych K. P. zdobył sobie więcej jeszcze swobód; ale za to presbyteryanie w części wyrzekli się dawnego ascetyzmu, a nawet pewien odłam połączył się z K-em anglikańskim; inni znów zbliżyli się do doktryny arininiańskiej, a nawet i do unitaryańskiej. W innych krajach podzielili się presbyteryanie na liczne małe grupy, różniące się niewiele od siebie. W samych tylko Stanach Zjednoczonych było wr. 1889—1 136 765 presbyteryanów, podzielonych na 9 sekt; do tego rozłamu wiele przyczyniła

x-y.

Kościół presbyteryański. Wyznawcy K-a P-go, rozproszeni w posiadłościach W. Brytanii i Stanach Zjednoczonych w sprawach religijnych kierują się zasadami Kalwina. Na początku ruchu reformacyjnego w Anglii wielu zwolenników reforinacyi z powodu prześladowania udało się do Genewy, Ziirychu, Strassbur-ga, gdzie zapoznali się z presbyteryańskiemi urządzeniami K-nemi. W Szkocyi znalazł się niebawem wybitny wódz nowego ruchu religijnego w osobie Johna Knoxa (ob.). Elżbieta zaraz po wstąpieniu na tron pozwoliła Presby-teryanom powrócić do Anglii; wtedy zajęli jako Purytanie (ob.) nieprzejednane stanowisko wobec K-a anglikańskiego. Działalność swoją rozwinęli głównie w gminach, na nich bowiem polegać miała reforma K-a, według Presby-teiyanów. Na mocy rozporządzenia z r. 1559 i 1563 byli ostatecznie usunięci z K-a urzędowego w r. 1567. Wtedy część ich uległa nowym prawom; dla przeciwstawienia się im Presbyteryanie nazwali się Nonkonformistami, a później Dissenterami. Zarówno ci jak wogóle wszyscy przeciwnicy anglikańskiego episkopalnego K-a byli prześladowani jako przestępcy polityczni. W r. 1583 rząd wyznaczył komisyę K-ą rodzaj Inkwizycyi protestanckiej, która w okrutny sposób znęcała się nad Presbyteryanami; prawo zaś z r. 1592 stanowiło, że każdy 17-ni młodzieniec, zostający w stosunkach z Presbyteryanami, będzie wtrącony do "więzienia, a w pewnych wypadkach nawet skazany na śmierć. Te środki nietylko nie złamały oporu, lecz przeciwnie bardziej jeszcze rozwinęły zaciętość w Dissen-terach. Kaznodzieja Flied założył w r. 1572 w Vandsworth, niedaleko Londynu, pierwszą presbyteryańską gminę K-ną z 11 wyznawcami. Podobne gminy powstawały w innych miejscowościach Anglii i jeszcze za panowania Elżbiety K. P-ski liczył 100 000 wyznawców.

Presbyteryanie głosili, że wszyscy duchowni powinni być równi, żądali więc zniesienia hierarchii duchownej; dalej żądali oddzielenia K-a od państwa, aby nie nosił na sobie żadnych * się sprawa niewolnictwa. Z przytoczonych dzie

x-y.

jów K-a P-go widać, że cech odrębnego K-a posiada on niewiele, że pod względem dogmatycznym idzie śladami Kalwina i że istota jego tkwi w samoistnem pojęciu, nie doktryny, lecz organizacyi kościelnej. I rzeczywiście najcharakterystyczniejsze rysy K-a P-go polegają: 1) na wyemancypowaniu się z pod wpływów państwa; 2) zniesieniu biskupów; 3) udziale ludzi świeckich w zarządzie K-a. Tem się różni K. P-ki od katolicyzmu i tych wyznań protestanckich, które zachowały biskupów i powagę ich opierają na t. zw. sukcesyi apostolskiej. Wymienione rysy właściwe są jednak i Kongregacyonalistom. Różnica istotna między K-mi P-mi a Kongregacyonalistami polega na tem, że ci uważają gminę za autonomiczny, niezależny K., gdy tymczasem K-y p-e uznają potrzebę zależności i dążą do hierarchii centralistycznej. K. P. wyróżnia parafię, pres-byteryę, konsystorz, kolegium, synody poszczególne i powszechne. Te coraz wyższe i roz-leglejsze, pod względem obszaru, ilości wyznawców i powagi, instytucye mają na celu wytworzenie wspólnej jurysdykcyi dla wszystkich K-ów danego kraju i jednego wyznania wiary dla K-ów całego świata. Synod presby-teryanów, zwołany do Dordrechtu, miał rze-■ czy wiście pozory jakiejś powszechności kalwińskiej. Organizacya presbyteryańska stosowana jest w wielu K-ach. Istnieje ona w K-e szkockim (ob.), Metodystów (ob.), w K-e augsburskim we Francyi, na mocy prawa z d. 1 sierpnia r. 1879, i innych. Wobec tego, że organizacya presbyteryańska w najrozmaitszych odmianach występuje nietylko w K-ach, nazywających się P-imi, należy na presbyteryanizm patrzeć przedewszystkiem jako na pewien system organizacyi i rządów kościelnych niezależnie od strony dogmatycznej i obrzędowej.— Por. Hetherington „The history of the Westminster Assembly“ (Edynburg 1878, wyd.

4-e); Weingarten „Die Revolutionskirchen Englands“ (Lipsk 1868); Sk eats „History of the Free Churches of England“ (Londyn 1869, wyd. 2-e); Gillet „History of the Presbyterian church in the United States“ (Filadelfia 1875, wyd. 2-e); Briggs „American Presbyterianism, its origin and growth“ (New-York

1885); Drysdale „History of the presbyte-rians in England“ (Londyn 1889).

Kościół szkocki. Pisma Lutra przedostały się do Szkocyi koło r. 1525. Zasady Re-formacyi bardzo energicznie krzewił młody Patrick Hamilton, pochodzący z rodziny hrabiów Arran; zginął on na stosie w r. 1527, mając zaledwie 24 lata. Kardynał Beaton pragnął przez podobne straszne represalia stłumić postępy protestantyzmu. Kiedy r. 1546 zginął Wishart, cierpliwość ludu wyczerpała się. Wkrótce potem kardynał został zamordowany. W następnych latach zawrzała gwałtowna walka między protestantami, podtrzymywanymi przez

lud i część szlachty, a kościołem, popieranym przez koronę. Wtedy występuje, na widownię Jan Knox, właściwy organizator stronnictwa protestanckiego w Szkocyi. Z jego namowy szlachta protestancka stworzyła silną ligę, pod nazwą „The Lords of the congregation“, która wkrótce opanowała cały kraj. Pod jej wpływem parlament r. 1560 zabronił wykonywania praktyk religii katolickiej; d. 17 lipca było uroczyście przyjęte wyznanie wiary (Confessio Scotica); opiera się ono na głównych zasadach Instytucyi chrześciańskiej Kalwina i w przeważnej części jest dziełem Knoxa. W kilka miesięcy później odbyło pierwsze ogólne zgromadzenie K-aP-o i zajęło się głównie ułożeniem Księgi dyscyplinarnej, w której zostały poruszone wszystkie sprawy dotyczące organizacyi poszczególnych kongregacyj. Druga księga dyscyplinarna pojawiła się dopiero r. 1578, również jako wynik uchwał ogólnego zgromadzenia K-a. Jest ona uzupełnieniem pierwszej i ma przede-wszystkiem na względzie uregulowanie stosunku między zborami (kongregacyami) a wyższe-mi dykasteryami kościelnemi. Główna zasada systemu presbyteryańskiego, który ma przewagę w Szkocyi, polega na zarządzie kościoła przez ministrów (pastorów) i starszych, obranych przez wiernych. Wszystkie ważne sprawy rozstrzygają cztery trybunały czyli dyka-sterye kościelne: 1) rada presbyteryalna albo làrk-session, 2) konsystorz czyli presbytery, 3) synod prowincyonalny, 4) zgromadzenie ogólne. W każdej z dekasteryj prezyduje rozjemca, wybrany przez kolegów. Ministrowie są obieralni. Można odwołać się od postanowień dykasteryj do zgromadzenia ogólnego, którego uchwały są już nieodwołalne.—W drugiej połowie XVI w. protestantyzm, broniony przez Knoxa za panowania Maryi Stuart i przez Andrzeja Malville za Jakóba VI, czyni wciąż nowe postępy. Po śmierci Maryi Stuart, chociaż między Anglią i Szkocyą panują stosunki wrogie, obydwa kraje zbliżają się jednak ku sobie na punkcie utwierdzenia protestantyzmu. Kiedy zdawało się, że nastaje epoka pokoju wewnętrznego, wstępuje na tron Jakób VI (1603). Król narzuca protestantom szkockim liturgię anglikańską i naraża się przez to swoim poddanym. Przesbyteryanie podnoszą rokosz przeciwko partyi prałatów; zobowiązują się przez „Solemn league and Covenant“ (1638) wytępić swoich przeciwników i przyczynić się wspólnie z członkami parlamentu angielskiego do założenia rzeczypospolitej i protektoratu Cromwella. Ich tryumf był zwycięstwem ich kościoła. Uzupełniają wtedy organizacyę swego wyznania i znoszą prawo, które przywłaszczyli sobie panowie i na mocy którego mianowali pastorów. Wtedy też przyjęli wyznanie wiary Westminsterskie , jeszcze surowsze niż Knoxa. Podczas restauracyi Stuartów r. 1660, biskupi uzyskali z powrotem swoje przy-

x-y.

wileje; zaczyna się gwałtowne prześladowanie presbyteryan; trwało ono lat 28, tj. za panowania Karola II i Jakóba II. Z radością też powitali presbyteryanie rewolucyę, która pozbawiła tronu Jakóba II. Jedną z pierwszych uchwał parlamentu, który powołał na tron Wilhelma III Orańskiego, było przywrócenie praw pre-sbyteryanom w Szkocyi r. 1690.—Zamiast ataków zzewnątrz nastały teraz ciężkie walki wewnętrzne, między zborami a panami feodalny-mi, w sprawie patronatu. Za panowania Wilhelma III zbory nie doznawały ucisku ze strony panów feodalnych i rządziły się same podług swej woli. Ale od czasu jak unia między Anglią i Szkocyą została ostatecznie dokonana (1707), znów przywrócono patronat magnacki, który już poszedł w niepamięć. Rząd angielski umyślnie użył tego środka, by zjednać sobie szlachtę szkocką. W kilka lat później, kiedy partya torysów, reprezentowana przez Harleya i Bolingbroke’a, doszła do władzy, natychmiast potwierdziła dawne przywileje magnatów. Kościół szkocki wówczas został podzielony na dwa obozy: 1) umiarkowani, zwolennicy zależności, obojętni na punkcie doktryn, skłonni do uczynienia z kościoła insty-tucyi państwowej; 2) ewangeliści, zdecydowani presbyteryauie, wyznawcy pierwotnych trądycyj, wrogo usposobieni dla wszelkiej zależności K-a. Taki był stan wewnętrzny kościoła w XVIII w. Organizacya presbyteryań-ska była całkowicie zburzona; wobec jawnego pogwałcenia praw własnych, wielu wiernych porzuca kościół i zakłada nowe zbory, w których obierają sobie sami pastorów. Pierwsza z takich gmin dyssydenckich była utworzona r. 1733 przez Ebenezera Erskine’a, pastora ze Sterling, i figurowała pod nazwą „Associate Synod“. Ci seperatyści (seeeders), do których niebawem przyłączyli się trzej inni pastorowie: Wilson, Mancrieff, Fisher, napadali na kościół ze względów dwojakich, z punktu widzenia doktryny i dyscypliny. Przykład ich podziałał na innych. W r. 1761 niewielka grupa wiernych połączyła się z pastorem Tomaszem Gillespie, który był usunięty przez zgromadzenie ogólne za to, że wzdragał się przyjąć urzędnika narzuconego zborowi na mocy patronatu. Ta grupa utworzyła „Presbytery of relief“ czyli kościół wyzwolenia. Pomimo rozłamu, jaki nastąpił w „Associate Synod“ r. 1747, z powodu kwestyi składania przysięgi w sprawach politycznych (grupy : burghers i antiburyhers), dwie potężne gminy dyssydenc-kie, założone przez Erskine’a i Gillespie’a przez długie lata znajdowały się w stanie kwitnącym. Wspólne wyznanie wiary i takie samo stanowisko wobec K-a Sz-ego musiało wcześniej czy później doprowadzić do zbliżenia. W r. 1847 połączyły się one razem pod nazwą „Synod of united original seeeders“ czyli Zjednoczony kościół presbyteryański. Tymczasem K.

Wielka Euoykl Powłi. llustr. Zesz. 309a. Tom XXXIX.

Sz. zostawał ciągle w stosunku zależności od magnatów. Skargi zborów z tego powodu stawały się córa.’? liczniejszemi i gwałtowniejszemu Zgromadzenie ogólne kościołów r. 1834 widziało się zniewolonem do u dzielenia wiernym prawa veto przeciwko instalacyi pastorów, którzy nie posiadali ich zaufania. Ale kiedy spór ten został wniesiony przed forum trybunałów, o-świadczyły się one przeciw zborom i stanęły po stronie magnatów. Ta uchwała trybunałów wywołała oburzenie powszechne. Tomasz Chalmers, prezydujący zgromadzenia, stanął na czele niezadowolonych. Odłączył się od K-a Sz-go, a za nim poszło czterystu siedemdziesięciu pastorów; separatyści utworzyli Kościół wolny d. 18 marca 1843 r. Od tej chwili do K-a Sz-go należy zaledwie mniejszość mieszkańców kraju. Związek K-a Sz-go z państwem okazał się dla niego w skutkach fatalnym. Zniesienie patronatu w r. 1874 było walnym tryumfem partyi ewangelistów; tak więc w tej długiej walce zborów z patronami, zwycięstwo zostało po stronie zborów. L i t e r a t u r a: John Knox „History of religion within the realm of Scotland“ (1572); W. Hanna „Memoirs of Chalmers by his son-in-law“ (1849-52); Merle de Aubigné „Trois siècles de lutte en Ecosse“ (1850); Lorimer „J. K. and the Church of Engl*“ (Londyn 1875).

Kościół unicki, ob. K. or m i a ń s k i, K. grecki (bułgarski, rumuński), Polska, Unici.

Kościół unijny pruski, ob. Ewangelicki Kościół.

Kościół apolityka (Kościół a państw o). Termin ten oznacza stosunek kościoła względem państwa i odwrotnie, czyli: ]-o politykę kościoła, tj. działalność, skierowaną ku osiągnieniu pewnych celów, jakie sobie kościół zakreśla w stosunku do społeczeństwa i państwa, oraz 2-o politykę państwa względem kościoła lub istniejących w nim kościołów. Współczesna nauka społeczna wypowiedziała się już w tej kwestyi—stosunku kościoła do państwa—jasno i otwarcie: stosunek powinien być oparty na zupełnej tolerancyi względem wszystkich kościołów, nieprotegowa-niu i nieprześladowaniu żadnego z nich przez państwo. Kościół zgodnie z naturą swą ma być wolną asocyacyą (ob.) prywatną jednostek, zespolonych węzłem jednego wyznania, a, co zatem idzie, wspólnością potrzeb duchowych— ideałów etycznych, społecznych i politycznych. Państwo winno traktować go jako taką aso-cyacyę, narówni z innemi wolnemi stowarzyszeniami o charakterze ideologicznym, nie prześladować, o ile działalność jego nie sprzeciwia się zasadniczym prawom, ale i nie protegować. Polityka indyf erenty zmu (ob.) jest z punktu widzenia dzisiejszej nauki jedyną normalną formą stosunku państw? względem kościoła, formą, której domaga się uznana dziś

powszechnie zasada swobody sumienia (ob.) i wolności wyznaniowej (ob.) oraz właściwe pojmowanie interesów kościoła i państwa. Pomimo to w praktyce działo się i dzieje po większej części inaczej. Kościół stanowi pewną, niekiedy dość znaczną, siłę społeczną, posiadającą własną organizacyę, własne interesy materyal-ne i własne potrzeby ideologiczne, do zaspokojenia których dąży przy pomocy środków walki grupowej. Szuka on niekiedy sam poparcia państwa w walce z wrogiemi sobie grupami społecznemi, niekiedy występuje przeciw państwu. Państwo natomiast bądź popiera ten lub ów kościół, o ile cele kościelne odpowiadają celom państwowym, bądź, jeżeli rzecz ma się odwrotnie, prześladuje go i uciska. W rzeczywistości więc stosunek wzajemny między państwem a kościołem przybierać może formę trojaką: l-o kościół odmawia państwu racyi bytu lub piętnuje istniejący ustrój państwowy; państwo stara się zwalczyć kościół, uciska go i prześladuje; w takich razach samo należenie do kościoła uważane jest za przestępstwo kryminalne i karane sądownie; kościół poczytuje się wówczas za nielegalne stowarzyszenie tajne, któremu państwo odmawia prawa egzystencyi. W takim stanie znajdował się buddyzm w początkach swego rozwoju, prześladowany przez państwo bramińskie w Indyach (ob. Indye, Buddhaizm, Bramini, Brami-nizm); w takim samym stanie było chrześciań-stwo (ob.) w ciągu 2Y₂ pierwszych wieków swego istnienia w państwie rzymskiem (do r.

siłę, a nadto dającej pomoc państwową jego działalności. Z drugiej strony państwo, widząc niekiedy wpływ kościoła na społeczeństwo i pojmując doniosłość tego wpływu, usiłuje zjednać sobie kościół, poddać go swej władzy i używać jako narzędzia do osiągania własnych celów. Takie poszukiwanie się wzajemne, przyczem każda strona dąży do urzeczywistnienia jedynie swoich własnych zamysłów, działa we własnym interesie, wyradza głuchą walkę, w której obie strony walczące uznają się nawzajem i, nie dążąc do zagłady zupełnej przeciwnika, usiłują tylko zająć stanowisko dominujące. Niekiedy kościół okazuje się tak silnym, że bierze górę nad państwem, rządzi przez państwo i za jego pośrednictwem życiem zbiorowem kieruje. Niekiedy znów państwo osiąga całkowitą władzę nad kościołem, zlewa się z nim w jedną całość polityczną, tworząc sobie z kościoła instytucyę urzędniczą, powolne narzędzie, przy pomocy którego oddziaływa na społeczeństwo; takiem narzędziem w ręku państwa, w któ-rem istuieje obok siebie wiele wyznań, jest zazwyczaj jeden lub kilka protegowanych i popieranych kościołów; przy pomocy tych kościołów państwowych lub urzędowych prześladuje ono wszystkie pozostałe, albo też toleruje je, tj. cierpi. Zupełne panowanie kościoła nad państwem, pochłonięcie drugiego przez pierwszy miało miejsce u Żydów, w Egipcie i w bra-mińskiem państwie w Indyach starożytnych. Odwrotny stosunek: panowanie państwa nad kościołem—widzimy w Rzymie pogańskim w e-Wprawdzie opowieści o prześladowa- pocę rzeczypospolitej, w Cesarstwie Bizantyń-

skiem itd. Prócz tych dwóch biegunów, pun- ' któw krańcowych—poddaństwa kościoła i nod-daństwa państwa—istnieje cały długi szereg szczebli przejściowych. Wszystkie te szczeble przeszły w rozwoju swym państwa Europy Nowożytnej w stosunku do kościołów chrześciań-skich, począwszy od w. IV. —Od chwili ogłoszenia Edyktu Medyolańskiego (ob. Konstantyn Wielki) w r. 313 kościół chrześciański jął starać się o narzucenie Wschodniemu państwu rzymskiemu swych praw i zdobycie wpływu na działalność urzędników cesarskich, a nawet samych cesarzów; wtrącał się do administra-cyi państwowej, kontrolował ją, wychodząc z zasady, że każdy chrześciauin, czy to zwykły poddany, czy urzędnik, czy panujący, obowiązany jest słuchać kościoła chrześciańskiego, jako swej zwierzchności bezpośredniej. Rezultatem tych usiłowań był fakt, że kościół szybko stał się w Cesarstwie Wschodniein częścią składową państwa, instytucyą państwową i w tym charakterze został hojnie wyposażony w przywileje wszelkiego rodzaju pod względem materyalnym

300).

niach (ob.) chrześcian za cesarstwa są w znacznej mierze przesadzone: prześladowania nigdy nie były powszechne, zawsze dotyczyły tylko pewnych miejscowości i pewnych poje-dyńczych osób. Ale stosunek cesarzy rzymskich do kościoła chrześciańskiego był zawsze wrogi. Za panowania najłagodniejszych rządów władze musiały udawać, że nie wiedzą o istnieniu kościoła chrześciańskiego, w przeciwnym bowiem razie nie wolno im było go tolerować.

Że tak naprężony stosunek między kościołem a państwem szkodzić musi zawsze zarówno jednej jak drugiej stronie, można chyba uważać za rzecz dowiedzioną; dzięki prześladowaniom kościół chrześciański w Rzymie jął tworzyć niby państwo w państwie: posiadał własną organizacyę, własne prawo, własne sądownictwo, któremu podlegali wszyscy wierni, — a wszystko to było jak najzupełniej sprzeczne z orga-nizacyą, prawem i sądownictwem państwowem.

Państwo ponosiło przez to i materyalną (w ludziach i pieniądzach), i moralną stratę, kościół zaś, czyli wszyscy doń należący cierpieli u-cisk prześladowań i wszystkie następstwa wy- i niemateryalnym; otrzymał silną, spoistą or-jęcia z pod prawa. — 2-o kościół, chcąc skute- ganizacyę, prawo nietykalności kleru i naby-czniej i łatwiej osiągać swoje cele, szuka o- wania oraz posiadania dóbr ziemskich, prawo pieki państwa, mogącej zapewnić mu znaczne głoszenia nauki, sankcyę odrębnego sądowni-środki materyalne i w ten sposób wzmódz jego ¹ etwa kościelnego, prawo prześladowania pogau,

heretyków i odstępców. Państwo z kolei nabrało również kościelnego charakteru i już Konstantyn Wielki tytułował się biskupem postronnym lub powszechnym, uważał się za zwierzchnika kościoła, posiadającego ius circa sacra, brał udział w rozważaniu kwestyj religijnych na soborze w Nicei (ob. Sobory) i zatwierdził potępienie aryanizmu (ob.); następcy postępowali jego śladem. Kościół i państwo zlały się stopniowo w jeden organizm, a cesarz był i zwierzchnikiem państwa, i głową kościoła na ziemk, władze duchowne posiadały rozległe pełnomocnictwa sądowe i administracyjne; władze cywilne obowiązane były czuwać nad wykonywaniem przepisów kościelnych; duchowieństwo wywierało wpływ na obsadzanie najważniejszych urzędów państwowych. Przewaga znajdowała się tutaj po stronie państwa: jego zwierzchnik był głową kościoła, i stosunek taki po dziś dzień zachował się.w kościele greckim (ob.). Już w państwie wschodniem wzajemne oddziaływanie na siebie elementów kościelnego i państwowego sprowadziło skutki fatalne: prześladowanie heretyków; pozbawianie ich praw politycznych, obrazoburstwo itd.—Na Zachodzie przez czas jakiś (do X w. włącznie) panowały podobne stosunki między państwem a kościołem. Cesarze frankońscy, później niemieccy, dzierżyli władzę zwierzchniczą: sam kościół stworzył nawet dla nich odpowiednią teoryę polityczną, według której najważniejszym obowiązkiem władzy świeckiej jest obrona jego interesów. Cesarze, jako zwierzchnicy kościoła, tytułowali się „biskupami zewnętrznymi “, „obrońcami praw odwiecznych“, „protektorami kanonów św.“ lub „swobód kościelnych“. Nie tylko wykonywali oni rozporządzenia kościelne, ale posiadali nadto prawo kontroli władzy duchownej, zatwierdzania lub odrzucania jej uchwał, pozwalania lub powstrzymywania publikacyi tychże. Każdy z panujących’ zachodnich do w. X włącznie (w Anglii, Francyi, Niemczech, Polsce) posiadał te same prawa względem kościoła, a organizacja kościelna i władza nad kościołem w poszczególnych krajach pozostawała w jego ręku. Uważano wszędzie, że rozporządzenie kościelne o tyle tylko jest ważne, o ile opublikowane zostało przez króla.—Od w. XI zaczyna się zwrot w K-ej polityce. Odtąd, zwłaszcza zaś od słynnego dekretu Mikołaja II z r. 1059 o wyborze papieży przez kardynałów (ob. Papież), papieże jęli uważać się za wyższych od przedstawicieli władzy świeckiej, jęli koronować i składać z tronu panujących, sądzić ich, ekskomunikować, uwalniać w różnych państwach poddanych obcych od przysięgi składanej królom, niecić powstania, głosić kru-cyaty przeciw swym wrogom koronowanym, oddawać ich państwa swoim stronnikom i żądać od tych ostatnich przysięgi wassaluej (ob. Papiestwo). Jeszcze w początkach tak zw. czasów nowożytnych (ob. Okres w historyi) Aleksander VI wytknął granicę między posiadłościami Hiszpanii i Portugalii w Nowym Święcie: ut fides catholica et Christiana religio e-xaltentur.... ac barbarae nationes deprimantur et ad fidem ipsam reducantur. Polityka taka (kuryalna lub papaina) została usprawiedliwiona przez teoryę teokracyi uniwersalnej, streszczonej w haśle: Christus vincit, Christus régnât, Christus imperat. Teorya głosi założenie państwa Chrystusowego i ugruntowanie w całym świecie władzy Chrystusa. Namiestnikiem (wikaryuszem) Jogo na ziemi jest papież. Wszelka władza wykonywana nie po myśli K-a, jest sprzeciwianiem się woli Bożej, nadużyciem, którego źródeł szukać należy w grzechu i zaślepieniu ludzkiem. Bóg ustanowił na ziemi tylko władzę duchowną: sacerdo-tium per divinam institutionem, regnum autem per humanam extorsionem. Grzegorz VII (ob.) pisał, że władza królów i książąt świeckich, ustanowiona przez ludzi nieznających Boga, podszepnięta im przez pychę, zawsze pociąga za sobą rabunek, wiarołomstwo, morderstwa i inne zbrodnie (Epist. lib. VIII, p. 21). Innocenty III (ob.) wskrzesza i rozwija pomysły Grzegorza VII; państwo teokratyczne (ob.) pod władzą papieża musi objąć świat cały. Władza świecka panuje tylko nad ciałami: o ile dusza wyższa jest od ciała, o tyle władza duchowna przewyższa świecką. Bóg zawiesił na firmamencie dwa wielkie ciała niebieskie, z których jedno świeci w dzień, drugie w nocy; Bóg również ustanowił dwie władze: jedną wyższą —nad duszami, drugą niższą—nad ciałami; jak księżyc świeci światłem pożyczonem od słońca, tak samo władza świecka czerpie moc swą z władzy duchownej. Łukasz apostoł mówi, że na ostatniej wieczerzy uczniowie rzekli do Chrystusa: „Panie, oto dwa miecze“; Jezus odparł⁻ „Wystarczą“. Innocenty III zdobył się na śmiałą interpretacyę tego tekstu (XXII, 38): w dwóch mieczach-odkrył symbol władzy świeckiej i duchownej; obie należą do papieża, jedną z nich dzierży papież osobiście, drugą powierza królom, zastrzegając sobie kontrolę nad jej wykonaniem. Papież jest najwyższym sędzią na ziemi i szafarzem wszelkiej władzy. Bonifacy VIII w bullach Unam sanctam (ob.) i Rem non novam (ob.) rozwija i udowadnia prawa papieskie do sądzenia monarchów świeckich. We wszystkich państwach zachodnio-europejskich duchowieństwo, kościół zdobywa sobie przewagę lub przynajmniej znaczny wpływ na państwo. Podstawą tej potęgi kościoła katolickiego (w w. XI —XV) jest jego bogactwo materyalne, usprawiedliwieniem —powyższa teorya teokratyczna oraz polityka ku-ryalna papieży. Kościół w różnych krajach przywłaszcza sobie prawo kontrolowania, a nawet kar..nia (Klątwa, ob.), panujących i ich urzędników (ob. Henryk IV niemiecki, Henryk

II angielski, Bolesław Śmiały polski, Filip IV Piękny francuski); duchowieństwo jest sędzią w sprawach kryminalnych i cywilnych, kasuje wyroki sądów świeckiej w myśl zasady, że o-bowiązkiem kościoła jest czuwanie nad moralnością chrześciam de quoCimique peccato eorri-pere quemlibet christianum.— Pierwszy cios panowaniu kościoła und państwem zadała wielka schizma w kościele zachodnim (ob.) i osłabienie materyalnej i niemateryalnej potęgi kościoła. Od soboru w Konstancyi (ob. Sobory) wszedł w życie tak zw. system episkopalny, uznający wyższość soboru nad papieżem. Jednocześnie wzrost siły państwowej, wytworzenie się nowożytnych organizmów politycznych, silnych i scentralizowanych (Anglia za Tudo-rów, Francya od w. XIV, księstwa terytoryal-ue niemieckie, Polska od czasów Kazimierza Jagiellończyka), walka tych nowożytnych państw z feudalizmem i dążenie do usunięcia wszelkich wpływów postronnych na bieg życia -politycznego—musiały radykalnie podkopać dawny stosunek kościoła do państwa i odwrotnie teokratycznej teoryi kościoła przeciwstawiło państwo teoryę boskiego pochodzenia władzy świeckiej: Omnis pot estas a Deo. Kościół zmuszony był do ustępstw na korzyść państwa. Reformacya wprowadziła nowy system K-ej polityki, zwany kościołem państwowym lub terytor. yalnym: system ten uznawał zależność kościoła, jako organizacyi, od władzy państwowej; niekiedy nawet pozwalał panującemu zmuszać poddanych do zmiany religii (cuius regio, ejus et religio; ob. Augsburski pokój). W państwach katolickich powoli wyrabiała się ta sama zasada kościoła terytoryalne-go w drodze konkordatów (ob.), zawieranych z Rzymem a zastrzegających pewne ustępstwa ze strony władzy duchownej na korzyść świeckiej.— System kościoła państwowego rozwinął się najradykalniej w Anglii w w. XVI. W w. XVIII pogodził się z państwem policyjnem, skąd wytworzył się tak zw. absolutyzm ko-ścieluo-państwowy, czyli władza nieograniczona panującego nad kościołem. Za Józefa II w Austryi dozwolono wyznawanie i propagandę czterech religij i cztery kościoły uznano za państwowe: katolicki, ewangelicki, kalwiński i prawosławny. Od Reformacyi począwszy, z walki różnych sekt i wyznań zaczęła wyłaniać się zasada tolerancyi religijnej (ob.), wygłoszona po raz pierwszy w Polsce przez Kon-federacyę Warszawską (ob. Konfederacye), z r. 1576, potem we Francy i w Edykcie Nantej-skim (ob. Henryk IV). Zasada ta została stopniowo przyjęta przez wszystkie państwa europejskie z zachowaniem jeduakże kościołów państwowych. W Anglii takim kościołem państwowym jest anglikański, w Niemczech—ewangelicki i katolicki, przyczem polityka rządu w o-kresie Kulturkampfu (1873 — 79; ob.) miała na celu zupełue ujarzmienie kościoła katolickiego. — W obu państwach zresztą panuje względem innych wyznań toleran-cya zupełna: w Anglii od początku w. XVIII (ob. Anglia, Dzieje), w Prusiech od końca tegoż w., w całych Niemczech od połowy w. XIX. W Polsce zasada tolerancyi z utrzymaniem kościoła katolickiego na stanowisku panującego uznana została w końcu w. XVIII (ob. Konstytucya 3-go Maja), oraz powtórzona w koustytucyach Księstwa Warszawskiego (ob.) i Królestwa Polskiego (ob.). W Rossyi długo nie było tolerancyi wyznaniowej: żadne wyznanie prócz państwowego prawosławia nie miało prawa propagandy; przejście z panującego kościoła do innego karano jako przestępstwo; zasadę tolerancyi wygłoszono ».rzędownie dopiero w w. XX, w r. 1905 d. 30 (n. s.) kwietnia. — 3-o Z państw i krajów współczesnych tylko trzy zastosowały dotychczas zasadę zupełnego oddzielenia kościoła od państwa, czyli indyferęn-tyzmu państwa względem kościoła (libera chie-sa in libero stato według formuły Cavoura), którego domagają się w państwach konstytucyjnych wszystkie partye socyalistyczne, większość radykalnych i niektóre liberalne. Już w XVIII w. wprowadzono zasadę tę w życie w amerykańskich Stanach Zjednoczonych. Państwo nie powinno protegować żadnego kościoła; każdy z nich ma korzystać z zupełnie jednakowych praw, żaden nie może otrzymywać od państwa materyalnych subsydyów; słowem, niema kościoła państwowego i kościół jest całkiem odrębną od państwa organizacyą; toleraneya musi być całkowita i bezwarunkowa, nie może być mowy o jakiemkolwiek ograniczeniu praw politycznych ze względu na różnice wyznaniowe. Państwo nie posiada prawa krępowania kościoła w czem-kolwiek; jeżeli sługa kościoła z ambony głosi program polityczny wrogi istniejącemu porządkowi rzeczy, jest to sprawą jego sumienia i tego kościoła, do którego należy, ale nie daje władzy państwowej powodu do interwencyi; inaczej dzieje się tylko wtedy, gdy kaznodzieja namawia słuchaczów do spełnienia jakiegoś czynu sprzeciwiającego się prawom, np. zbrodni: wówczas odpowiada on sądownie, jako przestępca kryminalny, ale tylko on, nie jego kościół. Państwo, słowem, zarzuca wszelką K-ą politykę. Nie korzystają z tolerancyi powszechnej jedynie te kościoły, których działalność sprzeciwia się prawom zasadniczym, np. je-dnożeństwu (ob. Mormoni). Pomimo to, że w Stanach Zjednoczonych panuje indyferen-tyzm państwa względem kościoła, kościół stanowi w nich nadal poważną siłę społeczną i nie przestaje odegrywać reli w życiu społeczeństwa. W r. 1870 wprowadzono tę samą zasadę oddzielenia kościoła od państwa w Irlandyi: akt kościelny z r. 1870, przyjęty przez parlament za sprawą Gladstone’a, wywołany był przez sprzeczność, jaka istniała między istotnie a formalnie panującym w Irlandyi kościołem,

M. Kr.

Kościół (poświęcenie) ob. Poświęcenie kościoła.

Kościół w Polsce ob. Polska.

Kościół narodowy w Polsce ob. Kościół,

Polska.

Kośoiół (archit.), świątynia chrześciańska, przybytek Pański. W pierwszych wiekach naszej ery chrześciaństwo było wyznaniem „maluczkich“: żydów nawróconych, przybywających do Rzymu i uprawiających rzemiosła, Syryjczyków, niewolników. Począwszy od Nerona prześladowani, później pogardzani przez arystokracyę rzymską chrześcianie nie wznosili świątyń, aby nie zwracać uwagi. Ukrywali się długie wieki w katakumbach — dawnych łomach kamiennych lub nowych korytarzach podziemnych, gdzie zgromadzali się na modlitwy i grzebali i św. Pawła extra muros, i ponad niemi czę-

gdyż olbrzymia większość ludności należała tam do kościoła katolickiego, a za panujący u-znawano anglikański. Wreszcie we Francyi po nieudanej próbie całkowitego zniesienia kościoła katolickiego podczas Rewolucyi (ob. Fran-cya, Dzieje), po epoce reakcyi wK-ej polityce za Napoleona I i później aż do Mac-Mahou’a włącznie, po drugiej walce z kościołem za Ferre-go (1883—85),jWaldeck-Rousseau’a (1899 —1902) i Combes’a (1902 -1905) o uwolnienie szkoły z pod wpływów kościoła i o kongregacye religijne, znaczną większością .głosów Izba reprez. uchwaliła oddzielenie kościoła od państwa w

r. 1905. — Bibliografia: Gladstone „The state in its relations to the church“ (Londyn 1838; rozbiór krytyczny w dziełach Macaulay’a); Laurent „L’Eglise et l’Etat“ (Bruksella 1858—1860); H er m an n „Ueber die Stellung der Religionsgemeinschaften im Staate“ (Getynga 1849); Bluntschli „Psychologische Studien über Staat und Kirche“ (Zurich 1844); Wjarnkönig „Die Staatsrechtliche Stellung der katholischen Kirche in den katholischen Ländern des deutschen Reichs“ (Erlangen 1855); Friedberg „Die mittelalterlichenLeh-reir; über das Verhältniss von Staat und Kirche“ (Lipsk 1874): tenże „Die Grenzen zwischen Staat und Kirche“ (Tübinga 1872); Zen-driui „Libera chiesa in libero stato“ (Pawia I860); Hinschius „Staat und Kirche“ (Freiburg 1883); Maasen „Neun Kapitel über freie Kirche und Gewissensfreiheit“; Meier „Zur Geschichte der römisch-deutschen Frage“ (Ro-stok 1871—83); Wi ermann „Geschichte des Kulturkampfs“ (Lipsk 1886); Zorn „Die wichtigsten neuern Kirchen - staatsrechtlichen Gesetze Deutschlands etc.“ (1876); Kahl „Lehrsystem des Kirchenrechts und der Kirchenpolitik“ (Freiburg 1894); Kremer-Auenrode „Aktenstücke zur Geschichte des Verhältnisses zwischen Staat und Kirche“ (Lipsk 1873 — 80).'' Szczegóły ob. Wolnośćsumienia iWolność wyznania. Co się tyczy stosunku kościoła do państwa i odwrotnie w Polsce ob. Polska, kościół.

zmarłych i męczenników. W ścianach urządzano nisze głębokie kilkupiętrowe, przeznaczone na grobowce. Każdą niszę zamykano sklepieniem kamiennem, na którem wykuwano palmę, lub stawiano ampułkę z krwią męczennika. Na skrzyżowaniu korytarzów otwory, zakryte cierniami, wpuszczały światło i powietrze, a studnie głębokie dostarczały wody do chrztu/ W w. IV, gdy prześladowania ustały, chrze-ściaństwo stało się religią urzędową i Konstantyn z nowej swej stolicy Byzancyum utworzył stolicę świata chrześciańskiego. W swym zapale neofity rozkazał burzyć gmachy starożytne, wznosząc na ich miejscu świątynie chrześciań-skie. Gdy na Zachodzie zaczęły się najazdy barbarzyńców, cywilizacya starożytna szukała schronienia na Wschodzie. W miastach Syryi, Grecyi i w samym Konstantynopolu powstają niezliczone kościoły. W w. VI, wieku rozkwitufpań-stwa, Justynian kazał odbudować kościół św. Zofii w takiej formie, w jakiej go dziś widzimy. Znane' są walki państwa Wschodniego z najeźdźcami barbarzyńskimi, zwycięstwa cesarstwa greckiego w Italii, osiedlenie się ostateczne Longobardów we Włoszech i Franków w Galii, próby Karola Wielkiego odbudowania Państwa Zachodniego, zawiązanie stosunków ze Wschodem i wpływ cywilizacyi starożytnej na powstającą nową. Dlatego dziwić się nie można, że architektura byzantyjska, zapłodniona przez sztukę starożytuą i przystosowana do nowych potrzeb, przetrwała prawie wszędzie do w. X. Chrześciaństwo ze swemi wymaganiami sal przestronnych, gdzie duchowieństwo i wierni modlili się wspólnie, gdzie odbywały się pro-cesye i ceremonie religijne, znalazło w rzymskich budowlach dwa typy podatne: bazylikę czworokątną i świątynię okrągłą, które przystosowało do swego użytku i których kopie niejednokrotnie spotkać można w późniejszych kościołach. Samo zaś stworzyło jeszcze jeden rodzaj rozplanowania, za którego wzór może być uważany kościół św. Zofii. Bazyliki, świątynie okrągłe i kościoły o przekryciach kopulastych: oto są typy stosowane naówczas aż do epoki romańskiej, gdy Zachód uwalnia się od wpływów Wschodu i stwarza sztukę własną. Bazyliki starożytne były to sale wydłużone, najczęściej podzielone wzdłuż dwoma szeregami kolumn na trzy nawy; troje drzwi w fasadzie głównej prowadziło do nich. Nawa główna kończyła się w głębi wystającą, półokrągłą częścią—pretoryum (później absyda), czasami jednak przenoszono pretoryum do samej sali np. w baz. Pompejańskiej (fig. 54). Bogatsze bazyliki rzymskie miały prócz tego według Witruwiusza nawy poprzeczne, umieszczane przy wejściu albo przed pretoryum. Tak też wyglądały i najstarsze bazyliki chrześciańskie w Rzymie. Czasem nawy boczne dawano podwójne z każdej strony np. w baz. św. Piotra

stokroć umieszczano galerye. otwarte na nawę i św. Wawrzyńca. Jako przekrycie bazyliki główną np. w baz. św. Agnieszki (fig. 55 i 56) miały zwykłe belkowanie, a zaledwie kilka np.

świątynia Pokoju, albo baz. Konstantyna w Rzymie (fig. 57) były sklepione. W pronaos (po-

fo

V* yy

i iXü

Figi 54. Bazylika pompejańska.

j. Î X—%■

■r.i

LÏ1

!*

V:

l...

Fig. 55. Bazylika św. Agnieszki w Rzymie.

,1

w; i

■rtyĘĘĘi

SÏ

W- '

rei

runi.

Wa

■f

ir

L.

Fig. 56. Bazylika św. Agnieszki w Rzymie.

Fig. 57. Bazylika Konstantyna w Rzymie.

czątek nawy głównej) było miejsce dla katechumenów, którzy --słuchali tylko części nabożeństwa i wychodzili podczas konsekracyi, pośrodku, w chorus, dla niższego duchowieństwa, u wejścia do absydy w altarium albo sacra-rium stał ołtarz, który otaczali dyakoni i sub-dyakoni, wreszcie w absydzie, zw. presbyte-rium, na okrągłej ławie zajmowali miejsca księża wyświęceni, a pośrodku wznosiło się consist or ium, fotel na wzniesieniu dla biskupa. Nawy boczne zajęte były przez wiernych, mężczyzn po prawej, kobiety po lewej ręce. Jak wspomnieliśmy bazylika starożytna miała częstokroć przy wejściu lub w głębi nawę poprzeczną. Od w. V przywrócono ją w kościołach pod nazwą transseptu. Łuk środkowy, oddzielający transsept od saktuaryum, nazywał się arcus maximus albo triumphalis. Skrzydła albo ramiona transeptu wystawały nieraz po za szerokość kościoła. Plan zatem przybrał formę litery greckiej t, której nadawano symboliczne znaczenie ze względu na podobieństwo do krzyża. Transsept otrzymał niekiedy absyd-ki wprost naw bocznych. Mamy zatem trzy charakterystyczne typy: bazyliki bez transseptu (fig. 50, 57) bazyliki z transeptem o jednej absydzie i o 3-ch absydach. W licu głównem ilość drzwi odpowiadała ilości naw (3 albo 5). Nar-tex—kruchta, czasem zwykły daszek, czasem portyk, zamknięty z dwóch stron, zastąpił miejsce dla katechumenów. To był typ ogólnie przyjęty, zapożyczony od istniejącego starożytnego, lecz nie był on jedynym. Rzymianie dla zgromadzeń publicznych budowali sale o formie okrągłej i architektnra chrześciańska zastosowała je też u siebie, to jako zwykłą rotundę (św. Marcelina i św. Piotra w Rzy-

mie), to znów z galeryą wewnątrz dookoła ! nemi zabytkami sztuki bizantyjskiej na Wschodzie (św. Konstancyi, fig. 58). Wszystkie budowle zanotować należy z 3*26 r. po Chr. kościół

Grobu św., burzony i odbudowywany wielokrotnie, przez co plan pierwotny uległ znacznym zmianom. Dziś przekrywa go współczesna kopuła i kilka wyznań ma tam swoje oddzielne części, co powiększyło jego rozmiary przez liczne przystawki. Na Zachodzie zaś sztuka bizantyjska pozostawiła przepiękny kościół św. Marka w Weuecyi (ob. fig. 60). Epoka romańska.

—Mi.....• *...

....."

Fig. 58. Kośció ł św. Konstancyi w Rzymie.

były sklepione. Galerye wewnętrzne miały po jednem lub dwa piętra i otrzymywały światło z bardzo wysokiej nawy głównej. Na tę modłę budowano też baptysterya, jak to widzimy w Rawennie (św. Jana) i w Medyolanie (św. Wawrzyńca). Takie też były byzantyjskie kościoły z czasów panowania Justyniana (św, Sergiusza i Bachusa w Konstantynopolu). Oryginalną zupełnie budowlą był kościół św. Zofii w Konstantynopolu (fig. 59), rozpoczęty w r. 532,

'p|

k JL

- - .V

*.............ü

,*......

*rp

J Jfl

i.V :.TTJ®P

i;

Di

% ft

'VT?

Fig. 60. Kościół św. Marka w Wenecyi.

mr..

MS

VdS’-.

[7

''-*1

m-m

<««» ■

;—5—’i—t—t—t—%—ShH*

Fig. 59. Kościół św. Zofii w Konstantynopolu.

konsekrowany ostatecznie w r. 569. W rzucie poziomym zachowano formę bazyliki. Pośrodku nawy głównej wznosi się kupuła, wsparta na lukach; od wschodu i zachodu przyparto do niej dwa półkola przykryte są półkopułami, pod-pierającemi główną kopułę z dwóch stron. Typ ten miał później częste zastosowanie. Pomiędzy in-

W w. X Zachód wyzwolił się z pod wpływów sztuki bizantyjskiej i stworzył sobie nową architekturę, która i w rozplanowaniu i w de-koracyi noszła zupełnie nową drogą. Wiadomo, jakim okresem rozpaczy dla chrześciaństwa był rok 1 000, gdy oczekiwano końca świata, jaki zapał wiary i nadziei ogarnął ludzi potem. Odnawiano razem z wiarą i kościoły, burzono stare, wznoszono ' nowe. Był to punkt wyjścia do odnowienia architekturyjkościelnej i zaznacza on dobrze początek epoki t. z w. romańskiej. Bazyliki miały drewniane wiązania dachowe i jedna po drugiej stawały się pastwą pożarów. Okoliczność ta wywołała potrzebę zasklepiania naw, lecz pierwsze te próby były nieudolne z powodu znacznej naw szerokości. Zaczęto więc w nowych kościołach zwężać nawy, dawano grubość niesłychaną murom i podpierano je skarpami. Próbowano rozmaitych rodzajów sklepień: półkolistych, ostrołukowycli, krzyżowych. Te ostatnie okazały się najprak-tyczniejszemi z powodu, że cały ciężar przekrycia przeniósł się na żebra, te zaś oddawały go punktom oparcia (skarpom). Rozplanowanie zachowano bazylikowe, a koniec XI w. wprowadził prócz sklepie/, krzyżowych i inne, zależnie od rozpiętości. Pronaos bazylik znikł, a stał się przednawą dla ludu, cała zaś nawa główna

pozostała dla kleru. Przecięcie transseptu z nawą główną przekrywano kopułką okrągłą na planie kwadratowym. Lica główne kościołów tworzył jeden' szczyt lub trzy, odpowiadające nawom, cztery skarpy stanowiły przedłużenie murów wewnętrznych, drzwi najczęściej jedne pośrodku, a główną dekoracyą było okrągłe okno ponad niemi. Często również zakończano absydami obydwa końce nawy głównej, przez co wejścia przenoszono na boki (kościół w Wormacyi, fig.

XII wprowadził przejście do gotyku, co się zaznaczyło stosowaniem do sklepień i arkad przeważnie łuku ostrego. Stał się on chara-

'?/■

JÊL

mm

*    w" )

‘i X* i;

\'i i

: i';/

: J§ 1

*    TT

=«    i

XM

Aj

roz-

1>AĄ

AA*

V ..

;;

Fig. 61. Kościół w Wormacyi (XII w.).

61). Przyozdabiano też kościoły wieżami, czasem dwiema w licu głównem z portalem pośrodku (fig. 62), czasem wysuniętemi naze-wnątrz, łączącemi się za pomocą kruchty z licem, czasem jedną pośrodku lica z głównym w niej portalem. Zresztą znajdujemy wieże umieszczone po bokach kościołów, nad transsep-tem lub zupełnie osobno. Co się tyczy wież, to robiono je do pewnej wysokości kwadratowe, wyżej ośmiokątne, rzadziej okrągłe. Ornamentyka i dekoracya w tej epoce zyskały na bogactwie z powodu większego wykształcenia i wyrobienia rzemieślników. Formy geometryczne stały się liczniejszemi, rozmaitszemi, flora i fauna, już-to fantastyczna, już-to zaczerpnięta bardzo realistycznie z natury. W końcu wieku planowanie było piękne, sklepienia stosowano wszędzie, absyda powiększona przez przedłużenie naw bocznych otrzymała kaplice. — Wiek

I plÄlp£swii

Fig. 62. Kościół św. Pawła w Issorze (XI i XII w.)

kterystyczną, później zaś wyłączną cechą tego stylu, a jednak i przedtem i współcześnie z nim używano go bez najmniejszej analogii ze sztuką gotycką. Wiek XIII jest epoką rozkwitu gotyku. Rozplanowanie K-ów staje się coraz bogatszem, sklepienia się krzyżują, mnożą, wspierają jedne na drugich we wszystkich kierunkach; nawy boczne podwajają się od czasu, gdy nauczono się przenosić punkty oparcia na zewnątrz, za pomocą łuków wspornych (K. N.

M. Panny w Paryżu fig. 63). Gdy otrząśnięto się z wahań romańskiego stylu, nic już nie stawało na przeszkodzie wznoszeniu wysokich murów kościelnych, to też stają się one przesadnie wysokiemi. „La Sainte Chapelle“ w Paryżu przypada na połowę w. XIII i jest dokładnym wyrazem sztuki architektonicznej tej epoki. Styl gotycki przedostał się w tymże czasie do Anglii i można przytoczyć tam wiele pięknych świątyń od w. XII, np. katedra w Canterbury (fig. 64) i w Lincoln. W Niemczech przyjął się później, gdyż tam dłużej przetrwał styl romański; jeszcze w wieku XIV budowana katedra Ratysbońska zachowuje formę bazyliki. U-ważają katedrę w Kolonii z roku 1248 (fig. 65) jako dowód przyjęcia się gotyku w Niemczech, lecz jest to wypadek odosobniony

spowodowany udziałem w budowie budowni -czych i robotników francuskich, współudział i wpływ Francyi i na innych są-

Znać ten

l'K&ÇSl

solkach umieszczano statuy i statuetki świętych. Okna robiono wązkie i wysokie i zarówno jak drzwi ujmowano w łuki, wsparte na kolumenkach. Okna okrągłe (róże) dzielono na trójlistki, czterolistki itp. Dekoracya, wyzwolona ze sztywności zanadto geometrycznej, stworzyła sobie niewyczerpaną florę, liście winne, różane, bluszczu, klonu, ostu, dębu, kwiaty różnych gatunków, wykonane dekoracyjnie, spotykają się pod wszelkiemi postaciami. Wiek XIV nie przynosi nic nowego, wieki następne wzbogacają tylko dekoracyę i komplikują rozplanowanie. — Głowice kolumn, których abakus pozostał kwadratowy, zdobione były jednym, rzadko dwoma szeregami

I-

£0

Fig. 63. Katedra N. P. Maryi w Paryżu.

siednich krajach aż do w. XIV, i tern się tłó-maczą piękne czysto gotyckie kościoły w Anglii. Południowa i środkowa Francya pozostały przeważnie romańskiemi i niewiele w nich znaleść można zabytków gotyku. Rozplanowania kościołów z w. XIII nie wykazują jeszcze kaplic bocznych, chociaż jest na nie miejsce w podwójnych nawach bocznych; absyda, przeciwnie, bogata już bardzo, otoczona nawami obiegającemi (często podwójnemi) zdobna jest w liczne mniejsze absydy, a w nich kaplice. Wieże wznoszą się do niebywałej wysokości. Zwykle dwie, wysokie, umieszczone są po prawej i lewej stronie lica głównego, trzecia, niższa, na przecięciu nawy z transeptem. W wielkich świątyniach portale w szczytach transseptu nie ustępują głównym. Przekrywano wieże dachami namiotowemi lub o kształcie ostrosłupami albo zakończano je iglicami. Czasem niedokończone wieże jak N. M. Panny*w Paryżu i w Reims otrzymywały dachy płaskie. Łuki wspor-ne dopełniają oryginalności kościołów tej epoki. Ze względu na wysokość naw i wypukłość sklepień łuki te musiały być odpowiednio wysoko wspięte, co nadawało kościołom wygląd niezwykle śmiały, strzelisty. Skarpy wieńczono kwiatonami, zewnątrz i wewnątrz na konwi«»» Kocyki. Pown. llottr. Zesi. 809*. Tom XXXIX.

lii

■f*

Fig. 64. Katedra w Canterbury.

liści. Teraz abakusy stają się wielokątneini, a liście pokrywają głowice całkowicie, luńmy, teraz smuklej sze, mnożą się z powodu gęstego żebrowania sklepień. Paskowanie w o-knach jest bogatsze i rysunek całości bardziej skomplikowany. W ogólnem rozplanowaniu zaznaczyć należy zwiększenie ilości kaplic bocznych i nadawanie znaczniejszych rozmiarów

Ko-

absydzie środkowej, prawie zawsze poświęconej N. M. Pannie. Zauważono w dosyć znacznej liczbie K-ów z końca XIII i XIV w. odchylenia osi nawy głównej ku północo-wschodowi. Mówią, że architekci chcieli w ten sposób upamiętnić pochylenie głowy Chrystusa na prawą stronę w chwili skonu. Niemcy przyswajają sobie sztukę gotycką, biorąc za przykład nie dawniejsze, lecz współczesne K-y

strołukowi wydłużonemu. Łuki t. zw. Tudor, zapoczątkowane w Anglii, przyjmują się na kontynencie. — Odrodzenie. Ku końcowi wieku gotyk począł podlegać głębokim zmianom i znikła jego pierwotna prostota i powaga. Wyczerpanie się motywów średniowiecznych wywołuje zwrot ku sztuce klasycznej. Następuje epoka Odrodzenia, która jest jakby dalszym jej ciągiem po wiekowem zatrzymaniu się. Artyści z dużą swobodą przyswajają sobie materyał klasyczny, lecz odmładzają go naturą. Oczywiście, i ta reakcya dała epokę przejściową. W XVI w. dużo jeszcze K-ów powstało w stylu ostrołukowym. Plan gotycki mało się jeszcze zmienia, właściwie tylko de-koracya z dnia na dzień przybiera inne formy.—Włochy od początku Odrodzenia stworzyły dwa typy K-ów, przyjęte potem powszechnie: jeden to K. św. Piotra w Rzymie (fig. 66),

[o.

F\1

JL

i-T-

Fig. 65. Katedra w Kolonii.

mm

Fig. 66. Kościół św. Piotra^w Rzymie.

z w. XIV. Wznoszą wtedy katedry we Frankfurcie i Strasburgu. Włochy w dalszym ciągu równolegle używają stylów romańskiego i gotyckiego. K-y włoskie, wogóle niezbyt wysokie, nie mają tryforyów. Wpływy byzantyjskie przetrwały we Włoszech dłużej niż na Zachodzie Europy. Znać to po katedrze Medyolań-skiej, chociaż jest bardziej w gotyckim charakterze niż dawniejsza Sieneńska.— W XV rozplanowanie K-ów ulega o tyle zmianom, że kaplice boczne stają się nieodzowną częścią gmachu. Jestto epoka powstania gotyku płomienistego. Łuki ostre pozostają w dużych zarysach konstrukcyi i dekoracyi, ale w drugorzędnych ozdobach zastępują je figury, pozwijane w formy płomieni i serc wydłużonych. Rzeźba występuje jako główny motyw dekoracyjny, płaskorzeźba dawniejsza staje się z planem bazyliki o formie krzyża łacińskiego tak wypukłą, że ledwie przystaje do kamienia, z absydami na osi głównej i końcach trans-na którym jest wykuta. Liście tak się zwija- septu, z kopułą po środku; ćrugi —to K. Gresù, ją i gną, że przybierają aż formę kapusty wło- . pierwowzór typu, zwanego jezuickim. Budowę skiej.—Od w, XV datuje się reakcya przeciw o- I K-a św. Piotra rozpoczął Bramante. W r. 1514

mury gmachu zarysowały się, Bramante umarł, Fra Giocondo, Sangallo i Rafael poprowadzili dalej zaczęte dzieło. Śmierć Rafaela w r. 1520 oddała ^pracę w ręce Peruzziego i Aut. Sangallo, którzy zmienili krzyż łaciński na grecki i dopiero w r. 1546 Michał Anioł, zburzywszy część robót poprzedników, przywrócił plan Bra-mantego. Kopuła stanęła dopiero po śmierci Michała Anioła, a ostateczne wykończenie i dzwonnice są dziełem Bernina w XVII w. Budowa św. Piotra trwała półtora wieku, prowadziło ją 22 papieży i 13 architektów, a kosztowała więcej niż ko w szczegółach. W Warszawie mamy taki K. PP. Wizytek. K. św. Piotra w Rzymie naśladowano wielką ilość razy, stosując już tylko kopułę, już całe rozplanowanie. Z dawniejszych znamy Sorbonnę, kaplicę Inwalidów i dzisiejszy Pauteou, dawny K. św. Genowefy w Paryżu (fig. 67); z nowszych: kościoły św. Aleksandra w Warszawie, Matki Boskiej Kazańskiej i św. Izaaka w Petersburgu. —W. XIX. W naszej epoce architektura kościelna przeżuwa formy, pozostawione przez przeszłość. Dziś nie stawia sobie za zadanie wyrażania nowych

Wm,

IM

09

[.r

aj

OL-tiSTS

fjjjfUmi liggj łB3~^

mi

Tr

v.

m.

SST

• *Jr

li

Ęig. 67. Kościół św. Genowefy (obecnie Panteon) w Paryżu.

250 mil. (fr.).K. florencki Santa Mariadei Flori, ze znaną swą kopułą Brunneleschi’ego, należy do tegoż typu. Późniejszym jest K. Gesù. Trzy wejścia obramowane są jednym porządkiem, inny wznosi się tylko ponad nawą główną i uwieńczony frontonem. — Odwrócone konsole stanowią między nimi przejście. Tego rozkładu zasadniczego» nie zmieniano przy budowie innych K-ów tego typu; ‘ różniły się tyl-idei, przerzuca się od stylu do stylu, idąc za kaprysem upodobania osobistego, lub mody. .a początku wieku powrócono do bazylik, romantyzm zaś dał nam kopie gotyku. Żyjemy dziś pośpiesznie, gorączkowo, nie mamy pieniędzy ani czasu na drobiazgowe rzeźby i kwiatony, ani artystów natchnionych duchem religijnym. Nie można jednak bezwzględnie potępiać dzisiaj wznoszonych K-ów, gdyż budo-

wniczowie albo trzymając się ściśle jednego stylu, albo mieszając style z sobą, tworzą nieraz bardzo udatną całość (ob. Architektur a)

być przedewszystkiem praktyczny i z drewnia-nem budownictwem ściśle związany. Na gankach tych bowiem mieści się występujący znacznie od ścian K-a dach, który odprowadza wodę deszczów i topniejących śniegów daleko od wrębu i ścian głównych budowy, a wskutek tego utrzymuje jego podstawy i broni od zgnilizny. Najciekawsza jednak rzecz, że nowsze badania wykazały błędność poglądu, jakoby w strukturze tych kościółków drewnianych ślad swój zostawiła forma świątyń pogańskich. Tymczasem po badaniach Dietrich-sohna wątpić nie można, że kościoły kamienne epoki romańskiej, a jak w Skandynawii w szczególności, pierwsze bazyliki anglo-saskie służyły za prototyp i wzór tych budowli drewnianych: wszystkie zmiany i modyfikacye w nich spostrzegane wynikają naturalnie z przemienienia tego typu w inny materyał i zastosowania go do drewnianej konstrukcyi. Na podstawie tych budowli drewnianych można do pewnego stopnia odtworzyć te kościoły z kamienia, które im za wzór służyły. W w. XV naśladowane były więc w kościółkach drewnianych K-y gotyckie, a w XVIII w. barokowe—z przeniesieniem form i szczegółów stylowych, najmniej nawet temu materyałowi odpowiadających. K. Mokłowski, przyjmując tę teoryę, czyni jednak

H. G.

Kościółek Bartłomiej, ob. Hierovius.

Kośoioły w Polsce. W artykule Architektura polska (t. IV 704—719) rozpatrzono budownictwo kościelne oraz podano najwybitniejsze jego okazy. Tutaj pozostaje jedynie budownictwo kościołów drewnianych, przeważnie wiejskich, które w czasach ostatnich były przedmiotem studyów zarówno ze strony ba-daczów swojskich jak i zagranicznych. Stosunkowo najmniej dochowało się K-ów drewnianych w Poznańskiem, gdzie już w wiekach XII i XIII zaczęto wznosić nawet na wsi świątynie murowane. Na Śląsku jest ich więcej, pisał o nich badacz Śląska Lutsch, a niedawno została ogłoszona nagroda państwowa za dokładne zdjęcia tych zabytków dawnej polskiej sztuki budowniczej. Najwięcej kościółków drewnianych liczy Galicya, zwłaszcza jej górzysta połać. Prof. M. Sokołowski poświęcił temu przedmiotowi pracę, która należy do celniejszych rozpraw o tej stronie naszej kultury. Porów-nywując kościółki nasze drewniane z norwe-skiemi, zaznacza, że „mimo różnej konstrukcyi i innego systemu budowy, wszystkie te budowle, tak wschodnie jak i zachodnie, tak skandynawskie jak i zachodnio-słowiańskie i poi- j pewne zastrzeżenie, a mianowicie iż wpływy, skie, mają jedną wspólną stronę“. Wszystkie przedchrześciańskie dotrwały w zdobnictwie, nieledwie i we wszystkich krajach mają gauki 1 wreszcie w sposobie budowania i wiązania

na słupach wsparte i otaczające czy to cerkiewkę, czy K., nieledwie dokoła, mianowicie w budowlach starszych. Ganki te zowią się sobotami. (Por. fig. A, B). Cel ich zdaje się

K-ów, gdyż w sztuce ciesielskiej nie północ od południa, ale odwrotnie południe od północy uczyć się musiało. Szczegóły ob. K. Mostowski „Sztuka ludowa w Polsce“ (Lwów

fam

LL

****************

/t+Ez.

sili

—.    V 'Jf I

•    • -.......2 23

"T*-------,---K

:    y» - ' • cl

■y • -,

__y

■r-.. ..    i

S'

j SlllP⁵¹

I^ig. 68. Kościół drewniany w Mikulszycach na Górnym Śląsku.

r"

iSS-:

/•

...--'N .

iJk-i *<:

'■ /

■ . ’ ■ ■-

ł

>■___m

(Ä

■■■

.y ppÿ ^

•sss

4fj

II

•~rr?

e*~

&2ś8śm!m

SSaj

■i-;’v::

Fig. 69. Kościół w Gidlach (Król. Polskie), siekierą ciosany z r. 1059 (?). Podcienie w połowie XIX w. dorobione („Kościoły w Król. Polskiem“).

Fig. 70. Kościół w Karnicy pod Koninem („Kłosy“ t. XII. Nr 300).

ife

Ma&'a

WÊiM

:r:.v

......

I 'i:

- •.,/ ' .    -':TS

Fig. 71. Kościół w Krukowie ( V. Ks. Poznańskie).

iw

W MH?®

i Mm

mm.

■~eĄ

. ::

, ig. 72. Węgieł ko- —in. .    ■ ------

⁸ cioła w Krukowie ¹ ■

(W. Ks. Pozn.) Z rys.

Gosienieckiego.

a-

ÆM

Fig. 73. Kościół w Łęgowicach w W. Ks. Poznańskiera (XVI w.). Kohte „Verzeichnis Kunstdenkmaelerjin der Prov. Posen, III str. 112.

■-v.)

mmm sj

JK>\ mk i

!P*aaLsi-

•r

: i'

r--,

7i

if • V

/■)

li

fjp llpi

i -i'1 o'

liii

J.

,v

lii

mĘ

-:-(■    ----------------—t

z!§i

Fig. 74. Kościół kaszubski w Jastarni na półw. Hela (rys. Andriollego „Kłosy“ tom IV, Nr 1288).

.w* ■<

Fig. 75. Kościół w Wierzeniu (W. Ks. Poznańskie); Kohte „Verzeichniss der Kunst-denkmaeler in Provinz Posen“ ill, str. 13,

1903), — stamtąd zaczerpniętemi zostały rysunki i tekst, nadto prace M. Sokołowskiego i inne wymienione w art. Architektura (polska); wyd. „Schlesische Vorzeit im Bild u. Schrift“; A. L. v. Wolfskron „Ueber einige Holzkirchen in Mähren, Schlesien und Galizien“ („Mittheil, der k. k. Central Commission zur Erforschung der Kunstdenkmäler“

Gr üb er, ib 1856. Myskowsky „Holzkir-chen in Karpathen“; K o h te „Verzeichniss der Kunstdenkmäler in der Provinz Posen“.

Kościomięsak (Osteosarcoma) jest to nowotwór (ob.), łączący|w sobie cechy kostniaka (ob.) i mięsaka (ob.); K. najczęściej powstaje z mięsaka, przyczem podścielisko tego nowotworu zamienia się miejscami w tkankę kostną istotną, lub w tkankę kostnawą, czyli do budowy kości zbliżoną. K. spotykany bywa najczęściej w kościach, gdzie tworzy guzy znacznej nieraz wielkości; rośnie szybko i należy do rzędu nowotworów złośliwych, które o ile można wcześnie usuwać należy za pomocą ope-racyi'.

Red.

D-r J-y B-r.

Kościorództwo, wytwarzanie się kości, czyli rozwój i wzrośt ich (łac. Osteogenesis, z gr. ro óaTŚov=kość i i] fevéau: = urodzenie się, powstawanie. 1) Część przeważna późniejszego układu kostnego kręgowców wyższych, więc i człowieka, w stanie płodowym składa się pierwotnie z chrząstki szklistej (ob. C h rz^ą-stka), która wszakże już bardzo wcześnie zamieniać się zaczyna na kość prawdziwą. U zarodka ludzkiego ślady pierwsze kostnienia napotykamy już na końcu drugiego lub na początku trzeciego miesiąca życia wewnątrz macicznego; większa jednak część zawiązków kostnienia, nazywanych także jądrami kostnemi (Puncta ossificationis s. nuclei os-sei), występuje dopiero w miesiącu trzecim, w niektórych wszakże chrząstkach kostnienie to odbywa się dopiero na dobre po urodzeniu (up. w kościach śródręcza i śródstopia), a w łączących nasady kości długich z trzonami ich (por. Kość), nie prędzej jak w pierwszych latach ży-cia. Jeduakże nie wszystkie kości wytwarzają się z chrząstek, a tych początkiem bywa tkanka podobna zupełnie do tkanki łącznej zarodkowej (ob. Tkanka łączna); są to kości sklepienia czaszki, twarzy i obojczyki (ob.). — Chrząstki niektóre, jak np. krtaniowe i tchawiczne, nie kostnieją wcale, inne zaś, jak żeberne, stawowe, przegroda nosowa, jeno niezupełnie, nakoniec inne jeszcze nie przeobrażają się zgoła, na ich miejscu zaś wytwarza się kość z masy twórczej błoniastej (np. kości nosowe, żuchwa). — Przemiana bezpośrednia tkanki chrzęstnej na kostną należy do wyjątków, a dzieje się to w ten sposób, że komórki chrzęstne kurczą się, przyjmując na się postać gwiaździstą; otaczająca je zaś istota międzykomórkowa, nasycona solami wapiennemi, bierze na siebie postać istoty zasadniczej kości.

Takie kostnienie bezpośrednie dostrzegać można w chrząstkach włóknistych (por. Chrząst-k a), np. w nowotworach chrzęstnych (Enchon-dromata), w kostni nie (ob.); ale zdarza się też wyjątkowo i w chrząstkach szklistych, o-raz w kościach dotkniętych krzywicą (ob.). — Przebieg zwykły tworzenia się K-i z chrząstki

1858); tak się odbywa, że tkanka chrzęstna rozpada się, a miejsce jej zajmuje kostna, wytwarzana przez komórki ko ś ci ot wór c ze (ob.). Dzieje się to w sposób następujący: w miejscu o-graniczonem błony ochrzęstnej nastaje rozwój silniejszy drobniutkich naczyń krwionośnych; w sąsiedztwie jego komórki chrzęstne powiększają się znacznie; zbliżają się do siebie wzajemnie i układają się w szeregi lub stosy dość długie; istota chrzęstna między komórkami zapełnia się w miejscach tych ziarenkami bardzo drobnemi soli wapiennych, wskutek czego traci przezroczystość i mętnieje coraz bardziej. Miejsca takie w chrząstce zwykliśmy właśnie nazywać zawiązkami kostnienia {puncta ossificationis). Ilość istoty oddzielającej szeregi komórek zaczyna się nieco zwiększać, lub staje w mierze, a równocześnie ta jej część, która dzieli w szeregi sąsiadujące z sobą komórki, zanika nieomal zupełnie. — Pomiędzy masą zwapnioną a ciałem komórki osadza się w jamkach jej odmiana pewna istoty chrzęstnej bez soli wapiennych ; pęczniejąc, masa ta przygniata komórkę i nadaje jej postać gwiaździstą. Wskutek działania rozwijających się naczyń krwionośnych przegródki oddzielające między sobą komórki, w szeregi ułożone, nikną, w jamki zaś w sposób ten powstałe zapuszczają się pętliczki naczynne, składające się z tętniczki włosowatej, przechodzącej bezpośrednio w naczyńko żylne, stosunkowo grubsze. Takie stapianie się chrząstki o-raz wnikanie pętliczek naezynnych w powstałe w sposób taki przewodziki, postępują stopniowo coraz dalej, mianowicie w chrząstkach długich, przeważnie w kierunku zmierzającym ku obu ich końcom. — Chrząstka jednakże nie zanika jednocześnie, lecz przeciwnie na obwodzie lub na końcach rozrasta się stale przez mnożenie się komórek swych w miejscu oddalonem od rozmięknienia. We wspomniane przewodziki, z szeregów komórek chrzęstnych powstałe, oddzielone między sobą przegródkami grubsze-mi ze zwapniałej już istoty między komórkami przenika, wraz z naczyniami krwionośnemi, także ilość maleńka szpiku kostnego (ob.), rozwijającego się tak samo, jak naczynia z tkanki łącznej zarodkowej. Szpik ten zawiera komórki liczne, okrągławe, będące krwinkami białemi (por. Krew), oraz komórki kościo-twórcze, czyli osteoblasty. Z powodu zawartości takiej nazwano jamistości te wydłużone przewodami s z p i k o w e m i pierwotne-mi. Prawie jednocześnie z mięknieniem chrząstki odbywa się także rozwój tkanki kostnej

11---c/i

1P

m

ï§V-ÿ

Wa

■aVs

!‘"A

o-l' .

Mi

II

fi

fit

...

przez osadzanie się na powierzchni zewnętrznej tworzących się przewodów szpikowych warstw spółśrodkowych świeżo powstającej tkanki kostnej, wytwarzanej przez komórki ko-ściotwórcze. W częściach starszych przewodów o których mowa, zaczynają występować wtedy już komórki kostne gwiaździste (por. Kość), ze wszech stron otoczone istotą kostną. — Sposób tworzenia się istoty kostnej właściwej nie jest dotąd jeszcze dostatecznie zbadany i wyjaśniony; trudno mianowicie dziś jnż rozstrzygnąć, czy istota owa osadza się wewnątrz komórki, czy też powstaje w części jej obwodowej. Wobec trudności wielkich, nastręczających się

HM*

Mli

ßfll

¹ °>v5

5 :t a*

If®

m&a

*r

iPfeil

ŁWki im

’ wÆ * f im

Fig. 76. Część przekroju podłużnego przez krąg ogonowy zarodka starszego świnki morskiej (podług H. H o y e r a powiększenie 240 razy); ». naczynia w przewodach szpikowych— sz. szczątki chrzęstne o. komórki kościotwórcze (osteobłasty) przemieniające się w kość—k. blaszki kostne już utworzone— sp. szpik kostny- ch. komórki chrzęstne w pasie kostnienia.

podczas badania, odbywającego się za pomocą mikroskopu z zastosowaniem powiększeń bardzo znacznych, dziwić się temu nie można. To, co się dotąd udało dojrzeć w mikroskopie, przemawia za słusznością przypuszczenia drugiego. W miejscach z jeszcze lepiej rozwiniętą tkanką kostną, spotykamy przewody szpikowe, otoczone już kilku warstwami spółśrodkowemi komórek kostnych. Z chrząstki więc wytwarza się część kości gębczasta, wypełniona szpikem, lecz postać ta jej pierwotna, zawierająca w sobie jeszcze szczątki obfite istoty chrzęstnej, w miarę wzrostu kości ustępuje przed nową, dojrzałą istotą gębczastą, utworzoną już z samej tylko tkanki kostnej.—Jednocześnie temu rozwojowi kości wewnątrzchrzęstnemu dotrzymuje kroku rozwój zewnątrzchrzęstny. Naokoło miejsca, w którem wnikają naczynia krwionośne do kości tworzącej się (w kości gotowej istnieje tam dalej przewód odżywczy [foramen nutri-tium]) występują pod błoną ochrzęstną komórki kościotwórcze (osteobłasty), z których pomału powstaje blaszka kostna, coraz bardziej rozszerzająca się po powierzchni chrząstki, a obejmując ją nakształt obrączki, posuwa się również i ku końcom chrząstki, jednocześnie zaś grubieje przez osadzanie się na warstwach pierwotnych coraz nowych warstw kostnych, spółśrodkowych. W ten sposób powstaje istota kostna zbita {substantia ossis compacta) na powierzchni trzonów, otaczając istotę gębczastą (subst. os. spongiosa). — Sprawa kostnienia komórek kośeiotwórczycli (osteoblastów) odbywa się tu zupełnie tak samo jak w przewodach szpikowych. Osadzanie się warstw kostnych rozwija się tu również spółśrodkowo, naokoło naczyń krwionośnych, czego wynikiem jest układ blaszek kostnych naokoło tak zw. przewodów Haversa (ob. Kość). Wraz z istotą między komórkami będącą wytwarzaną przez komórki kościotwórcze (osteobłasty), wchodzą też w skład istoty kostnej zbitej również , pęczki tkanki łącznej, tworzącej warstwę wewnętrzną okostnej (ob. niżej); świadczy o tern obecność włókien sprężystych (ob.) i t. zw. włókna Shapeya w tkance kostnej, zbitej. — Kostnienie zawiązków kości błoniastych (tj. nie z chrząstek powstałych) występuje wskutek istniejących' w nich komórek kościotwór-czych (osteoblastów), w sposób zgodny z wytwarzaniem się kości z okostnej (por. Kost-niua). — Komórki kościotwórcze (osteobłasty) zawiązków błoniastych powstają prawdopodobnie jednocześnie z komórkami innych tworów tkanki łącznej.—W chrząstce zaś kostniejącej i pod okostną są one, jak przypuszczać należy, potomstwem komórek chrzęstnych. Jest to najprawdopodobniejsze, pomimo że większość hi-stologów twierdzi, iż podczas wnikania pętli-czek naczynnych do szeregów komórek chrzęstnych, one same giną, albo zmieniają się w komórki szpikowe. Wniosek ten jednakże nie o-

piera się na spostrzeżeniach ścisłych, lecz jest | sad chrzęstnych kości długich, na zagięciach właściwie tylko domysłem niedowiedzionym łukowych (żuchwa, obojczyk), naokoło rozrastających się jam (szczęka górna) itp. W blisko-

/ mi

.....I

.»A...

•*t

pM

-------O

i i.

2ŁT'

trr-cO"?-¹' v s>-

at i / Lff W—Tf '■ OlS^lfv rY

FSflr- “

W *» ' .V

fl

■i?

^Dł

£>*-.. 11

2- j$Kł

j-'...Al

-/³

A>!>

i-

-■

J>'.......

■fe......

r-

,4

Fig. 77. Przekrój pionowy przez koéé cie-mienną 4-mie s i ęezn eg o zarodkaludzkiego, wyobrażający kostnienie tkanki łącznej (podług H. Hoy e r a—powiększenie 320 razy).—Ł beleczki kostne już gotowe, pokryte szeregami komórek kościotwór-czycli (o)—sz. tkanka łączna śluzowa, czyli zarodkowa— ż. przecięcie skośne żyłki drobnej.

. s# -,

(H. H o y e r starszy).-Wszystkie kości, zacząwszy od stanu zarodkowego, do śmierci osobnika ulegają przemianom bezustannym. Jest rze- Fig. 78. Rysunek schematyczny, uwidoczniający spo-czą zrozumiałą, że kość rosnąca, zwiększająca sób wzrastania kości długiej (podług A. Kölii ke-wielokrotnie swe wymiary we wszystkich kie- ra).—B. zaczątek kości, mający już trzon s.ko® n.ia -’

runkach, nie może zachować swego składu pier- ™Sakyéé⁽ (w} śJodkuT^^ztereTa Staniami ' wzrostu wotnego. Równolegle ze wzrostem kości każdej dalszego: E* PPE\ Ea P¹ P¹ Ea, E³ P² P² E³ i E⁴ P* powstawać musi rozkład i zanik jej tkanki P³ E⁴. P, P¹, Pa i Pa oznaczają osadzanie się istoty w jednem miejscu, gdy tymczasem w drugiem kostnej pod okostną, od niej początek bioiącej. o,

odbywa się przyrost. Zanika szybko nietylko 3? ^ Tnacza cz^kolci^największej,’ powsWą istota gębczasta, pierwotna, wraz z mieszczą- z chrząstki; E¹ E. nasady chrzęstne kości drugiej; cemi się w niej szczątkami istoty chrzęstnej, E²E². takież nasady kości trzeciej; w górnej z nich ale i zastępujące ją kolejno twory nowe ustę- widoczny jest wyraźnie zawiązek kostny;    • '

vr    J    J    v    gady kości czwartei z zawiązkami kostnienia juz znacz-

pują miejsca w kościach długich nowo powsta- nieyrozwiniętenii; EJ nasady kości piątej już cał-jącej w nich jamie szpikowej. Tak samo wy- , kiem skostniałe; G chrząstka stawowa; 1K chrząstka kazać możemy rozpad i odtwarzanie się tkanki ¹ pomiędzy trzonem kości i jej nasadami, kostniejąca nowej w istocie zbitej na powierzchni kości. |    najpóźniej.

ści powierzchni miejsc takich napotyka się większe lub mniejsze t. zw. zatoki (lacunae) Howshipa, tj. wydrążałości półkoliste lub nieforemne, wypełnione jakoby komórkami ol-brzymiemi o wielkiej liczbie jąder (por. Korn ó r k a); twory te podług A. Koellikera (ob.) mają być komórkami prawdziwemi o wielu jądrach, spełniaj ącemi zadanie wsysania tkanki kostnej, przeznaczonej na zagładę. Badacz wymieniony nazwał je Osteoklasten (komórki kościogubne). H. Hoy er starszy (ob.) wszakże, na podstawie badań i spostrzeżeń własnych doszedł do przekonania, że twory

owe

Wogóle wzrost kości nie polega na mnożeniu się komórek oraz istoty między komórkami wśród tkanki już gotowej (per intussusceptio-nem), lecz przez osadzanie się tkanki nowej (per appositionem) na warstwach starszych, z których jednak część pewna ulega zawsze rozpadowi. Najdobitniej zmiany te występują w miejscach złamań kości, gdzie po obrzęku nieforemnym, początkowym rozwija się naprzód tkanka kostna gąbczasta, nakoniec zaś zbita (por. Ko stu i 11 a). Rozpad kości przeważnie badać snadnie w miejscach, w których podczas wzrostu żywego odbywa się jednocześnie przemiana postaci kości samej, np. w pobliżu na

bardzo znacznym. Tam, gdzie kość styka się z otaczającemi ją częściami miękkiemi (np. mięśnie rąk i nóg), również na powierzchni zewnętrznej czaszki, gdzie nosi miano oczasznej (pericranium), w przewodzie wewnątrz kręgosłupa (ob.), w jamie dołów ocznych jest stosunkowo bardzo cienka i mało zbita, przeciwnie zaś w miejscu przyczepów ś ci ę g i en (ob.) tężeje, grubieje, ziewa się z niemi i trudno jeno od kości oddzielić się daje w tych miejscach, gdy gdzieindziej bez trudu odłączyć ją można od podłoża kostnego. Spójność jej z kośćmi jest więc także rozmaita w rozmaitych miejscach kości, a zależna jest od ilości i tęgości pęczków tkanki łącznej i naczyń krwionośnych, wchodzącycli z niej w kość samą. Naczynia te łączą się z siatką naczynną wewnątrz kości samej i są po większej części drobne. Przewody grubsze [foramina nutritia) obejmują, oprócz tętnicy cienkiej, żyłę grubszą; oba naczynia te otoczone bywają tkanką łączną, mniej lub więcej obfitą i komórkami kościotwórczemi. — Okostna jest tworem nadzwyczaj ważnym, gdy chodzi o zrost kości złamanych (por. Kost ni na), a także posiada zdolność odtwarzania kości u-suniętych lub zniszczonych w sposób jakikol-ne. W razie takim nie byłyby to więc komór- wiek.—Jeżeli u zwierzęcia żywego i zdrowego ki odrębne, posiadające oznaki wspólne z t. zw. oddzielimy zupełnie od kości płat okostnej i u-koinórkami olbrzymieini szpiku kostnego, lecz mieścimy go odpowiednio wśród części mięk-tylko szczątki skupień komórek kostnych, tak kich zwierzęcia tego samego, lub też innego, ściśle ze sobą zespolonych, że granice ich sta- to po kilku tygodniach ów płatek okostnej wyły się tak samo niedostrzegalnemi jak w tkań- tworzyć może kostkę drobną. Gdy, co się ce kostnej prawidłowej. Wessanie tkanki kost- zdarza nierzadko, zmuszeni jesteśmy usunąć nej odbywa się zapewne tak samo pod wpły- część znaczniejszą kości uszkodzonej przez uraz wem odrębnego układu naczyń (niezbadanego lub chorobę, a możemy przytem wyłuszczyć dotąd bliżej), jak mięknienie chrząstki podczas ją, pozostawiając okostną, to wtedy można li-jej kostnienia. Pomimo powagi bardzo wiel- czyó na to, że na miejsce kawałka usuniętego kiej Koellikera w sprawach tego rodzaju, po pewnym przeciągu czasu odrośnie nowy, do poglądy uczonego naszego znalazły pośród hi- niego podobny. Własność ta okostnej oddaje stologów, nawet niemieckich, zwolenników lic/- w chirurgii niejednokrotnie przysługi bardzo nych i powinny uchodzić za słuszne. — Ponie- wielkie, pozwalając na wypiłowywanie żeber waż okostna odgrywa rolę bardzo ważną lub całych trzonów kości długich, bez naraże-w wytwarzaniu istoty kostnej zbitej (substantia nia chorego na kalectwo, ponieważ liczyć mo-ossea compacta), oraz w odnawianiu się kości, żerny zawsze na to, że kości znów odrosną, by-więc też należy się jej tu wzmianka obszer- leby się tylko udało ocalić okostną. — Jeżeli niejsza. — Okostna (periosteum) jest błoną część niewielka powierzchni kostnej pozbawio-mocną, powlekającą powierzchnię zewnętrzną na zostanie okostnej, nie ma to znaczenia po-kości każdej, przylegającą do niej szczelnie: ważniejszego, ponieważ w razie tym od brze-w niej przebiegają naczynia krwionośne, odży- gów nienaruszonych wyrasta tkanka młoda, wiające kośch Okostna składa się z dwu warstw: mogąca zakryć zupełnie brak niewielki. Inaczej zewnętrzna, grubsza, bardziej zbita, obfituje rzecz się ma, jeżeli okostna na powierzchni znacz-w dosyć gęstą siatkę naczyń krwionośnych; niejszej podlegnie zniszczeniu, gdyż wtedy część wewnętrzna, cieńsza, przepleciona jest cieniut- kości, pozbawiona powłoki swej odżywiającej, już kiemi włóknami sprężystemi (ob.); między jej skazana jest stanowczo na obumarcie (necrosis). pęczkami rozluźnionemi mieszczą się mniej lub Literatura. Nieomal we wszystkich podręcz-więcej obficie komórki kościotwórcze (o s t e o b 1 a- nikach histologii i w wielu anatomii K. opi-sty), wielokątne lub wydłużone, odróżniające sane jest mniej lub więcej dokładnie, tak sa-się od komórek innych tkanki łącznej zbitością mo opisują je i podręczniki embryologii. Tu większą, wyrazistością obrysu i połyskiem pew- oparliśmy się głównie na pracy H. Hoyera nym zarodzi swej. Jądra ich są drobne, ale starszego p. n. „Układ kostny“ (w „Podręczni-bardzo wyraźne. —Grubość okostnej nie wszę- j ku histologii ciała ludzkiego“, Warszawa 1901, dzie jest jednaka, owszem podlega różnicom I

nie są właściwie wcale komórkami samodziel-nemi, wsysającemi tkankę kostną, lecz jeno oddzielonemi już od tkanki prawidłowej wycinkami, w których zanikowi uległy sole wapien-

ifi

}4„.v ]

flSMr»

WM

;.a

felii

i|t|.....*

m~M§.....o

4 wife

w w.

_____m .* >•

' ' * *

Fig'. 79. Przekrój żuchwy zarodka króliczego (podług H. Ho y er a—powiększenie 180 razy). k. kość—o. t. zw. komórki kościogubne (osteoklasty)— s tkanka łączna śluzowa, czyli zarodkowa.

str. 524 — 541); nadto porówuać można J.

Wleljc» Kacyki Powie, lliiltr. Zen. 309». Tom XXXIX.

Siemienówną, księżniczką kobryńską, wdową po ks. Bielskim; to też po bezpotomnej śmierci jej brata Iwana Siemienowicza, ostatniego z ks. kohryńskich, otrzymał to księstwo w dożywocie (1511) \ zastrzeżeniem, że następnie Entwickelung der Knochen der Extremitäten przejdzie ono na rzecz królowej Bony. Oże-von der Geburt bis zum vollendeten Wachstum“    niony był 2-do v. z ks. Sołomerecką i 3-o

Wolff „Das Gesetz der Transformation der Knochen“ (Berlin 1892, z 12 tabl. in folio); Lambertz „Die Entwickelung des menschlichen Knochengerüstes während des Lebens“ (Hamburg 1900, 9 tabl.) i Wilms und Sick „Die

(tamże 1903, z 16 tabl.). — O odrastaniu kości utraconych przypadkowo oraz o gojeniu się złamań piszą podręczniki chirurgii, między inne-mi B i 11 r o t h-W iniwarter w „Wykładzie chirurgii ogólnej“ (Warszawa 1900, przekład wyd. 15-go niem.), por. też w „Encyklopedyi“ tej „Kostnina“ i „Kostnienie tkanek“.

Kościospój albo Kościozrost (łac. synostosis z gr. aóv=z i ró botsov = kość) połączenie dwu lub więcej kości najzupełniej ścisłe, do tego stopnia, że nawet spojenie ich nie bywa wcale widoczne, a w ustroju już wyrosłym tworzą one jedną całość. Tak są zrosłe z sobą, kość potyliczna (os occipitale) i klinowata (os sphaenoides), tworzące razem podstawę czaszki (os basilare) u dorosłego; a kość klinowata u noworodków składa się również z dwu części oddzielnych, które także dopiero później zrastają się w jedną całość. Podobnie u dziecięcia nowonarodzonego obie kości (ossa ilium s. innominata) składają się, każda z trzech części odrębnych, opisywanych i nazywanych przez anatomów zawsze z osobna, pomimo że blisko roku życia 16-go zrastają się w jedną całość. Podobnie dzieje się u wszystkich zwierząt ssących, z wyjątkiem jedynym stekowców (montremata), u których przez życie całe pozostają rozdzielone.

Kościotwórcze komórki (O s t e o b 1 a s t y), są

D-r J. P.

Dr .7. P.

v. z Petronelą Herburtówną, po której jedynaczka córka, Anna Kościanka, wyszła za Janusza Radziwiłła, starostę-wojewodę żmudzkie-go. Brat tego Wacława, Janusz K., marszałek hospodarski, miecznik litewski, następnie wojewoda witebski, a od 1517 wojewoda podlaski (drugi z kolei), starosta drohicki i kowieński 1523, f 1527. Zdaje się, ża jest on jedną osobą z Iw an en Stańko wiczem Mikoła-jewiczem K., najpierw 1501 pisarzem hospo-darskim Zygmunta I. Ożeniony był l-o v. L Anną Kościuszkówną, 2-o v. z Masetą Tu-równą. Urodzony z Turówny Marek K., o-żeniwszy się z Maryną Iwanówną ks. Drucką-Sokolińską, wojewodziauką połocką, jest zapewne przodkiem K o ś ci ó w na Białej Rusi, będących obecnie wyznania prawosławnego. Brat zaś jego, z Kościuszkówny urodzony, Rafał K., dziedzic na Zbirochach i Źrebicach, ożeniwszy się z Zofią Kościuszkówną, stał się przodkiem do dziś kwitnącej polskiej rodziny Ko-ściów. Córka jego Eudoksya K. była za Stanisławem Dowojną, wojewodą połockim, wnuk zaś Rafała K. Andrzej Adamowicz K., rotmistrz w. lit., podkomorzy derpski, poborca wojskowy 1621 r., spisał swój dyaryusz, dotąd w rękopisie w ręku potomków przechowywany. Brat stryjeczny tego Andrzeja Jan-Stefan Hrehorowicz K. 1621 r. przeniósł się do Włoch to komórki (ob.) napotykane obficie zwłaszcza w    i bodaj wnukiem jego był Mikołaj K.(Nicco-

warstwie wewnętrznej błony okostnej (por. Kość),    lo Coscia), arcybiskup Benewentu i kardynał

które wytwarzają tkankę kostną. Bywają wie-    (* 1682 —f 1735), osławiony ulubieniec Bene-

lokątne, okrągławe, albo wydłużone i odróżnia-    dykta XIII. Jako dawny sługa papieża, pożyją się od komórek zwykłych tkanki łącznej    skawszy bezgraniczny wpływ na swego pana,

zbitością większą. Pod mikroskopem granice    „frymarczył on urzędami, trwonił dochody, po-

ich występują wyraźnie, odznaczają się poły-    większał długi państwa i do obyczajów wpro-

wadził straszne zepsucie“. Wszystko to sprawiło, że po śmierci Benedykta usiłowano znienawidzonego przez lud kardynała już wbrew prawu do konklawe nie dopuścić: to też nowy papież Klemens XII zaraz po objęciu rządów wytoczył mu proces, skazał go na 8 lat więzienia w zamku S. Anioła i na zapłacenie 40 000 dukatów. Brat tego kardynała, Baltazar K., z Janem K-ą synem Marcina, wnukiem powyższego Audrzeja, pułkownikiem buławy polnej litews., korespondował i do pokrewieństwa się przyznawał. Podpisywał się: „Coscia dux Padulensis“. Jan K. z Katarzyny Chrzanowskiej miał dwóch synów: Józefa K. biskupa dyokleńskiego, oficyała żmudzkiego (f 1701) i Hiacynta K. generała adj. buławy polnej, pułkownika J. Kr. M., chorążego Kobryńskie-go, posła na sejm, marszałka „koła duchownego“. W tym samym czasie krewna tych

skiem pewnym, dla nich znamiennym; jądra ich są małe ale wyraźne. Por. H o y e r „Podręcznik histologii ciała ludzkiego“ (Warszawa 1901 str.

526 i 539) ^ob. też Kości or ó d zt wo,¹¹'' J p-Kościowie, możny ród litewsko-polski, ruskiego pochodzenia, herbu .Leliwa. Nazwisko Kością, podobnie jak Kościuszko, jest spieszczeniem imienia Konstanty. Założycielem rodu tego, pominiętego przez heraldyków, był Stańko (Stanisław) Kościewicz, rotmistrz w. lit., który wraz z Iwanem Iliniczem i innymi trzema rycerzami 1454 pod Chojnicami uratował króla Kazimierza Jagiellończyka, dając się samemu pojmaó. Był następnie starostą kowieńskim.

Syn jeg , Mikołaj Stańkowicz K., dworzanin hospodarski, otrzymał nadania w ziemi Brzeskiej: Turyszewice, Ostrów i Berdyń. W a-cław Stańkowicz K., marszałek hospodarski, namiestnik dorszpruński, ożeniony 1 -o v. z Anną

Sc

An

or

Etht

Vo

Ełki

md

4Zs

Ps

Par

mm

Os

'ËÊ

Oex

Sf

Ssc

■E

Jnv

pa

i#

\ JpNs

Op

SUp

-VÎ

joJ&

Cl

S. M.

Kościów Krystyna Kościan ka, córka Jana, skarbnika rzeczyckiego była za Pawłem Kościuszką. Syn Hiacynta, z Deskurówny Aleksander K. (f 1831), porucznik artyle-ryi litews., sędzia trybunału W. X. Lit., adjutant ks. generała ziem podolskich, ' walczył pod Maciejowicami. Przyrodnim jego bratem był Józef K. (f 1868), nauczyciel języka francuskiego, tłómacz wielu dzieł francuskich naukowych na język polski (ob. Encykl. Orgelbr. większą), synem zaś Aleksandra K. z Anny Trojanowskiej — zgasły niedawno w Białymstoku Herman K. Ze znajdujących się w jego rękach licznych dokumentów rodzinnych oraz z Metryki litewskiej (Petersb. 1903; t. I) zaczerpnięto podane tu wiadomości.

Kościozrost Ob. Koś ci o spój.

Kościste ryby Teleostei. Tworzą wśród ryb najliczniejszy rząd, bo co do ilości stanowią ⁹/io ogólnej liczby ryb, obecnie żyjących. 1. Budowa ciała. Pod względem organi-

innemi wyróżnia K. z pośród pozostałych rzędów tej samej gromady. Znaczny stopień skostnienia prowadzi do powstania w kręgosłupie kręgów dwu wklęsłych {vertebrae amphicoelae) (ob. kręgi) z silnemi żebrami (oprócz żeber właściwych powstają dzięki wybitnemu skostnieniu skieletu nad niemi cienkie widełkowate kosteczki w t. zw. ligamenta inter muscular ia), a w czaszce—do utworzenia szeregu kości, tej tylko grupie właściwych, oraz pewnych ustosunkowali między poszczególnemi ich grupami; poza tern istnieje moc odrębnych właściwości w rozmaitych narządach ciała. Skielet głowy u rozmaitych podrzędów i rodzin K-ycli przedstawia pewne wahania co do ilości kości; zawsze jednak stale istnieją następujące kości i ich grupy: z pośród k-ci pokrywających: Pa-rietalia—ciemieniowe, Frontalia—czołowe, Na-salia—nosowe; dolną powierzchnię czaszki (dno czaszki) stanowią: Parasphaenoideum i Vomert kość przyklinowa i lemiesz, umieszczony z przo.

^---^ ßrs'J

Fig. 80. Czaszka okonia (Perca ßuviatilis. Os—Supraoccipitale —Potylica górna; Oex—Occipitale externum v. Epioticum—kość słuchowa górna; Pro—Prooticum—k. słuch, przednia; Sq—Squamosum — kość łuskowa; Fr—frontale — k. czołowa; Frp—postfrontale—k. czół.tylna; Ais—alisphaenoideum—kość klinowa skrzydłowa; JR>*.—Parasphaenoideum - kość przyklinowa; Ethl—Ethmoiaale laterale v. Exethmoidale v. Prnefrontnle— kość sitowa boczna (parzysta); Ethi—mésethmoideum—k. sit. środkowa (v. impnr—nieparzysta);) Hm—Hyomandibulare—Gnykożuehwie; S—symplecticum — spójka; Q—quadratum—k. kwadratowa. Kości skrzydłowe: Mtp metapterigoideum; Enp—entopterigoideum; Ekp — ektopterigoideum; Pnl —Palatinum—k. podniebieniowa; Vo— vomer—lemiesz; Im - intermaxillare—k. między szczękowa; Mx—maxillare—k. szczękowa; kości żuchwy: D—dentale, Ar— articulare i An—angulare—k-ci: zębowa, stawowa i kątowa; Op—Operculum— k. pokrywowa; POp—praeoperculum—k. przedpokry wowa; SOp—Suboperculwn k. podpokrywowa; lOp—interoperculum— k. międzypokrywowa; Hy—hyouleum—chrząstka gnykowa; Brs —radii branchiostegi. Skielet kończ y’n parzystych przednich płetw brzusznych (pas barkowy): Cl—daviculure— obojczyk; Sc — scapulare—łopatka; Cor—coracoideum—k krucza; Ssc -■ supraclaviculare— k-ć nadobojczykowa, Ac—(według G. Cuvier’a) części

dodatkowe.

zacyi są grupą najbardziej ewolucyjną z pośród i du). Z pośród pierwotnych kości czaszki stale ryb, tj. taką, gdzie cechy organizacyi skieletu ! występują z przodu trzy kości sitowe— EtJmio-doszły do najwyższego stopnia udoskonalenia. 1 idalia (jedna w większości wypadków parzy-Skielet skostniały prawie zupełnie, co między ) sta): k. sitowa środkowa mesethmoideum i dwie

łączy hyomandibulare z dolną częścią hyoideum. (fig. 80 i 81). W przeżuwaniu pokarmów, oprócz szczęk górnych i dolnych i kości międzyszczę-kowych, uczestniczą kości podniebieniowe, kości Hyomandibulare, luki skrzelowe i Vomer, które wtedy bywają uzębione; w pewnych wypadkach, jak np. w rodzinie karpi (Ciprinoi-dae) zęby rozwijają się tylko na łukach skrze-lowych (kości gardłowe dolne, ossa pharynyea inferiora), szczęki zaś są pozbawione zębów; tak więc kośćmi przeciwstawnemi szczęce dolnej podczas żucia stają się maxillaria i prae-maxillaria, kości zaś podniebienne przeciwstawiają się tylko części łuku 2-go—Hyoideum. Kości czaszki i pierwszy łuk trzewiowy są wolne; u pewnych wszakże grup zachodzi zrastanie kości podniebieniowych i górnoszczęk owych, co ma nader ważne znaczenie w systematyce K-ych. Tak np. u grupy Plectogna-thi—Z rosłoszcz ęk i e — górnoszczękowajkość zrasta się z czaszką; w grupie Pharyngognathi to samo zachodzi z kośćmi łuków skrzelowych. U większości ryb K-ych istnieje pokrywa skrze-lowa, złożona z szeregu kości, pozostających w związku z Hyomandibulare: k. pokrywowa, przedpokrywowa, podpokrywowa i międzypokry-wowa (Operculum, Praeoperculum, Subopercu-lum i Inter operculum) i    z Hyoideum (Radii

K. sit. boczne exethmoidalia• z tyłu 4 kości potylicowe: Basioccipitale (potylica podstawowa), dwie Exoccipitalia (p. boczne) i (p. górna) Supraoccipit de; Ossa Otica — kości słuchowe w liczbie 5, wskutek silnego rozwoju błędnika usznego (wybitnie u ryb); 3 górne —Sphenoti-cum, Pteroticum i Epioticum i dwie dolne k-ci słuchowe przednie i tylne Prooticum i Opistho-ticum (ostatnia nie u wszystkich rodzin; ob. Ryby i Skielet); u pewnych rodzin rozwijają się jeszcze w związku z kością klinową Praes])hae-noideum (przedklinowa) i klinowa podstawowa Basisphaenoideum, częściej jednak są one w sta-dyum szczątkowem, albo rozwijają się nie zupełnie; to samo dotyczy Ali- i Orbitosphaenoi-dea- zależnie od rozwoju (u karpia) tych ostatnich lub zaniku (ob. skielet) w skielecie czaszki między orbitami ocznemi tworzy się przegroda kostna interorbitalna albo istnieje wielki otwór—fenestra interorbitalis. Skielet trzewiowy (trzewioczaszka) ryb kościstych (ob. fig. 81) odznacza się istnieniem w związku ze znacznym skostnieniem czaszki rzędów kości szczękowych i międzyszczękowych: Praemaxil-laria i Maxillaria; zaś kości podniebienia: k-i skrzydłowe (Pterigoidea) i podniebieniowe (Palatina) zwężają się i wychodzą z pierwotnych ustosunkowań: kości 1-ej pary łuku trzewiowego Hyomandibulare i Hyoideum — chrząska gnykowa podlegają znacznym zmianom: Hyomand. (gnykożuchwie) wychodzi z połączenia z Hyoideum, odpycha tylny brzeg Palaloquadratum (k-i podniebieniowej), os quadratum=k. kwadratowa — od czaszki, sama wstawia się między nią i tę kość, tak, iż kości szczęki dolnej (żuchwy) nie łączą się bezpośrednio z czaszką, lecz za jej pośrednictwem;

gnykożuchwie    branchiostegi) (ob. fig. 1)    (fig. 80 i 81). Skrze-

la K-ych w ilości 4-ch par znajdują się w jamie skrzelowej, przykryte fałdem skóry, odchodzącym od Hyomandibulare i umocowanym kośćmi Operculi i Padii branchiostegi w membrana branchiostega, (typ skrzeli ukrytych); ułożone są rzędami, jako grzebykowate fałdy błony śluzowej (bogate w naczynia krwionośne) wzdłuż kanałów skrzelowych, oddzielających dwa połączenie    czaszki    z    os    ąuadratum zachodzi    sąsiednie łuki skrzelowe    i osadzone na nich

za pomocą    os    sy mplecticum— spójki i hyomandi- • skrzela (ob. fig. 81) (por.    Ryby). Kończynami

bidare, właściwej jedynie rybom, a kcść interhyale j K-ych są płetwy parzyste: piersiowe i brzuszne-

rj

Rb

w#

Cop

t‘Zh3 1

Ej

Sdf

WwA

Mi

■\

WŁ

cg- •

Oos .

Fig. 81. Chrząstka gnykowa i łuki skrzelowe okonia (Perca ßuviatilis) I (Zbg)-Os Hyoideum—chrz. gnykowa; II — y luki skrzelowe —a, b, c i d — ich stawy; Ops—Ossa pharyngea superiora — k-ci gardłowe górne;

Cop—copulae—łącznice; Rb—radii branchiostegi.

y»

Ao

,k

nadto istnieją płetwy nieparzyste: grzbietowa, ogonowa i odbytowa {Pinna dorsalis, caudalis i analis), Płetwa ogonowa jest nader ważną cechą systematyczną ryb wogóle; u kościstych jest ona homocerkalną (ob. fig. przy art. O g o n), stanowi poniekąd o ich wyższej orga-nizacyi (płetwa taka powstała najpóźniej w rozwoju filogenetycznym ryb wogóle). — Skielet płetw u ryb K-ych jak wewnętrzny (pas barkowy i miednicowy 2 niewielkie kostki: — Scapu-lare i Coracoideum, oraz t. zw. basalia płetw.) (ob. fig. 80) tak i zewnętrzny jest skostniały. Sk. zewnętrzny (tj. promienie pletwowe) zajmuje całą powierzchnię płetwy. Charakter promieni ma znaczenie w systematyce ryb; promienie bywają miękkie i sprężyste (jak u Mala-copteri) i twarde, zaostrzone—u Acanthopteri. U pierwszych złożone są z szeregu maleńkich blaszek kostnych, u drugich wszystkie blaszki danego promienia zlewają się w jeden długi kolec, który służy do obrony i w pewnych wypadkach wchodzi w połączenie z gruczołami jadowite -mi (jak u Scorpaena, Amphacante i innych). Skielet skórny tworzą łuski ktenoidalne i cy-kloidalne (grzebykowate i całobrzegie ob. Łuski), w rzadkich wypadkach igły (ob. Kolcobrzuch) lub płytki kostne; niekiedy skieletu skórnego brak, jak np. u gatunku Conger vulgaris (węgorz morski) i kilku innych. System nerwowy K-ych wyróżnia się nader słabym rozwojem istoty korowej półkul mózgowych, natomiast istnieje tylko cienka warstwa komórek nabłonkowych—t. zw. Pallium — opończa ; wybitnie rozwinięty zwój podstawowy przodomóżdża — ganglia basalia— dno przodomóżdża (ciało prążkowane wyższych kręgowców). Okolica węchowa rozwinięta b. silnie—płaty węchowe (lobi olfaetorii)—i przylega bezpośrednio do obydwu półkul. Nerwy wzrokowe nie tworzą skrzyżowania (chiasma), lecz przechodzą jeden nad drugim lub jeden przez drugi; niedaleko wejścia nerwu wzrokowego do oka znajduje się zagadkowy pod względem fizyologicznym organ—glandula chorioidea,— utworzony przeważnie ze splotu naczyniowego, t. zw. rete mirabilis. Co do innych organów zmysłowych ob. Ryby.—Wybitnie wyróżnia K-ych z pośród pozostałych rzędów ryb budowa układu pokarmowego i krwionośnego; w u-kładzie pokarmowym brak zastawki spiralnej w jelicie cienkiem; w miejscu przejścia żołądka w jelita cienkie znajdują się specyalne wyrosty {Appendices pylorieae). W układzie krwionośnym mięśniowy oddział serca — stożek tętniczy— Conus arteriosus, właściwy poprzeczno-ustym {SelacJiii) i kostołuskim {Ganoidei), nie rozwija się, natomiast aorta wytwarza t. zw. Bulbus arteriosus—n a b r z m i e n i e—zaopatrzony w dwie zastawki o ściance z mięśni gładkich (ob. fig. 82). — Pęcherz pławny istnieje w większości gatunków K-ych, przeważnie jednak utrącą swe połączenie za pomocą kanału

z przednią częścią kanału pokarmowego (pęcherz zamknięty, Physoclisti). Wyjątek stanowi rząd Physostomi. Wybitną cechą narządów moczopłciowych jest to, iż przewody, wywodzące nerek (Pranercze) nie przystosowane są do wyprowadzania nazewnątrz produktów płciowych; jaja i plemniki wydostają się przez

B/l-

AL

77

Fig. 82. Układ krwionośny ryby kościstej. Znaczenie liter: V— Ventriculus—komora; Ba—Bulbus arteriosus—nabrzmienie tętnicze z lukami tętniczemi, dopro-wadzająeemi do skrzeli krew żylną; ^46 —łuki tętnicze; Ao — aorta descendens—aorta zstępująca, do której wbiegają ze skrzeli tętnice(epibranehialne) skrzelowe; N — nerki; D — jelita; Lk — system żyły (wątroby) wrotnej.

pori abdominales, albo przez specyalne workowate kanały, powstałe w ściance jamy ciała. Otwory narządów wydzielniczych i płciowych znajdują się poza odbytem, odosobnione lub wspólnie na moczopłciowej brodaweczce {papilla urogenitalis). Zapłodnienie wewnętrzne tylko u niewielu gatunków żyworodnych (jak np. Zoarces viviparus ob. fig. 84); przeważnie zapłodnienie zewnętrzne w wodzie. Podczas t. zw. tarła samce, częstokroć przybierające odmienne jaskrawe zabarwienia, t. zw. godo-w e, i samice pływają obok siebie i jednocześnie wydalają nazewnątrz elementy rozrodcze. Znane są powszechnie gromadne wędrówki ryb podczas tarła w celu jaknajłatwiejszego i naj-

Bi

&Â,

ÉM1

f/f

fx£

V ‘ ":-r- • ^

«5

Kfe.

•:    i

rS

--

Éggf

•Æyt

!5T

Wi

,72

--

ypfM

Sgggaiggg

iiiiiiir

■■ff-i (i

KÜI

10

rnfMM

Fig. 83. Kościste ryby: 1—Serrasalmo piraya, kąsaez; 2—Silurus glanis, sum; 3—Malapterurus electricus, sum elektryczny; 4 - Clupea harengm, śledź pospolity; 5 — Muraena Helena, murena; 6—Gymnotus electricus, Strętwa elektryczna; 7—Cobitis fossilis, piskorz; 8—Gadus Morrhua, dorsz; 9—Lola vulgaris, miętus; 10 Sa<lus

Aeglephinus łupacz.

20

18

/-jS?

Wt

SM

i-

ii

12

im

13

15

14

sgiilp

&m

16

S"

§sl

KgS

Hk

T/a

2®,

17

21

li

_y.

22

Fig. 84. Kościste ryby: 11— Pleuronectes Haussa, flątlra; 12—Seans crelensis, pipugoryb; 13—Mullus surmuletus, barwena (trylia);J14—Scomber scomber, makrela; 15—Gobius fluviatilis, kielbiówka; 16—Zoarces vivi-parus, ślizga, żyworód; 17—Lophius piscatorius, żaboryb-dyabeł, rybólów: 18—Regalecus Banksii, włosopław: 19—Gastrosteus aculeatus, ciernik; 20 — Oyclopterus . -lumpus, £zając morski; 21—Chrysophrys aurata, złotobrewka; 22 -Megalurus (odrestaurowany), rodzaj ryb^K-ych peryodu jurajskiego (liasu),

skuteczniejszego zapładniania jaj wyrzucanych przez samice. Wobec tego łatwo bardzo wykonywać zapłodnienie sztuczne u ryb K-ych w celach eksperymentalnych. Można wywołać sztuczne wyrzucanie przez samców i samice elementów płciowych i, umieszczając je w odpowiednich naczyniach, otrzymać jaja zapłodnione. Należy po tym umieszczać takie jaja w specyalnych skrzynkach z wodą, wciąż odświeżaną, i wyrzucać psujące się jaja; młode, z jaj tych rozwinięte, posiadają pęcherz żółtkowy, który po pewnym czasie zanika przez wchłonienie pierwiastków odżywczych, w nim zawartych; do tego czasu młode należy trzymać w specyalnych naczyniach ze świeżą wodą i odżywiać je. Dzięki wymienionym wyżej warunkom nader łatwo prowadzić hodowle rybne,hodując sztucznie t. zw. narybek. Troska o jaja i potomstwo wśród K-ych rzadko daje się zauważyć: nieliczne tylko wyjątki stanowią cierniki (Ga-sterosteus), których samce budują gniazda we wodzie, a w nich samice składają jaja; gniazd i potomstwa zwykle strzegą samce, krążąc stale koło nich; to samo dotyczy rodzaju Macropoda; samce z podrz. Lophobranchii Zro-słoskrzelnych, z rodziny koników morskich (Hip-pocampidae)i rodź. Syngnathidae—Iglicowatych dla pielęgnowania rozwijających się jaj posiadają na stronie brzusznej ciała specyalne torby, w których owe jaja wylęgają się; jaja K-ych (t. zw. ikra) są niewielkie; samice składają je w znacznych ilościach w miejscach zacisznych. niedaleko brzegu. Rozwój jaj odbywa się bez metamorfoz; wyjątek stanowi rodź. Węgorz y—Apodes, których przezroczyste larwy o dużym ogonie i niewielkim tułowiu długo uznawane były za specyalną rodzinę ryb, zwaną Leptocephalidae.— 2) Systematyka. Układ systematyczny K-ych oparty jest na zasadach organizacyi, wskazanych jeszcze przez J. Cuviera, a następnie I. Müller’a. Cuvier podzielił K-e na Malacopteri (Miękko p 1 e t w e) i Acanthopteri (C i e r n i o p 1 e t w e).

I. Miiller wprowadził daleko szczegółowsze rozgraniczenie na podstawie wielu istotnych różnic w organizacyi poszczególnych grup K-ych, jak np. na podstawie powstawania płetw brzusznych, budowy pęcherza pławnego i innych; wogóle podstawą systematycznego podziału są następujące cechy: obecność lub brak przewodu w pęcherzu pławnym, miękkie lub twarde promienie płetw, położenie płetw brzusznych na brzuchu (P. abdominales), albo na piersiach (P. thoracici), gardle (P. jugular es v. subbra-chii)\ również brana jest pod uwagę budowa szczęk, skrze! i, ossa phanngea inferior a (kości gardłowych) i t. d. I. Podrząd—Physostomi— Otwartopęcherzowe. Jedną z głównych cech organizacyi jest obecność przewodu, łączącego pęcherz pławny z przewodem (z przełykiem) pokarmowym; dalej: płetwy brzuszne parzyste (kończyny tylne) abdominalne, promienie pletwowe miękkie i członkowane. Do grupy tej należy do ²/₃ ryb jadalnych i znaczna większość K-ych wód słodkich. Ważniejsze rodziny następujące: a)Rodź. Cyprinidae—karpiowa te (ob.) o nieuzębionych szczękach; zęby na kościach gardłowych —ossa phargngea; dookoła otworu gębowego umieszczone są wąsy. Rodzaje i gatunki: Cgprinus carpio, karp; Ca-rassius vulgaris—karaś, Carassius auratus— złota rybka, Tinea vulgaris—lin, Abramis brama—1 e s z c z, Leuciscus rutilus—p ł o ó, Go-bio fluviatïlis—kiełb i w. in.—ß) Rodź. Eso-cina—S zc z u pako wate z szeroką paszczą, silnie uzębioną, z płetwą grzbietową daleko ku tyłowi odsuniętą. Esox lucius — szczupak, Umbra Krameri, muła wka i inne.— y) Rodzina Salmonidae Łososiowate; płetwa odbytowa pozbawiona promieni; formy morskie i słodkowodne; rodź.. i gat.: Salmo salvenius w jeziorach górskich Europy Zachodniej; podczas tarła, które zachodzi w listopadzie i grudniu, wychodzi do rzek; S. hucho—łosośdu-n a j s k i ; S. salar — łosoś, Trutta fario — pstrąg w rzekach górskich; gatunki rodzaju Goregonus—Głębiel — znane w handlu ryb^ nym rosyjskim—d) Rodź. Characinidae (gatunek Serrascilmo piraya — Kąsać z ob. fig. 83)—s) Rodzaj Siluridae —Sumowate: skóra bez łusek, niekiedy pokryta płytkami (sumy opancerzone) z rodź. i gat.: Silurus glanis—sum, Melapte-rurus electricus—S. el e k t r y cz ny (ob. fig. 83 i 84 wybitne nilowe gatunki).—C) Rodzina Clu-peidae — śledziowate z dużemi łuskami; gat, morskie; ikrę składają u brzegów: Clupea harengus — Śledź pospolity (ob. fig. 83) w półn. częściach Atlantyku; Cl. pilchardus— Sardynka w morzu Śródziemnym, Cl. ca-spia w morzach Czarnem, Kaspijskiem i Azow-skiem; Moletta vulgaris—kilka w morzach Nie-mieckiem i Baltyckiem, Cl. sprattus—szprot w tychże morzach, yj) Rodź. Apodes v. Murae-nidae — W ęgorzowate pozbawione płetw brzusznych (atrofa), kształtów wężowatych: Anguilla vulgaris —Węgorz pospolity, w rzekach Oceanu Atlantyckiego, mórz Niemieckiego i Bałtyckiego; podczas tarła uchodzi do mórz;

C. vulgaris — Węgorz morski (Atlantyk, morze Śródziemne, Bałtyk, Niemieckie); Murae-na helena— murena—pozbawiona obydwu płetw parzystych (ob. fig. 83); Gymnothus electricus— strętwa elektryczna (ob. fig.83) w Ameryce Południowej z organem elektrycznym w o-gonie.—3-) Rodzaj Acanthopsidae — Ś lizo w a-te; gatunek Cobitis fossilis — Piskorz (ob. fig. 83). II P o d r z ą d—Anacanthini—M i ę k k o-p le twe zamknięto-pęcherzo we, ryby miękkopletwe; pęcherz pławny bez kanału łącznego [grupa Physoclisti); płetwy brzuszne ułożone przed piersiowemi, a więc w okolicy gardła (P.jugulares v. subbrachii). Przeważnie formy morskie. Rodziny: a) Gadidae— Miętuso-we z rodź, i gat.: Gadus iporrhuą — dorsz

czyk, w morzu Śródziemnem—do 2 s^żni długości; Xyphiœs gladnus — mieczoryb, ze szczęką górną w kształcie mieczokształtnego wyrostka—w morzu Śródz.; Echineis remora— trzy mora —płetwa grzbietowa przekształcona w przystawkę kolistą. S) Rodź. Gobidae — płetwy brzuszne zrastające się wzajem; rodzaje i gatunki: Gobius ophiocephalus, głowacz, G. fluviatïlis — kiełbiówka (ob. fig. 84). s) Rodź. Mugilidae Muł a ki; gat. i rodź.: Magii cephalus łep ak; Atherina hepsetus — roko-wstęg—oba w morzu Czarnem. C) Rodź. Ble-nidae —• Ślizgowate — żyworodny gatunek Blennius viviparus v. Zoarces viviparus — Ślizga żywo ród (fig. 84). rf) Rodź. Trigli-dae—Kostolice; kości infraor bit cdia zrastają się z pokrywą skrzelową; rodź. i gat. Trigla hirundo, kurek jaskółka; Dactylopterus volitans, strwolotka. fi-) Rodź. Pediculati Nogopletwe; płetwy piersiowe wydłużone i służą jakoby za ręce; gatunki —Lophius pis-catorius Żab o ryb dyabeł (ob. fig. 84). i) Rodź. Labyrinthici Błędnikowate; posiadają nad jamą skrzelową specyalną jamę dla

czemu dość

(ob. fig. 83), w olbrzymieli ilościach w morzach Północnych; rozpowszechniony w przemyśle rybny m; główny pokarm mieszkańców Północy (t. zw. sztokfisz); z wątroby wyrabia się „tran rybi“ — miejsce połowu w Rosyi na pobrzeżu Murmańskiem. U brzegów New Foundlandu połów roczny zatrudnia do 200 000 robotników, dochód dochodzi do 30 mil. rubli. W morzu Śródziemnem nieco mniejsze gatunki: G. minutas i Merlucius vulgaris—sztokfisz, w handlu pod nazwą sztokfiszów; Lota vulgaris miętus (ob. fig. 83) (w rzekach), Gadus Aeglefinus— łup acz (ob. fig. 83) i inne. ß) Rodź. Pleu-ronectidae—bokopływy; ciało silnie spłaszczone z boków, asymetryczne w dojrzałości, gdyż obadwa oczy przesunięte są na jeden bok; w stanie młodym istnieje zupełna sy-metrya ciała; na skutek jednak układania się bokiem na dnie mórz, w których te ryby żyją, tracą one symetryę czâszki; gat Pleuronectes platessa — flądra (ob. fig. 84); oczy na stronie prawej, Bhombus maximus, skarp, Bh. meoticus i inne. Solca vulgaris — podesze-wica i inne. y) Rodź. Żmijkowate Ophi-diidae— brak płetw brzusznych—gat. Fierasfer acus — pasorzytuje w skrzykwach (ob.); Ophi-dium barbatum — ż m i j k a. III. P o d r z ę d Pliaryngognathf należą tu gatunki K-ch miękko i cierniopletwych, ze zrośnięteini w jedną kość ossa pharyngea infer lora (tylna para łuków skrzelowych szczątkowych, a) Rodzina Scomber esoces — Makreloszczupy — płetwy brzuszne o miękkich promieniach w położeniu abdoininalnem (kołoodbitowem) [P. abdominales]; należy tu część gatunków zdolnych do lotu: Exocoetus excidiens (evolans), szczupolot, z dużemi szerokiemi płetwami piersiowemi, słu-żącemi do lotu; Scar as cretensis — Papugo-ryb (ob. fig. 84). ß) Rodź. Labridae—W ar gory by, płetwy brzuszue twarde w okolicy gardła (P. jugulares)-, większość gatunków stanowią ryby morskie, jaskrawo ubarwione; gat. Grenilabrus pavo Brünn. — Skrzelówka i wiele innych. IV. Podrzęd — Acanthopleri — Cierniopletwe, Zamkniętopęcherzo-we—najbogatsze w gatunki, cechy organizacyi: promienie płetw z twardych skostniałych igieł (cierni); brak kanału w pęcherzu pławnym, piersiowe położenie płetw brzusznych (P. tho-racic%)\ jednak promienie płetw nie są wszystkie cierniste. Ważniejsze rodziny: a) Percidae Okuniowate (ob.) z rodź. i gat.: Perça fluviatïlis, okoń (ob.); Lucioperca Sandra—Sandacz, Acerina cernua—jazgarz; grupa okoni morskich—Serranidae: gat. Serranus scriba— rodź. hermafrodyczny. ß) Rodź. Mulli-dae: gat. Mullus surmuletus—Bar wena (ob. fig. 84). y) Rodź. Scomberoidae Makrelo-wate, płetwy — grzbietowa i odbytowa rozczłonkowane są na kilka małych pletewek; Scomber scomber, makrela (ob. fig. 84), znane w przemyśle rybnym, Tunnus vulgaris, tuń-

Wlelka kocyki. Powił. llustr. Ze»*. 809a. Tom X2XIX.

przechowywania wody, dzięki długo mogą pozostawać na lądzie; rodź. i gat. Anabas scandens— such w a; Macropodus viri-diauratus\ samce tego gatunku budują gniazda pływające. %) Rodzina Taenioidei — Włoso-pławy; gat. Begalecus Banksii—W ł o s o p ł a w (ob. fig. 84). X) Rodzina Gasterosteidae — C i e r n i k i; gat. Gasterosteus aculeatus—C i e r-niczek, Ciernik, Koluszczka (ob. fig. 84),    p.) Rodzina Discoboli; gat. Cyclopterus

lumpus—Zając morski (ob. fig. 84). v) Rodzina Sparidae; gat. Chrysophrys aurata — Złotobrewka (ob. fig. 84) i inne. V. Pod-r z ę d—Plectognathi— Zrosłoszczękie. Ryby morskie o szczękach górnych mocno z czaszką zrosłych; niektóre gatunki opancerzone; inne zaopatrzone w kolce, a) Rodź. Sclerodermi: rodź. i gat. Ostration ąucidricornis, kostera (ob.); Batistes aculeatus —r o gat nic a. ß) Rodź. Gymnodonta v. Tetrodontidae — Jeżoryby z gatunkami: Diodon hystrix jeżoryb; Tetro-don cutaneus—\ olcobrzućh (ob.).—VI. Podrzęd Lophobranchii. Gatunki morskie, ze specyalną budową skrzeli; fałdy ich w kształcie buławowatych ciał. a) Rodź. Hippocampi-dae—P ławikoniki: Hippocampus antiquorum Pławikonik (ob.Konik morski), ß) Syngnathidae o wydłużonym ciele; gat. Syngnathus acus — Iglica. (Poszczególne rzędy,' rodziny, rodzaje i gatunki K-ch ob. odpowiednie artykuły).— 3) Przeszłość rodowodowa. K-e zjawiły się dość późno, bo dopiero w okresie tryasowym epoki mesosoicznej. W tym czasie powstały najniżej uorganizowane rodziny K-cłi, należące do podrzędu Physostomi (2 rodziny) oprócz niewielu gatunków śledzi — Leptolepis istnieją zaledwie dwa rodzaje: Belanorynchus i Sauriehthys, zbliżone bardzo w organizacyi

zt

jących.

D.

do Kostołuskich; posiadają one jeszcze rozmaite stadya skostnienia skieletu; pęcherz pławny zachowuje połączenie z przewodem pokarmowym; łuski typu niższego — cykloidalne. W o-kresie jurajskim, nie zmieniając prawie orga-nizacyi, doszły do znacznego ilościowego rozpowszechnienia pośród innych podrzędów ryb; jednak z okresu tego znane są tylko dwa — trzy rodzaje z gr. Physostomi: śledzie—Lepto-lepsis, rodź. Trissops, pokrewny pierwszemu Megalurus ob. fig. 84), które i wtedy przechodzą liczbą osobników wszystkie inne gatunki ryb. Z okresu kredowego zaczyna się znaczny rozwój postępowy jak pod względem ilości, tak i rozmaitości nowopowstałych form (około 6 rodzin); organizacya ryb tego okresu ulega znacznym zmianom, zjawiają się bowiem gatunki z grupy Physoclysti — ze skieletem zupełnie skostniałym i pęcherzem pławnym bez kanału wyprowadzającego; z pośród Physoclysti w okresie tym znane są wszakże tylko Pha-ryngognathi i Acanthopteri i dopiero w epoce trzeciorzędowej, w pokładach dolnych, spotykamy skielety reszty podrzędów ryb K-ch, a więc Lophobranchii, Plectognathi i Anacanthini\ liczba rodzajów w tym okresie dosięga do 79; ²/s z nich żyje dotychczas; w późniejszych okresach aż do czasów obecnych liczba K-ch wciąż wzrasta i organizacyą zbliżają się one do obecnie ży-

St M

Kościuszko h. Roch III, ród litewski. Pomijając twierdzenie K. Wł. Woycickiego w „En-cyklopedyi powszechnej“ Orgelbranda, jakoby pierwszym znanym przodkiem Kościuszków był niejaki Dymitr, któremu w. ks. Witold pozwolił używać do pieczęci wosku czerwonego (przywilej, służący wówczas jedynie książętom), za protoplastę zasłużonego tego krajowi rodu uważać musimy jednego z Kostiuszków (zdrobniałe imię Konstanty), którzy pojawiają się w źródłach archiwalnych w połowie XV w., jako członkowie kilku rodzin bojarskich, osiadłych w Smoleńskiem, Połockiem, Wileńskiem i na Wołyniu. Podanie, jakoby jednemu z tych Kostiuszków, prawdopodobnie bojarowi wołyńskiemu, Fedoro w i, Kazimierz Jagiellończyk za wierną służbę na swym dworze prawem wiecznem puścił w roku 1458 dobra Siech-nowicze w pow. kobryńskim, jest nieprawdziwe. Potomek Fedora, Jan, dzielny wojownik poległy w r. 1578-ym pod Dynaburgiem, stale piszący się Kościuszką (jak się zdaje, nazwisko Kościuszków ustaliło się dopiero w połowie XVI wieku) dał początek linii, noszącej przydomek Siechnowicki od majątku dziedzicznego, a wsławionej w dziejach ojczystych Tadeuszem. (Inna linia tegoż domu używała przydomku Walużynicz — istnieje dotychczas. Byli i Kościuszkowie —Kostomołoccy i Kościuszkowie —Ckobółtowscy, ci jednak, prawdopodobnie, z omawianą rodziną nic wspólnego nie mieli, a pochodzili od któregoś innego

z wspomnianych powyżej Kostiuszków). Potomków Jana Kościuszki Siechnowickiego na wybitnych stanowiskach w dziejach ojczystych uie spotykamy: pilnowali oni głównie roli, stawali do boju z pospolitem ruszeniem, piastowali kilka urzędów obywatelskich, czasem posłowali. Oto wszystko, co o zasługach ich, niewątpliwie zacnych i użytecznych, lecz fdo-konanych skromnie i bez rozgłos.:, do potomności doszło. Imię Kościuszków zajaśniało dopiero sławą nieśmiertelną w końcu XVIII Btulecia, dzięki Tadeu szowi-Andrzej ow i-B ona-wenturze (ob. Kościuszko), synowi Lu d w i k a, miecznika województwa Brzeskiego, i Tekli z Ratomskich, zgasłemu bezpotomnie. Tadeusz miał jeszcze dwóch braci: Józefa, oboźnego brzeskiego, i Stanisława, podkomorzego brzeskiego —obu również bezdzietnych. Na nich linia Siechnowicka K-ów wygasła po mieczu w połowie XIX wieku. — Źródła: Niesiecki; Bobrowicz; „Encykl. Orgelbranda“; Boniecki; Czarniecki.

Kościuszko Tadeusz, generał, Najwyższy Naczelnik Siły Zbrojnej Narodowej (* 4 lutego, nie zaś 12 lutego, 1746 w Mereczowszczyźnie,— f 15 października 1817 w Solurze w Szwaj-caryi), pochodził z rusko-litewskiego rodu od Kostiuszki czyli Konstantego Fedorowicza, który za Zygmunta Augusta był dyakiem czyli sekretarzem i horodniczyfn Kamieńca Litewskiego, a posiadał po ojcu, z nadania Zygmunta I (1509 r.) dobra Siechnowicze w powiecie Kobryńskim województwa Brzeskiego v. Brześciań-skiego. Po zrównaniu rycerstwa litewskiego ze szlachtą polską ród ten pieczętował się herbem polskim Roch Tertio, lecz upamiętniał swe gniazdo w nazwisku, pilnie powtarzanem: K. Siechnowicki, chociaż Siechnowicze z biegiem czasu rozdrobniły się na kilka części przez działy familijne i niektórzy członkowie ani jednej cząstki nie mieli w swojem posiadaniu. Tak Ludwik Tadeusz, mieczny w-dztwa Brzeskiego, potem rotmistrz, wreszcie pułkownik Buławy Polnej, musiał w 1729 r. sprzedać odziedziczoną część Siechnowicz stryjowi swemu, Faustynowi, za 23 000 zip. i dorabiać się dostatku spekulacyami ekonomicznemi. Kapitał swój włożył w dzierżawę zastawniczą, pożyczając 30.000 złp. Piotrowi Sapieże, otrzymał od niego na prawie zastawnem jeden z folwarków „hrabstwa“ Kossowskiego: Mara-czowszczyznę czyli Mereczowszczyznę i tu o-siadł w 1733 r., tu się ożenił z Teklą Ratom-ską i tu porodziły się wszystkie jego dzieci: Anna, Józef, Katarzyna i najmłodsze z czworga, Tadeusz, a właściwie: Andrzej Tadeusz Bonawentura, jak opiewa metryka. Żywotopi-sarze K-i nie zwracali uwagi na to pierwsze imię zaniedbanego później patrona, św. Andrzeja biskupa fezulańskiego, że musiało być »przyniesione“ przez nowonarodzonego, a zatem wskazywać datę jego urodzenia, gdy metryka spisa-

na d. 12 lutego w Kossowie wskazywała tyl- i lońskiego (MS nr. 1046) na kartach 36 — 39 ko datę i miejsce chrztu. Błędne mniemanie ja- wyraźnie: M.D. Josephus K., M.D. Thaddaeus koby Tadeusz K. urodził się w Siechnowiczach, było przedmiotem polemiki w „Tygodniku Ulu-strowanym“ i „Kłosach“ 1880, a pojawiło się już ua medalu, wybitym w 1818 roku przez Duranda (natus an. MDCCXLVI Siechnowiz).

K. filii Ensiferi Brestensis 5 razy jako infimi-stae, grammatici, syntactici, poetae, a Józef jeszcze i w dziale rhetores. —W szkole tej, u-trzymywanej przez XX Piarów, musiał funk-cyonować już zreformowany przez X. Stanisława Konarskiego plan nauk i ulepszony sposób nauczania: a więc przy łacinie ćwiczenia w języku polskim, wykład historyi polskiej w klasie, zwanej Gramatyką, historyi powszechnej w Syntaksie, Poetyce i Retoryce, wreszcie nauka języków francuskiego i niemieckiego. Praca musiała iść nie na żarty, gdy wszystkie przedmioty we wszystkich klasach były wykładane przez 5-u, a czasem i przez 4-ch nauczycieli. Bracia K-wie wstąpili razem do Infimy, po roku jednak rozdzielono ich: Tadeusz 10-letni pozostał na rok drugi i już nie dogonił starszego, Józefa. W piątym roku doszedł do Poetyki i na tej zakończył latem 1760 r. swoje uczniowskie dzieje w Lubieszowie. nie posłała go do Retoryki. Z jakiego powodu? Niewiadomo. Wdowa miała niemało fra-

Matka

sunków gospodarczych i majątkowych. W terminie świętojańskim 1758 zapłaciła Berentowej tylko 5 000, ale w 1759 wypłaciła 15 000 i objęła Siechnowicze w posiadanie. Dobra Kossów z powodu wielkiego obdłużenia przez Jana Sapiehę przeszły na własność bogatego Fleminga, który, spłacajac wszystkich wierzycieli, wyliczył 54 000 złp. Kościuszkowej, i Mereczowszczyznę wykupił od niej w 1764 r. Część kapitału Kościuszkowa oddała na 8 % Grabowskiemu (14 000); część zużyła na posagi i wyprawę dla córek; resztę przeznaczyła na kupno sąsiedniego folwarku z 13-tu chatami włościańskiemi, zwanego Siechnowicze-Da-widowszczyzna, ponieważ posiadaczem jego był stary bezdzietny krewny Dawid K.—Tadeusz, odebrany ze szkoły w 15-ym roku życia, mieszkał wtedy w Siechnowiczach aż do zimy 1765 r. Posiadał znajomość dwu języków nowożytnych, francuskiego i niemieckiego—zapewne elementarną tylko i niezbyt ugruntowaną, bo później niemczyzna wywietrzała mu z głowy. Rozczytując się „uważnie i z żywem zajęciem w historyi, upodóbał sobie Tymoleona, który wyzwolił najprzód rodzinne swe miasto Korynt z pod tyranii własnego brata Tymofanesa, potem zwyciężył tyranów syrakuzańskich, Dyoni-zyusza i Icetasa, zburzył ich zamek ufortyfikowany, a na tem miejscu kazał pobudować gmachy do obrad publicznych, w końcu ubezpieczył niepodległość wszystkich miast greckich w Sycylii, zwyciężywszy 70-tysięczne wojsko kartagińskie siłą 5-tysięczną. Uwielbiał go K. za bohaterstwo i za bezinteresowność osobistą, za to, jak powiadał, że „odzyskaną wolność zwrócić mógł narodowi, nic z niej nad nią sobie nie biorąc“.—W rodzinie polubił najbardziej starszą siostrę Annę. Wyszła ona za

-Miecznik brzeski do końca życia swego mieszkał w Mereczowszczyźnie. Odkupił wprawdzie ojczyste Siechnowicze d. 10 czerwca 1755

r. za 20 000 złp. (bo 2 800 potrącono na fundusz kaplicy siechnowickiej), ale tej sumy nie posiadał wówczas w gotowiźnie: więc zaciągnął pożyczkę u kapitanowej Bereutowej na lat trzy i wypuścił jej ten majątek w dzierżawę, zastrzegając sobie wykupno na św. Jan (24 czerwca) 1757 r. Tego dnia wszakże nie doczekał: śmierć zaskoczyła go na parę miesięcy przed upragnioną chwilą powrotu w ojczyste progi. Umarł podobno w Zdzitowie, wydzierżawionym w r. 1756. ale zwłoki jego złożono na cmentarzu siechnowickim przy kaplicy, ufundowanej przez dziada, Aleksandra Jana (1711). Na pogrzeb swego „w życiu najukochańszego Ludwisieńka i dobrodzieja" Tekla Kościuszkowa, „życzliwa żonka i u nóg sługa“ zgromadziła 6-ciu księży karmelitów, 20 prezbiterów. kaznodzieję z Krupczyc, bernardyna ze Słonima, dziaków unickich ze Zdzitowa i z Wieżek, bractwa ze Zdzitowa i Siechno-wicz; od Kobrynia do Brześcia we wszystkich kościołach i cerkwiach unickich zakupiła msze i podzwonne; na stypę wyszafowała 19 garncy miodu i 12 wina; zastawiała ryż, grzyby, ryby i inne jadła z rodzenkami, migdałami, szafranem, cynamonem, korzeniami angielskiemi etc. Rachunek, czyli „Regestr wydanych pieniędzy na dzwonienie, msze święte i różne ex-pensa“, świadczący zresztą o taniości owocze-snej, bo zamykał się sumą 742 złp. i gr, 19, był spisany d. 18 kwietnia. Służyć też może za dowód przeciwko bajce, puszczonej w świat podobno najpierw przez Leonarda Chodźkę (Żywoty narodowe... T. K.—Paryż Martinet 1859 str. 6), a powtórzonej, bez względu na widoczne anachronizmy, i upstrzonej własnemi domysłami przez Kostomarowa („Poslednije gody Rieczyposp.“, wyd. III, 1886, str. 423), jakoby ojciec Tadeusza był zamordowany przez włościan swoich poddanych w r. 1768 (!) podczas rzezi hajdamackiej na Ukrainie, sam zaś Tadeusz „widział okropne tracenia, jakiemi wzięto odwet na nich za śmierć ich pana“ i wówczas miał odgadnąć tajemnicę upadku Polski.—Zdaje się, że na pogrzebie ojca nie byli obecni synowie, od początku bowiem roku szkolnego 1755/6 przebywali w Lubieszowie (ob.) w głębi bagnistego Polesia, odległym o mil o-koło 20 od Siechnowicz. Zapisani są w „Xię-dze Szkolnej“, złożonej w darze przez X. Aut Moszyńskiego, ex-piara i proboszcza niegdy lu-bięszowskiego, Bibliotece Uniwersytetu Jagiel-mąż d. 24 października 1^62 r. za Piotra Antoniego Estkę, stolnika smoleńskiego. I z nim też zaprzyjaźnił się serdecznie. W kilka miesięcy później, 23 stycznia 1763 r., odbyło się drugie wesele: Karol Żółkowski, starosta mo-kniuński i sędzia ziemski wołkowyski, wziął drugą jego siostrę, Katarzynę. Obydwie dostały po 10 000 złp. posagu i wyprawę „w perłach, rubinach, dyamentaeh“ etc. szacowaną na 2 500 złp.; za to zrzekły się spadkobrania z dóbr ojczystych i macierzystych. Siechno-wicze miały należeć wyłącznie do dwu braci.

X. Piusa Woyny z łacińskiego, z wielu piękne-mi rycinami, i Pufendorfa: ,De officio hominis et civis“; w 1768 „Początki kraiopisarstwa“ przez profesora korpusu Edlinga i „Nouvelle méthode pour apprendre la langue latine“.— Zachowało się kilka takich podręczników z nad-pisanem nazwiskiem: „Kościuszko“, a w Muzeum ks. Czartoryskich w Krakowie przechowuje się zeszyt 4-arkuszowy z napisem: „Filozofia. Kościuszko“. Na pytania z filozofii obyczajów odpowiedź wylicza różne narody, poczynając od Izraelskiego, a kończąc na Polsce, i twierdzi, że „nie zbywało na ludziach mądrością i miłością dobra pospolitego znakomitych, którzy, potrzebę tej nauki znając, przepisy onej podali, jako to pamięci godni Fredrowie, Opalińscy, Starowolscy, Lipscy, Powo-dowscy, Mądzojowscy (tak, zamiast Modrzewski) uczyli“. Pytanie 16 roztrząsa cnotę, 26 o męstwie wywołuje odpowiedź z przykładami na Leonidasie, Tarnowskim, Chodkiewiczu, Czarnieckim; po pytaniu 35 ostateczna odpowiedź brzmi: „siebie samego zwyciężaj —największe zwycięstwo“. Tę maksymę stosował K. już wtedy w praktyce. Kolega jego, Wojciech Konarski, opowiadał, że, chcąc wstawać o 3-ciej z rana, K. przywiązywał sobie sznurek do ręki lewej, aby stróż, przechodząc korytarzem do palenia w piecach, mógł obudzić go targnięciem tego sznurka. Z wieczora zaś dla odpędzenia snu mył się, lub wstawiał nogi do zimnej wody.—Postępy jego i sprawowanie się były tak chwalebne, że po roku uznany został godnym nietylko obłóczyn w mundur, ale i rangi chorążego, nadanej mu patentem królewskim z dnia 20 grudnia 1766 r. Przy re-wizyi korpusu w dniu 5 maja 1768 r. pełnił służbę pod-brygadyera t. j. sprawował komendę nad 19 współtowarzyszami swymi, brygada bowiem składała się z 20 kadetów. Koledzy nazywali go „Szwedem“, upatrując w nim porywczość, skrytość i upór Karola XII, ale pokochali go, gdy podjął się ua ich czele upokorzyć publicznie Gozdzkiego, wojewodę podlaskiego, za zniewagę, domierzoną kadetowi na wieczorze tańeującym. Sprawę tę zagodził król. Po złożeniu ostatnich egzaminów K. został przy korpusie jako oficer płatny, zapewne w szarży brygadyera, i wkrótce otrzymał rangę kapitana. W „Regestrze Expensy miesięcznej Korpusu Kadetów“, napisanej ręką Jerowskiego, znajdujemy go między oficerami z płacą 200 złp. (zatem 2 400 rocznie), gdy kapitanowie Kraszewski i Trościcki pobierali po 108 złp., a czterej inni oficerowie i X. Hołowczyc po 72 złp. Ostatniem uwieńczeniem zawodu edukacyjnego K-i było przyznanie jemu i serdecznemu przyjacielowi jego, Orłowskiemu, stypendyum królewskiego na wyższe wykształcenie wojskowe w zakładach zagranicznych. Dokument zatytułowany „Ancienneté y Stamm-Lista Sztabs

Matka już w 1764 roku kazała im podpisać się na dokumencie pieniężnym, mianowicie: na rewersie stwierdzającym odbiór 900 złp. od Grabowskiego „ku potrzebom synów moich“.

Józef (ur. 1743 r.) doszedł już do pełnoletności i zaraz starać się zaczął o urzędy. W r. 1765 zabiegał, nie żałując kosztów, o wybór w Nowogródku na deputata do Trybunału Głównego W. X. Lit. i został obrany na sejmiku gromnicznym 1766 r.; Tadeusz wyjechał do Warszawy, żeby wstąpić do Korpusu Kadetów. „Powabi-ła go chęć i ochota“. Panował już nowy król,

Stanisław August. Zakupiony przez niego pałac Kazimierowski przekształcił się na „koszary Kadeckie“. Organizacya zaczęła się od 29 czerwca 1765 rozkazem uformowania 4-clikom-panij grenadyerskich i 2-ch dragońskich. Następnie kazał król dodać jeszcze kompanię artyleryczną (d. 19 lutego 1766). — W pierwszym komplecie, określonym liczbą 80 młodzieży szlacheckiej, znalazł się K. Zapisał go po niemiecku adjutant vice-komendanta von Baum na listę pod dniem 18 grudnia 1765 pod numerem 79, a więc przedostatnim: lat 18; wzrost 6 cali (ponad jakąś nieznaną nam normę); przedtem nigdzie nie służył. Z późniejszego uzdolnienia wnioskując, przypuszczamy, że wstąpił do kompanii artylerycznej. — Szefostwo korpusu zachował dla siebie król i sam lubił przywdziewać mundur kadecki; komendantem zamianował swego brata wujecznego, Adama księcia Czartoryskiego, który swem Wysokiem wykształceniem i szlachetnemi zasadami nadał zakładowi trafny kierunek. Nauczycieli zebrano kilkunastu, metrów 13; lekcye trwały od 8 zrana do 5 po południu z przerwą 2-godzinną na obiad. Wykładano nauki wojskowe i wykonywano ćwiczenia taktyczne, fortyfikacyjne, połowę w obozie, ale więcej czasu w planie szkolnym przeznaczono na wykształcenie ogólne, znajdujemy w nim bowiem oprócz matematyki: geografię, historyę, literaturę, ekonomię, prawo państwowe, architekturę cywilną, rysunki, języki: polski, łaciński, francuski, niemiecki. Staraniem komendanta Czartoryskiego wydrukowano do użytku przy wykładach w r.

1766 „Historyę nauk wyzwolonych przez JP.

Juvenel de Carlan-cas“ w przekładzie z języka francuskiego; w 1767 „Pantheum mythicum albo bajeczną bogów historyą“ w przekładzie y Ober-Officierow... Korpus Kadetów“ zawiera

przy jego nazwisku adnotacyę: „1770 do cudzych krajów“. W księgach rachunkowych Stanisława Augusta (w Jabłonnie) pod r. 1772, w dziale pod t. „Kadeci, żołnierze, artylerya“ znajdujemy' własnoręczą jego zapiskę, że d. 1 czerwca dał księciu Adamowi (Czartoryskiemu) 100 dukatów (= 1800 złp.) na półroczną pensyę dla K-i i Orłowskiego, licząc od 1 lip-ca do ostatniego dnia grudnia, i 50 dukatów gratyfikacyi dla nich. W księdze z r. 1773 niema takiej pozycyi, a w roku 1774 niema żadnych rachunków.—Z górą 4 lata spędził K. we Prancyi, lecz nie wiemy, czy był zapisany w jakiej szkole. Istniały tam: szkoła inżynierska i artyleryczna w Mezières od r. 1749, o-raz wojskowa (École Militaire) w Paryżu od 1751. Z tych dwu oświadczyłbym się za pierwszą, ponieważ doszedł do wielkiej biegłości w inżynieryi wojskowej i badał podobno forty-fikacye portu Brest. Dowiadujemy się z podań, że brał lekcye architektury od sławnego Per-ronet’a, a każdy z nas może naocznie przekonać się o jego wprawie we władaniu kredką i pastelami, oglądając przechowywane w muzeach widoki, a szczególnie portret Jeffersona, doskonale reprodukowany przez Sokolnickiego sposobem aqua tinta. Oprócz techniki dostrzegamy tu zalety artystyczne. Wyrobił się też na znakomitego artylerzystę. Świadczy o tem dzieło jego p. t. „Manewry Artyleryi Konnej“ napisane później, w 1800 r. po francusku w Paryżu, a w 1808 wydane w tłómaczeniu angiel-skiem pułkownika J. Williamsa, nakładem Towarzystwa Naukowego Wojskowego Stanów Zjednoczonych, i wprowadzone jako podręcznik do wykładów w akademii wojskowej West-Point.

snych“. W jakże okropnym stanie znalazł Ojczyznę i ojcowiznę swoją! W Warszawie, w pałacu Radziwiłłowskim, delegacya sejmowa pod łaską niecnego Adama Ponińskiego, pod naciskiem trzech ambasadorów i trzech wojsk groźnych, wykonywała czynność rozbioru ziem Rzeczypospolitej, trzeciej części jej obszaru. --W Siechnowiczach zastał taką ruinę majątkową, że nie mógł w nich zamieszkać. Gdy wyjeżdżał w grudniu 1765 r. żyła jeszcze gospodarna matka dostatnio. Dwór jej stał w pobliżu kaplicy z grobami kilku członków rodu, od której prowadziła ulica do wrót zamczystych; dla pieszych służyła do wnijścia furtka z daszkiem. Dziedziniec był oparkaniony sztachetami nowemi, sady i ogrody żerdziami, paste-wnik chróstem. Dom mieszkalny z gankiem miał po prawej stronie, idąc z sieni, izbę stołową o 4 oknach, z kominkiem i piecem kaflowym zielonym; przy niej pokój o 3-ch oknach, w ołów oprawnych, i apteczkę o jednem ta-kiemże oknie. Na lewo duża izba o 4 oknach

(zapewne dla gości) z kominkiem, piecykiem „krzyżowym“ i piecem z kafli zielonych, oraz komora o 2-ch oknach, komunikująca się z kuchnią. Dalej w dziedzińcu piekarnia, spichlerz pod dachem dranicowym i świronek z sernikiem. Jeszcze dalej 2 spichlerze, wozownia, gumno o jednych wrotach, stodoła o 4-ch dwoistych; przy sadzawce: browar, słodownia, łaźnia, obora i chlewy z wrotami.

„warta była zawsze 10 000 złp.“ podług wyznania brata, Józefa: srebra, 2 rzędy sute (cenione na 4000 złp.), 2 rzędy półsute (1 000 złp.), cyna, miedź, żelazo, bielizna, pościele (najmniej 200 złp.), futra różne, jako to: rysie, popielice, króliki i inne. Pańszczyzna i daniny szły z 4-ch wiosek: Siechnowicz o 5-ciu chatach włościańskich, Nowosiółek o 3-ch, Ste-pauek o 7-iu i Konotopów o 4-ch, z chat gospodarskich 19-tu. Oprócz summy, pożyczonej Grabowskiemu, z której matka nadebrała 6 000 złp. na wyprawę Tadeusza do Korpusu, posiadała większy kapitał: 34 000 złp. w złocie u Leparskiego. Długi przygodne nie przenosiły 3-ch tysięcy złp. Był więc fundusz dostateczny na wypłatę 40-tu tysięcy złp. „w złocie ważnem“ Dawidowi Kościuszce za Siechuowicze-Dawidowszczyznę d. 20 czerwca 1768 r. Majętność ta, mniejsza od poprzedniej, miała przecież do uprawy gruntu pracę 12-tu gospodarzy (nie licząc 13-go, który „wyszedł z 5-iu synami“) i dwór, istniejący do dziś dnia. Podług owoczesnego inwentarza w budynku mieszkalnym znajdowała się po prawej stronie, idąc z sieni, izba o 3-ch oknach, w o-lów oprawnych, z piecem kaflowym białym i kominami z cegły; z tej izby drzwi do komory o 1-m oknie, w ołów oprawnem; z komory drzwi do bokowej także o 1-m oknie, a w niej

Ruchomość

Generał Davie nazwał je „traktatem może jedynym w świecie w zakresie tego przedmiotu“,

a razem

„kompletnym systematem taktyki dla tej broni“, dziełem ,,oficera, który jest skończonym mistrzem w tym zawodzie i który całe swe życie poświęcił nauce wojskowości“. Jest tu manewrów 30; wszystkie zadania artyleryi konnej sprowadzone są do 7-iu zasad naczelnych.—

Nie mamy śladu podobnie wysokiego uzdolnie-uia w taktyce piechoty i jazdy, ani głębszych studyów nad strategiką. Rozczytywał się K. z upodobaniem w Pamiętnikach słynnego wodza cesarskiego hr. Montecucculi dla poznania „zasad sztuki wojennej w ogólności“. Dzieło to, powtórzone w nowej edycyi 1740 r., było na swój czas, t. j. na drugą połowę XVII wieku znakomite, lecz po kampaniach Eugeniusza i Marlborougha, a zwłaszcza po wojnie siedmioletniej, w której Fryderyk II, zwany Wielkim, zadziwił Europę organizacyą swojej armii i swe-mi manewrami na polach bitew, Montecucculi już nie wystarczał umiejętnością swoją dla wojskowych. Z systematem fryderycyańskim K. obeznawał się później praktycznie. Wrócił do kraju około 24 czerwca 1774 r.; dnia tego piec kaflowy zielony z blachą żelazną w komi-wziął od brata, Józefa, 340 złp. „do rąk wła- nie murowanym. Z bokówki drzwi dwoje: je«

dne do sieni, drugie do komory przeciwnej izby. Ta pizeciwna izba, na lewo od sieni miała okien 4, w ołów oprawnych, i komin murowany na izbę z blachą; przy nim komin do pieca, „a pieca niema“. Komora przyległa miała 1 okno w ołów oprawne. Pułap i podłoga wszędzie z tarcic; dach gontami pobity; na rogach dachu karczochy blaszane.—Wyszedłszy z tego budynku, po prawej ręce widziało się „budynek folwark“ o 2-ch sieniach, kuchni, na 4-ch słupach oraz izbę o 4 oknach w drzewo oprawnych, ż piecem zielonym kaflowym i kominkiem. Przez sień piekarnia: w tej ławy wokoło, okienek małych 3, piec do pieczenia chleba i kominek z cegły. Komora z o-kienkiem jednem. Dach gontami pobity. Z podwórza przy piekarni chlewki, dalej świronek stary pod słomianym dachem, śpichlerz o 1-in dużym i 4-ch mniejszych zasiekach, serniczek na „słupach z balas“, browar, słodownia, studnia. Jeszcze dalej idąc, przy ulicy w gaj prowadzącej, chlewy, wozownia, stajnia gościnna z chrustu pleciona i druga z drzewa. Ma-sztarnia z 5-ciu przeorynami. Naprzeciw budynku mieszkalnego wprost stodoła wielka na 7-u parach soch dębowych z tokiem i 4-ma wrotami. Dziedziniec z wrotami i furtką pod daszkiem, po większej części oparkaniony sztachetami; ogrody; za ogrodami w gaju olchowym dwie sadzawki. — Dwa takie dwory, podobne z wyglądu i gospodarczych urządzeń mogły stać się dogodną, acz skromną szlachecką siedzibą dla obu braci. Ale w dniu podpisania aktu kupna Tekla z Ratomskich Kościuszkowa już nie żyła, bo imię jej nie jest w akcie wspomniane. Z „regestru“, podanego do akt grodzkich brzeskich, dowiadujemy się, że umarła w tym samym 1768 roku, bez wymienienia dnia i miesiąca, że przytomnym śmierci był Józef i że wyprawił matce pogrzeb kosztem aż 2 000 złp. Zgon rozsądnej, energicznej, szanownej matki był stratą niepowetowaną, był prawdziwą klęską dla nieobecnego Tadeusza.— Jeszcze w zeszłym 1767 r. d. 25 października, zaledwo doszedłszy do pełnoletności, „Thadeusz Kościuszko Chorąży Korpusu Kad.“ wydał w Warszawie bardzo szeroką, nieograniczoną plenipotencyę bratu swemu „rodzonemu“ Józefowi, który podał ją d. 1 lipca 1768 do akt grodzkich brzeskich, poczem bez żadnej przeszkody wszedł w posiadanie Dawidowszczyzny (17 lipca) i objął zarząd obu majątków. Sam tedy gospodarzył i pobierał wszelkie przychody; Tadeuszowi nic nie posyłał; tylko w r. 1769, a więc przed wyjazdem za granicę, dał i odliczył mu z rąk swoich „do rąk własnych“ jego 7 000 złp. Widzieli się zatem wówczas, zapewne jednak nie w SiecLnowiczach, lecz w Warszawie, dokąd Józef przyjeżdżał razy kilka. Wierzyć też należy, iż Tadeusz wziął odrazu tę grubą summę, znaczną część swego kapitału, boć stypendyum królewskie, 100 dukatów=l 800 złp. rocznie, wystarczyć nie mogło na kosztowne wówczas podróże i na opłatę za kursy lub lekcye prywatne. ' Gdy summa wyczerpała się i stypendyum nie dochodziło przez cały rok 1772, musiał zabrać się do powrotu. — Tymczasem brat Józef uwikłał się w trudności, przewyższające skalę jego inteli-gencyi i charakteru. Rwał się do życia publicznego, jeździł na sejmiki, zdobył powtórnie urząd deputata na kadencyó wileńską Trybunału, zapisał się w r. 1769 do konfederacyi, zawiązanej w Brześciu pod hasłem Barskiej, i zaczął się tytułować oboźnym województwa Brzeskiego. Zdaje się, że nie wytykał obozu dla 5-u zaciągniętych wówczas chorągwi, ale ściągnął na swoje wioski postój wojsk rosyjskich tern uciążliwszy, że wątpliwej waleczności wojak znacznie rozszerzył gospodarstwo swoje, wziął bowiem w dzierżawę duże dobra Try szyn ze Szpano wieżami i Guzną w okolicy Brześcia i sprowadził się tam na mieszkanie na św. Jan 1771. Musiał dawać furaż z tych dóbr i z Siechnowicz, ponosić jakieś „aggra-wacye“, częstować asawułę i setników kozackich, oraz pułkownika Baszkirów. Uderzył wkrótce w pokorę i wyjednał „salwogwardyę“ od ambasadora rosyjskjego, Stackeiberga (1 grudnia 1772), rle mimo to rozłożył się w wioskach tryszyńskich pułkownik Dykier. „Uniżone pisania“ oboźnego nie odnosiły skutku, dopóki uproszony Sosnowski, natenczas pisarz polny litewski, nie wyjednał perswazyami swemi sa-tysfakcyi, t. j. wyprowadzenia żołnierzy z chat włościańskich. Jeszcze większe straty wynikły ztąd, że dobra tryszyńskie należały do biskupstwa unickiego włodzimiersko-brzeskiego i że biskup-nominat Młodowski, od którego Józef wziął dzierżawę, miał jakieś zatargi z metropolitą swoim Wołodkowiczem. Wynikły ztąd zajazdy, wiolencye, gwałty, zabieranie ruchomości, cyny, miedzi, naczyń gospodarskich, mąki, krup, wina, stad koni, nareszcie „expulsya“, dokonana przez samego metropolitę d. 20 października 1772 r. Józef wytaczał procesy, pisał sążniste rachunki, doprowadzone do sumy 80 000, jeździł do Warszawy (1773), otrzymał intromisyę i znowu był wyrzucany, a brnął w coraz większe długi. Wrócił do Siechnowicz, lecz i tu groziła mu w blizkiej przyszłości katastrofa. W takich tarapatach zastał go wracający z zagranicy Tadeusz. Musiał doznać bardzo przykrych wrażeń, kiedy nie zamieszkał z bratem, lecz dachu szukał aż w Sławinku pod Lublinem, gdzie mieszkał stryjeczny brat nieboszczyka ojca, Jan Nepomucen Kościuszko, ten sam, który odprzedał Siechnowicze z kaplicą w 1755 r. W tych stronach mieszkały też siostry przy mężach swoich: Estko dzierżawił od Sapiehów Dołholiskę w parafii Wisznic-kiej, przy granicy z Koroną, a Żółkowski od Radziwiłła Kużawkę nad Bugiem, należącą do dóbr Sławatyckich. Obie, a szczególnie Anna,

Niemniej widoczną jest niedorzeczność

za-

okazywały mu dobre serce. W tych trzech domach znajdował Tadeusz ukojenie i życzliwą pomoc w położeniu nad wyraz dokuczliwem. Brata Józefa musiał pozwać urzędownie do obrachunku z pobieranych od śmierci matki dochodów i do przeprowadzenia działu Siechno-wicz. Otrzyihał w odpowiedzi: 1)    ,.regestr

kalkulacyi intraty i całego prowentu“ z lat

5-ciu (1769 — 1774), datowany w pierwszych dniach marca 1775 r. dziwnie mały, wykazywał bowiem na ogół zaledwo 7 863 złp., a więc przeciętnie po 1 573 złp. na rok z obydwu majątków czyli po 787 złp. na jedną schedę; 2) Regestr wydatków, poniesionych przez Józefa od 1768 do d. 24 czerwca 1775 r., przerażający, wykazywał bowiem należytość ,,do oddania i zapłacenia“ Józefowi przez Tadeusza 39 132 złp., t. j. całkowitego prawie szacunku Dawi-dowszczyzpy, a pozycye szczegółowe i rachunek procentów po 9 % tak przesadne, że Tadeusz zaniósł do grodu brzeskiego manifest protestujący pod d. 24 czerwca 1775 i uprosił Jana Nepomucena K-ę do polubownego rozsądzenia wszelkich pretensyj.—Rozumując podług logiki dzisiejszej, nie widzielibyśmy niepowetowanego nieszczęścia w długu, chociażby pochłaniającym wartość folwarku. Mężczyzna, wdrożony do pracy, posiadający wyjątkowo wysokie i specyalne wykształcenie, znany zaszczytnie takiemu możnowładcy, jak Czartoryski, i samemu królowi, mógł przecie zdobywać sobie środki utrzymania, a nawet i spłacania długów. Ale inaczej działo się wówczas na świecie i u nas. Wszelką posadę płatną, oprócz tych, które były rozdawane na sejmikach i w sejmie, wszelką szarżę oficerską w wojsku trzeba było kupić, w Polsce bowiem, tak samo jak we Francyi, istniała sprzedaż urzędów {la vénalité des charges). Sprzedawał dawniejszy posiadacz, lub jego spadkobiercy, jako swoją własność, jak dom lub folwark. Kupował jeden z aspirantów, płacąc summę wyrównywają-cą przynajmniej 4-letniej pensyi, ale nieraz i dużo więcej. Czemże zapłaciłby teraz K., tytularny „kapitan Korpusu Kadetów i Rzeczypospolitej“? I gdzie miał szukać szarży, gdy wojsko koronne i litewskie zmalało do 11000 głów? Nawet w Korpusie liczba wychowańców zmniejszoną została z 80 do 60-u. K. do Warszawy nie jeździł, a przynajmniej nie zatrzymywał się dłużej w jej murach; w aktach nie znaleźliśmy żadnego śladu bytności jego w ża-dnem mieście. Trawił swoje zgryzoty na wsi. Aliści w promieniu tułaczych przejazdów ze Sławinka znalazła się Sosnowica, prawie na połowie drogi z Lublina do Dołholiski. Odziedziczył ją po swym dalekim krewnym, bezdzietnym generale wgjska litewskiego, Józef Sosnowski, Brześcianin, blizki niegdyś znajomy Ludwika Tadeusza, a niedawno, jak wspominaliśmy, protektor Józefa w sprawie wyprowadzenia wojsk rosyjskich z Tryszyna. Zdaje się, że i Tadeuszowi ułatwił niegdyś przyjęcie do Korpusu Kadetów, bo podczas elekcyi świadczył przysługi Stanisławowi Augustowi, a stąd miał uabyte prawo do łaski królewskiej. Sprytny, obrotny, wyzwolony ze skrupułów sumienia, zasługiwał się długo Czartoryskim i odstąpił ich „szczerem sercem“ w 1769 r., dając Repninowi zobowiązanie piśmienne, że „we wszystkiem według żądania jego na przyszłym sejmie miał postępować“. W r. 1771 został wojewodą smoleńskim—oczywiście, tytularnym, bez województwa (które od r. 1667, a raczej od 1654 do Rzeczypospolitej nie należało), ale zasiadającym już w senacie. Sprawował przy-tem wyższy urząd wojskowy: pisarza polnego litewskiego. K., jak aspirant do karyery wojskowej i syn Ludwika, zajechał do Sosnowicy, żeby się przedstawić dostojnikowi Wiel. Księstwa Litewskiego. Niepodobna wątpić, że był przyjęty z wyjątkową uprzejmością, bo został przedstawiony pani wojewodzinie i upoważniony do częstych odwiedzin. Sosnowica stała się dlań odrazu pałacem zaczarowanym, bo znalazł tu Ludwikę, jedną z dwu wojewodzia-nek dorosłych i dorodnych — i zakochał się. Jak często bywał, jak długo bawił i pod jakimi pozorami? Nie wiem. Ze wspomnień późniejszych o lat 14, z listu samej Ludwiki, pisanego d. 21 maja 1789 w tejże Sosnowicy, dowiedzieć się możemy tylko, że dzień ten był rocznicą pamiętną, albo pierwszego poznania się, albo pierwszego wyznania miłości, a miejscem—jakaś altana {le Berceau), która ich u-krywała przed okiem matki, pani Sosnowskiej; że było dużo innych miejsc, budzących przyjemne i przykre wspomnienia, ale przyjemnych więcej daleko; że on rozwinął w niej pierwsze uczucia tkliwe i że jako „filozof“ umiał wybornie dzień cały zapełnić. Rok daje się oznaczyć pewnością przez kombinacyę dnia 11 maja z rachunkami, obligami i aktami sądowemi: 1775.

bajań, jakoby K. podjął się obowiązków nauczyciela panien i przebywał stale w Sosnowicy. Wreszcie z tegoż listu wynurzają się osoby, mniej lub więcej czynne w miłosnym dramacie; siostra i dwie kuzynki: Tekla Sosnowska, bardzo dobra i ładna jeszcze po 14-tu latach, tudzież „starośeianka“, niewymieniona z nazwiska, może stara panna rezydentka, Karolina Zenowiczówna, krewna wojewodziny. Wszystkie trzy były przychylne K-ce.—Nie wiedziała zakochana para, że nad jej marzeniami dzierzgnął się już węzeł tragiczny. Sosnowski dobijał targu ze Stanisławem Lubomirskim, wojewodą kijowskim, nawpół obłąkanym utra-cyuszem, o wygraną od niego w karty Swino-grodczyznę. Stanęła pomiędzy nimi ugoda, że Sosnowski wyda swą córkę, Ludwikę właśnie, za jego syna, Józefa księcia Lubomirskiego, wyposażonego „Chlebem dobrze zasłużonych“ — dużem starostwem Roinanowskiem na Ukrainie.

Czegóż warte były w porównaniu z taką „za- | rodu szlacheckiego; widział po wsiach i raia-sługą“ magnacką wszystkie zalety szlachcica j stach rozłożone wojska obce; dowiedzieć się bez fortuny, kapitana bez żołdu w oczach goniącego wciąż za kiescytywą parweniusza?

musiał o haniebnej roli, jaką odegrał król Stanisław August wśród akcyi rozbiorowej. Wypadkową takich wrażeń i działań na jego duszę było ,,nagle“ powzięte postanowienie wyjazdu--do Ameryki.—„Nagły“ wyjazd nie był jednakże tak pośpiesznym, iżby wyglądał na ucieczkę, W Sławinku porządkował K. swoje interesa majątkowe, dyktując d. 9 i 10 października dwa akty w obecności „pieczęta-rzy“ czyli świadków podpisujących: Jana Nepomucena i Faustyna K-ów. Treść wskazuje, że musiał też być obecnym szwagier, Piotr Estko, zapewne ze swą żoną, gdyż wymieniani są oboje. Pierwszy akt jest plenipotencyą dla Estki do przeprowadzenia obrachunku z bratem i działu „wieczystego“ dóbr Siechnowicze z pomiarem geometrycznym, drugi wylicza zaciągnięte świeżo długi u Karola Żółkowskiego 200, u Faustyna K-i 60, u samego Estki 230, razem 490 dukatów, liczonych po 18 złp. (a zatem 8 820 złp.) i omawia wypuszczenie małżonkom Estkom, którzy ciężar tej samej summy na siebie przyjęli, połowy dóbr Siechnowicze w zastawną dwuletnią posesyę, przyczem o-świadczył Tadeusz, że z tych dóbr na swoją część obrał „nabytą od W-go Dawida K-i“ t. j. Dawidowszczyzuę. — Niebawem zapewne wyjechał do Kużawki już to dla pożegnania się z Żółkowskimi, już dla ruszenia ztamtąd wodą w daleką żeglugę. Mamy o tern wprawdzie jedyną wiadomość ze wspomnień odległych od faktu o lat 47, spisanych w 1822 r. przez Sorokę, który był wówczas paziem i koniuszym Adama X-cia Czartoryskiego, komendanta Korpusu Kadetów: ale, pomimo kilku anachronizmów i niedokładności, wspomnienia te, o ile są odtworzeniem wrażeń wzrokowych, są prawdopodobne. Możnaby nie wierzyć opowiedzianej przez niego przygodzie, jakoby nadarzył się w przejeździe przez Sławatycze sam Czartoryski, widział się z K-ą i ofiarował mu 500 dukatów, które zostały zaraz odliczone przez Skowrońskiego na stole w karczmie: ale zaprzeczyć temu trudno, gdy skądinnąd, mianowicie od Jana Nepomucena K-i, wiemy, że książę „ze szczodrobliwości swojej pańskiej u-życzył Tadeuszowi K. 650 dukatów na edu-kacyę i pierwiastkową promocyę“. W tej sumie zmieścić się może i datek sławatycki, jakich sto, albo paręset dukatów. Co do podróży wodnej, ta zalecała się K-ce taniością. W Kuzawce szwagier mógł wyprawić go łodzią ze swymi flisakami za pańszczyznę czyli darmo Bugiem do Wisły, jeśli nie wprost do Gdańska, a z Gdańska podróż łatwa okrętem. Panował wtedy pokój w Europie: więc morze było jeszcze wolne i bezpieczne.--Nie doszedł nas ani jeden list lub dokument od K-i z tej gorzkiej chwili jego życia. Możemy ją nieco rozjaśnić tylko pochodnią wiedzy powszech-

Więc jak tylko dowiedział się o romansie, zaraz wyprawił swoją żonę z córkami do Ratna na Polesie. — Jest wiele podań od „naocznych świadków“ o zakończeniu miłosnego dramatu, o zamachu na uwiezienie panny, wykonanym niepomyślnie, z bitwą i ranami, lub niewykonanym, lecz przygotowanym, lub wreszcie zamierzonym bez przygotowań. Są one niezgodne pomiędzy sobą i całkiem niewiarogodne, a nawet nieprawdopodobne. Wątpić też należy, aby Sosnowski śmiał i chciał odpowiedzieć na oświadczyny K-i grubiańską odmową: „Synogarlice nie dla wróbli, a córki magnackie nie dla drobnych szlachetków“. Wprawdzie w tym czasie otrzymał patent na hetmana polnego litewskiego, podpisany przez króla d. 13 września 1775 r„ ale magnatem nie był, dumy w sercu swem nigdy nie czuł i drugą córkę wydał później za szlachcica, Rajmunda Korsaka. Ludwika pisała do Stanisława Augusta, d. 18 października 1788 r.: „Znane są W. Kr.

Mości dawne stosunki miedzy mną i p. K-ą, które go na czas długi oddaliły z kraju i były źródłem jego nieszczęść“. Z tych słów jednakże wywnioskować nie można, żeby JKMość wiedział o „stosunkach“ wówczas, żeby przez K-ę był proszony o wstawiennictwo do jej ojca i żeby się w tę sprawę wdawał, żeby Sosnowskiego ostrzegał, lub żeby Sosnowski miał bronić honoru córki od gwałtownej napaści. Do wytłomaczenia żałosnej wzmianki wystarcza najumiarkowańsza ze wszystkich spisanych relacyi: że Sosnowski został ostrzeżony pjzez swego sługę; że K., przyjechawszy jak zwykle i nie zastawszy pań w domu, domyślił się rekuzy, a fagasi nie omieszkali zapewne minami i półsłówkami swojemi zaostrzyć afrontu. Przy uczuciowym i wielce delikatnym charakterze kochanka niepotrzebne były sceny gwałtowne — Ale cios był bolesny, tern boleśniejszy, że godził w znękane tylu cierpieniami serce. Z ojcowizny wyrugowany został przez nierządnego brata. Na koszta sądowe i na wydatki osobiste musiał pożyczać: u Est-ków 150, u Zuzanny Kościuszkówny 120, u drugiego szwagra, Żółkowskiego, 200 dukatów, lecz temu zmuszony był wystawić zapis „in-.ekwitacyjuy“ t. j. upoważniający do „zajechania Siechnowicz“, do objęcia ich w natychmiastowe posiadanie w razie uchybienia terminu.

Pragnął służyć ojczyźnie nabytą wiedzą—i oto nie mógł żadnej służby dostać. Nasłuchał się rozmaitych opowiadań o sejmie, zakończonym po dwuletniem przewodzeniu kliki Ponińskiego w kwietniu tegoż 1775 roku, naczytał się zapewne gęsto krążących satyr, z których jedna p. t. „Sen na jawie“ dosadnie scharakteryzowała winy dostojników zdemoralizowanego na-

no

dziejowej. Spór osad anglo-amerykańskich z parlamentem i rządem wielko-brytańskim o prawo podatkowania przeszedł w tym 1775 roku w okres walki orężnej, a w Europie, szczególnie zaś we Francyi, wzbudził żywe współczucie dzięki ,,Deklaracyi praw“ i wymownym odezwom Kongresu filadelfijskiego do - króla i narodu angielskiego oraz do wszystkich kolonij, wydanym w październiku 1774 roku.

w podróży, dowiadywał się o groźnych uchwałach parlamentu brytańskiego, uznających ludność osad za buntowników, nakazujących zaciąg 28 000 ludzi do marynarki i 55 000 do armii lądowej. Kapitan bez żołdu i bez majątku miał teraz najbliższą sposobność zrobienia karyery, udając się do jednego z tych książąt niemieckich, którzy wynajęli, a raczej zaprzedali Anglikom 29 875' swoich poddanych

żołnierzy z oficerami, albo zgłaszając się bezpośrednio do werbowników w Anglii. Ale on

37

ii

Fig. 85. Kościuszko Tadeusz podług sztychu Grassiego.

Podziwiali je nawet mężowie stanu angielscy:

Burke i wielki Pitt hrabia Chatham. Czyż mógł obojętnym pozostać K., który przebywał    wylądowuje we Francyi, zkąd w końcu maja

jeszcze we Francyi podczas zatapiania herba-    lub na początku czerwca 1776 r. odpływa do

ty w porcie bostońskim, kiedy X. Łuskina    Ameryki jako ochotnik. Zdaje się, że puścił

w każdym niemal numerze „Gazety Warszaw-    się na Ocean o własnym koszcie, bez niczyjej

skiej“ notował nowiny, dochodzące z Londynu,    zachęty i pomocy, ponieważ pierwszy poseł

Paryża, Amsterdamu o tym zatargu? Wiosną    kongresu Silące Dean pojawił się w Paryżu

(19 kwietnia) 1775 r. polała się krew: ludzie    dopiero 17 lipca i nazajutrz widział go Beau-

„minutowi“ z Massachusetts uderzyli na wojsko    marchais, który miał urządzić wysyłkę broni

angielskie pod Lexington, a 15 czerwca Kon-    i oficerów. Podanie K-i było odczytane na po-

gres obrał jednomyślnie Jerzego Washingtona    siedzeniu Kongresu i odesłane do Wydziału

wodzem naczelnym wojska Stanów Zjednoczo-    Wojny d. 31 sierpnia; żegluga owoczesna wy-

nych. Wszystko to mógł i musiał wiedzieć K.    rnagała przeciętnie dni 60, a najmniej 48, na

przed wyjazdem ze Sławinka; potem, zapewne    przejazd z portów francuskich do Filadelfii;

W lelka Encykl. Powh. llu*tr. Ze*i. 809b. Tcm XÏXIX.

więc wyjazd z Paryża poprzedził niewątpliwie ową datę rozpoczęcia werbunku francusko-ame-rykańskiego. Jednocześnie prawie, może na jednym okręcie, przyjechał inżenier Francuz Romond de Lisie, potem znaleźli się inni ochotnicy; z Polaków zaś K. był pierwszym przybyszem, był dla nas Kolumbem, odkrywającym Amerykę, wprawdzie nie jako ląd nowy, lecz jako nowy świat pojęć i zasad życia społecznego. Bo jakaż przynęta, lub jaka siła poci łgała go do tej dalekiej podróży, odbywanej za pożyczone na 8 % pieniądze, jeśli nie siła idei? Czy wytrwałby w; ciężkiej służbie przez lat 7 bez awansu, bez widoków wywyższenia się, nieraz bez nadziei zwycięstwa, jeśliby się nie przywiązał sercem do sprawy i do narodu Stanów Zjednoczonych?—Zanim wstąpił na ziemię amerykańską, nowe pojęcia i zasady zostały już sformułowane w dwu aktach: 1) „De-klaracya praw Wirginii“, uchwalona według wniosku Cary’ego między 27 maja a 22 czerwca 1776 r., rozwijała do najszerszych, dotychczas nie dosięganych zakresów pojęcie wolności, szczególnie pod względem wyznań i praktyk religijnych 2) Akt niepodległości Stanów Zjednoczonych, przyjęty 4 lipca 1776 roku jednomyślnie (nemine contradicenfe), był odczytany z rozkazu Waszyngtona wszystkim brygadom przed frontem, ogłoszony ludowi z ambon po kościołach i z trybun we wszystkich zgromadzeniach. Każdy wyraz tego aktu był dla K-i zupełnie zrozumiałym; chociaż w obcem, angielskiem brzmieniu, dźwięczał w duszy jego jak rodzinna mowa. Te zjednoczone stany przypominały mu urzędową formułę uniwersałów polskich: „we wszystkich państwach Rzeczypospolitej“. „Poszukiwanie szczęścia“, wymienione w akcie jako prawo niezbywalne każdego człowieka, było wypowiadane z taką słodyczą w aktach Zygmunta Augusta! A co do wolności, jakichże określeń nie znalazłoby się w głosach sejmowych i sejmikowych od XVI wieku? Mógł chyba K. nad tem zamyśleć się, że z liczby 56 członków Kongresu jeden, jedyny Dickinson odmówił swojego podpisu; niemniej wszakże akt został ogłoszony i był u-znany powszechnie za jednomyślny. Więc Amerykanie swojego pojęcia wolności nie posuwali aż do liberum, veto, jak Polacy w okresie fanatycznego zaślepienia. Uroczyste zobowiązanie podpisanych na akcie do obrony niepodległości życiem, mieniem i honorem musiało wstrząsnąć sercem K-i jak prąd potężnej jakiejś a nieznanej sobie energii, boć w Warszawie i Sławinku ślubów takich nie słyszał. Wiadomo było, że wszystkie osady liczyły wówczas tylko 2 100 000 ludności białej i 500 000 murzynów, a jednak ośmielały się wydać wojnę Anglii, która była już panią oceanów i władczynią Indyj Wschodnich, i najbogatszem z państw kuli ziemskiej. Wszak w upadłej i rozbieranej Rzeczypospolitej szlacheckiej polsko-

' litewskiej godzono się na maksymę Stanisława Augusta: wybierać „mniejsze z dwojga złego“ „unikać czegoś gorszego“ (viiando pejoru). A jakiż pan polski zdolnym był zrozumieć Waszyngtona, człowieka dobrze urodzonego i dobrze uposażonego, bene natum et possessiona-tum, posiadającego z 5 000 000 zł. w dobrach i kapitałach, i setki, nietylko poddanych, ale prawdziwych niewolników-murzynów do uprawy plantacyi swoich, że opuszczał swój dom na długie lata, przyjmował dowództwo nad nie-istniejącem wojskiem, zrzekał się wyznaczonej od Kongresu płacy i narażał swą głowę na wyrok śmierci przed sądem angielskim jako buntownik!.. Miał więc K. dużo do myślenia, obserwowania, podziwiania i pokochania. Ponieważ K. przedstawił się jako inżynier, więc Wydział Wojny (the Board of the War) polecił mu sporządzić plan fortyfikacyi, któreby zasłoniły Filadelfię przed przewidywanym atakiem floty angielskiej. Wykonał to zadanie spoinie z Romond’em de Lisie. Obadwaj otrzymali za to wynagrodzenie w równych kwotach: po 50 funtów sterlingów i przychylną atestacyę, na mocy której Kongres d. 18 października 1776 r. zamianował K-ę „inżenierem w służbie Stanów Zjednoczonych z pensyą po 60 dolarów na miesiąc i rangą pułkownika“; następnie 5 grudnia kazał „dać zaliczkę w ilości dwumiesięcznego żołdu K ce i Romond’owi de Lisie“. Naturalnie, plan musiał być wykonany przez odpowiednie roboty. Jakoż, inżenierowie ci przestąpili do wbijania ostrych palisad w korycie rzeki Delaware, o 3 mile poniżej Filadelfii na zakręcie około miejscowości, zwanej Billynge (dziś miasteczka Billingsport) i do sypania szańców na brzegu z rowami, parapetami, kazamatami, bateryami. Ślady tych fortyfikacyi są widoczne jeszcze dzisiaj. Oglądał je Wiśniowski. Komendantem Filadelfii był generał Putnam; za urlopem z powodu choroby bawił drugi generał, Horatio Gates. K. poznał się z nimi i zyskał dobrą u nich opinię. Zasłyszał o nim i Washington, lecz niedokładnie; nie znał jeszcze ani nazwiska, ani narodowości jego, ponieważ zmuszony był cofnąć się przed Anglikami z Nowego Yorku za rzekę Delaware i o-bozować w lesie z garstką „ob lartusów“, zachęcając ich do znoszenia zimna i wszelkiego niedostatku. Kongres, widząc jego słabe siły i niedostateczną jeszcze obronność Filadelfii, wyniósł się 12 grudnia do Baltimory; ale powrócił w styczniu, gdy Washington odniósł dwa nadzwyczajne zwycięstwa: pod miastem Trenton (25 grudnia 1776) i pod Princeton (3 stycznia 1777).    K., zajęty przy robotach fortyfika

cyjnych, mógł ze słyszenia tylko wiedzieć o tych walkach i niezmiernej trudności przeprowadzenia wygłoszonych przez Kongres zasad w czyn, w twardą rzeczywistość. Washington przedstawił niezdatność milicyi, czyli pospolitych ruszeń, przysyłauych na 6-tygodniową służbę, do

Kościuszko l’adeusz.

i-

walczenia z reguïarnëmi pułkami angielsko-nie-mieckimi i żądał uformowania armii z żołnierzy, werbowanych na cały czas wojny. Kongres pozwolił mu zaciągnąć 104 bataliony piechoty, 3 000 lekkiej jazdy, 3 pułki artyleryi i korpus inżenierów, werbować na 3-letnie ka-pitulacye, ofiarując każdemu żołnierzowi po 20 dolarów na rękę i po 100 akrów gruntu po u-kończeniu wojny, uchwałą z d. 27 grudnia 1776 nadal nawet władzę nieograniczoną wojskową wodzowi na 6 miesięcy: ale pieniędzy nie dał, bo nie miał prawa nakładania podatków. Wypuszczał tylko „bilety kontynentalne na okaziciela“, czyli papiery kredytowe, ale kupcy i dostawcy żywności lub odzieży przyjmowali je niechętnie i w nizkiej cenie. Z tego powodu Washington nie zdołał uformować wielkiej armii. Latem 1777 r. miał zaledwo 11 000 żołnierza i przegrał dwie bitwy. Tymczasem Anglicy uplanowali drugi atak, z Kanady, żeby go odciąć od Stanów Północnych, opanowując rzekę Hudson na całej długości od jeziora Champlain aż do jej uścia pod Nowym Yorkiem. Dowiedziawszy się o tern, Kongres zalecił utworzenie „armii północnej“ z tamecznych milicyj i powierzył dowództwo 25 marca 1777 r. Horacyuszowi Gates. Trzeba było najprzód zabezpieczyć połączone jeziora Champlain i S. George, gdzie Amerykanie u-trzymywali flotę i posiadali forty Crown-Point, Independence oraz fortecę Ticonderoga, uzbro- ' joaą 200 armatami i uznawaną za „klucz do wszystkich kolonij“ Nowej Anglii. Udając się tam, Gates zabrał K-ę i użył go do zbadania stanu tej fortecy, a ponieważ panuje nad nią góra, zwana Głową Cukru (Sugar loaf hill): więc zażądał od niego zdania, czy na tę górę możliwem jest wprowadzenie dział wielkiego wągomiaru. K. złożył raport z wnioskami, że jest możliwem urządzenie drogi i splantowanie szczytu i, że baterya na splantowanym szczycie będzie miała dostateczną wysokość do zupełnego zabezpieczenia dwu fortów wraz z mostem komunikacyjnym i przystanią dla statków. Innego zdania był generał Schuyler, zamieszkały niedaleko, w Albany, bogaty właściciel tartaków —i postawił na swojem. Po od-jeździe Gates’a skierował całą siłę roboczą 120 ludzi na umocnienie nizkich okolic Ticondero-gi podług planu inżeniera pułk. Baldwina, a pod kierunkiem pułkownika Hay’a. Zesłany na inspekcyę adjutant Wilkenson zganił te roboty i zażądał przysłania K-i „na miłość Boga jak można najprędzej“. Ale straconego czasu niepodobna już było powetować. W czerwcu rozpoczęli swoją akeyę Anglicy z dwu krańców Krainy W)żyn (Highlands). Z Nowego Yorku ruszył w górę rzeki Hudson sir Henry Clinton, lecz zatrzymała pochód jego forteczka Montgomery, którą musiał oblegać. Z Kanady wkroczył gen. Burgoyne na czele 7 000 wyborowego żołnierza i 400 Indyan czerwonoskó-

rych. Opanował on rychło fort Independence, urządził wjazd na Cukrową Głowę od północnego jej stoku, zatoczył armaty na szczycie i zmusił tern komendanta Ticouderogi (5 lipca) do ratowania się ucieczką aż ku uściu rzeki Mohawk do Hudsonu, na wyspę Van Schaik. Tu dopiero mógł usłużyć Amerykanom K. obwarowaniem ich obozu (ukończonem 22 lipca); Zaznał z nimi biedy, kiedy sypiał z Wilkenso-nem pod jego kołdrą, nie mając własnej. Wielkie oburzenie powstało na komendanta utraconej Ticonderogi, Saint Clair’a, i na gen. Schuy-lera. Kongres kazał ich stawić przed sądem wojennym, Gates’owi zaś polecił (3 sierpnia) jechać dla objęcia dowództwa, dodając mu do pomocy gen. Arnolda, przedsiębiorczego i zręcznego dowódcę milicyi Massachusets’u i Con-necticufu. Nadesłał też posiłki od swego wojska „kontynentalnego“ Washington i tym sposobem utworzyła się na prawdę „armia pół-

#■*»

HE ■

'jfim

■ 'rWĘ

Fig. .v>G. Z miniatury malow. przez gen. Kniaziewicza.

nocna“ w liczbie 13 000 głów. Gates zwinął zaraz (19 sierpnia) obóz Vau Schaik i ruszył na spotkanie Burgoyne’a. Przodem wysłał pułkowników K-ę i Hay’a dla upatrzenia dogodnej pozycyi na prawym t. j. zachodnim brzegu rz. Hudson, wyższym, górzystym. Zaświadczył później, że wybór miejsca na obozowisko i oszańcowanie było dziełem „pułkownika K-i“. W pobliżu słynnych dziś kąpieli mineralnych, nawiedzanych przez 50 000 kuracyuszów co lato, a wówczas małej wioski, zwanej indyjskiem mianem Saratoga (właściwie Saraghoga) jest góra, na której stała jedna tylko budowla — karczma niejakiego Behmusa czy Behmisa. K. założył tutaj bateryę północną, od której pociągnął szańce w kierunku wschodnim do kanału, następnie w południowym do. rzeki i zakończył je drugą bateryą, ostrzeliwającą brzeg lewy. Przed frontem znajdował się most niewielki na rzeczułce Mill Creek; atak z tej strq-ny został utrudniony przez drugą linię okopów. Wreszcie po pierwszej bitwie (19 wrześpią zaszłej) dodał jeszcze redutę od strony zacho-

dniej, na pagórku nieco niższym od góry Beh-musa. Dochował się plan tych fortyfikacyi nakreślony i podpisany przez samego K-ę, ale już po powrocie do kraju, bo objaśnienia wyrażone są w języku polskim. Zapora była tak silną i skuteczną, że Burgoyne nie tylko sforsować jej nie był w stanie, ale miał przerwane stosunki z Clintonem. Wiadomo, że po drugim niepomyślnym ataku d.;7 października i po kilkudniowem daremnem oczekiwaniu na przybycie Clintona, widział się zmuszonym cofnąć się i że ten fatalny odwrót zakończył się złożeniem broni przed ścigającemi go Amerykanami d. 17 października. Dzielnie sprawowały się milicye, sławnym stał się Arnold, ale fortyfikacye były dla niewyćwiczonego wojownika niezbędne. Przyznawał to Gates, że „wielkimi strategikami w tym wypadku były pagórki i lasy, któie młody inżenier polski u-miał zręcznie obrać pod mój obóz“. Odtąd powziął o nim chlubną opinię i zaczął się uczyć jego nazwiska Washington. Pisząc do prezesa Kongresu Laurensa pod d. 10 listopada 1777 r., zamieszcza wzmiankę, że „według otrzymanych przezemnie dobrych informacyi, inżenier armii północnej—zdaje mi się, że się nazywa K.—jest człowiekiem nauki i wyższych zalet. Wedle atestacyi, jakie mam o nim, zasługuje bardzo, aby go mieć na pamięci“. Sam Washington nie miał go jednak na pamięci —a to skutkiem przykrości, doznanych nie od niego wprawdzie, lecz od jego zwierzchnika, generała Gates, który i sam uchybił subordynacyi, posyłając raport o zwycięstwie wprost do Kongresu, pominąwszy wodza naczelnego, i miał zbyt gorliwych stronników. Nie dość że go wysławiali nad wartość, ale kusili się o odebranie dowództwa Washingtonowi, gdy po niepomyślnych jego bitwach Kongres musiał wynieść się znowu z Filadelfii przed generałem angielskim Howe, który zajął to miasto. „Intryga Conway’a“ o-kazała się nie dość silną: pozostawiał przecież pewną gorycz w duszy Washingtona, którą on tłumił w sobie, ale która mimowolnie zniechęcała go do podwładnych współzawodnika, o tyle przynajmniej, że się nie troszczył o nich, że nie okazywał im takiej życzliwości, jak towarzyszom swoich trudów i utrapięń. Dość przypomnieć dla porównania jego serdeczność, rzec można—czułość, świadczoną Lafayette’owi, którego zaliczył do swej „rodziny wojskowej“ czyli sztabu głównego. Wszelkiej wyrozumiałości i uprzejmości doznawał też od niego przybyły d. 20 sierpnia 1777 r. Kazimierz Pułaski ze swym nieodstępnym adjutantem, wielbicielem i biografem, Maciejem Rogowskim. Dzielny ten kawalerzysta odrazu dostał rangę brygadyera i oddział wojska, z którym popisał się dobrze w bitwie pod Germantown (4 października) a następnie wysłany został do Trentonu dla niszczenia wycieczek nieprzyjaciela spóluie Z generałem Wayne. Zetknięcie osobiste K-i z Washingtonem i poznanie się przy pracy nastąpiło później: we wrześniu r. 1778, nad rzeką Hudson. Po traktacie przymierza z Fran-cyą i ukazaniu się -floty francuskiej na wodach amerykańskich lord Howe bez walki ustąpił z Filadelfii do Nowego Yorku, który staje się znów główną kwaterą angielską. W tę stronę więc przesuwa się czynność wojenna i kraina Wyżyn staje się przedmiotem czujnej uwagi Amerykanów. Zarządzono budowę dwu par fortów po obu brzegach rzeki Hudson oraz głównej fortecy West-Point. Przyjechał Washington do tej ostatniej dla obejrzenia robót i zastał tu K-ę, mianowanego od Kongresu zawiadowcą fortów i bateryi. Nie okazał mu odpowiedniego zasługom uznania, skoro poddawał jego projekty i plany pod zatwierdzenie generała-brygadyera Duportaila, do którego pisał d. 19 września 1778 z West-Point w takich np. wyrazach: „Pochlebna atestacya, jaką Pan dałeś co do uzdolnienia K-i, usuwa obawy (co do ogólnego planu)... Wszelkie poprawki w granicach ogólnej dyspozycyi, jakie mogą być po-trzebnemi, racz Pan wskazać pułkownikowi K-ce, aby je wykonał... Zażądaj Pan od pułk. K-i, żeby podał swoje plany do aprobacyi Pańskiej przed rozpoczęciem robót konstrukcyjnych, lub, żeby je nakreślił odrazu, wedle własnych Pańskich pomysłów“. A ten Duportail był jednym z 4-ch inżenierów z wojska francuzkie-go, umówionych do służby amerykańskiej przez Djana i Franklina, otrzymał nominacyę na pułkownika d. 8 lipca 1777, był więc wówczas równy rangą a młodszy od Kościuszki służbą o 9 miesięcy, nic wielkiego nie zdziałał, Sa-ratogą pochlubić się nie mógł, ale przebywając przy boku Washingtona w barakach Valley Forge, wyszedł na brygadyera, na inżeniera naczelnego armii i zasiadał w radzie wojennej już 5 maja 1778 r. Zarobił też sobie na obelisk pomnikowy w West-Point nie on, lecz K., obelisk, wystawiony ze składek młodzieży, wy-chowańców Akademii Wojskowej. Drugim pomnikiem jest sąd gen. Armstronga: „Kościuszko ma zasługę, że nadał fortecy taką moc, iż odstraszyła nieprzyjaciela od wszelkiego pokuszenia się o zdobycie panowania nad krainą Wyżyn“. Przez półtrzecia roku budował cytadelę, forty, reduty, koszary spokojnie, bez pre-tensyi, z uległością względem zmieniających się dość często zwierzchników, z dobrotliwością ujmującą względem robotników. Ze swego żołdu, wypłacanego papierowemi pieniędzmi, lub Chlebem ze swego stołu zasilał głodnych . jeńców angielskich. Mieszkał u niejakiej wdowy Warren. Od Washingtona jednakże, który o-bozował wciąż nad rz. Hudson, a nawet przez pół roku 1779 miał główną kwaterę w samem West-Point, doznawał chłodnego, czysto urzędowego traktowania. Zdarzyło się raz, że zabrano robotników do jakiejś „szczególnej i czasowej posługi“ bez uprzedniego zawiadomienia.

Wówczas K. zażądał trauzlokacyi na nowy, południowy teatr wojny. Washington w liście datowanym z Peekskill d. 3 sierpnia 1780 r., tłómaczyl się zlekka co do popełnionej nie-grzeczności, zaznaczył życzenie, aby K. prowadził dalej roboty, z któremi się obeznał najlepiej, ale w końcu udzielał mu przyzwolenia swego na tranzlo cacyę: „Armia południowa, skutkiem ujęcia w niewolę generała Duportail tudzież innych panów tego fachu, nie posiada inżeniera, a gdy Pan wyrażasz, jak się zdaje, życzenie udać się tam raczej, niż pozostawać w West-Point, więc ja, jeśli Pan wolisz to, niż obecne swoje przeżuaczenie, nie będę miał nic przeciwko Pańskiemu przeniesieniu“. Na to odpisał zaraz (4 sierpnia) K. „Wybór, jaki raczyłeś mi pozostawić, Ekscelencyo, w liście wczorajszym, jest wielką łaską, a ponieważ wy kończenie robót na, tym placu w ciągu niniejszej kampanii wśród obecnych okoliczności jest, zdaniem mojem, niemożliwe: wolę przeto udać się na południe, niż tutaj pozostawać nadal. Upraszam o zaszczycenie mnie rozkazami i listem rekomendacyjnym do Wydziału Wojny, gdyż będę przejeżdżał przez Filadelfię. Będę służył Waszej Ekscelencyi za kilka dni, żeby złożyć należne uszanowanie“. Korespondencya ta ujawnia stosunek zaledwo przyzwoity. Inaczej pisywał Washington nie tylko do Lafayet-te’a, ale i do wzmiankowanego generała Duportail. Inaczej też oceniał K-ę gen. Gates, mianowany dowódcą owej armii południowej. Oto wyjątek z listu jego do Jeffersona: „Wybierając się na ten nowy i, jak powiada Lee, nader trudny teatr wojny, zwracam pierwszą myśl na wybór naczelnego inżeniera, generalnego adjutanta i generalnego kwatermistrza. K., Hay i ty zapełnilibyście wybornie te stanowiska, jeśli was nakłonić potrafię do przyjęcia. Doskonałe przymioty tego Polaka, które ty znasz najlepiej, są już teraz należycie ocenione w głównej kwaterze i mogą skłonić inne osoby do stawiania przeszkód jego przyłączeniu się do nas; gdyby jednak przyrzekł nam raz, moglibyśmy na nim polegać“. Chodziło tu o sprawy ważne. Wódz angielski, sir H. Clinton, pozostawiając Washingtona i rzekę Hudson w spokoju, przeniósł akcyę wojenną do Stanów Południowych, gdzie liczył na gorliwą pomoc wielu torysów-plantatorów, kłócących się, a nawet porywających się do walki z republikanami. Już tedy w końcu 1778 r. wysłany przez niego gen. Prévost usadowił się w m. Savannah i, ufortyfikowawszy je, odpierał ataki a-merykańskiego gen. Lincoln’a i Pułaskiego; ten ostatni poległ, pędząc z konnicą przez lukę między bateryami (9 października 1779). Ważne miasto portowe Charleston poddało się po

6-ciotygodniowem oblężeniu Clintonowi d. 12 maja 1780 r.; korpus angielski Tarletona śmiało zapuszczał się w Karolinie aż pod góry Apal-laęhe. Zadaniem tedy Gates’a było utrzymać dla Unii Stany Południowe. K. przyjął ofiarowany mu urząd inżeniera naczelnego armii południowej, ale nie zdążył jeszcze przejechać długiej drogi z West-Point przez Filadelfię, gdy Gates stoczył tak nieszczęśliwie bitwę z Anglikami pod Camden, 16 sierpnia 1780, że został usunięty od dowództwa na dwa lata wyrokiem sądu wojennego, a więc unicestwiony w służbie publicznej w ostatnim okresie wojny auglo-amerykańskiej. Zamiast przyjaciela K. dostał zrządzeniem losu zwierzchnika nieznanego, jednego z najzaufańszych współpracowników Washingtona. Byłto generał Greene. Przyjechał on od swej głównej kwatery Charlotte nad rzeką Catawba 2 grudnia 1780 r. z planem prowadzenia „małej wojny“ czyli partyzantki, bo zastał zaledwo 2 397 żołnierza, po większej części z milieyantów. Zaraz, 8 grudnia, dał K-ce niełatwe do wykonania polecenie: przejechać 20—30 mil wzdłuż rzeki Pe-dee dla wyszukania dobrych pozycyj i przepraw, sporządzić topograficzny obraz kraju, zbadać naturę gruntu, zły lub dobry gatunek wody do picia, ilość produktów w posiadaniu gospodarzy, liczbę młynów, środki komunika-cyj itd. Są to zadania właściwe dla oficera sztabu głównego, nie dla inżeniera: K. jednakże zrobił pomiary i zebrał tak dokładne infor-macye w ciągu miesiąca, że raportowi jego przyznawano „wielki wpływ na przebieg kampanii“. W połowie stycznia 1781 r. zabrał się do budowania mostołodzi czyli pontonów, które miały być wożone za wojskiem dla u-możebnienia przepraw przez liczne i szerokie rzeki, przecinające tę krainę o ludności rzadkiej, niepewnego albo wrogiego usposobienia, mieszanej, bo złożonej z Anglików, Francuzów Irlandczyków i niewolników-murzynów. — Greene rozpoczął działania swoje od wysłania Morgana z tysiącem ludzi przeciwko słynnemu Tarleto-nowi. Morgan odniósł zwycięstwo pod Cow-pens, d. 17 stycznia 1781, uwieńczone zabraniem 500 jeńca i znaczniejszych zapasów broni, a • municyi, żywności, poczem powrócił pomyślnie do głównej kwatery. Żeby się pomścić tej straty, ruszył lord Cornwallis marszem forsownym i dogonił cofającego się Greene’a nad rzeką Yadke (2 lutęgo), ale w nocy K. potrafił przeprawić na swych pontonach całe wojsko, gdy Anglicy stracili dwa dni g.a wyszukanie brodu. Podobną przysługę wyświadczył Greenowi pod Irvins Ferry nad rzeką Dan (13 lutego). Wszystkie bagaże, działa, zapasy żywności zostały uratowane, pomimo gorącego pościgu nieprzyjacielskiego. Zniechęcony Cornwallis poszedł ku morzu, a Greene przeprawił sienapowrót, powiększywszy swą siłę milicyaini do 5 000 głów. K-ce polecił ufortyfikować Halifax. Przywołał go atoli wkrótce do oblężenia forteczki Ninety Six (=96, bo na tyle mil oddaloną była od granicznej twierdzy Prince George). K. doprowadził przykopy w niez wy-

kle twardym gruncie pod samą fosę, pomimo dzielnego oporu oblężonych, umiejętnie, energicznie pracą dzienną i nocną na trzy zmiany robotników (21 maja do 18 czerwca). Szturm nie udał się z powodu niedostatecznej wytrwałości żołnierza w walce na bagnety i zbliżania się odsieczy, ale K-ę Greene atestował w najchwalebniejszych wyrażeniach, jako jednego „z najużyteczniejszych i najmilszych towarzyszów broni... z niczem niezrównanej gorliwości... czujności, staranności... Bardzo się też wyróżniał bezprzykładną skromnością i zupełną nieświadomością tego, że dokonał czegoś niezwykłego. Nigdy nie objawiał żądań, albo preteusyi dla siebie samego; nigdy nie pominął sposobności odznaczenia i zalecenia cudzych zasług“. W dalszym ciągu partyzanckiej kampanii K., nie mając robót inżenierskich do wykonywania, stał się oficerem polowym i prowadził zwykle jakiś oddział do boju, lub na rekonesanse. W bitwie pod Eutaw Springs w po bliżu Charlestonu, zrazu zwycięskiej, a w końcu przegranej z powodu niesforności partyzantów, ocalił życie 40 szeregowcom jeńcom i jednemu oficerowi, których rozjuszeni Ameryka- żądania gorąco przed Kongresem, zakładając nie zamordować chcieli (8 września). W tym czasie Washington łącznie z francuskim korpusem generała Rochambeau zbliżał się szybkim marszem do zatoki Chesapeake, nad której brzegiem, w m. Yorktown, zasiadł lord Cornwallis z główną swą siłą 7 000 ludzi. Kapi-tulacya jego, d. 19 października 1781 r. dokonana, była uznana w Anglii za cios stanowczy. Greene dowiedział się o niej 30 października i nie omieszkał obwieścić jej salwami broni palnej oraz okrzykami tryumfalnemi. Obozował wtedy na pagórkach nad rzeką Santee, o 600 kim. od Yorktownu w najprostszej linii.

i wykonania traktatów pokoju pomiędzy Anglią a wszystkiemi sprzymierzonemi z Ameryką mocarstwami- Więc Greene i K. przemaszerowali jeszcze dużą przestrzeń z Karoliny Południowej do obozu Washingtona nad rz. Hudson pod Newburg, w pobliżu Nowego Yorku. Tutaj zaszły wielce pouczające dla Polaka wypadki. Zaniepokojeni o przyszłość swoją i o niewypłacony za IV2 roku żołd oficerowie spisali (25 stycznia 1783) akt związku koleżeńskiego i wy-zn iczyli swoich delegatów do traktowania z Kongresem względem 5-ciu pretensyj, a niepodpi-sany „adres od oficerów armii“ (ułożony przez majora Armstronga, dawniej adjutanta przy generale Gates) ofiarował naczelnemu wodzowi służbę powolną i bezterminową. Nadto, pułkownik pewien, Nicola, od siebie przesłał do niego list z zachwalaniem monarchicznej formy rządu, a więc z insynuacyą, aby się królem ogłosił. Ale Washington nie poszedł drogą Waldsteina lub Kromwela. Zgromadziwszy 0-ficerów, przemówił do nich tak szlachetnemi i przekonywającemi słowy, że pozostali w posłuszeństwie władzy narodowej. Za to poparł ich

z góry protestacyę przeciwko niewdzięczności. Sejm amerykański nie dopuścił się niewdzięczności. Uchwalił, że z chwilą rozpuszczenia wojska otrzyma każdy szeregowiec gratyfika-cyę w kwocie żołdu 4-miesięcznego, a każdy oficer—5-letniego z podwyższeniem rangi o jeden stopień; wedle tej rangi otrzyma również każdy obiecane dawniej grunta. Względem K i Washington spełnił też obowiązek sprawiedliwości, pisząc do prezesa Kongresu d. 2 października 1783: „Panie, mam zaszczyt przesłać Waszej Ekscelencyi kopię listu, otrzymanego od pułkownika K-i w przedmiocie awansu jego. Awans ogólny, obecnie w Kongresie stojący na porządku dziennym, jeśli nastąpi, stosowałby się i do niego, lecz ten—zdaje się— nie odpowiada życzeniu jego. Jako cudzoziemcowi, przypuszczam, odpowiadałby lepiej jego widokom i interesom awans oddzielny, a znając wartość i zasługi jego, tudzież zgodne świadectwa wszystkich, którzy go znają, mogę tylko zalecić go, że godnym jest tej łaski Kongresu“. Rezolucya Kongresu (13 paźdz.) brzmi: „Zważywszy raport Komitetu (złożonego z pp. Reep, Peters i Duane) o odezwie naczelnego wodza z dnia 2 t. m. i list sekretarza (= ministra) Wojny z d. 8 sierpnia, postanawia się, że sekretarz Wojny ma wydać pułkownikowi K-ce patent na szarżę generała-hrygadyera i oświadczyć temu oficerowi, że Kongres jest przejęty Wysokiem uznaniem dla jego długich, wiernych i cennych wielce zasług“. Przyjein-

Chociaż rok 1782 upływał na układach, które doprowadziły do. zawarcia punktów przedugo-dnycli z posłami amerykańskimi w Europie, d. 30 listopada, Greene jednakże operował w okolicach Charlestonu. Podstawą jego operacyjną był obóz, wytknięty przez K-ę w odległości mil 50 ang. w miejscowości, zwanej Round O (= Okrągłe O). Trapił Anglików podjazdami, w których K. brał czynny udział i zyskiwał uznanie tak generała, jak i podwładnych oficerów. Nareszcie kapitulował energiczny komendant miasta Leslie d. 14 grudnia 1782 r. O godzinie 11-ej wszedł do Charlestonu K., o 3-ej Greene wprowadził gubernatora i zgromadzenie stanowe do ratusza. Przed zachodem słońca wyszła z portu flota angielska, około 300 żagli licząca. Ogłoszono zaraz amnestyę dla torysów. Wszyscy obywatele nowonarodzonego państwa mogli zjednoczyć się we wspólnej radości. Na tern zakończyły się î niejsze jeszcze bo niespodziewane, przynaj-działania wojenne. Milicyanci wrócili do swych J mniej bez upominania się udzielone, spotkało warsztatów, pól i wszelkich prywatnych zajęć, ^ K-ę odznaczenie od kolegów: zamieścili go w licz-ale wojsko „kontynentalne“ czyli regularne \ bie trzech cudzoziemców, którzy mieli należeć musiało zostać pod bronią do czasu zawarcia ' do zawiązanego w d. 19 czerwca t. r. w tym

samym obozie pod Newburg „Towarzystwa Cyn-cynnatów“, którego zadaniem było: trwać w serdecznej przyjaźni, święcić na zgromadzeniach swoich pamięć wielkiej wojny, przyczyniać się do krzewienia wolności między ludźmi, utrzymywać życzliwe stosunki pomiędzy Stanami Unii, wspierać swych członków w potrzebie. Członkowie mieli nosić znak: 'na niebieskiej z białem wstędze złotego orła z brylantowemi oczyma i tarczą na piersiach, ozdobioną wize-I unkiem Cyncynnata, witanego przez senatorów rzymskich, oraz napisem: „Omnia relin-quit servare Rempublicam“ etc. Znak ten zwano pospolicie orderem Cyncynnata. Pierwsze zgromadzenie odbyło się d. 5 maja 1784. Tymczasem Anglicy oddali Amerykanom Nowy York, -25 listopada 1783, i odpłynęli w wykonaniu traktatu paryzkiego, uznającego niepodległość Stanów Zjednoczonych, a 23 grudnia po uregulowaniu rachunków i dokumentów stanął Washington przed Kongresem, zasiadającym wówczas w Annapolis, złożył powierzoną mu przed

8-u laty władzę, wypowiedział gorącą pochwałę wojsku, serdecznie pożegnał zgromadzenie i oświadczył, że usuwa się od wszelkich urzędów publicznych. Zgodził się przyjąć, jako znak wdzięczności, od narodu jedynie prawo przesyłania i odbierania listów przez pocztę bezpłatnie. Odjechał dó swego wiejskiego dworu Mount Vernon. K. mógłby też osiąść na gospodarce w Ameryce: miał przecie wydzielony sobie spory kawał ziemi. Ale w duszy jego ozwał się pociąg do Ojczyzny. Gdy opuścił ją z sercem rozdarłem i głową, znękaną myślami rozpacznemi, niechętnie pisywał listy, tak, że w Igraj u nic prawie o nim nie wiedziano i Czartoryski w końcu 1778 roku kazał zasięgnąć o nim wiadomości od Franklina w Paryżu. Od r\ 1780 wszakże znajdują się ślady kerespon-dencyi jego z Julianem Ursynem Niemcewiczem, Brześcianinem z zamieszkania, kadetem z wychowania. Dowiedział się tedy K. czy z tej korespondecyi, czy z listu samej Ludwiki (datowanego 5 maja 1781), że ojciec zmusił ją do zamążpójścia za Józefa księcia Lubomirskiego, że ona jednak przechowuje niezmienną i dozgonną miłość dla odepchniętego przez nich oblubieńca. K. uznał tę sprawę sercową za ukończoną. Sprawę majątkową naprawił, bo gdyby nic nie pozostało z Siechnowicz, wystarczyłby mu na życie fundusz, przyznany w Ameryce, wynoszący 12 280 dolarów jako żołd skapitalizowany. Na razie fundusz ten nie był wypłacony z powodu zawikłań finansowych nieuporządkowanego jeszcze państwa, ale wydano mu certyfikat z asy gnący ą na pobór procentów 6°/₀ w Paryżu aż do czasu wypłaty kapitału. Czyniło to 736 dolarów rocznego dochodu czyli przeszło 6 000 złp. Więc można było mieszkać w Polsce, służyć Polsce, nie żądając od Polski nawet chleba powszedniego. Jak i czem służyć? Tego zdaleka nie mógł o-

kreślić i przewidzieć. Pragnął wszakże zanieść do Ojczyzny skarb doświadczeń swoich, nabytych w walce zwycięskiej. Z głową tedy, u-zdrowioną od zabobonów szlachty polskiej, z sercem mężnem i do bohaterstwa wdrożonem wsiadł K. w Nowym Yorku na okręt w lipcu 1784 r. i popłynął do Francyi, a ztamtąd dostał się w swoje rodzinne strony, zapewne pod koniec tegoż, lub na początku 1785 roku. — Powitały go w kraju przyjemniejsze, niż dawniej wrażenia — nasamprzód przy spotkaniu z Estkami. Pan Piotr wywiązał się z danej mu plenipotencyi znakomicie: pokończył procesy działowe i kredytowe, oczyścił Siechnowicze-Dawidowszczyznę, spłacając wierzycieli własnym groszem, i oddał ją K-ce, nie odebrawszy nawet sumy zastawnej. Uczynił to z taką delikatnością, że pan „Jenerał wojsk amerykańskich“ osiadł na swem dziedzictwie ze spokojnem sumieniem i zupełnem przeświadczeniem o niezachwianej mocy swego prawa własności. Wiedział, że ma długi, lecz na spłacenie ich miał przecie certyfikat amerykański. Dawny dwór matki znajdował się teraz w posiadaniu szwagra Żółkowskiego i przezwany został Źółkowszczyzną („Żowkiwszczy-na“ w ustach ludu miejscowego, do dziś dnia), albowiem brat Józef został wywłaszczony z całego mienia i tułał się gdzieś, zasilany czasem datkami poczciwej Anny Estkowej. Wyznał on winy swoje względem Tadeusza aktem formalnym, podpisanym własnoręcznie i przez pieczętarzy w Dołholisce (d. 8 sierpnia 1786 r.); we trzy lata później umarł i pochowany został w Wisznicy (15 maja 1789 r.). W 39-m roku życia, po tylu wędrówkach, studyach naukowych i przygodach wojennych K. stał się ziemianinem województwa Brzeskiego, rozpoczynał gospodarkę na własnym zagonie. Znamy ten dwór z przytoczonego wyżej inwentarza Dawidowszczyzny. Soroka widział w dużym pokoju na prawo z sieni stół ordynaryjny stary, kilka stołków drewnianych i staroświecką szafę kredensową; z niego druga izba przepierzona dzieliła się na pokoik sypialny i garderobę; w sypialni stało łóżko na środku i przy niem stolik niewielki, na którym książki, kałamarz i papier; do podawania kawy taca, ręką pana K-i z jabłoni toczona. Gospodarstwem kobiecem zarządzała stara „ciotka“ (Zuzanna Kościuszkowca); liberya składała się z dwóch o-sób: lokaja i furmana. Z listów, do siostry Anny pisanych, dowiadujemy się, że K. chciał sprowadzić stolarza za umową roczrą: „dam jemu 100 złt., a nareszcie 150“; gdy zaś księżna (Sapieżyna Krystyna z Sanguszków, wdowa po Władysławie) nie puściła swego stolarza, zapytywał: czy nie można dostać od niej ze dwanaście stołków. Posyłał podwody po krzesła i kanapy. Widać ztąd, że meblował pokój bawialny, który musiał znajdować się na lewo od sieni, jak dzisiaj, bo dom mieszkalny państwa Bułhaków stoi na dawnych owocze-snych fundamentach. W ogrodzie owocowym K. urządził istniejący do dziś dnia „labirynt“ z leszczyny: ścieżka wąska kręci się między gęstemi ścianami zieleni w tylu zagięciach, że można kilkanaście minut chodzić na małej stosunkowo przestrzeni, nie widząc nic poza temi ścianami. Zasadził też wielkie drzewa po obu stronach szerokiej alei. Po wyjeździe z Siech-nowicz przesyłał jeszcze polecenia: „Posadźcie brzózek małych w promenadzie, zaraz za budynkiem, koło dołu. Proszę, posadźcie szczepy od Laskowskiego darowane, i w te miejsca, w których się dawniejsze nie przyjęły“. Była i sadzawka, zarosła aj erem (tatarakiem); w niej płodziły się dzikie kaczki, które, żeby nie były płoszone, troskliwie pielęgnował. Nie byl odludkiem; owszem, lubił towarzystwo i chętnie go szukał. Wiemy to od Kniaziewi-cza, że miał upodobanie w gruch takich jak: gotowalnia, cenzurowany, mruczek i t. p. Przyjechawszy do jakiegoś szlacheckiego domu, zwłaszcza gdzie były panienki, zwykle napędzał do takich zabaw młodzież i sam się do nich mieszał. Obejście jego było pełne prostoty. Był bardzo grzeczny, kłaniający się, potulny i wyglądał na ubogiego niepoczesuego szlachcica. Miał miłe sąsiedztwo o miedzę w Siechnowiczach Wielkich,które wyszły już były na zawsze z posiadania Iwanowiczów-Kościusz-ków i stały się niedawno własnością księcia Czartoryskiego, a dzierżawą zastawną Michała Zaleskiego, wojskiego W. X. Litewskiego. Był to słynny z wymowy patron czyli adwokat, wsławiony obronami wielu osób, niegodziwie napastowanych przez sądy konfederackie Ponińskiego w latach 1773 — 5. Zapisał się on też i na kartach historyi politycznej jako członek Komisyi Skarbowej Litewskiej podczas głośnej sprawy podskarbiego Tyzenhauza, jako poseł na sejmy 1780 i 1788 r., wreszcie jako redaktor znakomitej „Relacyi“ w sprawie „o-skarżonych o bunty“ z r. 1789. Można więc było z nim omawiać sprawy publiczne, i K. nietylko ustne z nim prowadził rozmowy, ale niemało zamienił listów nawet wtedy, gdy w ich poglądach objawiły się wielkie i nieprzejednane różnice. Zaleski bowiem konserwował zasady staro-szlacheckiego republikanizmu: był przeciwny wyzwoleniu włościan, rozszerzeniu praw mieszczan i całej Ustawie Trzeciego Maja. Zajeżdżała do skromnego dworku Dawidowskiego i pani Zaleska; K. przyjmował ją z właściwą XVIII wiekowi galanteryą, a kom-plimentów nie skąpił, pisząc do męża: „O, żebym to ja mógł dostać taką żonkę. Przykładem jest ona dla tysiąca. . To nie w Warszawie obaczyć. A w jakim miesiącu rodził się Wojski Dobrodziej? To bym mógł się odważyć i ja żenić, jeśli w tym samym moje urodziny były. Proszę nie być zazdrosnym, że ja w nie-bytności jego całuję w rączki panią kilka ra-

zy. Odjeżdża—to bieda—do Szyszowa na kilka dni. Twój nazawsze prawdziwy i najniższy sługa“. Przyjaźnił się z Niesiołowskimi, osiadłymi w województwie Nowogrodzkim Niezawodnie nawiedzał ich wspaniały chociaż drewniany dom w Woroneży, odwzorowany w niniejszej „Wielkiej EncyklopeJyi Illustrowanej“ (oh. Dwór). Utrzymywał dobry stosunek z ciotecznym bratem swoim Rafałem Załęskim (po ciotce Joannie), narysował dla niego plan domu w Pieszczance i dał mu sygnet ze swoją miniaturą. Ów Rafał był żonaty z Ancutówną, której siostra rodzona wyszła za mąż za Antoniego Wereszczakę i została matką „Maryli“ Mickiewicza, hrabiny Puttkamerowej. Bywał K. i w wileńskich stronach. Tak zasnuwały się coraz gęstsze nici porozumienia i sympatyi ze społeczeństwem litewskiem, a Dołholiska, siedziba najlepszej siostry Anny, owdowiałej d. 30 kwietnia 1787 r, pociągała go w granice Korony. Dojeżdżał do Puław, w owym czasie wielce ożywionych zjazdami znakomitości ze świata arystokratycznego i literackiego. Był przyjmowany serdecznie przez dawnego komendanta i opiekuna swojego oraz przez niepospolitą małżonkę jego, księżnę Izabelę Czartoryską, bo zawiązał się z nimi nader życzliwy, niemal zażyły stosunek, jak to się ujawniło w latach późniejszych. Niepodobna określić daty— może w przejeździe z zagranicy przęz Warszawę, ale z pewnością przed dniem 18 października 1788 r. prezentował się K. Stanisławowi Augustowi i ofiarował mu jakiś sztych (estampe) w darze, czem rozczulił go bardzo. Wracając z tylu, dość częstych, jak widzimy, wycieczek do swoich Siechuowicz, brał się do gospodarki rolnej. Kazał „rano“ siać jęczmień i owies, pilnować, żeby uprawa była dobra. Wyrabiał sery holenderskie. Sprowadzał trawę angielską, ponieważ zwykła litewska wydawała za mało siana. „A żyta jest dosyć“ pisze w jednym liście. Ale pieniędzy miewał mało. Intratę swoją podał Komisyi Dziesiątego Grosza w kwocie 992 złp., a więc wyższą o parę setek od owej przeciętnej, którą wykazywał nierządny brat Józef z obu majątków siechnowickich, niedostateczną wszakże na zaspokojenie wcale nie zbytkownych osobistych wydatków. Pisał np. do Estkowej: „Siostrzyczko! Zmiłuj się przysyłaj mi pieniędzy jak najprędzej, bo mam wielką potrzebę. O arendę się staram i już mam napiętą; nie wiem jeszcze, jeżeli nie jest droga, bo i na to uważać potrzeba, a potem żeby w bliskości was była Pieniędzy! Zmiłuj się. Bywaj zdrowa!“ Wątpić można, żeby mu dała większy dochód arenda czyli dzierżawa, kiedy na własnych gruntach wyciągał niespełna 272% 0{^ kapitału, włożonego w nie przy akcie kupna, które u-znawano za tak tanie (40 000 zł.), że sprzedający Dawid wymówił sobie bezpłatne mieszkanie we dworze i korzystał z niego przez lat

kilka. Przyczyna niepowodzenia gospodarczego tkwić musiała w wadliwym rachunku pana generała amerykańskiego. Jakoż porównywając dyspozycye jego listowne z inwentarzem, spostrzegamy, że zmniejszył do połowy pańszczyznę męską, do 2 dni w tygodniu, od samych gospodarzy bez czeladzi, a kobiecą skasował całkiem. Dla czego? Oczywiście, w imię filozofii i filantropii, pojmowanej radykalnie. Niegdyś pradziad jego, Aleksander Jan, wyraził w testamencie troskliwość o „czeladkę“, o poddanych swoich, których „tak hodował, jak własne swoje dzieci“: ale Tadeusza nie zadawal-niał ów ojcowski, patryarchalny stosunek.

kańskiego na Lipsk, lecz ta gdzieś zaginęła, czy może akceptowaną nie była, i Kościuszko nie dostał ani grosza. Bo kredyt Stanów Zjednoczonych nie był jeszcze ustalony w Europie, dopóki się nie zdobyły na wytworzenie konstytucyi i rządu prawidłowego. Wiadomo zaś, że Washington, pierwszy prezydent Unii, objął urzędowanie^. 30 kwietnia 1789 r.; sprawa długu publicznego zdecydowaną została rzetelnie i szlachetnie przez Kongres uchwałą z d. 4 sierpnia 1790; Bank Narodowy, który miał tę uchwałę wykonać, został założony i otwarty d. 8 lutego 1791 r. Nastąpiło też uregulowanie rachunków z Kościuszką, ale dopiero w 1799 roku. On sam zresztą nie przedsiębrał żadnych kroków do rychlejszego odbioru, o ile się widzi w przechowanej korespondencyi z Amerykanami: Pawłem Jones, słynnym ze zdobycia kilku okrętów marynarzem, który bywał w Amsterdamie, Wiedniu, a nawet i w Warszawie, oraz Dawidem Humphreys, który przesłał portret zmarłego przedwcześnie generała Greene i podpisywał się poufale: „Mój drogi Kościuszko, jestem twoim szczerym przyjacielem i uniżonym sługą“. Tyle napotykał poważania, uprzejmości i życzliwości K. u obcych i swoich, że te małe kłopoty pieniężne i kilka błahych pozwów sądowych nie mąciły mu spokoju dncha, zwłaszcza że zajmowały go żywo sprawy krajowe i objawy świeżych płodów ducha w narodzie. Na sejmie grodzieńskim d. 3 listop. 1784 Aleksander Linowski, poseł krakowski, rzucił pierwsze nieśmiałe słowo o stu tysiącach żołnierza. W r. 1785 ukazało się ognistemi głoskami kreślone dzieło Staszyca „Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego“. W 17-tu rozdziałach wyłożony tu był cały szereg niezbędnych reform i sformułowany program prosty, jasny, przekonywający. Nareszcie Sejm Czteroletni, przejmując się tym programem, pierwszą uchwałą swoją d. 20 października 1788 roku jednomyślnym okrzykiem przyjął wniosek Walewskiego, powiększenia wojska do 100 000 głów. K. rozprawiał z Zaleskim (zapewne i z wielu innemi osobami) o reformach, o t. z w. buntach ukraińskich 1789 r., o postępowaniu względem Rusinów, o braku dumy i ambicyi narodowej u Polaków, o nie-wyrobieniu indywidualności narodowej wobec innych narodów. Rzucił na papier swoje „Uwagi“ nad zabezpieczeniem wolności przed mili-taryzmem wobec mającej się utworzyć armii. „Supponujmy, czego broń Boże, aby kilku generałów, zniósłszy się, zechciało w naszym kraju uczynić spisek. Oprócz oficerów kilku, nic niema w kraju, coby się oprzeć mogło zu-

Washington miał starannie rozmierzonei ponumerowane pola, 7-letni płodozmian, i otrzymywał wciąż wzrastające plony z uprawy 525 akrów; ale wymagał 672 dni roboczych tygodniowo od 113 osób, mężczyzn, kobiet i dzieci, niewolników swoich, a Kongres Stanów Zjednoczonych uchwałą z d. 23 marca 1790 roku orzekł, że nie jest mocen ani wyzwalać niewolników, ani ogłaszać przepisów obchodzenia się z nimi. K., spędziwszy parę lat w t. zw.

„strefie czarnej“, w Karolinie, widział okrucieństwa plantatorów w obchodzeniu się z murzynami i odtąd marzył zawsze o wyzwoleniu ich. Osiadłszy w Siechnowiczach wśród „białych“, wśród swoich współziomków i współrodaków, czyż mógł pozwolić, aby ich przymuszano do pracy bizunem? Powtarza on niejednokrotnie, że „w naturze wszyscy równi jesteśmy: bogactwa i wiadomości tylko czynią różnicę“. Za powinność poczytywał „mieć wzgląd na ubogich i oświecać niewiadomość, prowadząc do dobrych obyczajów“. Nie uznaje tedy żadnej niewoli w zasadzie. „Poddany—słowo przeklęte powinno być w oświeconych narodach“. Radby uczynił zupełnie wolnymi wszystkich chłopów, lecz widział „przeszkodę w rządzie krajowym“, którego, jako człowiek skromny, wywracać ani podkopywać nie śmiał. Zdaje się, że nie rozumiał trudniejszej przeszkody w ogólnych warunkach pro-dukcyi rolniczej i ustroju ekonomicznego wszystkich narodów owoczesnych. Bo czemże zastąpić pracę rolną, kiedy nie istniały jeszcze lokomobile, młocarnie, żniwiarki, grabie mechaniczne? To też zmniejszenie pańszczyzny i usunięcie bizuna nie przysporzyły mu plonów.

Gdy się wyczerpała przywieziona z Ameryki gratyfikacya, musiał pożyczać od Jana Nepomucena jakichś 30 dukatów (27 grudnia 1788) i u Millera konsyliarza J. K. M-ci (lekarza w Brześciu) „różnemi czasy“ do d. 6 listopada 1789 razem 240 duk. czyli 4 320 zł.

Dziwny jakiś przypadek zrządził, że K. nie o- chwałej ambicyi i rozjuszonej rozpuście. Więc debrał ani jednej raty procentów od swego potrzeba wyciąga, aby obywatele sami opatrzyli certyfikatu. Poseł Stanów Zjednoczonych przy sposób ochrony swojej... uformowania milicyi... dworze angielskim, Pickney, przesłał całkowitą Po wszystkich województwach, ziemiach, po-należność aż po dzień 1 stycznia 1780 r. w tra- wiatach (powinny być w gotowości) jeden recie filii holenderskiej jakiegoś banku amery- l giment pieszy i drugi kawaleryi. Oficerowie

Wielka Kacyki. Po wiz. Ilnitr. Zesz. 3i)9b. Tom XXXIX

powinni być obierani na sejmikach. Każdy żołnierz powinien mieć wydanych sobie kilkadziesiąt ładunków i nosić mundur województwa. Regiment szykować się ma we dwa szeregi: w pierwszym szlachta, w drugim żołnierze z mieszczan i chłopów. Exercerunek zasadzać się ma na najniezbędniejszych obrotach i czynnościach: W lewo, w prawo, zachodź! Gotuj! Cel! Pal!“ Milicya taka, jak widzimy, różniłaby się wielce od pospolitego ruszenia poprzednich czasów, owego „summum praesidium ae robur piersi szlacheckich“; jest pomyślana po amerykańsku; szlachcie pozostawia tylko stanowisko honorowe w pierwszym szeregu zarówno w kawaleryi jak i w piechocie, dotychczas pogardzanej przez nią; praktycznie i łatwo przystosowuje się do wymagań wojskowości XVIII wieku: nie pozostanie też martwym papierowym projektem. Nie powziął wszakże K. niechęci do wojska liniowego, do owej u-chwalonej armii. Owszem, musiał oświadczyć swoją chęć wstąpienia do niej, skoro sejmik brzeski zamieścił w instrukcyi dla posłów swoich artykuł o zaleceniu stanom jego właśnie i Zabiełły do szarż wojskowych. Znaleźli się też w izbie sejmowej mówcy, którzy to zalecenie popierali, i rozmaici protektorowie, a nawet protektorki, którzy docierali do Stanisława Augusta. Najgorliwszą w zabiegach okazała się Ludwika z Sosnowskich księżna Lubomirska, jak sama donosiła Kościuszce w bardzo tkliwym liście z d. 21 maja 1789 r. Po długich rozprawach nad etatem wojska na sesyi 165-ej d. 1 października t r. K< został mianowany z tronu generał-inajorem wojska koronnego razem z Zabiełłą, przyjacielem dawnym Orłowskim, przybyłym z Bawaryi Suffczyńskim i z synowcem królewskim księciem Józefem Poniatowskim. Brak pieniędzy nie stawał teraz na zawadzie, bo to była szarża nowa, której nikt przedtem nie posiadał, a więc od nikogo jej odkupować nie należało. Zmartwiło K-ę to tylko, że zaliczonym został do wojska koronnego, a chciałby służyć w litewskiem. Zżył się z Litwinami w ciągu lat 5-u i uczuwał podszepty prowiucyonalizmu. Podał notę do Komisyi Wojskowej z wyrażeuiem chęci swojej, lecz otrzymał odpowiedź odmowną z d. 13 listopada r. 1789, chociaż prezydował wówczas życzliwy mu Niesiołowski, wojewoda nowogrodzki: nomi-nacyi przez sejm zatwierdzonej Komisya odmienić nie mogła. Potem d. 7 stycznia 1790 wyszedł ordynans, wzywający go do objęcia komendy w dywizyi Wielkopolskiej i stawienia się na dzień 1 lutego w Brześciu lub we Włocławku. K. znajdował się gdzieś w zapadłym kącie województwa Wileńskiego, bo otrzymał to pismo ledwo 19 stycznia. Bez oporu, jak najpośpieszniej wybrał się w podróż nakazaną. Siechnowicz nie oglądał już nigdy w życiu. Przyjechawszy na miejsce przeznaczenia do Włocławka, zachorował ya fluksyę i ból gło

wy: więc zwierzchnikowi swemu, generał-leut— nantowi Kar. Malczewskiemu, zameldował się dopiero 9 lutego i od tego dnia datuje się czynna jego służba w w ojsku koronnem.—Włocławek nie podobał się K-ce. Na trzeci dzień po przyjeździe, w wieJkiem rozdrażnieniu (od fluksyi), 7 lutego, pisany był list do gen. Niesiołowskiego: „Zaklinam na wszystko, co jest najmilszego, to jest żonę i dziateczki... abyś chciał JWPan Dóbr. wyrwać mię z miejsca tak nieprzyjemnego, kosztownego i nic jeszcze nie mającego. Bóg widzi: słowa nie mam do kogo przemówić, i dobrze — bo z wołami nigdy nie gadałem. Co za Gaskony! (widać stąd, że gadał, kiedy dostrzegł gaskońską próżność Włocławiaków). Ale dam pokój opisywać krajowych; powiem tylko, że kraj piękny i ten-by być powinien dla poczciwych i gospodarnych Litwinów, a nie dla nich, gnuśnych i niedbałych. Chciejcie mnie powrócić do Litwy ...Któż jestem? Azali nie Litwin, spółrodak wasz, od was wybrany? Komuż mam wdzięczność okazywać, jeżeli nie wam? Kogo mam bronić, jeżeli nie was i siebie samego? Jeżeli to was nie zmiękczy do wniesienia o mnie na sejmie, Bóg widzi, co złego sobie zrobię. Bo złość mnie bierze: z Litwy, abym, w Koronie służył, gdy wy nie macie trzech generałów. Kiedy was nizać na sznurku przemoc będzie, wtenczas chyba ockniecie się i o sobie dbać będziecie“. Pokazało się jednak, że ukochani Litwini są gnuśniejsi i niedbalsi od „Gasko-nów“. Nie mieli ani jednego prawdziwego generała i nie upomnieli się o niego na sejmie. Ale i on „nic złego“ sobie nie zrobił. Wyzdrowiawszy, zabrał się do pracy raźnie, sumiennie i skromnie. Zamawiał u Malczewskiego pobłażliwość dla uchybień, jakich dopuścić się może przez nieznajomość urządzeń krajowych. Dla nabycia snąć powagi u „Ga-skonów“ pisał w tytule swoim: „kawaler orderu amerykańskiego Cincinnatus“, ale po kilku tygodniach odrzucił ten dodatek na zawsze. Raporty i rozkazy swoje pisywał, a czasem i przepisywał własnoręcznie, nie mając nietyl-ko sztabu, ale i jednego zdatnego adjutanta. Przypadła mu najpierw czynność organizacyjna: więc wzywał oficerów do stawienia się, zarządzał ćwiczenia czyli exercerunek, prowadził rachunkowość, ściągnął w końcu marca raporty od regimentów i szwadronów, a w kwietniu odbywał lustrację, objeżdżając wszystkie oddziały na ich konsystencyach. Kreski w licznych rubrykach przy nazwisku każdego żołnierza świadczą o ścisłości oględzin.—Nadeszła chwila radosna dla stronnictwa patryotycznego w łonie sejmu — d. 29 marca (1790). Król pruski Fryderyk Wilhelm II zawarł z Polską przymierze na stopie równości i samodzielności międzynarodowej z obowiązkiem wzajemnego posiłkowania się w wojnach odpornych: Prusak 14-tu tysiącami piechoty i 4-ma kawale-

ryi, Polska 4-ma piechoty i 8-u tysiącami jazdy; przytem proporcyoualuą ilością dział.

czynić stosownych starań o furaż, prowianty, o mundur zimowy i ułożył marszrutę dla swoich trzech batalionów, 8-u szwadronów kawa-leryi narodowej, pułku przedniej straży i artyleryi z amunicyą. Wymarsz zaczął się 30 sierpnia; on sam wyruszył o kilka dni później przez Dubienkę, Stary Konstantynów, do Mię-dzyboża, miasteczka Czartoryskich, gdzie kwatera jego mieściła się długo — do końca lipca 1791 r. Ztąd przedsiębrał częste i dalekie rozjazdy. Zbliżając się do Kamieńca, odezwał się do dawnego kolegi i przyjaciela Orłowskiego, komendanta tej fortecy. Odpowiedź z d. 3 grudnia 1790 brzmiała: „Serdecznie kochany przyjacielu!... Od wszystkich słyszę, że parę godzin na miejscu nie dosiedzisz i jak Tatar się tylko włóczysz, nigdzie miejsca nie zagrzawszy. Ja to jednak approbuję. Znać, że chcesz komendę swoją w karności i regularności służby utrzymywać... Przewiduję ja jeszcze we włóczeniu się twojem inną przyczynę, z którą się przedemną wydałeś... Piszesz mi niby o żonkę, jeżelibym tu jej dla Ciebie nie widział. Widzę że Ci pilno... Wiesz, że dla komendanta fortecy rzadka bywa zdobycz: komendantów polowych się o to pytać trzeba“... Domysł „pilno ci“ był trafny. K. pragnął życia rodzinnego, a doliczał się 45-u lat życia.— I oto, ucieszył go przelotny uśmiech losu. W Międzybożu właśnie bawili dla kuracyi u renomowanego lekarza Hakenszmita państwo Żurowscy z 18-letnią córką Teklusią; mieszkali w tak małej odległości od kwatery K-i, że z okien mogli siebie wzajemnie obserwować. Poznali się łatwo. Wywiązała się potem czulsza korespoudencya, w której pan generał u-jawnił całą słodycz i delikatność swego charakteru, sentymentalizm, właściwy czytelnikom owoczesnej literatury francuskiej, i skłonność do poetyzowania w częstem używaniu metafor. Panna odpowiadała wzajemnością tak dalece, że padła do nóg ojcu, wyznając przywiązanie do K-i. Matka jej i krewna, Tekla Orlewska, sprzyjały mu jawnie. Ale ojciec „powiedział coś dotkliwego i sam potem płakał“, a K-ce zaczął okazywać twarz niełaska-wą. Podobno uznawał go za nierównego fortuną—on, chorąży żydaczowski, co żadnej chorągwi nie nosił nigdy, właściciel dwu wsi, jednej na Podolu, a drugiej w Galicyi, które zapewne nie przynosiły mu rocznie 12-tu tysięcy ził., jakie pobierał K. z tytułu geuerał-majora! Przyplątały się jeszcze jakieś plotki, obawy, „podejrzenia“—podobno z legend o porywaniu Ludwiki Sosnowskiej. Przestał więc K. przychodzić do mieszkania Żurowskich, a gdy jego kwatera sztabowa przeniesioną została do Nie-mirowa (od października 1791j, utrzymywał tylko listowne stosunki. Zakończył tę sprawę

Zasnuwauo plan wojny z Austryą w celu odebrania Galicyi na rzecz Polski i zyskania kompensaty dla Fryderyka Wilhelma za zdobycze na Turcyi, jakie osiągnąć miały Austrya i Ro-sya w toczącej się ówcześnie wojnie. Komi-sya Wojskowa zatem przyśpieszyła kompletowanie, ekwipowanie, uzbrajanie wojsk bronią, dochodzącą teraz bez przeszkody przez pruską granicę, a sejm nadał wakującą komendę dy-wizyi Małopolskiej Ludwikowi księciu Wirtem-berskiemu, zięciowi Czartoryskich, generałostwa ziem podolskich (1 maja). K. został przeniesiony do tej dywizyi, posuwanej ku grauicom Austryi. Wyjechał wtedy z niemiłego sobie Włocławka. Zatrzymał się w Warszawie. Musiał być powoływany ’do jakichś narad w Ko-misyi Wojskowej, bo jego ordynans z d. 18 czerwca jest datowany „na sesyi“ tej Komi-syi. Teraz miał sposobność zetknąć się z wybitnymi członkami sejmu: Niemcewiczem, bardzo czynnym w izbie poselskiej i w literaturze, z Ignacym Potockim, marszałkiem w. litewskim, i z Hugonem Kołłątajem, podkanclerzym koronnym. Ten ostatni zostawił piśmienne świadectwo swego uwielbienia i szacunku, jakie żywił dlań przed poznaniem się, zakończone następnem oświadczeniem: „w krótkiem obcowaniu przekonany zostałem, że przywiązanie się do Jego Osoby nietylko czyni mi honor, ale zasługę w oczach narodu i ludzkości“. Od końca czerwca przez lipiec i sierpień przebywał K. w Lublinie jako „Generał-Major w Dywizyi Małopolskiej Komenderujący“. Utrzymywał odwachy przy bramach miejskich, uczył oficerów i podoficerów obchodzenia się z przyjezdnymi wedle przepisu służby garnizonowej, zalecał pułkownikom „pod odpowiedzią ścisłą, ażeby... handgriff był przerobiony z ludźmi, szarżerunek także w nacieraniu i w cofaniu, atak bagnetowy, uformowanie kolumny i jej rozwinienie różnym sposobem, odmieniając co tydzień, czworogran także dwojakim sposobem, aby raz sekcyami zachodzić, drugi raz cugami z uformowaniem linii należycie prostej, i to wszystko podług regulaminu nowego. Żądał od księcia Wirtemberga, a gdy nie otrzymał pożądanej rezolucji, więc od Stanisława Potockiego, gen irała artyleryi, kilkudziesięciu funtów prochu „na egzercerunek z ogniem... Chciałbym z batalionem kilka razy mieć artyleryę do przyzwyczajenia onych“

(żołnierzy). Zjeżdżał wyznaczony od sejmu lustrator Rzewuski; znalazł „dywizyę“ w tak dobrym porządku, że Komisya Wojskowa wyraziła K-ce podziękę za wzorową staranność o jej utrzymanie i wyćwiczenie. — Rozchwiały się wszakże projekty wojenne, i dywizya Małopolska miała przygotować się do „drugiego pożegnaniami w najszlachetniejszym tonie. Ani marszu“ — ua Wołyń, Podole i Ukrainę „dla rozpaczy, ani gwałtownego wstrząśnienia ten zabezpieczenia granic“. K. nie omieszkał po- zawód w drugiej miłości nie wywołał. K. od

dawał Teklusi tylko cząstkę serca, całą zaś swoją istotę poświęcił na służbę krajowi. — W Międzybożu otrzymał z Komisyi Wojskowej rozkaz odebrania od podwładnych oficerów przysięgi na wierność nowouchwalonej w 1791 r. Ustawie Trzeciego Maja. Wiedział, że ta U-stawa wprowadza tron dziedziczny; był republikaninem czystej wody: a jednak zwoławszy swoją brygadę, sam przysięgę wykonał i „z zapałem“ kazał wszystkim wykonać. Istnieje podpis jego i oficerów z wyciśniętemi pieczęciami herbowemi pod rotą przysięgi, odesłaną do Komisyi Wojskowej. Kornym duchem, bez najmniejszego oporu i szemrania składał osobiste przekonanie w ofierze narodowi i od tej chwili gotów był z całej duszy i całą siłą ręki bronić dzieła, uchwalonego przez przedstawicieli swego narodu. Liberum veto, potworny wyraz wolności egoistycznej i zaprzeczenia woli ogółu, było wyrwane aż do ostatnich korzonków z jego natury szlacheckiej. — Zaszły zmiany w składzie, dyzlokacyi i komendzie pomnażającego się wojska. Generał-leutnantem komenderującym dwiema dywizyami, Kijowską i Bracławską, został mianowany 28-letni oficer ze służby austryackiej, wspomniany wyżej książę Józef Poniatowski. Pod jego dowództwem odbyły się manewry w okolicy Bracła-wia, na dawnem obozowisku Jana III, trwające od 1 września do 10 października. K. ze swą brygadą okazał się najbieglejszym ze wszystkich tam generałów. Gdy po powrocie do swej głównej kwatery w Tulczynie, 11 października, Poniatowski otrzymał wezwanie do Warszawy, jemu oddał zastępczą komendę obu dy-wizyj, a 27 grudnia wysłał do niego list następujący: „Nieskończenie kontent jestem, iż lubo nie w całości jeszcze (jak zasługi JWWMPa-na Dóbr. wyciągają), przecież w niejakiej części oddaną jest onym sprawiedliwość od Najjaśniejszych Stanów. Proszę wierzyć, że to zdarzenie i sprawiedliwa nagroda tern bardziej dogadza sercu mojemu, im większym jestem świadkiem talentów JWWMPana Dobrodzieja“. Mowa tu o przyznanej jednomyślną uchwałą sejmu na wniosek Rzewuskiego, lustratora, graty-fikacyi dla K-i, Orłowskiego i Brodowskiego w kwocie ogólnej 45 000 złł.—Tak się zawiązał stosunek uprzejmy i miły pomiędzy dwoma generałami, z których młodszy wiekiem i uboższy kwalifikacyami był zwierzchnikiem starszego, doświadezeńszego i obficiej utalentowanego. Obadwaj posiadali charakter szlachetny, nieskazitelny, lecz odwrotność stanowisk z naturą rzeczy musiała jednak oddziałać szkodliwie na przebieg walki narodowej. — K., dowiedziawszy się, że przeciwnicy Ustawy Majowej zjeżdżają się do Jas, chwilowej rezy-dencyi kanclerza rosyjskiego hr. Bezborodki, kazał ordynansem sekretnym «Mt 1 Grochowskiemu, podpułkownikowi regimentu 1-go, posłać tam kogoś na zwiady. Posłany był tedy najprzód Poniatowski, major kawaleryi narodowej, potem Piotrowski, pułkownik regimentu 12-go, nareszcie zaufany, zaszczycany tytułem przyjaciela przez samego K-ę, 29-letni wówczas porucznik od filizylierów, Kniaziewicz. Komisya Wojskowa przyjmowała nadsyłane wiadomości z podziękowaniami, lecz książę Józef napomykał delikatnie w liście z d. 30 stycznia 1792, że alarmy są przesadzoue, bo „okoliczności polityczne... nie zdają się nam bardzo zagrażać“. Optymizmu takiego nie usprawiedliwiły wypadki. Gdy raporty K-i o ruchach wojsk rosyjskich, wracających z Turcyi po zwycięsko zakończonej wojnie, o „pułkach rossyjskich, nad granicą rozpościerających się“, jakoteż rozmaite wiadomości ze sfer dyplomatycznych obudziły zaniepokojenie w Warszawie, nie on, lecz książę Józef był wzywany do narad o planie ogólnym wojny i o środkach wykonawczych. Nie on więc zawinił na drugorzędnęm swem stanowisku w sprowadzeniu tego smutnego rezultatu, iż wojsko tak koronne jak litewskie nie było ani pod względem liczby ani pod względem zaopatrzenia, dyzlokacyi i dowództwa gotowein do boju z armią rosyjską, dumną ze zwycięstw odniesionych, a dwakroć przeszło liczniejszą. Jego pogląd strategiczny o niedorzeczności podziału pułków koronnych „na trzy dywizye, aby każda z osobna czyniła operacye naprzeciw trzem dywizyom wojska rosyjskiego, z których każda tak mocna była, jak wojsko polskie całe“, nie był w Warszawie ani rozważany, ani znany; propozycya zaś wyraźnie przedstawiona w raporcie z Pikowa: „trzebaby nam jedną naprzód zbić kolumnę nieprzyjacielską, nim się wszystkie złączą“ — została odrzuconą przez księcia Józefa. Nie dałby się też K. zatrzymać w Warszawie w najgorętszym czasie dla błahej parady: obchodu rocznicy 3-go maja. Zaledwo 13 maja 1792 r. wrócił ks. Poniatowski do Tulczyna, by objąć dowództwo naczelne w poczynającej się kampanii wojennej. K., oddawszy mu papiery i pieniądze, odjechał na pogranicze wołyńsko-kijowskie do komend swoich, liczących razem 3 097 głów. — Ordynanse, nakazujące formowanie obozu, doszły go 17 i 18 maja, 300 dukatów na extraexpensy _ doręczono mu 21 maja. Pojechał tedy do Żytomierza dla umówienia się z rezydująceini tam dwiema komisyami Cywilno-Wojskowemi o dowozy prowiantów, a porucznika Kniaziewicza i podporucznika Fiszera wysłał na oglądanie miejscowości; spotkał się z nimi w drodze powrotnej, wysłuchał ich doniesień i kazał wytykać obóz w klinie między rzeczkami Kicanką i Hujwą, o dwie mile od Berdyczowa. Ale już było zapóźno. Tegoż dnia, 22 maja, o go dżinie 1-ej po południu przekroczył granicę Lewanidow przez lukę Motowidłówkę naprzeciw Wasilkowa, na czele 11800 żołnierza. K. o-debrał raport o tern o godzinie 7 rano 22 rna-ja i, wysławszy natychmiast kuryera do głównej kwatery, pojechał do Tetyjowa, gdzie, wedle dyspozycyi, miał znaleźć swoją dywizyę. Zastał tu o 1-ej po północy (24-go) zaledwo 2 szwadrony; inne oddziały znajdowały się jeszcze w odległości mili, albo i dwu. Wypadło więc koncentrować się w marszu. Dzięki stosownym zarządzeniom skupiła się cała „dywizyą“ pod Pohrebyszczem o 70 wiorst od Berdyczowa (nad rz. Rosią) 25-go wieczorem. Wytknięto obóz Ironiem ku nieprzyjacielowi, ale nadeszły doniesienia o zbliżania się drugiej kolumny rosyjskiej, korpusu Derfeldena od strony Humania. Z garstką 3-tysięczną niepodobna było stawać do boju, gdy dwa korpusy rosyjskie liczyły 23 000 ludzi. Więc K. ruszył na całą noc, maszerował do godziny 8-ej wieczorem 27 maja ku Przyłuce; trzy razy spoczywał i dlatego „marudnych nie miał“. Knia-ziewicz i Fiszer wytknęli już obóz zawczasu, ale ordynans księcia Józefa nakazał dalszą rejteradę na Pików ku Ułanowu. W tym marszu nastąpiło zetknięcie się wszystkich trzech dy-wizyj pols. (już tylko*14 700 głów) i książę Józef przyprowadził je do Lubaru, gdzie obozował bezczynnie przez dwa tygodnie. Pisał otwarcie do króla Stanisława Augusta, któremu sejm przez doktrynerskie stosowanie maksym monar-chicznych powierzył był najwyższą władzę wojskową na obu teatrach wojennych: „Dokąd się obrócić? Nie wiem“. Nie wiedział też i ów król-wódz ze swymi cywilnymi, z wojskowością wcale nie obeznanymi radcami; kazał tylko rejterować się. — W nieustannej rejteradzie K. prowadził zwykle arrićre-gardę, a więc osłaniał inne korpusy od ataków nacierającego nieprzyjaciela (miał siłę powiększoną do 5 000); parę razy wyświadczył strategiczne przysługi. Tak pod Czartoryą, o milę na północ od Lubaru, zabawił Lewanidowa, broniąc mu bliższej drogi z Miropola, i tem udaremnił oskrzydlenie Poniatowskiego, zamierzone przez naczelnego wodza rosyjskiego (15 czerwca). W Połonnem, które Poniatowski o-puszczał, tracąc 3 000 korcy mąki i owsa oraz 49 armat, K. stał cztery godziny w gotowości bojowej przed -zbliżającym się Lewanido-wem i ruszył wówczas, gdy korpus główny z taborem oddalił się na przestrzeń bezpieczną (17 czerwca). Usłyszawszy strzały armatnie pod Żeleńcami „czynił największy pośpiech“, ale przybiegł już zapóźno, kiedy korpus główny, odparłszy atak Markowa, zaczął się już rejterować. K. „kanonowa! przez dwie godzin“, nie mógł wszakże przejść rychło przez błoto po groblach. Wyrzucał sobie, że nie wziął w niewolę całej kolumny rosyjskiej od 8-u tys. najlepszego żołnierza, ale książę Józef wcale tego zarzutu nie podzielał, i owszem, zaświadczył przed JKMcią, że „ten generał był bardzo użyteczny nie tylko przez swoje męstwo, ale i przez szczególną roztropność“ (raport

z 29 czerwca).—W potyczkach pod Ostrogiem (25 — 26 czerwca) zwiększonego dywizyą wołyńską 5-tysięczną wojska polskiego z wodzem Kachowskim K. nie miał udziału, ponieważ był postawiony o milę odległości pod Horowem; pod Dubnem obserwował trakt od Lucka, żeby zabezpieczyć wywożenie magazynów, a potem prowadził raz avant-gardę, drugi raz arrière-gar-dę do Buga. Pod Włodzimierzem odparł atak „całego wojska rosyiskiego“ z powodzeniem. Poniatowski przyznał „dobrej i przezornej dyspozycyi gen. K-i, że retyrada nasza nieprzerwanym ciągiem kontynuowana była; nieprzyjaciel, odniósłszy stratę, szczególnie w huzarach i kozakach, cofnął się, lubo jego zamiar był uprzedzić nas do Buga, albo przy przeprawie nam szkodzić“. Odbyła się też pomyślnie pod Bindugą d. 8 lipca dzięki znowu K-ce i zaleconym przez niego oficerom. — Ta długa i pośpieszna rejterada spowodowała ciężkie szkody: nietylko utratę najżyzniejszych

1    najbogatszych trzech województw, nietylko zmarnowanie nagromadzonych zapasów żywności, ale też ubytek 1340 ludzi według rachuby polskiej, a 2 705 według raportów Kachow-skiego, poległych, rannych i jeńców; około

2    000 dezerterów przemknęło się do Galicyi; była też znaczna liczba chorych i znużonych. Książę Poniatowski, chociaż otrzymał komendę dywizyi wołyńskiej po dymisyonowanym Michale Lubomirskim, rozporządzał zaledwo 15 tysiącami, zdatnymi do służby. Ale obiecywał sobie poprawę akcyi wojennej na linii Buga przez połączenie się z wojskiem litewskiem, które odbyło podobną, a raczej gorszą jeszcze rejteradę* i z dywizyą G. L. Arnolda Byszew-skiego, ulubieńca królewskiego, który powinien był przyprowadzić z pod Warszawy 5 824 żołnierza. I ta nadzieja wszakże okazała się zawodną. Po kilkudniowych przemarszach książę Józef wysunął słabe komendy aż do Włodawy, dla zawiązania komunikacyi z posterunkami wojska litewskiego; sam z głównym korpusem stanął w Świerżu, a K-ce polecił pilnować przeprawy pod Dubienką, spaliwszy znajdujący się tam most na Bugu i zarządziwszy usypanie kilku szańców na brzegu. — K., zbadawszy gruntownie położenie miejsca, uznał niemożliwość przeszkadzania przeprawie, ponieważ w przypadku cofania się miałby jedną tylko groblę do przejścia, którą nieprzyjaciel mógł strychować z wystawionych na swoim brzegu bateryi. Obrał więc pozycyę o pół mili wstecz między wsią Uchanką i granicą au-stryacką, umocnił ją bateryami i fleszami, zatoczył szczupłą swoją artyleryę (2 działa 12-fun-towe, 6 dział 6-fuutowych i 2 haubice), rozstawił umiejętnie swoje 4 tysiące głów we dwie linie i nie ruszył się z placu, gdy Kachowski przeprawiał się w dwu miejscach pod Kładnio-wem, o pół mili powyżej Dubienki, „z wielkim hukiem armat“, d. 17 lipca. Dopiero nazajutrz,

18 lipca o godzinie 5 po południu baterye polskie rozpoczęły żwawą kanonadę przeciwko zbliżającym się kolumnom Sałtykowa i Pusto-wałowa, ale nieprzyjaciel wystawni wkrótce trzy potężniejsze baterye o 20, o 12, o 24 działach polowych (razem 56) i poparł natarcie batalionów całemi pułkami. Wyprowadził cały korpus G. L. Dunina i połowę korpusu

G. L. Kutuzowa, liczone wedle tabeli na 29 000, a wedle Smitta występujące teraz w sile 19 000 żołnierza. K. zauważył, że konnica rosyjska przedziera się przez las austrya-cki, a zatem zagraża mu oskrzydleniem. Posiłków nie otrzymywał od księcia Józefa: więc kazał wywozić działa swoje z bateryi. W tern na czele pułku Elizawetgradzkiego strzelców konnych wypadł z lasu waleczny pułkownik Palembach; szarżował trzy razy i padł zabity. Jegry wdzierali się na trzy rozbrojone szańce, lecz rozproszył ich szarżą jazdy brygadyer Wielowiejski. Ten odznaczył się nietylko walecznością, ale i przezornością, bo j go kawalerzyści mieli przy siodłach postion' i, więc przyprzęgli swoje konie na miejsce postrzelanych artylerycznych i uratowali działa, oprócz jednej haubicy zdemontowanej i dwóch armat w błocie zagrzęzłych. Zhańbiła się ucieczką tylko kawalerya narodowa Bien ackiego, która nawet wcale udziału w ak-cyi nie miała; świetnie zaś popisał się Knia-ziewicz ze swoim batalionem fizylierów, uformowanym w czworogran, bo na przestrzeni wiorst 12-tu aż do wsi Roztoki osłaniał odwrót, odpierając ponawiane po kilkakroć ataki. — Książę Poniatowski cofnął się przed mniejszą

9-tysięczną siłą Tormasowa (połową korpusu Kutuzowa) i odwołał dywizyę Wielhorskiego z drogi, do której zmierzał Lewanidow. Plan obrony Bugu był tedy zupełnie chybiony. Połączenie ustępujących oddziałów nastąpiło dopiero w Piaskach pod Lublinem (nie dochodząc 3 mile do tego miasta). Książę był tak skon-fudowany nieudatnością pomysłu i niezaszczytną własną akcyą, że miał pokusę zwalić winę na K-ę i w jednym z raportów swoich napisał nawet o „nieukontentowaniu“, jakie miał mu o-świadczyć, zapominając o pochwale „tak dobrze udysponowanego korpusu jego“, jaką zapisał w raporcie z d. 17 lipca. Kachowski przeniósł swój namiot pod wieś Uchankę, żeby nocować na zdobytej pozycyi i rozpisywał się szeroko o zwycięstwie swojem. — Mimo to rozniosło się natychmiast imię K-i w kraju i za granicą jako dzielnego, umiejętnego, władającego sercami żołnierzy generała. O zaciętości boju świadczyła ogromna liczba poległych, 900 ludzi, a więc 20—25 % przy małej liczbie jeńca (91 ludzi wedle Kachowskiego). Odwrót porządnie wykonany, bez zamieszania i strat, przy tak wielkiej różnicy sił bojowych, zaćmiewał chlubę zwycięzcy. Stanisław August nazwał go „naszym wyśmienitym K-ą“, awansował go na generała-leutenanta i dał mu szefostwo regimentu 4-go Buławy Polnej. Dla ubogiego dziedzica Siechnowicz 40 000 ził. rocznej płacy lównało się wygranej wielkiego losu- epokowym stać się mógł dla niego dzień 6 sierpnia, kiedy mu wyliczono odrazu one płace za kwartał czerwcowy 13 796 razem z pieniędzmi stołowemi i furażowemi na 26 koni.—Atoli jedną tylko tę ratę pobrał K., bo następnych wyrzekł się dobrowolnie pod wrażeniem bolesnych dla jego serca wypadków. Stanisław August podpisał akces do konfede-racyi Targowickiej i nakazał wojskom obojga Narodów zaniechać kroków wojennych. Poseł rosyjski, Bułhakow, przesłał wodzom zawiadomienie o zawartem armistycyam. Sam książę Józef i 220 oficerów podali się do dymisyi. K. podyktował i podpisał „notę do Najjaśu. Pana: Gdy zmiana okoliczności krajowych byłaby przeciwną pierwiastkowej mojej przysiędze i wewnętrznemu przekonaniu, mam honor przeto upraszać WKMci o łaskawe podpisanie mi dymisyi. Dan w obozie pod Sieciechowem d. 30 Julii 1792“. — Wojsko koronne znajdowało się już na drugim brzegu Wisły, przeszedłszy po moście, ustawionym przez pułkownika inżenieryi Sierakowskiego pod Puławami. K. bywał w owych dniach u księstwa Czartoryskich, którzy go przyjmowali serdecznie. Gdy następnie przyjechał do Warszawy, przyjął jeszcze od króla „instrukcyę o rozesłaniu wojsk na konsystencyę“, jeździł do Kozienic (8 i 9 sierpnia) i do Radomia (12 sierpniu) dla wydania ordynansów dyzlokacyjnych, wezwał Wielowiejskiego do objęcia komendy, po-czem przesłał prośbę o urlop na 6 miesięcy i powrócił do Warszawy, gdzio zachorował na żółtaczkę. Mieszkał w pałacu Błękitnym Czartoryskich. Obawiając się, aby „chociaż indirecte nie przyłożył się do nieszczęścia krajowego“, a nie należąc do żadnego stronnictwa politycznego, obserwował czynności nowego rządu; wreszcie zdecydował się ostatecznie na dymisyę i na wyjazd za granicę. Odesłał do Estkowej swoje konie, rzeczy (i papiery, chociaż nie wzmiankowane w liście z d. 15 września), przypuszczając, że może zimą przyjechać, albo prędzej; w miesiąc potem, wyzdrowiawszy już, czule żegnał kochaną siostrę Annę, gospodynię swoją Zuzannę i Faustyna, gospodarującego w Siechnowiczach; wszystkie zaś swoje rachunki załatwił zrzeczeniem się dziedzictwa Siechnowicz na rzecz Estkowej i jej synów „pod warunkiem jednak: aby Zuzannę i Faustyna aż do śmierci z wygodą zachować; ażeby gospodarze w całej wsi z k.i-żdego domu nie robili jak tylko dwa dni męskiej pańszczyzny, zaś kobiecej wcale nie. Żeby w inszym kraju, gdzieby mógł rząd zabezpieczyć wolę moją, zapewniebym wolnymi ich uczynił, ale w tym potrzeba to zrobić, co można pewnie, aby ulżyć ludzkości cokolwiek...

Kłaniam i Stanisławowi, twemu synowi; niech dego ordynata Aleksandra Zamoyskiego, odpo-dzieciom dobrą da edukacyę republikancką wiedział w tych słowach: „Kochaj mnie tylko z cnotami sprawiedliwości, uczciwości i hono- tak, jak ja ordynata (tj. ojca Andrzeja), matkę, ru“. — Wyjechał 20 października, mając około siostrzyczki i braciszka. W życiu mojem nie 1 000 dukatów całego funduszu. O tyle jednak byłem przywiązańszym do osób żadnych jak był teraz bogatszym, niż przed 8-u laty, że zy- i ja do was, i nie miałem żalu większego jak skał sławę w bojach nabytą i wielki szacunek I z utraty kompanii waszej. Rozumiałem być u ludzi wszelkich stronnictw i stanowisk, za- was moją familią, znaleźć matkę, siostrę i bra-równo w pańskich pałacach, jak w chłopskiej chacie i w żołnierskim namiocie, zarówno Ignacego, jak Szczęsnego Potockich. Doszła go też wiadomość, że w Paryżu Zgromadzenie Prawodawcze (Assemblée Législative) dekretem z d. 26 sierpnia 1792 nadało mu „tytuł obywatela Prancyi“. — Wyjechał najpierw do Galicyi. W Sieniawie księżna Izabela Czartoryska, generałowa ziem podolskich, urządziła mu w dniu imienin, 28 października, owacyę: córki jej, Marya księżna Wirtemberska i Zofia, późniejsza Stanisławowa Zamoyska, podały mu wieniec z gałęzi dębów, sadzonych ręką Jana III w Wysocku, przy obiedzie damy zasiadły w białych sukniach, przybranych wstążkami błękitnemi z czarnem; potem śpiewały jakieś „wiersze“ Tadeusza Morskiego,

ci; nigdy myśl moja i serce od was nie odstąpi“. W Krakowie bawił jeszcze 13 grudnia; pisał stąd do księżny Czartoryskiej. Ostatnią noc spędził na smutnych rozmyślaniach bezsennie, aż konie zaszły. List następny był datowany z „Bracławia“ tj. Wrocławia; 29 grudnia Kołłątaj zanotował przybycie K-i do Lipska we „wtorek“ 25-go.—Lipsk roił się wtedy od Polaków. Zamieszkało tu prawie całe stronnictwo konstytucyjne Sejmu' Czteroletniego: Ignacy i Stanisław Potoccy, Weyssenhoff, Soł-tan z bratem, Jan Potocki z Piatolim, Michał Zabiełło etc.; wyjechali zaś do Włoch J. U. Niemcewicz i Nagórski. Kołłątaj, opuściwszy Warszawę 25 lipca, osiadł był tu 19 września. Wiedział on o zawartym d. 8 sierpnia traktacie przymierza rosyjsko-pruskiego z artykułem sekretnym co do nowego rozbioru Polski. W połowie października przejeżdżał tędy Descorchos, wydalony z Warszawy, poseł francuski, rozkazem rządu Targowickikgo, a z woli imperato-rowej Katarzyny, która przybrała jawnie wrogą postawę względem wzmagającej się rewo-lucyi francuskiej. Przejęty oburzeniem za doznaną zniewagę, zgłosił się on do emigrantów, przyznając im charakter prawowitych reprezentantów Polski jako głównych członków Sejmuji proponował zawiązanie stosunków sprzymierzeńczych z Francyą, która wygłosiła zasadę braterstwa ludów i pomoc walcząc /m o wolność. Otrzymał oświadczenie gotowości przez usta Ignacego Potockiego. Poczynił tedy odpowiednie przełożenia ministrowi spraw zagranicznych Lebru-nowi i notą z d. 26 listopada zawezwał emi-gracyę, aby wysłała zaufaną osobę do Paryża. Kręcący się wśród Polaków, znany im z Warszawy niedoszły sekretarz ambasady francuskiej, Parandier, został mianowany agentem tajnym politycznym i prowadził z tymże ministrem prawidłową korespondencyę.—Wiadomo, że od dn. 21 września 1792 r. odradowała

We Lwowie K. złożył wizyty gubernatorowi, hr. Brigido, i komenderującemu generałowi,

w Paryżu Konwencya Narodowa, która obaliła tron „Kapetów“ i nadała Francyi republikańską formę rządu; że na ziemię francuską wkroczyła armia koalicyjua prusko-austryacka; że ją spłoszyły nowozaciężne bataliony francuskie pod Valmy, zeiituzyazinowane wyrazami i nutą „Marsylianki“; że d. 6 listopada wódz naczelny francuski, a w Polsce z czasów konfederacyi Barskiej znany Dumouriez odniósł walne zwycięstwo pod Jemappes, które wyzwoliło Francyę od wojsk najezdniczych, wkroczenie zaś Custine’a do Niemiec zapowia-

Wurmserowi. Odwiedził Kossakowską z Potockich, kasztelanową kamieńską, żeby sprawdzić rozpuszczoną w gazetach pogłoskę, jakoby darowała mu wieś o 20 000 ził. intraty. Potwierdziła, że w istocie chce oddać mu na przyszły św. Jan swe dobra, jakie posiada w Koronie; on zaś odmówił przyjęcia daru; przyjął tylko laskę, ofiarowaną mu w prezencie. Wyprawiano dla niego uczty; na jednej z nich zapewne deklamowany był wiersz Aloizego Felińskiego, wysławiający jego przymioty. Niebawem zaczęło gromadzić się tłumnie pospólstwo, gdzie się tylko ukazaL Wyjechał 17 listopada do Zamościa. Tu wdowa po zmarłym niedawno Andrzeju, ex-kan-clerzu i autorze słynnego kodeksu, Konstancya z Czartoryskich Zamoyska z całą rodziną swoją okazała mu tak szczere i tkliwe współczu-cie, że zachował wdzięczność i przyjaźń dla jej synów, Aleksandra i Stanisława, oraz dla jej córki Anny, później Sapieżyny, przez całe życie. Przyjął od niej *300 czy 400 dukatów zapewne przed wyjazdem, nakazanym przez generała Wurmsera. Wypowiedzenie gościnności, a raczej pobytu w krajach cesarskich, obostrzone terminem 12-godzinnym, a motywowane poleceniem z Wiednia, przyszło 5-go grudnia: więc nazajutrz K. wyjechał do Krakowa pod przybranem nazwiskiem „barona Biedy“, ostrzeżono go bowiem, że i rosyjskie komendy, konsystujące na terytoryum polskiem, mają go aresztować. Listy kazał adresować do szambelana Wierzbickiego w Dzierzkowicach przez Opole z dopiskiem „à Mr le Baron jBieda“. Otrzymawszy tą drogą list od mło- dało nową epokę braterstwa ludów. Dla emi-

grantów proponowany sojusz z takim rządem był nie do pogardzenia zwłaszcza, że Kołłątaj, podkanclerzy, polityk śmiały, liistoryozof rozległego wykształcenia, mówca i pisarz pierwszorzędny, zwalczał swojem rozumowaniem przyrodzony wstręt ziemian-arystokratów polskich do nowatorstwa rewolucyjnego Francuzów. Postanowiono wysłać Weyssenhoffa, lecz ten zachorował. Ale nadjechał K.: jemu więc zaproponowano misyę do Paryża. Nigdy on z dyplomacyą nie miał nic do czynienia; dał się jednak łatwo namówić do zużytkowania o-bywatelstwa francuskiego, świeżo mu nadanego, i tej znajomości zasobów krajowych, jakiej nabył w akcyi wojennej. Spisano dla niego in-strukcyę wcale nietrudną, bo zmierzała tylko do pozyskania poparcia moralnego w przewidywanych kombinacyach europejskich, nie u-znawania rządów targowiekich w Polsce przez Konwencyę, dostarczania informacyj o Polsce. K. figuruje w tym dokumencie z tytułem nowomodnym „obywatela“ (citoyen) i ma zapewniać republikanów francuskich, iż jest życzeniem całego Narodu Polskiego mieć kon-stytucyę zupełnie republikańską, zbliżoną do francuskiej „o tyle, o ile na to pozwolą warunki miejscowe“. — K. wyjechał w pierwszej połowie stycznia 1793. Kołłątaj dodał mu towarzysza, synowca swego Eustachego, którego opatrzył pieniędzmi potrzebnemi na podróż. Powrotu oczekiwał w końcu marca lub w kwietniu. Nie tak rychło nastąpił ten powrót, a tymczasem nieprzewidywane przewroty w świecie politycznym zrządził wulkan rewolucyjny: 21 stycznia spadła pod gilotyną głowa Ludwika XVI; prawie wszystkie państwa lądowe skoali-zowały się przeciwko Francyi królobójczej; Konwencya hardo przyjęła rzuconą rękawicę i rozwinęła niewidzianą dotąd w dziejach narodowych energię: lecz sprawa Polski poniosła w tym zamęcie szwank niepowetowany. Wkroczenie wojsk pruskich (w styczniu) dla obsadzenia nowej dzielnicy i cała operacya drugiego rozbioru odbywały się bez żadnej przeszkody, a nawet bez protestacyi ze strony Francyi. Sam Parandier, karmiący Polaków najponętniejszemi obietnicami, wypowiadał w raportach do ministra szczery swój zamiar wyzyskania ich wpływu na korzyść Francyi do skojarzenia Polski z Turcyą i Szwecyą przeciwko Rosyi. Cóż mógł zdziałać K. przyjechawszy w chwili niezmiernego roznamiętnie-nia stronnictw Konwencyi i mas ludowych? Z listu, niedawno odnalezionego („Kwartalnik Historyczny“ 1904, XVIII str. 52 — 56) dowiadujemy się, że w Paryżu nazajutrz po przybyciu, w połowie lutego 1793 r., był przedstawiony najwybitniejszym przywódcom stronnictwa Żyrondystów: Vergniaud’owi, Condorceto-. wi, Brissotowi w poufałem gronie za stołem biesiadnym, że miał później konfereneyę z nimi, że zapraszano go do służby w wojsku fran-cuskiem, lecz on pod obcym sztandarem służyć nie zgadzał się. Miał też posłuchanie u ministra spraw zagranicznych Lebruna, lecz i ten jak tylko wyrozumiał, że K. generałem francuskim być nie chce, zobojętniał, zachowywał się chłodno wobec niego, a następnie koledze swemu, ministrowi wojny, wolał zalecić lekko-ducha Turskiego, jako dzielnego „Sarmatę“. Daremnie-by mówić o żądanych przez emigrację polską „środkach ułatwiających powstanie narodowe“, mianowicie, o wydaniu wojny im-peratorowej Katarzynie przez Francyę; możliw-szym wydawał się plan inny: pobudzenia Tur-cyi do wznowienia zakończonej niedawno wojny z Rosyą. W takim razie K. zgadzał się prowadzić wyprawę z nad Dunaju przez Dniestr do Polski: ale Descorches, poseł francuski w Konstantyntynopolu, nie zdołał nakłonić Porty do przyjęcia tego planu. Tak więc K. nic nie osiągnął, coby godnem było pisania. „Nic nie pisze gen. K.“ skarży się Parandier 1 marca. Rzeczywiście pisał—ale pamiętnik z wojny 1792. Rozpamiętywał wszystkie uchybienia i błędy, przedstawiał szczerze wszystkie niepowodzenia i straty, w końcu wszakże zakonkludował, że były jeszcze sposoby do walki. „Zgromadziwszy wojsko całe za Wisłą z woluntaryuszami i mieszczanami z miast Warszawy i Krakowa, wynosiłoby 60 000, a na czele króla mając, bijąc się za swój kraj i de-pendencyę, jaka moc-by go zwyciężyła? pytam się“. Przeciwko przerażającym wiadomościom, jakie dochodziły z kraju, bronił się nadzieją, sprawił sobie pieczęć z postacią kobiety, wspartej na kotwicy, zamówił u Chrétiena sztychowany swój portret z trzymaną oburącz szablą obnażoną i podpisem po polsku: „Pozwól raz jeszcze bić się za Oyczyznę“. Egzemplarz takiego sztychu przesłał Konstancyi z Czartoryskich Zamoyskiej w liście, datowanym d. 16 maja. — Nastąpiły niebawem okropne sceny i wypadki: uwięzienie Żyrondyst w i samego ! Lebruna, zamordowanie Marata, wnijście terrorystów do Komitetu Ocalenia Publicznego itd. Takiego republikanizmu nie uznał K. w sumieniu swojem i nie praktykował nigdy przedtem, ani potem. Chociaż bawił w Paryżu dłużej nad czas zamierzony, zaniechał wszakże swojej misyi dyplomatycznej, nie widział się z Komitetem Ocalenia Publicznego, nie traktował wcale ani z Dantonem, ani z Robespier-rem, nie dał się poznać w klubie Jakobinów, bo nowy minister spraw zagranicznych De Morgues pisał o nim później, jako o człowieku „podejrzanym“ z jakobińskiego punktu widzenia. Wyjeżdżał podobno do Brukselli, do Anglii zaś, Danii, Szwecyi nie pojechał. Wrócił do Lipska zniechęcony, nawet oburzony (indigné). Wszedł w ściślejszą zażyłość z Ignacym Potockim: obiadował u niego. Tu na początku września 1793 zastali go Walichnowski i Aloe, wysłańcy „związku“, utworzonego w Warszawie latem podczas sejmu grodzieńskiego. Upraszali go, aby przyjął naczelną władzę w gotującem się zbrojuem powstaniu wedle dokonanego na tajemnych naradach jednomyślnego wyboru. K. zgodził się i zabrał się żwawo do działania. Obmyślił spólnie z Ignacym Potockim w Lipsku plan powstania w ogólnych zarysach i przedstawił go, przejeżdżając przez Drezno, Kołłątajowi, który tu zamieszkał po powrocie z kuraeyi u wód czeskich. „Dla uchronienia się nieszczęśliwych wypadków Re-wolucyi francuskiej —pisze Kołłątaj — zgodziliśmy się, że insurrekcya w Polsce powinna być pod dyktaturą jednego człowieka, któryby pozyskał powszechne zaufanie. Cały naród wskazywał do tego K-ę: on tedy wezwany, takie podawał kondycye, ażeby insurrekcya z całym rządem rewolucyjnym była zupełnie wojskowa“. To znaczy, że nie chciał wzruszać sposobem francuskim fundamentów społeczeństwa polskiego konstytucyjnych, ekonomicznych, religijnych. Utrzymywał Ustawę Trzeciego Maja, ale bez artykułów o władzy „Króla w Straży“, które traciły wartość wobec dyktatury. Nakreślił tęż instrukcyę do nowej organizacyi administracyjnej podług wzorów z wojny amerykańskiej zapamiętanych: „w każdem województwie, ziemi i powiecie jeden obywatel podejmie się być generał-majorem, który zbierać będzie sekretnie ludzi do insurrekcyi... postara się wcześnie o przysposobienie kos, juk, broni jakiegokolwiekbądź kalibru, o przysposobienie sucharów przynajmniej na dni 10... powinien przez swych dobranych oficerów z jaknajwięk-szą ostrożnością dysponować lud do powstania (spólnie) z właścicielami i o tern wszystkiem raport przesyłać“. Tym generał-majorom dodał później tytuł „ziemiańskich“ dla odróżnienia od generałów wojska regularnego. Komisye Wojskową i Skarbową, zastąpi on Wydziałami, po-dobnemi do Biur amerykańskich Wojny i Skarbu (Board of War, of Treasure etc.). Od Francuzów przejął tytułowanie wszystkich ludzi bez względu na zawód i urząd mianem „Obywatela“, jako uznanie równości wobec prawa, lecz nie wprowadził francuskich haseł: égalité, fraternité, do pieczęci i godeł rządu po-wstąńczego. Wypisał tylko: „Wolność, całość, niepodległość“. Po przedyskutowaniu tych zasad z dwoma najświatlejszymi znawcami urządzeń narodowych i najwybitniejszymi prawodawcami Sejmu Czteroletniego, zjechał K. na dzień 11 września do Podgórza pod Krakowem dla widzenia się z członkami związku. Wysłał Zajączka Józefa do Warszawy na zwiady. Kazał tam utworzyć Małą Radę do łączenia wojskowych z cywilnymi. Jako członkowie jej znani nam są: Jędrzej Kapostas, bankier, Wa-lichnowski, Fr. Jelski, starosta starodubowski. Rozpisał listy podług województw, ziem i powiatów, rozdał je emisaryuszom z przyłączo-nemi instrukcyami i polecił doręczać je tym,

Wielka Encykl. Powsz. Ilnstr. Zesz. 309b. Tom XXXIX

którzy do działania gotowość oświadczą. Wziął je Prozor do Litwy i w Kijowskie, Gliszczyński do Wielkopolski, Sieradzki w Sandomierskie, Maruszewski do Warszawy i w Łęczyckie, Dembowski w Lubelskie; na Wołyń nikt się misyi nie podjął. Zajączek wrócił po 6-dnio-wym pobycie w Warszawie i złożył sprawozdanie, że członkami związku rewolucyjnego były „osoby bardzo gorliwe, ale zbytecznym u-noszące się zapałem i nie dosyć dzielnych środków używające; że powstanie włościan wcale jeszcze przygotowanem nie było; że w wojsku tylko Madaliński, Działyński i niektórzy niższej rangi oficerowie do związku należeli; że cała siła rewolucyjna wynosiła 4 lub 5 tysięcy wojska po różnych garnizonach rozstawionego, a i to nawet z wielką trudnością i z pomocą nadzwyczajnej tylko zręczności zgromadzonem być mogło, gdy wojska nieprzyjacielskie, w różnych miejscach obozujące, czuwały na każde poruszenie Polaków“. — K. uznał, że „na tak błahych, jak dotąd, podstawach nie można budować; że smutnie byłoby lekko i nierozmyślnie zacząć, by upaść“. Ukrywał się u kogoś z krewnych brygadyera Jana Henryka Dąbrowskiego w okolicy Niepołomic, czy w Wiatowicach pod Gdowem, może i u Wodzickiego, szefa regimentu 2-go, a zarazem komendanta Krakowa: ale zanadto był znany, żeby go czujność szpiegów nie wytropiła. Więc wyjechał do Włoch. — W Grodnie sejm obradował do d. 23 listopada 1793 r. Ostatniemi czynnościami jego, a raczej władającego nim rosyjskiego ambasadora Sieversa, były opisy administracyi i siły wojskowej, o-krojone proporcyonalnie do małości kraju, jaki miał tworzyć Polskę podług traktatów drugiego rozbioru. Wojska, konsystujące poza nową linią graniczną, zostały wcielone do armii rosyjskiej; te zaś, które kwaterowały w granicach pozostałej Polski, miały być zredukowane: do liczby 10110 głów koronne i 7 690 litewskie. Po powrocie króla do Warszawy przybył wkrótce baron Igelstrom (ob.), wódz armii rosyjskiej z tytułem ambasadora, a z władzą wszechmocną bez tytułu. Utworzona d. 16 grudnia nowa, ostatnia Komisya Wojskowa, pod prezy-dencyą nowego hetmana Piotra Ożarowskiego, zmniejszyła etat obu wojsk do liczby 15 449 głów. Na żądanie Igelstroma Rada Nieustająca rozkazem z 2I-go lutego 1794 zarządziła natychmiastowe wykonanie redukcyi z terminem ukończenia jej d. 15 marca i z „rygorem na szefów“ takim, że każdemu zatrzymanemu dłużej oficerowi i żołnierzowi płacić będą żołd z własnej kieszeni. Wykonanie zdawało się łatwem: oddziały były rozproszone, pozbawione artyleryi i amunicyi; trzy główne trakty, prowadzące do Warszawy, były obsadzone wojskiem rosyjskiem podług dyslokacyi wypracowanej przez szefa sztabu gen. Pistora; w Warszawie Igelstrom skupił 7 958 głów wyboro-

wego żołnierza, zatoczył armaty na ulicach i u-trzymywał liczne patrole w ruchu. —Gorzkie u-czucia wezbrały nietylko w wojsku, ale i w masie ludności cywilnej. Jelski z polecenia związkowych pojechał po K-ę. Wyrecytował mu z pamięci dyslokacyę wojsk rosyjskich i pruskich (bo pisma, dostarczone przez Kapostasa, zniszczył w drodze przez ostrożność) i wręczył 300 czy 400 dukatów. K. udał się niezwłocznie do Drezna na ostateczne narady z Ignacym Potockim i Kołłątajem. Ułożyli program obrzędów politycznych, jakie należało odbyć w Krakowie, żeby nie*dopuścić tworzenia się innych stronnictw i zredagowali tekst odezw czyli manifestów. Raporty od generał-majo-rów nie nadeszły jeszcze; natomiast przyszły wiadomości o dokonanych w Warszawie i Wilnie aresztowaniach i wy wożeniach w głąb Rosyi.

dycyjnej stodole? Wiedział jednakże Madaliń-ski, bo przesłał z marszu ośm raportów. Jak tylko wyszedł Łykoszyn ze swoim batalionem i szwadronem jazdy d. 23 marca wczesnym rankiem na Pińczów, tegoż dnia w kilka godzin potem przybył K. Zachowując jeszcze incognito, stanął K. we dworze gen. Wodzickie-go przy Kapucynach, za szewską furtką. Zajął pokój nad bramą, zbudowaną w kształcie baszty i do dziś dnia zachowaną, mimo przekształcenia całej posesyi. Dał do drukarni napisany zawczasu „Akt powstania obywatelów mieszkańców województwa Krakowskiego 1794 R. Marca 23 dnia w Krakowie w Zamku“.

Niewątpliwie zebrali się zaraz ci, którzy mieli asystować K-e przy wystąpieniu publicznem, a więc: Linowski Aleksander szambelan i dawny poseł sejmowy, Stefan Dembowski kasztelan czchowski i sam gospodarz, Wodzicki. Po przyniesieniu z drukarni pokazało się, że rę-kopism był ułożony jako formularz dla wszelkiego województwa, powiatu lub ziemi, nie odpowiadał zatem nagłówkowi, a nadto wymagał kilkunastu poprawek. Poczyniono je natychmiast i kazano przedrukować ze zmianą daty na 24-ty a bez wymienienia „Zamku“. Za lepsze miejsce uznano rynek przed ratuszem. Tegoż dnia jednak wydał K. rozkaz do straży granicznej, aby Austryaków nie podrażniła: więc rozpoczął urzędowanie swoje. W mieście znajdowały się dwa bataliony: jeden z regimentu 2-go, szefostwa Wodzickiego, drugi z regimentu 3-go szefostwa Czapskiego. Otrzymały one stosowną dyspozycyę na dzień naptęp-ny. Prezydent miasta Lichocki niemiłego doznał zdziwienia, gdy się dowiedział od swojej służącej, że przy bramach stanęły warty i nikomu nie pozwalają wychodzić, ale wchodzących do miasta wpuszczają. Następnie przyszedł adjutant Biegański z rozkazem zwołania urzędników miejskich i wszystkiego ludu przed ratusz najdalej za godzinę. Nareszcie kapitan Wasilewski zawołał go wprost przed K-ę. Lichocki był we wszystkiem posłuszny. Batalion Wodzickiego uformował się w rynku. Już ta parada wystarczyła do zgromadzenia tłumu z bliższych i dalszych ulic. Na schodach ratusza i w sali posiedzeń magistratu zrobił się taki natłok obywateli, młodzieży i dam, że Lichocki nie mógł się docisnąć do „przyzwoitego sobie miejsca“ czyli do fotelu prezydenckiego. — K. wyszedł z bramy dworu Wodzickiego i skierował się przez krótką ulicę S-ej Anny przed ratusz. W orszaku jego nie było ani jednego z tak zwanych w Polsce „wielkich ludzi“ czyli wysokich dostojników. Dembowski wprawdzie reprezentował w senacie kasztelanię mniejszą,

Pomiędzy wywiezionymi znajdował się jeden z najpierwszych członków związku, czynny na Wołyniu: szef regimentu 10-go, Ignacy Dzia-łyński. Kapostas umknął przed szpiegami do Krakowa, ostrzeżony przez synowca Fryderyka Moszyńskiego, niegdyś vicekomendanta korpusu kadetów, obecnie marszałka w. k. Linowski ostrzegał z Wiednia, że arsenał warszawski ma być zabrany. Karol Prozor i ks. Franciszek Dmochowski, przybywszy do Drezna, padli przed K-ą na kolana, błagając, aby nie czekał na ukończenie zakreślonych instrukcyą przygotowań (20 lutego 1794). — Nie znamy z pożądaną dokładnością wszystkich okoliczności owoczesnych i całego toku rozumowania, które doprowadziło K-ę do postanowienia zacząć walkę orężną niezwłocznie. Sądzę, że za jego rozkazem Madaliński zebrał w Ostrołęce swoją brygadę kawaleryi narodowej (nie całą, tylko 700 koni), nie wykonał nakazanej redukcyi, lecz ruszył wzdłuż nowej pruskiej granicy na południe ku Krakowu. Generał Igelstrom uruchomił zaraz kilka oddziałów, z których uformował wielką kolumnę pod komendą gen. Tormasowa i zarządził koncentra-cyę w Radomiu wojsk, rozlokowanych na południe od Warszawy, a więc gen. Denisowa z Łucka, gen. Rachmanowa z Lublina, podpułk.

Ekespaara z Opatowa i podpułk. Łykcszyna z Krakowa. Ten ostatni rozkaz sprowadził najważniejsze skutki i starczył za przyznanie zwycięstwa Madalińskiemu, albowiem po wyjściu załogi rosyjskiej wolne miał ięce komendant Krakowa gen. Wodzicki, któremu Komi-sya Wojskowa nadała nawet komendę dywi-zyonalną, przesyłając pochwałę za wykonanie redukcyi w regimencie 2-m. Nie wiedziała, że Wodzicki płaci z własnej kieszeni żołd rozpuszczonym pozornie żołnierzom.—Jednocześnie, około połowy marca, K. jechał z Saksonii pod miasteczko Czchów, był senatorem, ale drążko-Kraków. Nie wiemy, gdzie się zatrzymywał; j wym. Zato w tłumie widziano wiele osób, przy-czy w Nowem Brzesku, należącem do opactwa ( strojonych w sylwetki K-i i bandolety z uapi-Hebdowskiego, którego przeorem był przyjaciel sami: „Vivat K.“ itp. Wojsko odrazu wykoua-Kołłątaja X. Biegański, czy w Tyńcu, w tra- ’ ło przysięgę podług przeczytanej mu roty: „Że

będę wierny Narodowi Polskiemu i posłuszny Tadeuszowi K-ce, Naczelnikowi Najwyższemu, wezwanemu od tegoż Narodu do bronienia wolności, swobód i niepodległości“. Wzajemnie K. zaprzysiągł, że powierzonej sobie władzy „na niczyj prywatny ucisk nie użyje, lecz jedynie jej dla obrony granic, odzyskania samo-władności Narodu i ugruntowania powszechnej wolności używać będzie“. Zaraz potem wszedł z oficerami do ratusza i miał mowę, o której tyle tylko dowiedzieć się możemy, że powoływał do walki ludzi wszelkiego stanu. Nie żądał od nikogo przysięgi, bo „ten interes jest wspólnym tak moim, jak W. Panów“. W końcu kazał Linowskiemu przeczytać wydrukowany akt, określający władzę tak jego, jakoteż Rady Najwyższej Narodowej, Komisyi Porządkowej Województwa Krakowskiego i Sądu Kryminalnego. Wszyscy przytomni kładli zaraz swoje podpisy na druku i na przyszywanych arkuszach. —Słusznie zapytał w następnym roku K-ę prokurator generalny Imperatorowej, Samojłow: „Skąd pochodziła władza, którą się przyoblekł jeniec? Czy sam ją sobie przywłaszczył, czyli też nadała moja Mała Rada?“. Bo ten akt i obrzęd krakowski był zgoła niezrozumiały dla każdego, co miał chociażby powierzchowne wyobrażenie o sejmach elekcyjnych polskich; i o pact'ach convent'ach, zawieranych z królami. Nie był też ani z nazwy, ani z formy i treści aktem konfederacyj, jakich tyle spisała szlachta polska od końca XIV w., był wypadkiem niebywałym, zupełnie nowym, nieprzewidzianym w Księgach Praw („Volumina Legum“). Tłum, złożony z mieszkańców Krakowa i nie wiedzieć jakich przybyszów, którzy weszli albo wjechali przez bramy pomiędzy wschodem słońca a południem d. 24 marca „obierał i uznawał“, a raczej zatwierdzał podpisami, bandoletami, okrzykami władzę tak wielką i groźną, jakiej nie posiadał ani Batory ani Jagiełło, ani żaden król polski od czasu pierwszych Bolesławów—Piastów. Tę władzę przyjmował człowiek bez żadnych widomych oznak dostojeństwa, przybywający z zagranicy w żółtawym fraku bez haftów, uzbrojony siłą tylko dwu batalionów, które zaprzysięgły mu posłuszeństwo przed odczytaniem aktu. W tej chwili był on uzurpatorem—ależ nie takim jak Cezar, Kromwel albo Napoleon Bonaparte. Ci pragnęli panowania nad ludźmi na całe życie swoje, on zaś oświadczył: „Niech nikt, kto cnotliwy nie pragnie władzy; złożono ją w mojem ręku na ten moment krytyczny... i wyznaję, że końca jej tak szczerze pragnę, jak samego zbawienia narodu“. Napisał też później: „Bóg widzi, że nie francuską zaćzy-namy rewolucyę... Czynię niektóre dyspozycye tymczasowe, a zostawuję stanowienie prawa Narodowi... Rzucę broń w izbie sejmowej bez żadnego interesu osobistego, tylko abym użył w domku małym spokojności i bawił się ogród-

kiem“. Jeżeli zatwierdzenie aktu na ratuszu krakowskim mogło być zaprzeczane argumentami przymusu wojskowego i nielegalną kwa-lifikacyą wyborców, to wszelkie zarzuty upaść musiały w ciągu kwietnia, gdy wszystkie województwa i ziemie uznały K-ę za Najwyższego Naczelnika bez żadnego przymusu, bez żadnej protestacyi. Ani jedno „nie pozwalam“ nie zamąciło tej elekcyi zgodniejszej-od wszystkich, jakie urządzała dawniej szlachta z senatem na Woli.—Zgromadzeni na ratuszu Krakowianie uchwalili tegoż dnia: 1) rekrutowanie do wojska regularnego wszystkich zdrowych mężczyzn od 18 do 28 lat wieku, 2) podatek postępowy po 10, 20, 30 i 40% od intraty 1 000, 2 000,    10 000 i 50 000 złp. z dóbr

ziemskich, a 3, 37a, 4 kwart od wszelkich królewszczyzn, i pogłówne całoroczne od żydów; 3) zsypkę do magazynów, dostawę pod-wód, koni i robotnika za paletami Najwyższego Naczelnika lub jego podkomendnych. Nazajutrz zorganizowała się Komisya Porządkowa Cywilno-Wojskowa województwa Krakowskiego i wydała list okólny do obywatelów z żądaniem większych jeszcze wysileń do wytworzenia siły zbrojnej, jak oto: 1) dostarczania rekruta dymowego z 5 dymów do piechoty, a z 50-u do jazdy z karabinem, albo piką i z siekierą, ubranego po wieśniacku i zaopatrzonego w czapkę, koszul 2, buty dobre, płachtę czyli grube prześcieradło z dwu brytów; 2) milicyi z reszty mieszkańców w wieku lat 18—28 za szcze-gólnemi rozkazami Naj. Naczelnika; 3) pospolitego ruszenia do 40 lat wieku, uzbrojonego czem można i ćwiczonego co niedziela w obrotach żołnierskich. Z biegiem wypadków ustaliła się praktyka, że rekrut znalazł się pod rozkazami oficerów wojska liniowego czyli regularnego, dwie zaś inne klasy były prowadzone przez generałów ziemiańskich; lecz pospolite ruszenie było powoływane, o ile można, na czas najkrótszy, i to wyłącznie do pomocy wojsku w obronie własnego tylko województwa. Wszystkie te zarządzenia i podatki były wszędzie przyjmowane bez żadnej odmiany podług wzorów krakowskich.—Tak się zaczęła wojna, zwana powstaniem narodowem pod najwyższem naczelnictwem Tadeusza K-i. Toczyła się na terrytorium Polski drugiego rozbioru, czasem przekraczając jej granice, świeżo naznaczone przez Prusy i Rossyę, zagarniała całą ludność i wywołała tyle pracy we wszystkich sferach działalności wojskowej, finansowej, ekonomicznej, że przedstawić jej w niniejszym zarysie biograficznym niepodobna. Możemy zrobić tylko pobieżny przegląd czynności samego K-i.—Po wyjściu z ratusza^ podpisywał [i rozsyłał odezwy: do wojsk, do obywatelów całego kraju, do duchowieństwa, do kobiet polskich—wszystkie datowane po wojskowemu „w Głównej Kwaterze w Krakowie“, wreszcie list do Webera, kapitana i komendanta pogranicznycli krajów Jego Cesarsko-Królewskiej Mości (w Ga-licyi) z zapewnieniem, że „już na dniu-23 marca zalecił wszystkim swoim komendantom i u-rzędnikom ceł, aby granicę państw cesarskich szanowali“. Można było i należało oświadczyć neutralność względem Austryi, która w drugim rozbiorze nie uczestniczyła, a władała przedmieściem zawiślanem Krakowa, Podgórzem. Dość byłó przecie do czynienia, jeśli się wypowiadało wojnę dwom mocarstwom potężnym: Rossyi i Prusom. Wysłał K. nazajutrz i później tyle osób w różne strony, że biedny Lichocki, wydający im paszporty, nie mógł „połknąć kawałka chleba“ i wyspać się w nocy. Wyznaczenie punktów zbornych, dobieranie wykonawców, podpisywanie patentów na szarże oficerskie, przyjmowanie interesantów przeciągało się nieraz do 6-ej zrana. Najpilniejszą zaś sprawą było ratowanie komend rozproszonych wojska od koncentrujących się Rossyan: więc d. 1 kwietnia wyszedł K. z Krakowa, wiodąc oba bataliony załogi i znalezione w ubogim arsenale krakowskim armaty: 4 strzelające kulami 6-funtowemi i 6 małych trzyfuntówek; nadto Wodzicki dodał 2 batalionowe trzyfuntówki, które udało mu się ukryć przed Komisyą Wojskową warszawską. Pierwszy obóz był zatoczony o 2 mile od miasta pod wsią Luborzy-cą. Tu przybyli: Madaliński, Manget ze swe-mi szwadronami kawaleryi narodowej, 2 szwadrony ułanów z pułku Wirtemberga, przyprowadzone przez rotmistrza Zborowskiego, regiment 6-y pieszy szefostwa Ożarowskiego, przychodzący z Sandomierza z pułkownikiem swoim Szyrerem w składzie całych 2 batalionów i jeszcze 1 batalion nie wiadomo jakiego regimentu: 2-go czy 3-go. Tym sposobem skupiło się 5 batalionów piechoty i 22 szwadrony jazdy, liczbą na ogół około 4 000 głów. Ta mała armia posunęła się 3-go kwietnia o milkę dalej — do wsi Koniuszy. Tu Jan Śląski, członek Komisy i Porządkowej Cywilno-Wojskowej, przyprowadził rekruta dymowego czyli chłopów ze wsi okolicznych 2 000. Uzbrojeniem ich była nie broń palna, lecz trochę pik, a po większej części kosy na sztorc osadzone. Jednocześnie zmierzał ku Krakowu gen. Denisów. Przodem wysłany przez niego gen. Tormasow stanął w nocy na górze Kościejowej, wznoszącej się ponad wsią kościelną Racławicami, odległą od Koniuszy o 3 mile. Gdy tę przestrzeń przeszedł K. d. 4 kwietnia, przednia straż jego spot-tkała się z kozakami; zatrzymał się więc i u-szykował na polu wsi Dziemierzyc swoje prawe skrzydło, powierzając dowództwo jego Ma-dalińskiemu, a na lewo od krętej i górzystej drogi na polu, należącem do Markocic, postawił drugie skrzydło pod komendą Zajączka. Milicyę chłopską ukrył z tyłu na przeciwnym stoku wzgórza. Usypał dwie baterye przed frontem. Obie strony długo przypatrywały się nieruchomie. Nareszcie zniecierpliwił się Tormasow i, nie doczekawszy się nadejścia kolumny zwierzchnika swojego gen. Denisowa, rozpoczął atak o godzinie 3-ej na oba skrzydła polskie. Momentem rozstrzygającym w tej bitwie było uderzenie gromady 320 chłopów, prowadzonych przez samego K-ę na 11 armat, zatoczonych u stóp stożkowatego pagórka „Zamczysko“. Zostały one zdobyte. Gen. Denisów nadszedł z bocznej drogi w czasie, gdy rozbite bataliony cofały się nieporządnie ku górze Kościejowskiej: więc nie atakował stojącego w gotowości Madalińskiego i po kilku wystrzałach ze swoich dział zabrał się do odwrotu. Odtąd K. nosił sukmanę chłopów krakowskich, jako swój mundur, milicyę ich nazwał regimentem Grenadyerów Krakowskich, a jednego zucha, który czapką przykrył zapał pierwszej zdobywanej armaty, mianował chorążym. Był to Wojciech Bartos, nazwany Głowackim. Dla armii rossyjskiej bitwa ta nie miała żadnego prawie znaczenia tak pod względem strat mate ryalnych jako też swobody ruchów strategicznych. Zeszło wprawdzie kilka tygodni na ściąganie komend posiłkowych, ale na początku maja generał Denisów wznowił działania zaczepne. K. jednakże osiągnął ze zwycięstwa ogromne korzyści. Regimenty i szwadrony polskie, rozkwaterowane między Wisłą a Bugiem, niektóre nawet zpoza kordonu rossyjskiego aż od Owrucza, wyłamawszy się z posłuszeństwa swoim generałom, podążyły do niego pod komendą sztabs-oficerów. Województwa: Chełmskie, Lubelskie, Sandomierskie przystępowały do aktu krakowskiego, wyznaczały komisye porządkowe i poddawały się zarządzeniom generałów ziemiańskich. Z Warszawy generał Igelstrom po walce z wojskiem i ludem 17 — 18 kwietnia, ranny, wyszedł do obozu pruskiego pod Powązkami, a następnie do Łowicza, gdzie zebrał 7 000 żołnierza i stał bezczynnie. W Wilnie generał Arseńjew został wzięty do niewoli 22 kwietnia. Tym sposobem K. mógł dawać rozkazy 30 tysiącom regularnego wojska, a korzystając z kilku tygodni spokoju, kompletował w swoim obozie dawne bataliony i formował nowe podług etatu 100-tysiącznego, uchwalonego przez sejm czteroletni, ale bez broni palnej, której niepodobna było sprowadzić z zagranicy, ani wyrobić w dostatecznej ilości w krajowych warsztatach. Dlatego to tylne szeregi w regimentach formowały się zwykle z kosynierów. Chwalono powszechnie porządek wzorowy, utrzymywany w jego obozie: pod Bo-sutowem, Igołomią, Winiarami, Połańcem; wszędzie odbywała się mustra; ależ nie tak rychło można było przerobić chłopa-rekruta na żołnierza regularnego! Zdarzało się więc, że na u-szykowanie swoich niezgrabiaszów w linię potrzebował K. dwu godzin, gdy Rossyanie formowali się w ciągu kwadransa. Oprócz wojskowych domagały się od K-i szybkiego załatwienia sprawy cywilne. Los włościan obchodził go najżywiej, ale najtrudniej też przedstawiała się możność polepszenia tego losu ze względów ekonomicznych i prawnych, K. obwieścił uniwersałami z pod Winiar (2 maja) i z obozu pod Połańcem (7 maja) ulgę w pań-szczyźnie, mianowicie: darowanie dwu dni tygodniowo tam, gdzie odrabiano dni 5 i 6, a po 1 dniu tam, gdzie robili chłopi 3, 4 lub dwa dni w tygodniu; zapewnił osobistą wolność przenoszenia się z warunkiem opłacenia długów i podatków; ustanowił wreszcie dozorców na okręgi, złożone z 1 000 do 1 200 gospodarzy mieszkańców, do przyjmowania skarg od ludu w jego uciskach i sądzenia sporów z dworami W' odezwie do duchowieństwa grecko-oryental-nego nieunickiego odzywał się jako do braci i współrodaków, zapewniał im wolność obrządku i opatrzenie przyzwoite kapłanów. W odezwie zaś do obywatelów brzeskich i kobryń-skich, do swych dawnych sąsiadów, pochwalał, że, formując swoją komisyę porządkową, powołali do jej składu 8 osób obrządku gre-cko-oryentalnego; zalecał wpajać każdemu przekonanie, że „my wszyttkich ziemi naszej mieszkańców uszczęśliwić pragniemy“. Długo, bo aż do dnia 21 maja ociągał się K. z mianowaniem członków do Rady Najwyższej Narodowej dla tego, że oczekiwał potwierdzenia aktu krakowskiego „od większej części narodu“, jeśli niejod całej Polski i Litwy. Zamianował nareszcie 8-u radców do 8-u wydziałów (czyli ministeryów) i 32 zastępców; ci ostatni mogli być wysyłani na pro-wincyę, ale na sesyach głosowali i z kolei pręży dowali bez żadnej różnicy. Na tej liście znaleźli się obok szlachty mieszczanie, kupcy i rzemieślnicy, jak szewc Jan Kiliński, patentowany na pułkownika, i obok kilku księży katolickich nieunita ks. Saba Palmowski, prezes konsystorza grecko-oryentalnego. Wprowadzić tę organizacyę w wykonanie mieli Ignacy Potocki i ksiądz Hugo Kołłątaj. Przyjechali też do Warszawy 24, maja witani radośnie od ludu.—Tak ulegalizował K. swój tytuł i swoje rządy. Uznanie otrzymał nawet od króla, obranego przed 30-u laty na Woli. Stanisław August, mieszkający w trwodze na zamku warszawskim, gdy mu odebrano mennicę, napisał do niego list z oświadczeniem, że „władnym i znaczącym inaczej być nie pragnie, tylko wtedy i tyle, jak on z narodem osądzi“; nadmieniał przy tern o chęci swojej uczestniczenia w pracach Najwyższej Rady Narodowej. Odpisał mu K. dnia 20 maja z obozu pod Sieczko-wem, że „zna wierne Tronowi uszanowanie“, lecz nie jest mocen nominować osobę JKMości do składu Rady Najwyższej; zalecił wszakże oddzielnie, aby ta Rada zdawała mu „sprawę z celnych swych czynów i aby opatrywała“ jego potrzeby. Kończył tak: „Składając WKMości dzięki za życzenia, mej osoby tyczące się, oświadczam, iż pomyślność W'KMoéci od pomyślności Ojczyzny w mem sercu i umyśle nie

oddzielam i głębokie uszanowanie WKMości zaręczam“. W tymże czasie stanął przed K-ą (w obozie pod Jędrzejowem) książę Józef Poniatowski z prośbą, aby go przyjął do wojska, jako ochotnika. Przyjął go, swego byłego zwierzchnika, i powierzył mu wkrótce komendę nad znaczną dywizyą. Gdy tak pomyślnie ugruntowała się władza jego i pomnażały się liczebnie siły do walki, ciągnęły przeciwko niemu nowe zastępy nieprzyjaciół. Zbliżał się do Bugu generał Derfelden ze świeżym korpusem. Denisów, odparty dwakroć (12 i 17 maja) pod Połańcem, pomaszerował w kierunku zachodnim, jak się pokazało później, dla połączenia się z Prusakami. K. wysłał przeciwko Derfel-denowi Zajączka, dając mu około sześciu tysięcy starego żołnierza i milicye z województwa Lubelskiego oraz Ziemi Chełmskiej, a sam poszedł za Denisowem marszami powolnemi, ponieważ musiał załatwiać wówczas wielkiej wagi sprawy organizacyjne rządu cywilnego. Miał w swoim obozie 9 100 ludzi z wojska regularnego, około 5 000 włościan bez broni palnej, 24 działa, razem ze zdobytemi na Tomasowie. Siła ta dorównywała mniejwięcej sile Denisowa, który w swoich 14 batalionach i 34 szwadronach liczył 9 000 głów, ale za to dział polowych i batalionowych posiadał 60. Postanowił atakować go K., znalazłszy dogodną po-zycyę pomiędzy wsiami Rawką i Hebdzićm, o ³/₄ mili od miasteczka Szczekocin, ale nie zdążył uszykować swego wojska przed wieczorem 5-go czerwca; ruchy jego wszakże były obserwowane, dokładnie narysowane przez szefa sztabu rossyjskiego, Pistora, i zakomunikowane królowi pruskiemu, Fryderykowi Wilhelmowi II, który d. 5 czerwca przyjechał do swojej armii, rozłożonej pod Żarnowcem, a liczącej 17 500 głów i dział 64. Nazajutrz d. 6 czerwca oba te połączone wojska uformowały linię 3-wiorstowej długości i ruszyły do ataku. Zrazu nie wierzył własnym oczom K.; ale kiedy już wątpliwości nie było i generałowie doradzali mu odwrót, odpowiedział: „Chcę się obeznać z manewrami pruskiemi“. Naturalnie, przegrał bitwę, stracił 8 armat, do tyoiąca ludzi zabitych, około 500 jeńców i dwóch najdzielniejszych generałów, Wodzickiego i Grochowskiego. Wszyscy inni generałowie i on sam odnieśli rany. Uratował od zupełnego pogromu generał Sanguszko, osłaniając₄ bezładny odwrót szarżami swojej jazdy i pociągając za I rękaw K-ę, który szukał śmierci w chwilowym przystępie rozpaczy. Strategicy widzą wielki błąd w przyjęciu walki z tak przemożną siłą nieprzyjacielską i w niewiadomości o tworzeniu się tej siły. Może źle spełniła swój obowiązek służba wywiadowcza; zdaje się jednak, że K. nie przypuszczał pojawienia się Prusaków skutkiem wmówionych mu przez Ignacego Potockiego kombinacyj dyplomatycznych, a potem wobec następującego nieprzyjaciela

uchodzić, bez skrzyżowania broni, miał sobie za skiego a potem księcia Józefa Poniatowskiego, hańbę. Niebawem ugodził    weń drugi cios:    na    Czystem—Zajączka i pod    Mokotowem,    głów-

przegrana przez Zajączka bitwa pod Chełmem    ny,    pod swoim osobistym    kierunkiem.    Miał

dnia 8-go czerwca, i trzeci:    poddanie Krakowa    w nich 23 300 ludzi, prawie    wszystkich    z bro-

Prusakom przez pułkownika    Wieniawskiego bez    nią    palną, dział zaś polowych razem z    grana-

teczną obsługą (412 artylerystów) i małą liczbą koni (47). Zastosował swoją umiejętność inżenierską do wzmocnienia linii obronnej for-tyfikacyami ziemnemi, lecz niektóre baterye (jak np; na Łysej Górze, przy rogatkach Ma-rymonckich, za Cekauzem) nie dostały ani jednej armaty, chociażby 3-funtówki. Oblężenie trwało blisko dwa miesiące, do d. 6 września, a zakończyło się cofnięciem armii pruskiej za rz. Bzurę i odjazdem Fryderyka Wilhelma do Berlina —ku wielkiemu oburzeniu imperatoro-wej Katarzyny. Rada Najw. Nar. chciała obchodzić tak pamiętne zdarzenie „uroczystością jakową“ i prosiła K-ę, żeby uświetnił obecnością swoją ten obchód. On wszakże uchylił się od udziału pod pozorem pilnych zatrudnień, innemi słowy: nie przyjął tryumfu i grzecznie zwrócił uwagę na przedwczesność uciechy. Powodował się skromnością, bo zasługę, bez względu na dalsze wypadki, przyznawał mu każdy, kto widział chociażby jedną stronę, jedną cząstkę niezmiernej pracy jego, wykonanej przy obronie szańców i przy kierowaniu działaniami wojennemi, jakoto: nad Narwią, gdzie generałowie ziemiańscy wstrzymywali Prusaków od marszu ku Pradze, czyli od atakowania Warszawy z drugiej strony, od prawego brzegu Wisły; następnie na Powiślu Lubelskiem, gdzie należało obserwować austryackiego generała Harnoncourt, rozkwaterowanego już od d. 2 lipca, nareszcie na Litwie i Żmudzi, gdzie ukazywały się coraz gęstsze zastępy Rossyan, kierowane przez naczelnego wodza księcia Rep-nina. A ileż frasunku przyczyniło mu zaopatrywanie Warszawy w żywność dowozami z jednej tylko strony od wschodu, formowanie coraz nowych oddziałów, ekwipowanie ich, uzbrajanie, wyrób broni i prochu, zaspakajanie żądań pieniężnych wśród ruin i spustoszeń dokoła! Dopiero wieczorem d. 6 września położył się K. spać, rozebrany.—Obudził się z głową niemniej zafrasowaną: 1) Za Prusakami trzeba było posunąć te wszystkie wojska, które dotychczas stały w okopach. K. jednak detaszo-wał małą dywizyjkę pod dowództwem Dąbrowskiego na pomoc Wielkopolanom pruskiego zaboru, którzy powstali i wyświadczyli wielką przysługę, przejmując na Wiśle spławiane pod Warszawę ciężkie działa forteczne. Wyprawę tę Dąbrowski odbył ze świetnem powodzeniem; 2) Przewidywać należało, że Fersen po ustąpieniu z Wilanowa zechce gdzieś wyżej przeprawić się przez Wisłę. K. nie mógł już polegać na straży generałów ziemiańskich: więc wysłał Ponińskiego do objęcia dowództwa nad

walki 15-go czerwca. K. postradał podstawę tnikami i moździerzami około 140 z niedosta-operacyjną; widział się obsaczonym ze wszystkich stron obławą. Jeden z najlepszych jego generałów, Wedelstett, podał się do dymisyi, jako poddany pruski, z obawy o swój majątek ziemski, trzej inni zbuntowali się przeciwko pobitemu Zajączkowi, wypowiedzieli mu posłuszeństwo i ofiarowali dowództwo brygadyerowi Wyszkowskiemu. W tym okropnym stanie rzeczy okazał K. niezłomną moc ducha. Nazajutrz po klęsce szczekocińskiej (d. 7 czerwca), w Małogoszczy przystąpiła do niego deputacya od mieszczan warszawskich z pretensyą, że do Rady Najwyższej Narodowej zamianował kilku z nich, nie zwołując zgromadzenia wyborczego.

Odmówił ich żądaniu, a do Rady wysłał energiczną odezwę, zalecającą „natężenie republikańskiego męstwa“ i nakazanie pospolitego ruszenia. W raporcie do narodu, wydanym z Kielc 10 czerwca, opowiedziawszy cały przebieg bitwy, wzywał do wytrwałości. Nadto oddzielnym „Ordynansem Generalnym do całej siły zbrojnej Narodowej“ kazał wszystkim komendantom korpusów wojska liniowego i wszystkim „tym komendantom, którzy jakiekolwiek-bądź korpusy zebrane mają, lub zebrać przed-sięwezmą“, aby wkraczali w granice pruskie i rossyjskie dla podawania ręki mieszkańcom.

Przemilczał jeszcze i teraz o Austryi, nie wiedząc, że cesarz Franciszek wraca z Belgii do Wiednia, żeby popierać jak najpilniej plany trzeciego rozbioru Polski oraz, żeby wojska swoje wprowadzić do województw Lubelskiego i Chełmskiego. Na Wieniawskiego kazał ogłosić wyrok sądu wojennego. Wedelstetta uwolnił od służby, Zajączka utrzymał przy komendzie, a nieposłusznych mu generałów upokorzył bez skandalu, pozostawiając w dawnej zależności; dywizyę jego przywołał ku sobie i sam poszedł na spotkanie aż ku Wiśle, do Warki (19 — 21 czerwca). Mimo tej dość dalekiej wycieczki zdążył jeszcze wykonać zręczny manewr, za pomocą którego wyprzedził Prusaków i Rossyan, dążących ku Warszawie. Znalazł przygotowane pracą ludu okopy. Zajął je po kilku potyczkach (9—10 lipca) ze ścigającemi jego korpusy Prusakami i Rossyanami. Od d.

13 lipca nieprzyjaciel obiegł miasto półkolem, zatoczonem na lewym brzegu Wisły. Fryderyk Wilhelm założył swoją główną kwaterę w pałacyku, zwanym Włochy; wódz rossyjski Fersen, mianowany na miejsce Igelstroua i prowadzący jego dywizyę łowicką łącznie z wojskami Denisowa, usadowił się w Wilanowie.

Obie armie rozporządzały 41 tysiącami żołnierzy i 235 działami. K. założył trzy obozy: pod Marymontem, powierzony komendzie Mokrono- ' nimi, ale cała tameczna siła dosięgała zaledwo

3 500 głów nie najlepszego żołnierza przy 6-u [ wnością i byłaby narażoną na atak połączo-armatach batalionowych; 3) Przerażające doniesienia dochodziły z Litwy: Wilna nie obronił Chlewiński od ponownego i tym razem skutecznego ataku generałów rossyjskich (11 sierpnia), a tak nieporządnie utrzymywał swoją dy-wizyę, że musiał być usunięty; całe wojsko litewskie i liczne żmudzkie kupy powstańcze ściągały się pod Grodno w najgorszym stanie, a mianowany wodzem Mokronoski nie wykonywał najgorętszych poleceń, podobno z powodu wycieńczenia organizmu chorobą; Sierakowski, stojący pod Brześciem z 5-tysiącami (4 927 gotowych do służby), był wystawiony na atak Suworowa, który forsownemi marszami z Podola przedzierał się przez bagna poleskie ze świeżą siłą 14 000 ludzi i 39 dział, a sam jeden wart był armii, wedle wyrażenia impera-torowej Katarzyny. Tu już nie wystarczały or-dynanse, instrukcye i wszelkie papierowe sposoby. Trzeba było batalionów, szwadronów, dział, czego właśnie było niewiele w warszawskich obozach, jedynym teraz zbiorniku zasobów wojennych. Obfita, acz rozproszona po wielu księgozbiorach i archiwach koresponden-cya K-i przekonywa, że rozumiał on jasno i trafnie istotę zagrażającej katastrofy. Od d.

nych dwu wojsk rossyjskich. Wieczór d. 5-go października spędził K. u Zakrzewskiego, prezydenta miasta, rozmawiając po raz ostatni z najbliższymi współpracownikami swymi: Ignacym Potockim, Kołłątajem, Zajączkiem, któremu oddał w zastępstwie komendę obozu głównego w Mokotowie i wszystkich korpusów pod Warszawą. Zapowiedział im, że stoczy bitwę i że „armia“ Sierakowskiego, skoro się połączy z nią korpus Ponińskiego, będzie do 14 000 mocną. Nazajutrz o godzinie 5-ej zrana, wziąwszy z sobą Niemcewicza, wyjechał konno z Mokotowa i, pędząc wciąż galopem, zmieniając konie chłopskie z siodłami bez strzemion, z uździenicami bez mundsztuków, stanął o godzinie 5-ej wieczorem w Okrzei u Sierakowskiego. Znalazł się tu gen. Poniński, który ani jednym wystrzałem nie przeszkodził Fersenowi do ustawiania mostu w okolicy Kozienic i wchodzeniu pułków rossyjskich do obozu pod Ty-rzynem, ale żądał teraz rozkazów. Po naradzie kazano mu obrać obronne położenie nad Wieprzem i czekać wezwania do akcyi. K. poprowadził wojsko do Korytnicy (7-go), doczekał się tu nadejścia 2 batalionów z Warszawy (8-go) i, wyruszywszy z całą swoją siłą, która dosięgła tylko 7 tysięcy głów (przy ubytku łudzi skutkiem forsownych marszów oraz braku paszy dla koni w późnej jesieni) wszedł d. 9-go października pod wieczór na pagórki między wsią Oronnem a Zamkiem (dzisiejszem Podzamczem) w dobrach ordynatowej Zamoyskiej, Maciejowice. Ujrzał w niedalekiej odległości o-bóz rossyjski, szeroko rozciągnięty nad Wisłą. Tu więc musiała się odbyć walka stanowcza. Po obejrzeniu pozycyi K. wskazał stanowiska wszystkim oddziałom; powierzył komendę lewego skrzydła, pod Oronnem, Kniaziewiczowi, środka Sierakowskiemu, prawego, pod Zamkiem, Kamieńskiemu; kazał usypać kilka szańców i ustawić armaty, których było razem z bata-lionowemi 21. Zapadająca noc nie pozwoliła ukończyć roboty fortyfikacyjnej; żołnierze mieli spędzić ją pod bronią. K. wszedł do zamku, wysłał rozkaz do Ponińskiego, zjadł wieczerzę i położył się w ubraniu. O godz. l'/₂ po północy obudził Niemcewicza, kazał mu napisać drugi ordy nans, zalecający Ponińskiemu „największą pilność w mai szu“ do Tyrzyna i posłać przez kuryera. W tym czasie Denisów z 4t/₂ batalionami, 10-u szwadronami, 4-ma pułkami kozaków i 10-u armatami uszedł już połowę drogi do Oronnego; Chruszczów i Tor-masow odbierali od Fersena dyspozycye co do ataku frontowego, a hr. Tołstoj co do o-skrzydlenia z lewej strony, od rz. Okrzejki. O godzinie trzy kwadranse na 5-ą 10 października ozwały się wystrzały Denisowa, zwiastujące atak na kraniec lewego skrzydła polskiego. Byłto sygnał dla wszystkich kolumn do a-

7 września posyła Jasińskiemu rozkazy wzmacniania armii litewskiej siłami rozporządzalne-mi nad Niemnem i Narwią oraz uformowania z nich drugiej dywizyi; d. 15 września wysyła z pod Warszawy regiment 10-y Działyńskiego i 320 „zastępców Brzeskich“ pod dowództwem Kniaziewicza dla wzmocnienia Sierakowskiego, a d. 19-go wyjeżdża sam, lecz w Siedlcach dowiaduje się, że Sierakowski został pobity pod Krupczycami i Brześciem fatalnie—z utratą połowy swego wojska i 28 armat, zaprzężonych w konie z królewskiej stajni. Posyła więc rozkaz Mokronoskiemu posuwania się ku Warszawie, „aby nie dać przejść kolumnie Suworowa pomiędzy sobą a Wisłą“, aby nie dopuścić połączenia się jego z dywizyą Fersena, której „pilnuje generał Poniński“. Wraca, wysyła posiłki Sierakowskiemu, potem jedzie pocztą bez eskorty, w towarzystwie jednego Niemcewicza, sekretarza swego, drogą, nawiedzaną już przez kozaków, do Grodna. Obejrzawszy wojsko litewskie, okazał mu największe niezadowolenie, kazał używać najsurowszych kar (zastrzegając jednakże dla siebie zatwierdzanie nie tylko wyroków śmierci, ale i kasacyi) i napisaną własnoręcznie odezwą 30 września groził za tchórzostwo w boju kartaczowaniem z armat, które będą ustawiane z tyłu. Zaledwie wrócił do swej kwatery głównej, tj. do namiotu w Mokotowie, gdy nadeszła najgorsza ze wszystkich przewidywanych nowina: że Fersen przeprawia się przez Wisłę. K. uznał natychmiast, że należy go znieść, zepchnąć do Wisły, inaczej bowiem Warszawa miałaby przeciętą jedną z głównych dróg zasilania się ży- j taku. Walka zrazu ogniowa, potem na broń

białą trwała do godziny 1-ej. Fersen wprowadził do niej wszystkie swe siły aż do ostatniej rezerwy, bo Poniński nie przyszedł pod Ty-rzyn, nie uderzył na jego obóz. Ukazanie się oddziału hr. Tołstoja poza skrzydłem prawem udaremniło ostatni wysiłek K-i do uformowania czworoboku. Najwaleczniejsi padli, dzia-łyńczycy (regiment 10-y) legli trupem w nieprzerwanym szeregu; niedobitki rzuciły się do ucieczki na pola okoliczne. Wszyscy generałowie i Niemcewicz byli wzięci w niewolę. O godzinie 5-ej kozacy na pikach przynieśli krwią zbroczonego, nieprzytomnego, śmiertelną bladością powleczonego K-ę. Żył jednak i otworzył oczy nazajutrz zrana po wschodzie słońca. Miał szeroką ranę ciętą na głowie i kilka kłó-tych na piersi i lewej nodze, która stała się bezwładną. Opatrzył go chirurg, odwiedził Fersen z grzecznemi słowy, ale gdy zwycięska armia ruszyła, wsadzono go do powozu i wieziono przy taborze, dopóki nie przyszła dys-pozycya od księcia Repnina. Dojmującym dla K-i był widok 2 000 jego żołnierzy i 200 oficerów, wziętych do niewoli. Dał im 2 000 dukatów tj. połowę sumy, jaką przysłała dla niego Najw. Rada Narodowa przy piśmie, wyraża-jącem głębokie przywiązanie i boleść ludu. Oddzielony po kilku dniach od armii, dążącej pod Warszawę, K. odbywał długą podróż przez Wołyń na Kijów, Czernihów, Mohylew, Witebsk naprzód bardzo powolnie z maszerującą kolumną gen. Chruszczowa, potem coraz szybciej pod strażą majora Titowa i 4-ch młodszych oficerów do Petersburga. W ciągu tej długiej podróży dowiedział się o szturmie Pragi. Przywieziony d. 10 grudnia do twierdzy Petro-Pa-włowskiej i wniesiony do mieszkania komendanta widział chwilowo, zdaleka, sekretarza swego 'Niemcewicza i adjutanta Fiszera, prowadzonych do wielkiej sali. W stanie ciężkiego przygnębienia moralnego spędził prawie dwa lata swojej niewoli: Badany dwukrotnie przez prokuratora generalnego Samojłowa, odpisał własnoręcznie na 21 punktów śledztwa. Zeznania jego były możliwe krótkie, ale bezwarunkowo prawdziwe. Na punkt o stosunkach zagranicznych, a mianowicie o projektach przymierza z Francyą i Turcyą przeciwko Rossyi, odpowiedział z godnością i śmiało. Potem zachowywał się tak cierpliwie i skromnie, że imperatorowa Katarzyna, która z początku (d. 26 grudnia roku 1794) wyrażała się o nim z gniewną pogardą, łagodziła coraz bardziej swój sąd o nim i regulamin więzienny. Pisała tedy d. 30 września r. 1795, że jest „łagodny jak baranek“, a ponieważ jest bardzo chory, więc umieściła go w domu Stegelmana, gdzie jest ogródek do przechadzki. Potem przeniosła go do pałacu Orłowa i kazała otoczyć wszelkiemi wygodami: zwrócono mu służących z mokotowskiej kwatery (murzyna lokaja i kucharza Jean’a), wożono po ogrodzie na fotelu, dano mu do rozporządzenia nawet powóz, w którym wolno mu było wyjeżdżać na miasto w asystencyi urzędnika. Znikły więc wszelkie posądzenia o jakobinizm jego i o krwio-żerczość rewolucyjną. Wszak okazało się, że nie podpisał ani jednego wyroku śmierci, o-prócz zaocznego na dwóch oficerów, którzy wydali Kraków Prusakom. Jeśli doprowadził wojsko liniowe do liczby 95 000 głów, a doliczając mieszczan i włościan, uzbroił 150 000 ludzi: to działał jedynie mocą intellektualną. Lekarz nadworny, Anglik Rogerson, zapewnia, że imperatorowa wielce go szacowała i dwa razy przed śmiercią swoją naradzała się nad uwolnieniem jego i nad okazaniem mu względów szczególnych; stwierdza przy tern smutny stan jego zdrowia: „Siły fizyczne i moralne tego poczciwego człowieka są prawie wyczerpane skutkiem długich cierpień... Tracę nadzieję uleczenia go: tyle wycierpiał na ciele i duszy, że organizm jego jest zrujnowany zupełnie i energia nerwów—czego się obawiam — zniszczona niepowrotnie“. Nie wykonała jednakże Katarzyna II swego zamiaru przed zgonem, który nastąpił d. 6 (17) listopada r. 1796. Ale dziewiątego dnia potem, tj. 15 (26) listopada, jej następca, cesarz Paweł I, zajechawszy przed pałac Orłowa ze starszym swym synem Aleksandrem i z licznym orszakiem, wszedł do pokoju K-i, i rzekł: „Przyszedłem, mój generale, abym ci wolność przywrócił“. Wrażenie tych słów było tak silne, że K. nie zdołał zdobyć się na odpowiedź. Widząc takie pomieszanie, cesarz usiadł obok niego i dobrotliwie zawiązał dłuższą rozmowę (spisaną dość obszernie przez księcia Gagaryna. Niewiarogodnym wcale jest sztych Gaugain’a londyński 1801, reprodukowany przez Orłowskiego i bardzo rozpowszechniony, przedstawiający K-ę, w huzarskim mundurze, zrywającego się na równe nogi przed cesarzem. Wszak ruch taki był niemożliwy fizycznie przy bezwładzie lewej nogi. Okratowane okienko również świadczy o samo-wolnem fantazyowaniu autora-artysty). — K. wypowiedział swą „najczulszą wdzięczność i najwyższy szacunek“ dla „wyższego nad zaszczyt tronu“ władcy, ale zaraz ubolewać zaczął nad losem ojczyzny, który obchodził go bardziej niż los własny. Cesarz przytoczył z historyi przykłady upadku państw kilku, lecz nie uraził się obroną Polski, owszem, zakończył dysputę oświadczeniem: „Dałeś mi do myślenia: mówiłeś do serca mego... Jeśli masz co żądać, mów śmiało i zwierz się jako przyjacielowi, bo jestem prawdziwym przyjacielem WPana i chcę, abyś wzajemnie był moim“. Przy następnych odwiedzinach Paweł I, usłyszawszy prośbę o wyzwolenie wszystkich jeńców, wspomniał o wielkim oporze ministrów; którzy „sądzą.ich za zbyt niebezpiecznych“. „Chcesz-że ręczyć za nich“ zapytał. K. odpowiedział, że nie może dać słowa wprzódy, nim się rozmówi z lgną-

cym Potockim. Otrzymał więc pozwolenie na rozmowę z nim w twierdzy Petropawłowskiej, a następnie wyzwolenie wszystkich—nie tylko uwięzionych w Petersburgu, ale i 12 000 wojskowych, zesłanych na Sybir. Ukaz był ogłoszony d. 29 listopada starego stylu r. 1796. Dla siebie K. uprosił pozwolenie wyjazdu do Ameryki. Nadto obdarował cesarz K-ę i Potockiego dobrami ziemskiemi w Rossyi, po 1 000 „dusz“ liczącemi, i kazał odebrać od nich, jako od właścicieli, przysięgę wiernopoddańczą. Przyjechał z tern do pałacu Orłowa Jerzy Wielhorski, marszałek dworu. Była to niespodzianka przerażająca. K. uprzytomnił sobie los 12-tu tysięcy rodaków i przysięgę wykonał, lecz wymówił się od przyjęcia dóbr, prosząc, aby ich wartość zamienioną była na pieniądze. Z oszacowania wypadła suma 60 000 rubli; niema jednak śladu, żeby ją K. wówczas podniósł. Na tern jeszcze nie zamknęła się hojność cesarza. K. otrzymał 12 000 rubli, pyszną karetę, umyślnie zbudowaną do leżenia, sobolowe futro, czapkę, buty futrzane, kuchnię podróżną i bieliznę stoło,vą. Za tyle łask i dobroci zapragnął podziękować na pożegnaniu. Gdy przybył do pałacu Zimowego, d. 18 grudnia, w mundurze amerykańskim (z białemi wyłogami), znalazł przed schodami czekające na siebie krzesło o dwu kołach. Przez długi szereg komnat gwardziści przyboczni (les gardes du corps) zatoczyli go do pokoju sypialnego, w którym cesarz przyjął go jak najłaskawiej, bez ceremoniału urzędowego, w gronie rodziny swojej. Cesarzowa dała mu warsztat tokarski, ceniony na 1 000 rubli, i zbiór kamei z portretami całej rodziny. Wielcy książęta i wielkie księżniczki żądali uprzejmie, aby często do nich pisywał. Aleksander całował go. K. ofiarował cesarzowej tabakierkę swojego wyrobu. Nazajutrz po tej audyencyi K. wyjechał z Petersburga, towarzyszył mu Niemcewicz, który wyrzekł się odwiedzenia własnego domu i krewnych na prośbę jego, oraz młody, silny o-ficer Libiszewski, który ofiarował się dobrowolnie do przenoszenia go z powozu, lub na sofę w pokoju. Jechali też dawni słudzy: murzyn i Jean, których odprawił dopiero w Szwe-cyi. Cała podróż przez Finlandyę, Szwecyę, Anglię aż do Filadelfii była istnym tryumfem najskromniejszego i najmniej szczęśliwego z wojowników historycznych. W każdem mieście, jak tylko w gazetach ukazała się wiadomość o przyjeździe, powstawał ruch niezwykły. Mnóstwo osób śpieszyło z wizytami, stowarzyszenia występowały z festynami i darami pamiąt-kowemi, poeci czcili odami, artyści wysilali się na sposoby podpatrzenia rysów do portretowania. K. przyjmował wizyty i zaprosiny, poczynając od Abo, gdzie znajdował się na koncercie Towarzystwa Muzycznego; w Sztokholmie odmówił tylko propozycyi widzenia się z królem Gustawem IV, nawet incognito w pałacy-

Wielka Encykl. Po wiz. Ilmtr. Zesz. 309b. J.Tom XXXIX

ku wiejskim. W Anglii otaczały i przeprowadzały K-ęjtłumy mieszkańców miejskich i wiejskich; komenderujący w Bristolu pułkownik Thomas wysyłał codziennie muzykę wojskową do przygrywania przed jego mieszkaniem. Gdy niesiono go w lektyce na brzeg rzeki Avon, otaczali go oficerowie angielscy w wielkich mundurach i hełmach, towarzyszył mu konsul amerykański Elias Vanderhorst (dawny znajomy z południowej Karoliny) na czele gromady wielbicieli. Okręt „Adriana“ przystroił się we flagi Rzeczypospolitej Amerykańskiej, Odpływającego K-ę żegnano kapeluszami, chustkami. Aż do Królewskiej Drogi (King’s Road) na rzece Sewernie, przez całą długość Avonu każda skała i przylądek St. Vincent mieściły widzów, którzy wykrzykiwali gorące „farewell“. Od pięknych wil nadbrzeżnych przypływały wciąż łodzie z kwiatami i owocami. „Adriana“ zawinęła do portu Filadelfiii dnia 18 sierpnia r. 1797. Natychmiast H. A. Heins, prezes „Emigrant Society“, poczynił zarządzenia stosowne. Do okrętu podpłynął bat, na którym znajdowało się ośmiu kapitanów okrętowych; sam Heins złożył życzenia w imieniu obywateli, za których wolność gość przybywający walczył niegdyś mężnie, narażając swe życie. Na to powitanie odpowiedział K. po francusku, gdyż stracił łatwość władania mową angielską: „U-ważam Amerykę jako drugą moją ojczyznę i czuję się być nader szczęśliwym, gdy do niej powracam“. Na krześle zniesiono go na bat. Załoga okrętowa pożegnała trzykrotnein: „Niech żyje K.“, a lud wtórzył na brzegu. Skoro bat przybił do lądu, wniesiono K-ę do karety, którą wnet otoczyły tłumy. Wyprzężono konie i wśród nieustających wiwatów Filadelfijczycy ciągnęli go aż do zajętego dlań mieszkania przy ulicy Czwartej. Żyło jeszcze dużo dawnych znajomych. Wszyscy witali go osobiście, albo przez listy. Zapraszali do swych domów. Objeżdżał wielu; kilka tygodni spędził gościną u Gates’a, a najdłużej przebywał u generała White’a. Chociaż zatracił swój certyfikat, Kongres polecił wypłacić mu przyznany w r. 1784 kapitał wraz z procentami od 1 stycznia r. 1788. Wypadła suma 18 940 dolarów 25 centów, oprócz wydzielonego w swoim czasie gruntu. Zaraz powiedział Niemcewiczowi, że odeśle 12 000 rubli cesarzowi Pawłowi. Nagle, 5-go czy 6-go maja r. 1798 K. opuścił Amerykę, bez Niemcewicza i bez służącego Stanisława, ukryty pod nazwiskiem Tomasza Kanberga, a co dziwniejsza, uzdrowiony, chodzący o własnej sile, nawet nie podpierając się laską. Do zrozumienia tego wypadku fizyo-logicznego mamy jedyne źródło w opowiadaniu generałowej White, powtórzonem przez jej wnuka, inżeniera Evansa. Oto, około d. 26 marca K. otrzymał pakę listów z Europy. Czy-taczając je, doznał tak silnego wzruszenia, że wyskoczył ze swego łoża aż na środek pokoju. Po

y»

chwili zawołał służącego, aby mu pomógł wrócić. Generałowi White powiedział krótko, nie wymieniając powodów: „Muszę zaraz wracać do Europy“. Uproszeni przezemnie dwaj lekarze, neuropatolog i chirurg (D-wie Med.: Władysław Gajkiewicz i Maryan Borsuk), orzekli, że „wrażenie silne, zwłaszcza przyjemne, podniecająco działające, mogło bezwład ten, czysto psychiczny, usunąć, czem tłómaczyłoby się nagłe wyzdrowienie K-i po otrzymaniu pomyślnych wiadomości“. Treść listów pozostaje dotychczas nieznaną. Tylko z dziejów emigra-cyi polskiej domyśleć się możemy, że była to wiadomość o pomyślnem formowania legionów przez gen. J. H. Dąbrowskiego i o zawarciu przez niego z Administracyą Generalną Rzeczypospolitej Cisalpińskiej konwencyi d. 9 stycznia r. 1797, która artykułem 6-ym zapewniała, że lud lombardzki będzie uznawał Polaków za braci, nie za wojsko obce; że udziela im prawa rzeczywistego obywatelstwa lom-bardzkiego, co nie przeszkodzi im w razie możności wrócić do ognisk domowych. Wódz naczelny francuski armii Włoskiej, Bonaparte, zatwierdził tę konwencyę. Rozumiał więc K., że przez te legiony Polska stanęła na równi z rządem istniejącym, uznanym i przytem republikańskim. Zwierzył się tedy przyjacielowi swemu, „filozofowi“ Jeffersonowi, ówczesnemu vi-ceprezydentowi Stanów Zjednoczonych, i ten u-łatwił mu niebezpieczną w czasie wojennym podróż przez uzyskanie pasportu od ambasady francuskiej. Na wyjezdnem K. wręczył mu akt darowizny swojej „własności w Stanach Zjednoczonych“ (tj. gruntów) na wykup murzynów z niewoli i na udzielanie im nauki. Już d. 28 czerwca roku 1798 wylądował K. w Bayonnie i zaraz wyjawił prawdziwe swoje nazwisko. Francuzi przyjęli go z wszelkiemi honorami. W Paryżu K. złożył wizyty ambasadorom, a więc przybierał charakter polityczny. Pisał do Dyrektoryatu Wykonawczego Rzplitej Cisalpińskiej i otrzymał nader serdeczną od niego odpowiedź, datowaną 26 vendémiaire roku VII (17 październ. 1798), z chlubną atestacyą dla żołnierzy polskich, których Rzplita uznaje „za własne dzieci i za braci swoich“, którym nie przeszkodzi walczyć z czasem o wolność polską, ponieważ Ojczyzna ich nie umarła“. Wkrótce atoli zoryentował się, że innym jest stan rzeczy, niż mu się przedstawiał z oddalenia przez szerokość Oceanu. Dostrzegł, że owa Rzeczpospolita Cisalpińska jest prowincyą francuską, że Francya weszła na drogę podbojów i traktuje legiony polskie jako najemnicze cudzoziemskie wojsko. Nie przyjął tedy dowództwa naczelnego jawnie, chociaż odbierał raporty i utrzymywał poufny stosunek z dawnymi generałami swymi, Dąbrowskim i Knia-ziewiczem. Korespondował z wodzami francuskimi, z ministrami i z Dyrektoryatem, popierał skutecznie starania o powiększenie woj-

ska polskiego, mianowicie utworzenia nowej legii Naddunajskiej. Zalecał Wybickiemu wpajanie zapału obywatelskiego w umysły żołnierzy przez ułożenie katechizmu republikańskiego i za pomocą „pieśni, wpajającej entuzyazm w dusze ludzi“. Tego zalecenia owocem była zapewne ułożona przez Wybickiego znana pieśń legionowa („Jeszcze Polska nie zginęła“). Parę razy winszował Polakom męstwa i sławy, zdobytej w krwawych bitwach na ziemi włoskiej. Powodował się instynktem dobrego żołnierza — spieszyć z pomocą swoim podczas wojny: ale sam, jako „najwyższy naczelnik siły zbrojnej narodowej“ mógł dobyć szabli tylko pod własną narodową chorągwią i w marszu ku granicom Polski. Bonaparte po powrocie z Egiptu, wizytując dostojników i znakomitości, był podobno u K-i z komplimen-tem; K. znajdował się na bankiecie, wydanym zwycięscy z pod Piramid przez Rady Prawodawcze d. 15 brumaire (=6 listopada r. 1799) w kościele św. Sulpicyusza. Bonaparte był ponury i zafrasowany, obszedł stoły, witając się z biesiadnikami, i zaraz odjechał na narady co do zamachu stanu. Nastąpiły niebawem dni 18 i 19 brumaire; Bonaparte został pierwszym konsulem i odtąd kroczył wyraźnie prostą drogą do monarchii. Z legionów, po razy kilka zapełnianych dla zastąpienia wielkiej liczby poległych, 5 647 głów wsadzono na okręty pod groźbą dział francuskich i wysłano przeciwko rzeczypospolitej murzyńskiej na San Domingo, gdzie wszyscy prawie wyginęli, gdyż wróciło do Europy niespełna 400 ludzi na okrętach angielskich. K. doznał znów przygnębiających wrażeń, skarżył się na bóle głowy, zamknął się w sobie, nie wdawał się w żadne roztrząsania polityczne, często można było widzieć łzę w jego oku, ale niepodobna było dowiedzieć się, co ją wyciskało. Z Francuzów najdłużej bywał u Lebruna, konsula. Ten pewnego razu w licznem towarzystwie rzekł: „Czy wiesz, generale, że pierwszy konsul mówił o tobie“? K. odpowiedział na to: „Ja nie mówię nigdy o nim“—i przestał bywać. Wkrótce minister policyi, ex-jakobin Fouché, ostrzegł go przyjaźnie, że „śledzą go, osaby znakomite, których nigdy-by nie posądził, że są szpiegami“. Wśród takich okoliczności K. zaprzyjaźnił się z dwoma braćmi Zeltnerami, Szwajcarami: Piotrem Józefem, ministrem pełnomocnym Związku Szwajcarskiego, i Franciszkiem Ksawerym, ne-gocyantem oraz wójtem Solury. Do pierwszego z nich przeniósł się na mieszkanie w roku 1801. Wyjeżdżał na lato do jego wiejskiej posiadłości Berville, w pobliżu Fontaineblau; wkrótce stale tu zamieszkał, upatrzywszy nieco podobieństwa do krajobrazu polskiego. Wywołać go z tego zacisza spróbował Bonaparte, już jako cesarz Francuzów i król wioski, zwycięzca z pod Austerlitz i Jena, gdy zamierzał wprowadzić armię swoją na ziemię polską. Na-

pisał d. 3 listopada r. 1806 z Berlina do mi-    przybiegł do Paryża bezbronny. Zaledwo

nistra Fouché, aby wyprawił K-ę ze wszyst-    130 000 młodzieży zdołał wyciągnąć z Francyi.

Jakże potrzebnem i drogiem stało się dla niego wtedy wojsko polskie! Przyprowadził mu je książę Józef Poniatowski, odrzucając korzystne dla kraju propozycye cesarza Aleksandra, dochowując wierności sztandarowi — obcemu. Po strasznej bitwie narodów pod Lipskiem oddał mu i życie, a pułki polskie poszły jeszcze dalej: do Renu; niektóre oddziały towarzyszyły strąconemu „bogu wojny“ do Francyi, aż do samego Fontainebleau, miejsca jego abdykacyi i detronizacyi. Do Paryża weszli trzej tryumfujący monarchowie. Jeden z nich, najpotężniejszy, Aleksander I przypomniał sobie (sam, bo któżby śmiał mu przypomnieć), że tu mieszka K. Rozkazał oficerom polskim, aby mu złożyli winne uszanowanie. K. uczuł głębokie wzruszenie, ale też domyślił się niewątpliwie, że będzie z nim mowa o Polsce. I cóż tu mówić? W jakim charakterze? Był skasowanym, zdegradowanym jej Naczelnikiem, emigrantem, tułaczem, jak wracający wówczas z tułactwa Ludwik XVIII, ale nie miał tylu nawet wiernych przy sobie, ilu ten liczył w swoim wędrownym personelu dworskim. Był wzgardzonym wodzem, ponieważ wojsko Księstwa Warszawskiego nie okazało mu ani posłuszeństwa, ani uszanowania, a przychodzący obecnie oficerowie byli właściwie jeńcami wojennymi. Był zapomnianym sługą narodu, bo z czegożby przeżył tych lat kilkanaście, gdyby mu wdzięczniejsza Ameryka nie wypłaciła zasłużonego żołdu? Ale K. w żadne targi z Polską nie wchodził. Zwał ją Ojczyzną swoją i jej zawsze całą swą istność oddawał. Bez długiego przeto namysłu napisał list do cesarza Aleksandra z Berville d. 9 kwietnia r. 1814 prosząc, aby raczył dać amnestyę ogólną dla Polaków, wyzwolić włościan w ciągu lat 10-u i ogłosić się królem polskim z konśtytucyą zbliżoną do angielskiej. „Jeżeli prośby moje będą wysłuchane, przyjdę osobiście, lubo chory, paść do nóg Waszej Cesarskiej Mości dla podziękowania Mu i złożenia hołdu pierwszy, jako mojemu monarsze“. Nie doczekawszy się odpowiedzi, przyjechał do Paryża i prosił o posłuchanie. Był przyjęty z otwartemi ramionami i otrzymał ustne zapewnienia najlepszych chęci dla Polski, a potem reskrypt datowany d.

3 maja r. 1814 w wyrazach, które go zado-wolniły. Ale nadciągnęły nowe burze, które wstrząsnęły Kongresem Wiedeńskim. Aleksander wezwał K-ę do swej głównej kwatery listem, otrzymanym d. 15 kwietnia r. 1815. K. opuścił Berville d. 3 maja; jechał przez Szwaj-caryę i Bawaryę z utrudnieniami pasportowe-mi.-Stanął jednak w Braunau 25-go i spotkał tu cesarza d. 27 maja. Rozmowa, trwająca kwadrans w pokoju pocztmistrza, zmartwiła K-ę. Pojechał jeszcze do Wiednia. Zastał tu rozstrzygnięty los Polski nie tak, jak się spodzie-

kirni Polakami, jacy przy nim znajdować się będą, ale w najściślejszej tajemnicy i pod przy-branem nazwiskiem. Fouché przybył osobiście do Berville, ale w odpowiedzi na swą wyniosłą przemowę usłyszał zapytanie: „Co jego Cesarska Mość zamierza uczynić dla Polski za jej pomoc?“ Zgorszony minister zagroził, że Cesarz „może rozkazać, abyś mu pan towarzyszył gdziekolwiekbądź, może robić wszelki użytek z usług pańskich, a ja nie widzę nic dobrego ani dla pana, ani dla ziomków pańskich w o-pieraniu się życzeniom mojego wielkiego i najdostojniejszego władcy“ — „Ekscelencyo (odpowiedział z godnością K.) racz zapewnić JCMość, że doskonale rozumiem stanowisko swoje; przebywam obecnie w krajach JCMości, a zatem uważam się obecnie za poddanego. JCMość może rozrządzać mną wedle swej woli, może wlec mnie za sobą, lecz wątpię, żeby w takim razie naród mój świadczył mu jakiekolwiek u-sługi“. Teraz spotkał go zawód najdotkliwszy.

Pod datą d, 3 listopada Dąbrowski i Wybicki, którzy go za naczelnika narodu dotychczas u-znawali i wyznawali, wydali już odezwę do Polaków, aby się uzbrajali dla Napoleona, od którego żadnego zobowiązania ani otrzymali, ani żądali. Zamieścili obietnicę lekkomyślną, że „K. wezwany przez Wielkiego Napoleona, wkrótce przemówi do was z jego woli“, nie zasięgnęli wszakże bezpośrednich rozkazów, lub wskazówek i nie cofnęli się, gdy K. nie przybył. Wobec koronowanego monarchy postępek ich byłby nazwany zdradą stanu i ściągnąłby na nich karę główną. K., jako zwierzchnik idealny, nieposiadający w tej chwili władzy materyalnej, nie mógł takiej kary wymierzyć, a nawet protestacyi swojej nie miał możności nigdzie na lądzie europejskim ogłosić drukiem.

Przy dobrotliwości i filozoficznych swoich przyzwyczajeniach nie wyrzekł też potępienia na dawnych podwładnych swoich z roku 1794, w sercu swem czuł jednak żal i gorycz tern większą, że cały naród dał się wciągnąć za ich sprawą w niewolniczą służbę genialnego egoisty. Cóż miał czynić? Pozostawała mu tylko niema protestacya. Więc w Berville zabawiał się uprawą ogródka, tokarstwem i wyrabianiem drewnianych chodaków. Był prawie więźniem. Pasportu do Szwajcaryi odmówiono mu, a dozór policyjny trwał bez ustanku.—Nadszedł r. 1812. Zbudowane-przez Napoleona, ale też i wyzyskiwane bezlitośnie, Księstwo Warszawskie wystawiło 83 000 wojska, już nie najemniczego, bo nie tylko opatrzyło je własnym rynsztunkiem i żołdem, ale ogromne koszta poniosło na żywienie przeciągającej „wielkiej armii“. I teraz wszakże Napoleon nie raczył wymówić upragnionego, tak niecierpliwie wyczekiwanego słowa. Wielka armia znikła na śnieżnych polach Rossyi. W grudniu r. 1812 Napoleon

T. K

wał. Więc napisał do cesarza Aleksandra d. 10 czerwca z gorącą podzięką za dobrodziejstwa, gotowane dla narodu polskiego, lecz dla spokojności swego sumienia błagał o jedno słówko łaskawego zapewnienia, że wspaniałomyślne obietnice zostaną spełnione w przyszłości. Ten list pozostał bez odpowiedzi. Więc K. wyłożył cały swój pogląd na istotę Królestwa Polskiego Kongresowego w głęboko obmyślanym i szczerym liście do ks. Adama Czartoryskiego z d. 13 czerwca; wynurzał wdzięczność aż do śmierci dla „duszy wspaniałej, dobroczynnej, z nikim nieporównanej Wielkiego Aleksandra“, za wznowienie imienia polskiego, lecz zakończył oświadczeniem, że jędzie do Szwajcaryi, nie mogąc zdatnie usłużyć Ojczyźnie. Jakoż wyjechał z Wiednia, podróżował po kilku kantonach, wreszcie osiadł w Solu-rze (Soleure, Solothurn) w pokoju, wynajętym u Franciszka Ksawerego Zeltnera. Znalazł tu najtroskliwszą opiekę i cześć najgłębszą. Znało go i czciło miasto całe, miłe, ale niewielkie (około 4 000 ludności). Odwiedzali cudzoziein-

nych Polaków i Polek wieku XIX, t. II, zeszyty XVI i XVII, str. 492—533. Obecnie jednak winienem sprostować zamieszczoną na końcu tego życiorysu „Uwagę ikonograficzną“, mianowicie o portrecie K-i, malowanym j ako-by przez „Chynieses“. Dopytywałem się długo o takiego malarza bez skutku, aż p. Victor

H. Paltsitz, urzędnik Biblioteki Lenoxa w Nowym Yorku, uprzejmym listem z d. 27 stycznia r. 1903 nasunął mi trafne rozwiązanie zagadki, zawartej w liście K-i do pani White, mianowicie, że K. przesłał jej nie dwa portrety, lecz jeden portret roboty Cosway’a i drugi jakiś przedmiot wyrobu chińskiego z pomyłką ortograficzną w wyrazie „Chynieses“ zamiast „Chinese“ —co się stwierdza nawet podobizną autografu, podanego w dziełku Evans’a p. t. „Memoir of Thaddeus Kościuszko Polands hero and patriot etc.“ New-York 1883

Kościuszko Tadeusz. Ku uczczeniu jego zasług wybito sporo medali i medalików pamiątkowych; fig. 87 przedstawia medal wybity na pa-miątkę śmierci w r. 1818, w Warszawie; stemple

(i

/O

<W

ài ' v a r:

,w

«a

Iks.

[g ».F.

Fig. 87.

cy i przyjezdni rodacy; zastępowali^mu jdrogę ubodzy, gdy wyjeżdżał na spacer w powoziku lub konno, mając zawsze drobną monetę do rozdawania. Tu legł na łożu śmiertelnem d. 1 października, 10-go podyktował testament, zachowując przytomność umysłu, mimo wzrastającej gorączki i osłabienia pulsu. Mówił o Ojczyźnie, lecz obcy słuchacze powtórzyć słów jego nie zdołali. Wydał ostatnie tchnienie o godzinie 10-ej wieczorem d. 15 października r. 1817.—Wyszczególnienie źródeł znajduje się w „Dowodach i Dodatkach“ str. 547 — 691 do książki: „Kośęiuszko, biografia z dokumentów wysnuta przez K.“ (Kraków) nakładem Muzeum Naród, (w Rapperswylu 1894). Przyczynki z późniejszych odkryć i publikacyj były u-względnione w artykule p. t. „Przyczynek 4o emigranckiej działalności K-i z r. 1793“ drukowanym w „Kwartalniku Historycznym“ t. XVIII (1904) str. 41—56 i w skróconym życiorysie K-i, napisanym do wydawnictwa Maryi Cheł-mońskiej p. t. „Album biograficzne zasłużo-

do tego medalu wykonał ^Józef Meinert, ine-dalier mennicy warszawskiej.    Wi w- w-

Kość (łac. os-ossis, gr. zo óorśov), część składowa skieletu kręgowców; twarda, koloru biało-żółtego. K-i służą za oparcia dla mięśni, albo tworzą ściany jam zawierających narządy wewnętrzne, ochrony potrzebujące. Twardość K-i zależy od zawartości w nich soli wapiennych, które tworzą główną ich część składową. Z soli mineralnych znajdujemy, prócz soli wapnia także sole magnezu i fluoru;.sole te (60— 76$ ogólnej wagi K-i) rozmieszczone są wśród części organicznej, w której przeważa chrząstka K-na (osein); prócz niej napotykamy tam jeszcze inne ciała azotowe, klejowate (elastyna, proteiny i nukleina). Sposobem mechaniczno-chemicznym można dowolnie otrzymać osnowę K-i, lub jej część mineralną: spalając K., niszczymy jej istotę organiczną i w popiele otrzymujemy skielet jej składający się z soli mineralnych, dokładnie zachowujący kształty i budowę jej, okiem golem widoczną; sole mineralne

•>

Fig. 89. Skrawek kostny cienki z przecięcia poprzecz nego trzona kości ramiennej, ludzkiej (podług A Koel lik era powiększenie 350 razy): a-przewody Haversa; b—jamki kostne z przewodzikamiłączącemi je wzajemnie, ułożone spółśrodkowo w blaszkach kostnych dokoła przewodów powyższych.—c. takież jamki w blaszkach nieokalających przewodów Haversa.— d. jamki na powierzchni z przewodzikami tylko po jednej stronie.

/V

mMS m a

natomiast rozpuścić się dają w słabym kwasie solnym, a wtedy pozostaje nam część miękka, organiczna, odtwarzająca budowę histologiczną K-i. —W K-i rozróżniamy istotę zbitą {substantia compacta), leżącą na powierzchni, i gąbczastą (subst. sponyiosa), dziurkowatą, wewnętrzną; różnią się obie histologicznie w niektórych szczegółach. Wogole istota zasadnicza K-i zbudowaną jest z włókien, złączonych w wiązki; te znowu spojone są za pomocą osobnej istoty międzywiązkowej. Wiązki ułożone są warstwami, w których włókna biegną naprzemian w kierunku to poprzecz nym, to w podłużnym. Wśród tej istoty za-

§S

igSIlSilSl

/t

iii

i*

WËÊMÆm

■MA

1^'

BBKrKTJ

■'

vT:

t\i

•tf-V-Aä

gmm

n

, rMm

Ti / X* jJA jTX l I ■ '

J i

w®

"v-

ÊêÉÊÊmm

j|ggp

WjÊË

lUl

.••C

um

§s*

T.

• .v.

-vv.

V-

,__... s, ...

V •• .

Fig. 88. Janiki kostne ze skrawka kości ciemiennej widziane z góry (podług A. Koellikera— powiększenie 450 razy). Kropki w jamkach samycn oznaczają uścia, obok nich zaś przekroje poprzeczne przewodzików ich ta a.a.—gromadki przewodników takich-należących do jednej jamki ;—b przewodziki pozosta, łe po jamce zniszczonej podczas gładzenia skrawTka;— c- jamka kostna.— rf—połączenie przewodzików należących do jamek sąsiadujących z sobą.

sadniczej K-i w jamkach K-nych (lacunae ! ossium) leżą jednojądrowe komórki czyli ciałka K-ne (corpuscula ossea); jamki łączą się między sobą za pomocą wypustek w kształcie cienkich cewek—przewodzików K-nych (canaliculi ossium). W istocie K-nej zbitej prócz tego znajdujemy przewody grubsze (ca-nali Hav er siani ), które biegną wzdłuż K-i i tworzą cały układ w kształcie sieci, zawierając naczynia krwionośne. Na skrawkach cienkich, poprzecznych przez trzon K-i wokoło takiego przewodu widzimy współśrodkowo ułożone t. zw. blaszki Haversa {lamellae Ha-versii), które są niczem innem, jak warstwami włókien biegnących w jednym kierunku, o-raz wyżej wspomniane jamki K-ne z ciałkami K-mi. — K. gąbczasta nie posiada przewodów Haversa (tymże odpowiada budowa i-stoty gąbczastej). Drobne jamki istoty gąbczastej oraz jamy obszerne w trzonach {diaphy-ses) K-i długich wypełnione są szpikiem K-nym {medulla ossium), szczególnego rodzaju tkanką, obfitującą w liczne komórki o własnościach krwinek białych, czyli leukocytów; szpik kostny przecięty jest przez układ naczyń

mffléÉÈ

'.‘Î \tJl<‘y> hfi,\

>*Ą li: Aj!: <

mmsmß

JUS»

■immÊÊÈÊfiÊÈ®

MS'tpgp^y

Fig. 9<\ Skrawek podłużny z kości uda ludzkiego (podług A. K o el li k e r a-powiększenie stokrotne).— a przewody naczynne (Haversa). — b. jamki kostne, u-łożone spółśrodkowo w blaszkach kostnych, okalających przewody — widziane z boku. — c. takież jamki widziane z góry.

krwionośnych, idących od tętnic i żył, które przechodzą z zewnątrz przez otwór odżywczy w K-i (foramen nutritium). Rozróżniamy trzy odmiany szpiku: czerwony, żółty i galaretowaty. Szpik czerwony, znajdujący się w jamkach istoty gębczastej, jest formą pierwotną, najmłodszą; odgrywa, podług badań najnowszych, rolę poważną w wytwarzaniu białych ciałek krwi. Z chwilą przewagi komórek tłuszczowych i stopniowego zaniku naczyń krwionośnych, szpik nabiera koloru żółtego. Szpik taki spotykamy w jamach K-nych obszernych. W razie spraw rozpadowych szpik żółty traci swoje własności tłuszczowe i staje się galaretowatym, nawpół przezroczystym. Powłokę zewnętrzną K-i tworzy t. zw. okostna (periosteum), błona mocna, biaława, błyszcząca, składająca się z wiązek tkanki łącznej. Okostna odgrywa w życiu K-i rolę''podwójną: jej warstwa wewnętrzna, obfitująca w naczynia krwionośne i nerwy, służy za łącznik K-i z ustrojem pozostałym, kosztem którego K. się odżywia; odarta z okostnej martwieje [necrosis). Warstwa wewnętrzna okostnej zawiera w sobie t. zw. osteoblasty, to jest komórki, wytwarzające tkankę Kostną; nawet oddzielona od ciała macierzyńskiego i przesadzona na ustrój inny okostna zdolna jest wytwarzać tę tkankę. Pod względem podłoża, z którego przy pomocy osteoblastów powstają K-i, rozróżniamy K-i z tkanki łącznej (do nich należą K-i sklepienia i części bocznych czaszki, szczęka dolna i obojczyk, czyli t. zw. K-i pokrywające) i K-i, powstające z chrząstki. Kości rodzaju pierwszego powstają na powierzchni tkanki chrzęstnej z błony chrzęstnej, albo zupełnie niezależnie od chrząstki, w tych miejscach czaszki, gdzie istnieje zaczątek skórny (z tkanki łącznej w znaczeniu ścisłem tego słowa). K-i takie są przejściem od skieletu skórnego do wewnętrznego i filogenetycznie zbliżają się do typu tworów zębowych (zębów skórnych spodoustych, u ko-stołuskich, u sumów, pancerzy u pancerzosu-mów i zrosłoskrzelnych). Ontogenesis (rozwój osobnika) idzie w tym samym porządku: z początku kostnieje ochrząstna, później dopiero oddzielne części skieletu chrząstnego. Kostnienie chrząstki zaczyna się z oddzielnych punktów środkowych (punctum ossificationis) i postępuje odśrodkowo w ten sposób, że tkanka chrzęstna albo bezpośrednio przemienia się w K-ną, albo rozpada się i zostaje zastąpiona przez nią. Bywają też wypadki, że chrząstka nie zamienia s ię w K. właściwą, lecz tylko oskorupia się sodami wapiennemi (t. z w. chrząstka wapienna). Wzrost K-i odbywa się 1) w częściach jeszcze nieskostniałycli, naprzykład w K-ch długich między trzonem a końcami K-i; 2) przez wzrost wnętrzny (intussusceptió) w ten sposób, że nowe cząstki tkanki tworzą się między już istniejącemi, 3) przez przywar-

stwianie (appositio)—tj. przez osiadanie tkanki nowej na warstwach starszej, wskutek działalności osteoblastów okostnej, wyżej już wymienionych, przyczem część tkanki starszej podlega rozkładowi i wessaniu. Rozkład K-i zależy ód działalności t. zw. osteoklastów, tj. komórek, burzących tkankę K-ną (por. Kościo-gubne komórki i Kościorództwo). Podług kształtu rozróżniamy czworakiego rodzaju K-i: 1 ) długie, 2) szerokie czyli płaskie, 3) krótkie i 4) o postaci mieszanej.—-K-i długie

,1

;v

>■

[i

Fig. 91. Kość długa z uda mężczyzny dorosłego, widziana z przodu (■ ₆ wielkości właściwej).

■ "m

"t,

er «

■ 'V,

"’ii

-I

‘i

Fig. 92. Kość płaska. Łopatka mężczyzny dorosłego; widok z przodu (l ₃ wielkości właściwej).

ossa fistulosa), tj. takie, w których, długość    wów; otwory służą do komunikowania się jam

ft

\ .'u.

lif

1- p

' U (1>

Fig. 93. a Kość krótka albo gruba. Kość główkowata nadgarstka widziana od strony dłoni (³,3 wielkości właściwej), — b. Postać pośrednia między kością długą a płaską. Żebro pierwsze prawe, widziane z góry (’/» wielb, właśc.). Kość o p'o-staei mieszanej. Krąg lędźwny trzeci człowieka dorosłego, widziany z boku 0/₃ wielk. właśc.j.

przeważa nad wymiarami pozostałemi, po- wewnętrznych zresztą ustroju. — Połączenia K - i, między sobą bywają nieruchome (synarthrosis) lub ruchome (diarthrosis). W razie nieruchomego połączenia powierzchnie K-i całkowicie się z sobą stykają. Do tego rodzaju połączeń należą: 1) wklinowanie (gomphosis), gdy jedna K. jakb,y klinem wbita jest w drugą; 'jako przykład służyć może połączenie zębów ze szczękami); 2) szew (sutura) spotyka y tylko między K-mi czaszki; K. wtedy ściśle przylega do K-i prawie bez istoty łącznej (por. Szew kostny); 3) Spojenie (symphysis), połączenie K-i za pomocą warstwy chrząstki (synchondrosis—w miednicy) lub więzów (syndesmosis) (por. Spojenie K-i). Wogóle połączenie nieruchome znajdują się tam, gdzie K-i odgrywają rolę zasłony narządów wewnętrznych. Tam, gdzie K-i służą jako dźwignie, wykonywające pracę mechaniczną, czynność ta wymaga połączenia ruchomego, dozwalającego ruchu, jakby na zawiasach. Połączenia takie nazywamy stawami (ob.).

siadają część środkową, wałkowatą lub trójścienną, t. zw. trzon (corpus ossis s. diaphy-sis) i 2 końce (extremitates s. epiphyses), pokryte warstwą chrząstki i służące za płaszczyzny zetknięcia w stawach. Trzon składa się z istoty zbitej, mającej wewnątrz jamę podłużną, wypełnioną szpikiem K-nym i zawierającą ilość niewielką istoty gąbczastej; końce natomiast składają się prawie zupełnie z istoty gąbczastej, pokrytej jedynie warstwą cienką istoty zbitej. K-i długie spotykamy przeważnie w kończynach (kość ramienna, udowa, piszczel itp.).—K-i szerokie, czyli płaskie (ossa piana), w których dwa wymiary przeważają nad trzecim, służą głównie do tworzenia jam ciała (jak np. miednicy, czaszki itp.) i składają się z dwu blaszek istoty zbitej, pomiędzy któ-remi leży warstwa stosunkowo cienka istoty gąbczastej (stąd ich nazwa łac.-gr. Diploe). K-i krótkie, czyli grube (ossa brévia), bez określonego kształtu, o 3 prawie jednakowych wymiarach, składają się z istoty gąbczastej, powleczonej warstwą cienką istoty zbitej. Za przykład tego rodzaju K-i służyć mogą K-i napięstka i stępu, do K-i o postaci mieszanej (ossa mixta) należą wszystkie inne, nie-dające się pomieścić w trzech działach poprzedzających, składają się również z istoty gąbczastej, powleczonej warstwą zbitą i twardą, wyrostki ich składają się przeważnie z samej istoty zbitej. — Kości posiadają na swej powierzchni liczne wyniosłości (t. z w. kłykcie, guzy, grzebienie, wyrostki itd.), zagłębienia (panewki, zatoki, brózdy itd.) i otwory (cewki, przewody, przepusty itd.). Wyniosłości są to miejsca przyczepu mięśni lub płaszczyzny zetknięcia w stawach; zagłębienia są to zwykle ślady przejścia naczyń i ner-

Choroby kości. K-i podlegają chorobom rozmaitym, które polegają albo na przerwaniu urazo-wem połączenia ich lub ciągłości, albo też na zmianach w tkance K-nej.—W wieku dziecięcym, gdy K-i są jeszcze miększe, bardziej soczyste i bogatsze w krew, spotykamy najwięcej chorób ich—na gruncie zołzowym (scrofulosis),. gruźliczym (tuberculosis), krzywiczym (rachitis)-. w wieku późniejszym prócz gruźlicy, przyczynia się do tego rodzaju zmian patologicznych najbardziej przymiot (syphilis), pozatem wszelkie sprawy ropne, przeniesione do szpiku K-nego drogą przerzutu (metastasis) — (ob. Przerzut). — Szczególnie niebezpieczne są te cierpienia wtedy, kiedy pojawiają się w okolicy stawów, gdyż te właśnie często ulegają czynnikom chorobotwórczym. Do najpospolitszych chorób K-i należą wszelkiego rodzaju zapalenia (stawów, okostnej, szpiku), martwica (ob.), różnego rodzaju zwyrodnienia, krzywica (ob.) czyli angielska choroba, wrzody (ob,), ropnie (ob.) itp. Ważnym środkiem leczniczym są w wielu cierpieniach tego rodzaju zabiegi chirurgiczne rozmaite. Odradzanie się K-i odbywa się przy pomocy okostnej i wytwarzanych przez nią osteoblastów.—Por. K-i odradzanie się i Kostnina.

K-i w technice i przemyśle znalazły zastosowanie ogromne. W Królestwie istnieje 6 fabryk (podług „Enc. Roln.“), przerabiających rocznie około Va miliona pudów K-i (najstarsza i najznaczniejsza fabryka S p i e s s a w Tar-chominie, dawniej w Żyrardowie). Dwie z nich wyrabiają łój, klej, nawozy i węgiel K-ny, dwie łój, klej i nawozy, dwie — sam węgiel. Obie więc grupy związków chemicznych — organiczne i mineralne znajdują zastosowanie w przemyśle. Z ciał organicznych główną rolę odgrywają tłuszcz i ciała azotne klejowate

wołowych, prócz tego jelenich (na pokrycie klawiszy fortepianowych). Na wyroby K-ne idą przeważnie K-i kończyn. Odpitowują z nich końce stawowe, pozostałe zaś trzony oczyszczają, przegotowując je z alkaliami, nakoniec suszą. Ciemne K-i bieli się chlorem; od niedawna otrzymuje się wyniki świetne, trzymając K-i w terpentynie na słońcu. Bieli się też za pomocą mleka wapiennego, działając przedtem na K. kwasem fosforowym, albo moczy się K. na zimno w alkaliach. Barwienie K-i odbywa się rozczynami spirytusowemi różnych barwników anilinowych. Naśladowanie K-i słoniowej wyrabia się w ten sposób, że K-i jeleniej nadaje się kolor żółtawy, właściwy kłom słonia.

(osseina, elastyna itd.). Tłuszcz K-ny używa-ny jest w przemyśle stearynowym i mydlarskim. Ciała klejowate dają nam klej stolarski i żelatynę. Kość surową przechowują w szopach. Ponieważ długie leżenie, sprowadzające gnicie części miękkich, jest ogromnie szkodliwe pod względem zdrowia, należy więc zaopatrywać się w małe tylko zapasy materyału surowego. Pierwszą czynnością, której podlega K., jest łamanie jej w młynkach umyślnych: Kawałki wielkości orzecha włoskiego podlegają następnie drugiej czynności, tj. odtłuszczaniu. Odtłuszczanie dawniej odbywało się za pomocą wygotowywania K-i; później wprowadzono sposób zimny przez działanie benzyny (tłuszcz rozpuszcza się w benzynie); od niedawna wprowa-, dzono do techniki parę benzynową przegrzaną, która ma tę przewagę nad benzyną, że doprowadza sprawę odtłuszczenia do końca. K. odtłuszczona obracana, bywa na wyroby K-ne, mineralne i klej, powodując się przytem budową i gatunkiem K-i. K. najtwardszą przeznacza się na węgiel K-ny; miękką, dziurkowatą, zawierającą najwięcej azotu, miele się nawóz. Średnią, najbardziej świeżą używa się głównie do wyrobu kleju stolarskiego. Po wygotowaniu K-i obraca się na osobny rodzaj nawozów (na węgiel się nie nadają wtedy). — Węgiel K-ny jest wynikiem destylacyi suchej K-i (przepalania bez dostępu powietrza). Wydzielają się przytem gazy i płyny w stanie pary. Gazowe dają gaz świetlny. Płyny skroplone dają dwie warstwy cieczy: jedna z nich, wodnista, zawiera do 30$ soli amoniakalnych; druga, gęsta, o spójności oleju, koloru burego, zapachu nieprzyjemnego, jest tak zwanym olejem K - n y m (oleum animale), używany w technice chemicznej i farmaceutycznej. Pozostałość twarda — węgiel K-ny, jest nieoceniony w cukrownictwie, jako niezbędna część filtrów dla odbarwiania cukru. Zanieczyszczony węgiel daje się odświeżyć (ożywić) działaniem kwasu solnego i zastosowaniem

Ą E.

K.0ŚĆ czołowa (właściwie czelna) ob. Czołowa kość.

na

Kość słoniowa (łac. ebur). 1) Towar zwierzęcy, substancya zębów kłowych słonia (ob. słoń). W kłach tych rozróżnić można tylko kość zębową i cement, emalii zaś niema w nich wcale. Podobnie jak zęby innych zwierząt, służące do obrony, a nie do rozmiaż-dżania pożywienia, są one stosunkowo ubogie w substancyę mineralną, zawierają jej bowiem 56 — 59$; znajdują się tam głównie fosforan wapna z bardzo małą ilością węglanu wapna, ściśle połączony z kleistą substancyą. K. s. jest bardzo ważnym artykułem handlowym. Wyróżniają kilka jej gatunków: miękka (martwa kość sł., kość mleczna), twarda (kość sł. żywa, przeświecająca, kość szklana) i pół miękka. Zęby zupełnie młode (escri-veile) są małej wartości. K. s. pochodzi przeważnie z Afryki, a najważniejszym punktem handlowym jest Zanzibar, dostarczający kości miękkiej mało twardej, a następnie Mozambik i Kilimane, Port Natal i Capetown, które to porty dostarczają tylko kości miękkiej. Wybrzeże zachodnie wysyła przeważnie K. sł. twardą (Benguela, San Paolo, Loanda, Ambriz spo- od uścia Kongo, Gabun, Kamerun, uścia Nigru, sobów gnilnych i fermentacyjnych. Prócz tego Lagos, Akra, uście Senegalu). Prócz tego wy-węgiel K-ny (,spodium) używany jest jako barw- wożą K. s-ą: Mogador, Tripolis, Aleksandrya i nik czarny do wyrobu błyszczu na obuwie.    Massaua (przeważnie kość sł. miękka). W Azyi

Mąkę K-ną otrzymuje się przez mielenie i handel spoczywa głównie w rękach Anglików, K-i odtłuszczonej. K-i, nie pozbawione kleju, Portugalczyków i Holendrów, najważniejszemi dają wyrób o zawartości 4% % azotu i około miejscami wywozu są: Ceylon, Sumatra i Ma-20$ kwasu fosforowego. Gorszą mąkę dają lakka. Najlepszą, ale bardzo rzadką, jest K. s. K-i, pozbawione kleju, zawierają bowiem l'/₄$ z Syamu, jest ona ciężka, o delikatnych czer-azotu, zato do 30$ kwasu fosforowego. Do wonawych ziarnkach. W handlu europejskim celów rolniczych mieszają oba gatunki mąki istnieje po większej części tylko K. sł. afrykań-w takim stosunku, aby otrzymać 2%$ azotu ska (przeważnie przez Bombay); obecnie do-i 26% kwasu fosforowego. Prócz tego z K-i starczają jej rokrocznie do Europy okrętami dobywa się fosfor, kwas fosforowy, fosforany, z wybrzeża wschodniego 564 000 kilogr., a z wy-superfosforany itp. wytwory chemiczne. - K. brzeża zachodniego 284 000 kgr.;—razem 848 000 w całości używana bywa do wyrobów tokarskich o wartości 8 do 24 milionów tr., na co po-i galanteryjnych (guziki, grzebienie, domino, trzeba 6 500 słoni ubitych. Znaczna część K-i kostki do gry, szachy itd.). W różnych kra- s-ej, znajdującej się w handlu pochodzi z majach używają w tym celu K-i różnych zwierząt: > mutów; kopie się ją w Syberyi szczególnie we Francy i końskich, w Niemczech i u nas ' w północnej stronie, na czwartej wyspie Nie-

dźwiedziej i na pierwszej wyspie Ljachowskiej,

1    przy uściu Leny; jest to tak zwana K. sł. kopalna, niebieskawa. Podług obliczenia Middendorfa' północna Syberya dostarcza rocznie przeszło 20 000 kgr. K-i sł. kopalnianej. Handel tą kością jest już dość dawny a mianowicie wywożono ją do Chin; jest ona bardzo twarda, ale o brzydkiem zabarwieniu. Obok prawdziwej K. sł. znajdują się także w handlu zęby szczękowe słoni. Lepsze jednak są zęby konia nilowego dostarczane z zachodniego wybrzeża afrykańskiego, z Abisynii i Egiptu, 30— 35 centimtr. długie, wagi 1—2 kilgr.; tworzą one doskonałą K. sł-ą, która nigdy nie żółknie. Ponieważ jednak zęby te są dosyć głęboko wydrążone, nadają się więc tylko do wyrobu drobnych przedmiotów (przerabiają je prawie wyłącznie na zęby sztuczne). Do Anglii dostarczają ich rocznie około 10 ton. Podobnież cenione są jako K. sł. zęby narożne ze szczęki dolnej konia morskiego (przeważnie na rękojeści do lasek), 60 — 80 centm. długie, wagi 3—4 kilogr., ciężkie, zbite, twarde i błyszcząco białe, również kły narwala; bywają one

2    — 3 mtr. długie z bruzdami śrubowatemi, są twardsze niż właściwa K. sł. i lepiej przyjmują politurę. Prawdziwą K. s-ą stanowią po większej części zęby 1 — 1.25 mtr. długie, grubości ręki, wagi 35 — 40, a niekiedy i 80 kgr., zęby zaś na 2y₂ mtr. długie należą do rzadkości. K. sł. miękka jest mleczno-biała nie przeświecająca i mniej krucha, twarda zaś jest słabo przeświecająca, przy bardzo lekkiem połysku przechodzi w barwę żółtawo-czerwona-wą albo zielonawą, a gatunkowo jest cięższa niż poprzednia. Na cienkich płytkach z K-i sł-ej w kierunku długości widać słoje podobne jak w drzewie, w kierunku skośnym zaś idą oczka podłużne, tworzące delikatny rysunek siatkowaty. K. s. jest tein lepsza, o ile równomierniej jest zabarwiona, im drobniejszy występuje rysunek siatkowaty i im mniej jest wyrazisty. K. s. na powietrzu staje się żółtą, a nawet po wybieleniu nie traci s*kłonności do powtórnego przyciemnienia. Ciężar właściwy

1.75 —1.9. K. daje się bardzo dobrze obrabiać, używana bywa do najdelikatniejszych robót snycerskich, przyczem można jej nadać piękną politurę. Z powodu swej twardości i elastyczności stanowi najwłaściwszy materyał na kule bilardowe dalej używają jej na trzonki do noży, na grzebienie itp. Wielką ilość K-i sł. przerabiają Indyanie na naszyjniki. Tabliczki wyrabiane z K-i sł-ej używane bywają do malowideł w miniaturze, a także do fotografii. Płyty do fornierowania otrzymuje się, przecinając ząb w kierunku podłużnym, poczem rozdziela się je piłami okrągłemi. Do szlifowania używa się skrzyp u (ob.) i in. roślin, pławionego pomeksu, a do polerowania pławionej trypli (ob.) i mydła, lub kredy pławionej, albo też wapna wiedeńskiego. Do biełe-

Wielka Encykl. Powtz. Ilnstr. Zesz. 310*. Tom XXXIX

nia służy roztwór chlorku wapnia, albo mieszanina jednej części oleju terpentynowego z trzema częściami alkoholu, która wystawioną bywa czas jakiś na działanie słońca. K. sł. daje się rozmaicie zabarwiać za pomocą gotowania jej w roztworach farb. Ogrzana bez przystępu daje masę czarną (ob. kość słoniowa palona), której już Apelles używał jako farby czarnej; obecnie zastępuje się ją kostnym węglem (ob.). Por. Andes „Verarbeitung des Hornes, Elfenbeines etc.“ (Wiedeń 1885).

2)Surrogatukości sł. obok celuloidu (ob.) dostarczają tak zwane orzechy K-i sł. (orzechy kamienne, orzechy Cerossos Conuses, kość słoniowa roślinna) z południowo-amerykańskiej palmy Phytelephas macrocarpa i innych rodzajów Phytelephas. Palmy te są niskie, krzaczaste z regularnie opierzonemi liśćmi, nasiona ich z początku zawierają płyn używany do picia, po dojrzewaniu stają się twarde jak kość, a od r. 1816 znajdują się handlu jako orzechy kościo-słoniowate. Nasiona te mają wielkość jaj kurzych albo gołębich, są okrą-gławe i pod łupiną milimetrową, twardą i kruchą, zawierają masę twardą, równomiernie białą, trochę przeświecającą i dającą się dosyć dobrze obrabiać. Stosownie do pochodzenia rozróżniają w handlu kilka gatunków, z których 8a wanilia i Tumaco są delikatniejsze niż np. orzechy Colon i Guayaquil. Używane bywają tylko do wyrobu przedmiotów mniejszych, szczególniej guzików, dają się bardzo trwale farbować, ale należy je przedtem poddać na krótko działaniu kwasu siarkowego skoncentrowanego, wskutek czego zamienia się je na masę podobną nieco do papieru pergaminowego. Odpadki służą do fałszowania kawy i surogatu kawy, a także jako pasza dla bydła. W r. 1891 dowieziono orzechów tych do Hamburga 17 000 cetnarów. Jako Surrogat K-i sł. wprowadzają w nowszych czasach owoce palmy brazylijskiej Manicaria succifera, a szczególniej owoce niektórych palm sagowych z wysp Przyjacielskich, Towarzyskich, Fidżi i Karolińskich, ISayus amicorwm, wielkości jabłka; są one żółtawe i nieco większe niż orzech kamienny. Probowano także utworzyć masę K-i sł. z gipsu i innych sub-stancyj mineralnych, połączouych z rozmaitemi środkami wiążącemi. —Odlewy gipsowe z czystego palonego szkła kamiennego moczy się w słabo zafarbowanej stearynie albo parafinie, wskutek czego otrzymują wygląd podobny do Kości sł.—3) Papier kości o-słoniowy u-żywany do malowania miniatur, wyrabia się przez złożenie jeden na drugim arkuszu dobrego papieru rysunkowego i sklejenie ich razem — poczem karton taki szlifują się papierem szmerglowym, następnie powłóczy się mieszaniną bardzo delikatnego gipsu i wody klejowej, po wysuszeniu jeszcze raz szlifuje się do gładkości, a w końcu zanurza trzy razy w słabej

wodzie klejowej.—1) Porcelana kościo-s łon i owa (Parianmasse) jest to porcelana nieglazurowaua, podobna z połyskuj i barwy do starej porcelany. —5) Wyroby z kości słoniowej. Sztuka wyrabiania z kości słoniowej figur i ozdób sięga bardzo odległych czasów. Z epoki kamiennej istnieją igły i rysunki reniferów, wycinane na zębach mamuta, które znaleziono w niektórych jaskiniach we Prancyi, również i z epoki budowli na palach dochowały się rozmaite rzeźby z kości słoniowej. Z czasów starożytnego Egiptu pozostało wiele wyrobów z Kości słoniowej jak oto: różne sprzęty, rękojeści, małe pudełka, igły, przedmioty toaletowe, płyty ozdobione płaskorzeźbą do układania przedmiotów, także małe posążki i inne. Również u Asyryjczyków były wyroby z K-i s-wej. W Starym Testamencie często wspominają o używaniu K-i s-wej. Najsławniejszem dziełem z owych czasów był tron Salomona rzeźbiony z tego ma-tęryału. Grecy znali K. s-wą wcześniej niż poznali słonia; Homer często wspomina o za-stosowauiu jej do ozdabiania różnych przedmiotów. Nader szerokie zastosowanie znalazła K. s-a w tak zwanej technice chryzelefantyjskiej do wyrobu figur bożków, które wykonywane były w ten sposób, że nagie części ciała sporządzano z K-i s-wej, a draperye ze złota, a wszystko przymocowane było na drewnianem jądrze. U Rzymian krzesło kurulskie było z K-i s-wej, również berło królewskie i inne przedmioty. Zastosowanie K-i s-wej znacznie zwiększyło się wskutek rozszerzenia się Państwa Rzymskiego, a stąd i obfitości dowozu jej (chociaż znano już i kopalną). Instrumenty muzyczne, jak: flety, liry z K-i s-wej były rzeczą zwyczajną, a często także ozdabiane dro-giemi kamieniami. Fornierowauie mebli K-ą s-wą było ogólne. Nogi stołów wyrabiano z materyału pełnego'i ozdabiano rzeźbą, także i łóżka. Obok figur bożków w płaskorzeźbie wykonywano wizerunki wodzów i cesarzy rzymskich. W czasie cesarstwa znajduje K. s-wa zastosowanie do ozdoby Dyptychów (ob.). Są to tablice do pisania,, które konsulowie rozdawali przyjaciołom przy wstępowaniu na urząd. Składały się one z dwóch płyt połączonych szarnierem i po zewnętrznej stronie ozdobione zwykle portretem konsula, przedstawiając go w jakiejś urzędowej czynności. Sztuka z czasów pierwszego chrześciaństwa uprawiała dalej wyroby z K-i s-wej, gdyż pracowano w tradycyach sztuki staroklasycznej. Ozdabiano K-ą s-wą święte sprzęty jak: puszki do hostyi, małe ołtarzyki składane, oprawy Pisma świętego itp. W środowisku sztuki bizantyjskiej w Rawennie K. s-wa była wysoko cenioną, dowodem czego jest tron biskupa Ma-ksiminius’a (546 — 552) ustawiony tamże w katedrze, który uchodzi za arcydzieło techniki.— Przy przeciskaniu się kultury chrześciańskiej poza Alpy przeszła również K. s-wa ze swoim stylem i duchem sztuki klasycznej. Rzeźbienie w K-i s-ej kwitło na dworze Karola W. W wiekach XI i XII rzeźby z K-i s-ej były o-gólnie rozpowszechnione. Pozostały dotąd z o-nych czasów krzyże, ołtarzyki domowe i podróżne, posągi, pastorały biskupie, pierścienie, siodła ozdobne, pudełeczka, przedmioty toaletowe. Szczególniej zaś okładki książek oprawnych ozdabiano rzeźbioną płytką z K-i s-ej. Całe zęby słoniowe pokrywano ze wszystkich stron rzeźbami, wydrążano je i używano ich jako kubków do picia, lub rogów myśliwskich. W czasie Wojen Krzyżowych rzeźby z K-i s-ej przeszły ze Wschodu do krajów północnych i jako rzadkość używane były do przechowywania relikwij. Wyroby te pochodziły przeważnie z Państwa Nowoperskiego. W XIV i XV w. rzeźby z K-i s-ej zaczęły się znacznie rozpowszechniać; są już całe ołtarze wielkie wyrobione z K-i s-ej i rozmaite przedmioty do użytku zwyczajnego, jak np. pudełka ozdobne dla dam,, na których znajdowały się rzeźbione sceny miłosne, rozmaite allegorye itp. W Wiekach Średnich szczególniej Erancya górowała powabnemi wyrobami małych ołtarzyków. Zwłaszcza kształt , zęba był tu miarodajnym do u-kształtowania przedmiotów z niego wyciętych, gdyż liczono się z tern, aby jkk najmniej tracić [rzez odkrajanie kosztownego materyału. Przy końcu XV w. słynie Wenecya swemi wyrobami kasetek drewnianych w połączeniu z mozaiką z K-i s-ej; także siodła i uprząż nakładane były tym materyałem. Z odkryciem drogi morskiej do Indyj, a wskutek tego powiększenia się dowozu K-i s-ej, rozpoczyna się nowa epoka w liistoryi rzeźbienia w K-i s-ej. Wyroby sprzętów kościelnych ustąpiły przed robotami do zwykłego użytku. W XVI

w. rzeźby z K-i s-ej spotyka się wprawdzie rzadko, ale za to nader subtelnie wykonane, np. figury do szachów i wszelkiego rodzaju płaskorzeźby. Na w. XVII przypada szczególniejszy rozkwit tego rzeźbiarstwa, które stało się rzeczą mody. Sami książęta występują jako artyści wykonawcy, albo też sprowadzają na swój dwór zręcznych artystów. Z tej epoki pochodzą liczne zbiory wyrobów z K-i s., które się znajdują wLondynie, Paryżu, Wiedniu, Dreźnie, Szwerynie, Monachium i innych miastach. Wyroby z owego czasu są wogóle różnorodne i tak: wielkie wspaniałe naczynia wszelkiego rodzaju, modele okrętów, figury, płaskorzeźby itd. Ulu-bionemi były puchary wyrobione podług kształtu zęba, figury ludzkie przedstawione na całej wysokości naczynia, bitwy bohaterów, muzy, sceny bachiczne, kształty nagich kobiet i dzieci, Sprzęty ozdobne były bogato oprawne w srebro i pozłacane. W Monachium znajduje się nader artystycznie wykonana szafka na pieniądze księżniczki Elżbiety bawarskiej z r. 1624. Wiek XVIII powraca znowu do wyrobu

M. H.

Cz. St.

sprzętów użytkowych, wyrabia: rękojeści doi a-sek, tabakierki, pudełka, oprawy noży i wi-delcy, zabawki rozmaite itp. wyrabiane na tokarni. Głownem ogniskiem naówczas wyrobów tokarskich była Norymberga, gdzie rodzina Zicków zyskała sobie wielką sławę swojemi robotami. Członkowie tej rodziny przebywali na dworach w Pradze, Weimarze, Halli w Wiedniu i tym sposobem sztukę tę rozpowszechniali. Gdy nastąpiło panowanie stylu roccoco, sztuka rzeźbiarska w K-i s-ej upadła, a przy-npjmniej mniej się nią interesowano, ograniczano się do kopij znakomitych rzeźb, a główny nacisk kładziono na techniczne wykończenie. Wyroby z K-i s-ej na Wschodzie pozostałe po Wiekach Średnich zdarzają się dosyć rzadko. Ozdabianie broni rzeźbami z tego materyału było zawsze ulubione na Wschodzie, również i wachlarzy. W" dzisiejszych czasach znane są pod tym względem Indye, gdzie z K-i s-ej wyrabiają mieszkańcy tamtejsi najrozmaitsze przedmioty, jak: meble, przyrządy toaletowe, wszelkie zwierzęta, małe czółenka, krzesełka, owoce i kwidty, które są po części farbowane. W Azyi wschodniej Japonia słynie nie tyle swemi wyrobami z K-i s-ej ile raczej robotami, do których tego materyału używa za podkład. Przeciwnie, Chiny dostarczają od najdawniejszych czasów wysoko cenionych wyrobów z K-i s-ej. Powszechnie znane są kulki przerywane, jedne w drugich się mieszczące, których liczba wynosi 12—30. Koszyczki, pudełka nader sztucznie wyrobione stanowią dzieła godne podziwu. Chińczycy sporządzali także roboty plecione z delikatnie połu-panych wiórów z K-i s-ej i używali jej jako podkładki do wachlarzy.—Por. Wyatt „Notices of sculpture in ivory" (Londyn 1856); Makel „Ivories ancient and mediaeval“ (Londyn 1875); Westwood „Descriptive Catalogue of fictil ivories in the South Kensington Museum" (Londyn 1876). —6) K. s-wa palona, odpadki K-i s-ej zwęglone, odznaczają się czystą barwą czarną, a sproszkowane, przemyte wodą i rozpuszczone dają farbę olejną dobrze przylegającą; jako farby wodnej nie u-żywa się ich. W handlu jednak zamiast K-i s-ej sprzedają zwykle węgiel kostny (ob. Kostna czerń).

Koślawiec ( Valgus)—rodzaj chrząszczy (Co-leoptera), z rodź. blaszkorożnych (Lamellicor-nia), podrodziny złotawców (Cetoniidae). Piszczele przednich kończyn na zewnętrznym brzegu z 5 ząbkami; pokrywy skrzydłowe krót kie, dwa ostatnie pierścienie odwłoka wolne; u samic odwłok przekształcony w długie pokła-dełko; ciało pokryte łuskami. W Europie spotyka się jeden tylko gatunek, Valgus hemipte-rus, koloru czarnego z białemi i żółto-brunatno-mi łuskami; ostatni pierścień odwłoka za wyjątkiem dwu czarnych plam pokryty białemi łuskami; długość ciała 7—8 mm. Przebywa zazwyczaj na kwiatach, na starych wierzbach, olszynach, na drzewach owocowych i innych liściastych.

Koślawość, będąca przeciwieństwem szpotawości (ob.), jest zboczeniem na zewnątrz stopy, albo też goleni w kolanie, a może być wrodzona lub nabyta. — 1) Stopa koślawa (pes valgus) powstaje wtedy, jeżeli brzeg jej wewnętrzny jest obniżony, zewuętrzny zaś zwrócony ku górze. Zboczenie to wrodzone do częstych nie należy, w każdym razie jest daleko rzadsze od zboczenia przeciwnego, czyli stopy szpotawej (pes varus), która bywa blisko 30 razy częstsza. —Rozróżniamy dwa rodzaje K-i stopy wrodzonej, tj. samoistny i następczy (pes valgus idiopathicus et con-secutims). Pierwszy z nich jest wynikiem rozwoju nieprawidłowego zarodka płodu i kojarzy się nieomal zawsze z innemi wadami rozwoju, jak np. z brakiem strzałki (fibula), lub ze zrostami pomiędzy kośćmi stopy, które prawidłowo łączą stawy. Do rodzaju drugiego należy K. stopy, będące następstwem zmian zaszłych w ośrodkach nerwowych, a częściej jeszcze powstałe wskutek ucisku śródmacicz-nego na płód. »-Zmiany wybitne, spostrzegane na stopie koślawej, są następujące: podeszwa jest płaska, nawet nieraz nieco wypukła ku dołowi, wskutek czego stopa taka staje się dłuższą niż być powinna (różnica ta jest bardzo widoczna, gdy K. istnieje tylko’na jednej stopie); grzbiet stopy, zamiast być wypukłym, staje się wklęsłym, pokrywająca go skóra układa się w marszczki poprzeczne; na części dolnej goleni napotykamy wtedy w częściach jej miękkich zagłębienie, w które stopa daje się wcisnąć; ta część goleni bywa też nieomal zawsze cieńsza niż prawidłowo być powinna. Zagłębienie drobne, częste pod kostką zewnętrzną nóg noworodków prawidłowo rozwiniętych, gdy K. istnieje, bywa znacznie głębsze i wyraźniejsze (ob. fig. 94). Niemowlę, leżąc swobodnie, trzyma stopę koślawą silnie ku grzbietowi zgiętą, do tego nieraz stopnia, że nią blisko dotyka goleni; brzeg stopy zewnętrzny stoi wyżej od wewnętrznego.—W razach niektórych zgięcie stopy ku górze nie bywa tak znaczne; stopa tworzy wtedy z golenią kąt prosty, ale wtedy jest też widocznie odwiedziona na zewnątrz (ob. fig. 94B). Zwykle przytem istnieją zmiany pewne w mięśniach, ścięguach i kościach, ale ich tu opisywać nie możemy. — Rokowanie w razach K-i stopy wrodzonej, jeżeli dziecko po za tern jest zdrowe i rozwinięte prawidłowo, może być pomyślne, ponieważ zboczenie to usunąć się daje prawie zawsze, byleby leczenie rozpocząć o ile tylko można wcześnie. Wyprostowanie (redressement) stopy zwykle nie sprawia trudności żadnych i bardzo wyjątkowo tylko wymaga przecięcia podskórnego ścięgna mięśnia przedniego piszczelowego (musculus tibialis anticus). Utrzymać trzeba stopę wyprostowaną

w położeniu właściwem za pomocą opatrun- sza się przynajmniej. Pomocniczo, obok lecze-ków i przyrządów ortopedycznych właściwych; nia ogólnego, dopomagać mogą bardzo w ra-mięsienie (ob.) mięśni goleni oddaje także czę- zach tych: gimnastyka właściwa, miesienie, o-

ł,

4(

"-V

■xvNV^V

WA:

Fig. 94. A—Stopa koślawa lewa, widziana z boku (podług Kii st ner a). B-Koślawość stóp obu; widok

z przodu (podług Me u sei aj.

sto przysługi niemałe. — K. stopy nabyta j buwie odpowiednie i przyrządy ortopedyczne jest daleko częstsza od wrodzonej (95.7 :4.3 ; Gdyby wszystko to jednakże nie pomogło, w o-według Hoffy), a przyczyny jej bywają roz- stateczności osiągnąć można wyleczenie, albo maite. Wskutek urazów (złamań i zwichnień przynajmniej polepszenie znaczne, za pomocą w stawie łączącym stopę z golenią, złamania operacyi krwawej, wykonanej na kościach. — goleni w kostkach lub też nad niemi) źle wy- Wielkie podobieństwo do rozpoczynającej się leczonych, zboczenie to występuje częściej u o- K-i stopy ma t. zw. Stopa płaska (pes pla-sób dorosłych niż u dzieci. W razach tych do nus), znamionująca się tern, że brak jej wznie-wyprostowania stopy konieczna bywa opera- sienią właściwego brzegowi wewnętrznemu, cya chirurgiczna, polegająca na wycięciu od- przytem bywa też zwykle mniej lub więcej powiedniego kawałka kości. — Przyczyną bez wydłużona. Zboczenie to jest najprawdopo-porównania częstszą, zwłaszcza u dzieci, bywa dobniej wynikiem wstrzymanego rozwoju stopy, porażenie mniej lub więcej zupełne mięśni go- tj. pozostaniem jej na tym stopniu, na któ-leni. Leczyć je można z widokami pewnemi rym znajdować się zwykła w 3-im roku ży-na polepszenie, za pomocą opatrunków⁷ ustala- cia. — Stopa płaska jest właściwa niektórym jących (ob. Opatrunek) i przyrządów orto- rasom ludzkim, np. murzynom; nadzwyczaj czę-pedycznych, ale nie zawsze dochodzi się tą sto spotykamy ją też u Żydów. Nie sprawia do-diogą do celu, nawet i wtedy, gdy do porno- legliwości żadnych i nie usposabia bynajmniej cy zastosuje się nadto elektryczność i miesie- do nabycia K-i, leczenie jej zatem jest zupełnie (nidosage). Od r. 1882 zaczęto siosować nie zbyteczne; ponieważ jednak stopa taka jest w razach takich leczenie operacyjne, polegają- niepiękna, nadać jej można wygląd nieco ce na przyszywaniu ścięgien mięśni porażo-    lepszy za pomocą obuwia odpowiednio wykoń-

nych do zdrowych, działających prawidłowo,    czonego. — Przeciwstawieniem stopy płaskiej

co rzeczywiście wydawało już nieraz wyniki    jest stopa wypukła (ob.) będąca zbocze-

zadawalające.- Jeżeli wszystkie mięśnie go- niem wymagającem leczenia.—2) K. kolana leni są porażone, to chory nosić musi do (genu valgum) jest zboczeniem, w którein oś końca życia przyrząd ortopedyczny, utrzymu-    podłużna nogi w kolanie jest załamana i two-

jący stopę w postawie stałej, albo też poddać    rzy na zewnątrz kąt rozwarty. Wielkość kąta

się operacyi, mającej na celu zniesienie zupeł-    tego służy za miarę stopnia K-i kolana; im

ne ruchu wszelkiego w stawie stopnogolenio-    jest mniejszy, tem większem staje się zbocze-

wym (arthrodesis s. arthrocleisis)\ rozumie się nie. Wady tej jako wrodzonej dotąd nie spo-samo przez się, że do operacyi tej, będącej    strzegano jeszcze nigdy, znamy wyłącznie tyl-

wywołaniem kalectwa sztucznego, przystępuje    ko nabytą; nie należy do bardzo częstych,

się tylko w razie, jeżeli już na żadne lecze-    a powstaje przeważnie w wieku dziecięcym,

nie inne liczyć nie można. Przyczyną trzecią    pomiędzy rokiem życia 1-ytn a 10-ym (55 % we-

i najczęstszą K-i stopy bywa k|r|zjyjwji^ca (ob.),    dług Hoffy), częściej nieco napotykana bywa

wywołująca skrzywienia goleni, których na-    o chłopców, niż u dziewczynek. — Przyczyną

stępstwem staje się wykoślawienie stóp. Le-    najzwyklejszą rozwijanie się K-i kolana u dzie-

czenie w tych razach przedewszystkiem zwró-    ci bywa krzywica (rhachitis), ale powstawać

cić należy przeciwko krzywicy samej, gdyż    też może zupełnie od niej niezależnie, miano-

w miarę ustępowania objawów jej innych i K.    wicie między rokiem życia 3-im a 5-ym, lub mię-

znika także pjerąz mniej lub \yięcej, łub zmniej- f dzy 14 a 17-tym, tj. w okresach najbujniejsze-

Koślawość.

325

go wzrostu ciała, a wtedy zależy od zmian zachodzących w kościach rozrastających się.—

tym skierować się musi dowewnątrz. Jestto kalectwo bardzo szpecące nogę i chód utrudniające nieraz znacznie; wszystko jedno, czy

IŁ

f?)

J/l

ii

1PTJ

i / •>

.Y7V

i'

Ir

i?

IC

Fig. 95. A Kości nogi prawej w postawie prawidłowej; linia kropkowana wskazuje kierunek osi.— B Kości też same z koślawością kolana; oś nogi jest w kolanie załamana.

Fig. 96. Dziewczynka 12-letnia z koślawością kolana lewego (podług H. Schramma.

Rokowanie stawiać trzeba najczęściej bardzo ostrożnie, pomimo że zdarzają się nawet wyleczenia samoistne, ale należą do rzadkości wielkich. Często usunięcie zupełne, zboczenia nie udaje się wcale, a polepszenie, nawet bardzo znaczne , nie zabezpiecza bynajmniej od pogorszeń ponownych i nawrotów cierpienia, lana, powstałą na tle krzywicy, to rozumie się samo przez się, że przedewszystkiem ją samą zwalczać należy, obok tego, im wcześniej tem lepiej, stosować trzeba prostowanie, miesienie (massage), obuwie właściwe i przyrządy ortopedyczne. Jeżeli wszakże zboczenie jest już przestarzałe i zaniedbane, środki te łagodne mogą nie starczyć, a wtedy, uśpiwszy chorego chloroformem, trzeba siłą wyprostować nogę w kolanie i, aby ją utrzymać w postawie tej, nałożyć na nią opatrunek ustalający, najlepiej gipsowy (ob. Opatrunek); po usunięciu go, po kilku tygodniach stosować należy miesienie,

Gdy chodzi o K. ko-

są dotknięte oba kolana, czy jedno tylko. Cho-Dalej wywołać mogą K. kolana sprawy zapal- dzenie nadto sprawia choremu dość często ból ne przewlekłe, osobliwie gruźlicze, wiodące do w stawach nóg i zwykle męczy go szybko. — rozluźnienia lub zniszczenia więzów bocznych i krzyżowych kolana, skutkiem czego goleń zbacza na zewnątrz. Następstwa podobne mieć też może zapalenie ostre kości uda, pociągające za sobą obumarcie części jej na końcu dolnym. Również K. kolana powstać może wskutek urazu ciężkiego stawu, połączonego z rozerwaniem więzu wewnętrznego lub z oderwaniem nasady dolnej kości udowej, albo na-koniec wywołać ją może zgniecenie, zmiażdżenie, lub strzaskanie kłykcia zewnętrznego tejże kości (por. Udo).—Porażenia samoistne (paralysis essentialis) pewnych mięśni uda i goleni, zdarzające się głównie w wieku dziecięcym, także nieraz stają się powodem K-i kolana (genu valgum paralyticum.) Nakoniec jeszcze dodać trzeba, że zboczenie to rozwinąć się również może pod wpływem działania mięśnia poczwórnego uda (musculus quadriceps femoriś) w razie wrodzonego lub nabytego zwich-nienia rzepki (ob.) nazewnąrz.— Objawem bardzo widocznym i najznamienniejszym K-i ko- a dla pewuości zalecić noszenie przyrządu optch janą jest zboczenie goleni nazewnątrz, połą- pedycznego, zapobiegającego powrotowi skrzy? pzpne ze zmianą położenia uda, które w razie wienia, ząwsze możliwemu. Ale i w razaclj

już był wtedy umarł, mowa tu o Wawrzyńcu, również K-em zwanym i o drugim, prawdopodobnie Janie), zaś przeciw Bartłomiejowi postanowił wespół z kapitułą dalej prowadzić sprawę („A. C.w I, JNIs 2167). Walka o Koźmin nie została przerwana: siedział tam Wawrzyniec, a przeciw niemu ruszył już nie-tylko stryj jego, lecz po stronie Bartłomieja stanął Zbigniew Oleśnicki, nowy arcybiskup, z nim spowinowacony (jak się przekonywamy z „O nieznanej epopei“). Zakotłowało się w Polsce. W r. 1482 odbyła się wielka wyprawa pod Koźmin, która oprócz strat w majątku arcybiskupstwa („A. C.“ I, J\° 2245, 2249), wyparła K-a z Polski. Znalazł on oparcie na Śląsku u Konrada Białego z Oleśnicy, który mu nadał Sulejowo, wkrótce znalazł dla swych zalet rozbójniczych poparcie i u Macieja Korwina, który mu dał glejt bezpieczeństwa i wzywał Wrocławian, aby przeciw niemu kroków wojennych nie czynili. Koźmin wpadł w jego ręce, a w r. 1483 całe pogranicze polskie poznało siłę jego oręża. Maciej z Bnina zapytywał ostro Wrocławian, czy pomagają-burzycielowi porządku K-wi? Sejm lubelski z r. 1484 uchwalił nawet poważną przeciw niemu akcyę, o czem donosił z pola przed Koźminem ten sam generalny starosta. Z nim byli Albert Górski i Jan Jasieński. Na K-a uradzono formalną obławę; Maciej jednocześnie dał mu poznać, że nie zamierza go popierać nadal (Papée „Polska i Litwa“ 183 — 185), wtedy K. zjawił się w połowie sierpnia 1484 r. na sejmiku w Kole. Przedstawił tam listy, z których wynikało, że król węgierski nakazywał mu przerwać działania wojenne i zawrzeć pokój („Cod. ep.“ III, J\° 309). Układy w imie-być musi ku usunięciu zboczenia pier- nie rządu polskiego prowadził Paweł z Jasień-wotnego. — Literaturę ob. p. wyr. Or tope- ca, który d. 4 września donosi Gdańszczanom,

zaniedbanych można jeszcze próbować wypro- odpowiedzialności synów Mikołaja K-a (Mikołaj stowania za pomocą samych przyrządów ortopedycznych, których w tym celu wymyślono bardzo wiele, ale wymaga to zawsze czasu bardzo długiego, staranności niezmiernej i cierpliwości wyjątkowej, zarówno lekarza, jaki chorego; więc chcąc, zwłaszcza w wypadkach bardzo upartych, prędzej dojść do celu, osiągnąć go można za pomocą operacyi chirurgicznej, polegającej na złamaniu kości uda tuż nad jej kłykciami, albo, co lepsze, na przecięciu kości dłutkiem w miejscu wskazanem i nałożeniu o-patrunku gipsowego na 4 lub 5 tygodni, po uprzedniem wyprostowaniu nogi. Czasem wypada przecięcie to wykonać pod końcem górnym kości goleni. —Oprócz wymienionej wykonywane bywają również operacye inne, ale zwykle mniej sztuczne. Operacya kostna, gdy nastąpi zrost pożądany, najlepiej zapobiega możliwości powrotu kalectwa. W razach, gdy K. kolana jest następstwem sprawy gruźliczej, lub zapaleń innych, najwłaściwsze jest stosowanie przyrządów prostujących; jeżeli zaś sprawa chorobna skończy się zupełnie, to wtedy, gdyby po niej pozostało zboczenie bardzo znaczne, można wykonać operacyę krwawą, jak wyżej wskazano. —K. urazowa kolana leczy się w sposób podobny, jeżeli zaś jest porażenna, wystarczają często przyrządy ortopedyczne, w połączeniu z miesieniem i elektryzowaniem. Gdy jednak porażenie usunąć się nie da w żaden sposób, lub nawet opada coraz wiecej mięśni, noszenie ciągłe przyrządów podtrzymujących sprzykrzy się choremu, jedyuym zabiegiem skutecznym staje się wykonanie operacyi chirurgicznej, unieruchomiającej na zawsze kolano (arthrodesis). Nakoniec, jeśli K. powstała wskutek zwichnienia rzepki, leczenie skierowane

d y a.

D-r I. i'

że zakończono sprawę z K-em; zrzekł się on Koślaszek,    roślina, ob. Gymnadenia.    był zamku    i miasta, oraz wzajemnie    uwolnio-

Kośmider,    przydomek nadawany niektórym    no jeńców    („Cod. ep.“ III, ,M 310).    Na sej-

członkom rodziny Gruszczyńskich w XV w., mie w Piotrkowie 1485 r. K. zarzuca, że mu pochodzący prawdopodobnie od nazwy miasta nie wypłacono umówionego odszkodowania Koźmin, które do nich należało. Jan Grusz- w kwocie 3 000 fl., przeciwnicy zaś jego twier-czyński, arcybiskup, nabył to miasto od Hinczy dzili, że nie wykonał niektórych punktów umo-z Rogowa i oddał je starszemu bratu swojemu, wy. Król mu darował pewną kwotę ( „Metr. Bartłomiejowi, kasztelanowi kaliskiemu, które- kor.“ u Papóego, 185J\°1), pomimo to K. zamku go gniazdem były Iwanowice. Młodszy, Miko- z rąk swych nie wypuszczał. Sprawa się je-łaj, K-em zwany, nie obdarzony niczem, uczuł dnak zmieniła: akcya zewnętrzna ustała, a roz-się urażonym    i rozpoczął zażartą z bratem    winęły się    nieporządki w kraju. Od    początku

walkę o część    swoją, jakgdyby to miasto by-    r. 1485 powtarza się ta sama, co poprzednio

rok cały, na czem najwięcej cierpiały dobra arcybiskupie, albowiem wojska zaciężne nie szczędziły folwarków i wsi doń należących („A. C.“ I, J\o 761, 762). K. nie ustawał swej działalności destrukcyjnej, i choć go już

ło ojcowizną „wbrew prawom Królestwa Pol- historya. K. najął sobie żołdaków, a przeciw skiego“. W r. 1473 napadł na wszystkie do- niemu pod Koźminem leżało wojsko starosty bra tak duchowne, jak i świeckie, któreini za- | Wielkopolskiego (iacentes anno present i 1485 — 9 rządzał brat Bartłomiej („A. C.“ I, J\l° 2114), • marca „A. C “ I, J\° 748). Walka trwała przez i zniszczył je ogromnie (Długosz V, 593- 4).

Z powodu majątku po arcybiskupie pozostałego wynikły także kwestye z nowym arcybiskupem, który upominał się o własność dyecezyi i dopiero 1478 r. d. 29 kwietnia uwolnił od

Maciej jawnie nie popierał, nie można w tein stałem odciąganiu sił Wielkopolski nie widzieć pomysłów węgierskich. Ponadto dołączyło się uczucie zemsty, którem pałał Wawrzyniec do arcybiskupa. Oleśnicki uprosił króla, aby pozwolono było użyć zaciężników królewskich na wypędzenie rozbójnika. Ale K. ich uprzedził: zaciężnicy miast iść przeciw Koźminowi, w jakim celu byli wysłani (skarży szlachta w r. 1490

CO «CD

dniowieczną obyczajowości.

Kośmider Jan, lekarz i profesor krakowski— ob. Cosmider Jan.

Kośmiński Stanisław Lubicz (* w Warszawie d. 22 maja r. 1837—f w Sławnie pod Opocznem d. 4 września r. 1883) lekarz historyk medycyny i bibliograf. Do gimnazyum uczęszczał w Sandomierzu i w Warszawie, a po otrzymaniu świadectwa dojrzałości wraz z medalem złotym w r. 1856, wyjechał niebawem do Moskwy, gdzie zapisał się do wydziału lekarskiego i opuścił go, jako lekarz, w r. 1861. Powróciwszy do kraju osiadł w Warszawie i zajął się wykonawstwem lekarskiem, atoli już w roku następnym wyjechał za granicę, przy-jąwszy obowiązki lekarza przybocznego rodziny barona Mohrenheima (ob.), udającej się w podróż dłuższą po Europie. Stanowisko to, korzystne dla siebie i pod względem towarzy-

ft]

znów pracę lekarską, zajmując się głównie o-kulistyką, ale także pracą społeczną i naukowo-pisarską. Podczas panowania nagminnego cholery w r. 1867 sprawował obowiązki leka-kilku dzielnic zamieszkanych przeważnie przez ludność ubogą i odznaczył się troskliwością o chorych swych. Od r. 1870 był leka-zakładu dla ubogich dzieci przy ulicy Że-

tak

„Cod. ep.“ I, 2,    06-

307), poczęli niszczyć i plądrować po całej Wielkopolsce, dopuszczając się niesłychanych gwałtów i samowoli. Do kapituły tamtejszej przychodzą ciągłe skargi: cała moc bliżej i dalej położonych wsi zniszczona, chłopi pozbawieni dobytku („A. C.“ I, JVI® 2297, 2301. 2307, 2308 — 11236). Zbigniew wzywał nietyl-ko swoją rodzinę: pomagają mu Andrzej, kasztelan sądecki, Andrzej Szamotulski, kasztelan kaliski, Kościeleccy, Firleyowie, Ponieccy, a nawet ks. pomorski Bogusław. Wyprawa ta wywarła ogromne wrażenie na współczesnych i posłużyła nawet za temat dla poematu, przez niewiadomego poetę napisanego (I)-r Woj. Kętrzyński „O nieznanej epopei z XV wieku“, „Spraw. Bibl. Ossoliń.“ 1887). Wysiłki nie pomogły wiele, K. się utrzymał, a swary z jego powodu (wbrew przypuszczeniu d-ra Kętrzyńskiego) nie przerwane, są powodem coraz to nowych niesnasek. Prawdopodobnie walka się nawet wcale nie przerywała. W maju r. 1492 do kapituły przychodzi wieść o tern, iż K. wziął miasto Uniejów, spalił je i zniszczył („A. C.“ I, N« 2337). Jeszcze nawet w r. 1494, kiedy stosunki się zupełnie zmieniły, w kapitule słychać utyskiwania na K-a („A. C.“ I, JV» 2446). Jest on typowym przedstawicielem epoki, jako przeżytek tych czasów, które w owej dobie do historyi już przechodzić zaczęły. Wojak, żądny ciągłych wrażeń rycerskich, nieuznający innych zasad, prócz swego interesu, mściwy i śmiały—wraz z Szafrańcem zamykają oni w dziejach naszych epokę śre-

M. Han.

skiin bardzo przyjemne, porzucił natychmiast, gdy go doszła wiadomość o wybuchu powstania styczniowego r 1863 i podążył z powrotem, by nieść pomoc ranionym rodakom w szpitalach przygodnych ówczesnych, nie zważając przytem na bezpieczeństwo własne. W r. 1864 osiadł w Zakroczymiu, gdzie przez rok blisko przetniesz cal, pełniąc obowiązki lekarza powiatowego; w roku następnym wrócił do Warszawy, gdzie odtąd stale przebywał, podejmując jednak często wycieczki za granicę. Niebawem po przybyciu do Warszawy został asystentem prywatnym w klinice chorób ocznych profesora W. Szokalskiego (ob.), postanowiwszy poświęcić się okulistyce. W połowie drugiej r. 1867 wyjechał do Berlina, gdzie do połowy roku następnego doskonalił się w znajomości chorób ocznych pod przewodnictwem A. Grae-fego (ob.). Powróciwszy do Warszawy, zaczął

mafß tPl

r:-

tu

Ły.-: i mm

Fig. 97. Stanisław Kośmiński.

rza

rzem

laznej, w zakładzie Opieki N. Maryi Panny przy ulicy Żytniej, okulistą zakładu chłopców sierot przy ulicy Freta, oraz konsultantem dla chorych na oczy w Warszawskim Szpitalu dla dzieci; wszystkie te obowiązki pełnił do śmierci bezpłatnie. Nadto był lekarzem rocznym fabryki Norblina i Wernera. Wr. 1872 zostat bibliotekarzem Towarzystwa lekarskiego

warszawskiego, którego członkiem czynnym był    snutego na motywach życia proletaryatu wiel-

już od maja r. 1867, na urzędzie tym pozo-    komiejskiego; napisał w tym zakresie cały sze-

stawał do zgonu i położył zasługi niezmierne,    reg sztuk, z których niektóre, grywane na

pełniąc bardzo gorliwie obowiązki swe. Biblio-    scenach ogródkowych i prowincyonalnych, zdo-

tekę uporządkował i urządził wzorowo, a tak-    były sobie dość znaczną popularność. Pisał też

że niemało przyczynił się do jej wzrostu. —    farsy i krotochwile. Oto tytuły ważniejszych

Będąc z zamiłowania bibliografem i badaczem    jego utworów dramatycznych: „Artykuł“, ko-

przeszłości lekarskiej naszej, zabrał się do pra-    medya w 4 aktach, „W domu obłąkanych“,

cy żmudnej i wiele czasu pochłaniającej, któ-    dramat 1 aktowy, wierszem; „Królowa balu“,

obrazek sceniczny w 1 akcie wierszem; „Walka“, melodramat mieszczański w 5 aktach, odznaczony na konkursie dramatycznym „Echa muzycznego“; „Zły duch“, melodramat 5-akto-wy; „Ziarna i plewy“, melodramat 5-aktowy, odznaczony na konkursie dramatycznym „Echa muzycznego“; przeróbki: „Dziecię Starego Miasta“, melodramat z francuskiego; „Syn Judy“, melodramat w 6 obrazach z powieści El. Orzeszkowej, „Tajemnice Warszawy“, sztuka w 6 obrazach, przerobiona z francuskiego, farsy: „Ten czwarty“, krotochwila w 3 aktach ze śpiewami“, „Bobo“, krotochwila w 4 aktach ze śpiewami. Pisał też K-i humoreski i nowelle, jako to: „Strzeż się prowizora“, „Medyk z Ko-szturkowa“, ,,Benefis“, ,.Królowa balu“, „Maskarada“, „Ciapa“, „PanX.“, „Zegar“, „Z ciemnej sfery“, „Pożar“, „Dlaczego?“, „Na progu do życia“ „Pamiętniki młodego lekarza“,

H. G-e.

rej owocem wspaniałym był „Słownik lekarzów polskich“ (Warszawa 1883 —1885, 4 zeszyty w 8-ce większej, str. XVII i 665; z życiorysem obszernym i podobizną autora); dzieło to, niezbędne dla każdego badacza dziejów i literatury lekarskiej polskiej, było do połowy wydrukowane, gdy śmierć niespodziana i nagła zabrała K-go, zeszyty więc 3-i i 4-y, dopeł-niwszy nieco rękopis gotowy, wydał przyjaciel autora Józef Peszke. — Wcześniej już bjł wydał K. pracę bibliograficzną, inną, mianowicie „Wykaz rzeczy zawartych w 72 tomach Pamiętnika Towarzystwa lekarskiego warszawskiego z lat 1837 — 1876“ (Warszawa 1877, w 8-ce str. XIV i 347; także dzieło bardzo użyteczne) i „Krótki rys dziejów biblioteki Towarzystwa lekarskiego warszawskiego“ (w „Pamiętniku Tow. lek. warsz.“ r. 1875, t. LXXI, str. 519 i nast.). Oprócz tego ogłosił jeszcze

Kośniczka, motyl, ob. Noctuae.

Kośllik ( Opisthocomus), rodzaj ptaków k u-rowatych (Rasores) z rodziny Opisłhocomi-dae. Dziób wypukły, delikatnie ząbkowany po brzegach, na głowie czub; skóra w okolicy o-czu i na policzkach naga; w skrzydle, sięga-jącem do połowy ogona, piąta i szósta lotka najdłuższa, pierwsza zaś bardzo krótka; ogon długi, zaokrąglony, składający się z 10 sterówek; palce długie, niepołączone z sobą. Jedyny gatunek 0. cristatus na stronie grzbietowej brunatnego koloru z zielonym odcieniem na lotkach drugiego rzędu; szyja i przednia część grzbietu z białawemi liniami; pióra czuba i na ramieniu otoczone biało-żółtą obwódką; lotki pierwszego rzędu jasno-rdzawego koloru; strona brzuszna ciała z przodu biaława, z tyłu jasno-rdzawa, części nagie okolicy twarzowej czerwone; dziób i nogi brunatnawe; długość 62 cm.; długość skrzydeł 34 cm.;—o-gona 29 cm. Znajduje się wspomniany gatunek we wschodniej części Ameryki podrówni-kowej.

1) r J. P.

18 prac drobniejszych, wydrukowanych w „Pa- „Markiz z Bugaju“ i in. miętniku Tow. lek. warsz.“ i w „Medycynie“, nadto przyswoił literaturze ojczystej dwa dzieła treści okulistycznej E. Meyera i W. Żeli e ndera (ob. te nazwy). Na rok przed śmiercią powziął myśl napisania dziejów wydziału lekarskiego Akademii Zamoyskiej i zgromadził już sporo materyałów do tego; niestety, śmierć przedwczesna nie dopuściła do opracowania ich.

Kośmiński Antoni, powieśeiopisarz polski i tłómacz, zamieszkały na Podolu, autor następujących utworów beletrystycznych: „Dobie-sławski, powieść narodowa z czasów Jana III, od r. 1673 do 1684“ w dwóch tomach (Warszawa, 1819); „Władysław Dobromir Podołaniu, romans z czasów Zygmunta III“ (Warszawa,

1827). Nadto tłómaczył K. następujące prace:

„Historya obyczajów i instynktu zwierząt, kurs dawany w Ateneum królewskiem, paryskiem przez J. Virey’a“ (tłómaczone z francuskiego, dwa tomy w 7 częściach, Warszawa 1828);

Cz. St.

Kośny Jan (Koschny), pisarz ewangelicki (luteranin) (* w Byczynie [Pietschen] na Śląsku 1701 r.—f w drugiej połowie XVIII wieku), był od 1724 r. rektorem szkoły polskiej ewangielickiej w Byczynie. Tłómaczył z niemieckiego Jana Arndta: „Cna mądrość to jest książeczka ręczna zawierająca w sobie piękne nauki o życiu i obcowaniu chrześciań-skiem w niektórych regułach służące, z chrze-ściaństwa męża nabożnego Jana Arndta, teraz

„Obrazy przyrodzenia przez Humboldta“ (przekład z francuskiego, w dwóch tomach, 1847);

H. G e.

„0’Donnel, powieść lady Morgau“ (przekład z angielskiego, Warszawa, 1848).

Kośmiński Paweł, współczesny pisarz polski (* 1860—f 1896). Nauki szkolne pobierał w Lublinie, próbował zawodu aktorskiego, poczem osiadł w Warszawie i oddał się pracy publicystycznej; ogłaszał swe artykuły i utwory poetyckie pod pseudonimami: Paul de Coś,

Prawie-Heine i Saltomortale. K-i był u nas jednym z twórców melodramatu ludowego, o-

104,    311; Estreicher

227, t. XX, 132.

Kot, herb polski.

EU

Nad

I).

W 1439

na polskie przełożona przez Jana Koschnego, rektora Byczyńskiego“. (W Brzegu, drukował Gottfred Tramp, około 1730 roku w 24-ce). K. dodał do tłómaczonego dziełka: „Przydatek doświadczania, odrodzenia y postępku duchownego“, oraz kilka pieśni niewątpliwie przez siebie przełożonych. W roku 1727 K. wydał: „Budowanie młodzi na fundamencie Apostołów i proroków Katechizmowe w Mieszkanie Boże, to jest: Objaśnienie katechizmu D. Marcina Lutera, według jednego głębokiego wyrozumienia^ przez pytania i odpowiedzi z powieści Pisma Świętego bezśrzednich, dla pospolitego pożytku, z wdzięczności ku Bogu y ludziom wygotowane, a z przydatkiem swym do druku podane od Jana K-go... Rektora Szkoły Oyczystey Byczyńskiey w Brzegu“, (kosztem autora wydrukował Gottfred Tramp, w 8-ce t. 2, str. 328). Książka ta znajduje się w bibliotekach uniwêrsyt. warszawskiego i Czartoryskich w Krakowie. —Encyklop. Orgelbr. XV str. 629. Por. Oloffs „PolnischeLiedergeschichte“

^Bibliografia“, t. XII

A. Wo.

Na tarczy w polu czer-wonem — kot morski biały siedzący, złotą lub srebną ! przepaską opasany, hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie, białe. Zna ten herb już herbarz arsenalski i daje mu zawołanie „cattus marinus“. Z tą nazwą spotykamy go i u wszystkich pisarzy heraldycznych, poczynając od Paprockiego. W zapiskach sądowych średniowiecznych o nim głucho, natomiast znajdujemy o nim wzmiankę w przywileju horodel-Fig\ 9S. Kot herb), skim z r. 1413, gdzie wymieniony jest z tym herbem, przyjętym przezeń na unii, pan litewski, Woysznar Wilkole-wicz. Z pieczęci średniowiecznych z kotem nie jest znana dotychczas żadna. Używają herbu tego rodziny: Korzunów, Kotłubajów, Kotów, Lipskich, Swarożyńskich i Woysznarowi-czów-Kownackich.—Ź rodła: Herbarz arsenalski z połowy XVI w.. Paprocki; Okolski; Ko-jałowicz; Niesiecki; Kuropatnicki; Borkowski; Uruski; Piekosiński.

Kot Wincenty z Dembna, herbu Doli-wa, arcybiskup gnieźnieński (f w r. 1448), pochodził ze starożytnej rodziny. Ur. się w Dem-bnie nad Wartą pod Pyzdrami z ojca Macieja, kasztelana nakielskiego. Kształcił się w domu, potem w Krakowie, gdzie za dziekaństwa Mikołaja Bawdyszyna otrzymał bakalaureat, a w 1417 r. za dziekaństwa Mikołaja z Piątku stopień magister artium. Był potem jakiś •czas profesorem wszechnicy Jagiellońskiej. W r.

Wielka Encykl. Powił, llustr. Zesz. 310a. Tom XXXIX.

1422 został kanonikiem poznańskim, przed r. 1430 proboszczem w Witkowie (koło Gniezna). W r. 1430 na zjeździe w Warcie, wczasie uwięzienia Jagiełły przez Świdrygiełłę na Litwie (w Warcie radzono nad uwolnieniem króla;, powierzono W. K-wi wychowanie i kształcenie synów królewskich: Władysława i Kazimierza, co król Jagiełło po powrocie zatwierdził. W r. 1432 lub 1433 został K. kustoszem gnieźnieńskim, a krótko przed śmiercią Jagiełły (1434) podkanclerzym koronnym po Władysławie Oporowskim (ob.), który został właśnie biskupem kujawskim. Jako podkanclerzy brał K. udział w pertraktacyach pokojowych między posłami polskimi i krzyżackimi,-apotem został wraz z Janem „de Lichin“ (1433), wojewodą brzeskim, wydelegowanym przez sejm sieradzki do odebrania przysięgi od W. mistrza • krzyżackiego i komturów na dochowanie wieczystego pokoju z Polską w Brześciu kujawskim zawartego (1435). Tymczasem w dn. 7 września 1436 r. zmarł prymas, arcybiskup gnieźnieński Wojciech Jastrzębiec (ob.) i K., obecny na kapitule generalnej jako członek kapituły gnieźnieńskiej, został w dn. 29 października 1436 r. wybrany jednogłośnie arcybiskupem gnieźnieńskim, ku zdziwieniu zarówno własnemu jak i opinii publicznej, która na tę godność przeznaczała Zbigniewa Oleśnickiego, biskupa krakowskiego, a nawet niektórzy magnaci usiłowali przeszkodzić zatwierdzeniu jego elekcyi przez papieża. Jednak Eugeniusz IV, w kwietniu 1437 r. wyrok K-a zatwierdził i odnośną bullę przywieźli Tomasz Strzempiński (ob.) i Jan Lutek z Brze-z i a. Dnia 3 września 1437 r. odbyła się w katedrze gnieźnieńskiej uroczysta konsekracya K-a, dokonana przez Zbigniewa Oleśnickiego, biskupa krakowskiego w asystencyi biskupów wrocławskiego (Konrad ks. Oleśnicki), poznańskiego (Stan. Ciołek) i płockiego (Pawłowski). Jako arcybiskup gnieźnieński był K. obok ^Oleśnickiego Zbign., wojewody sandomierskiego Jana z Tęczyna i kaliskiego, Marcina ze Sławska, posłem ze zjazdu walnego sieradzkiego do rokowań z ks. Zygmuntem Kiejstutowicem, które szczęśliwie doszły do skutku i na mocy których Zygmunt został w. księciem litewskim. W r. 1438 na sejmie w Nowem Mieście Korczynie należał K. do przeciwników przymierza z Czechami, nie.zgadzał się, by królewicz Kazimierz przyjmował koronę czeską przez pewne stronnictwo mu ofiarowaną. Zajmował się wiele i często sprawami swego kościoła i dyece-zyi, uczestnicząc na kapitułach, zwołując zjazdy duchowieństwa ze szlachtą w sprawach spornych, szczególnie dziesięcin tyczących. Robił liczne nadania, zajmował się gorliwie re-stauracyą kościoła katedralnego, w styczniu obecny był K. jako poseł we Wrocławiu dlu zawarcia pokoju z cesarzem Albrechtem i z oznajmieniem, że Kazimierz Jagielloń-

42

czyk zrzeka się pretensyi do korony czeskiej. Posłowie polscy uzyskali tutaj rozejm tymczasowy i przyrzeczenie, że monarcha polski i Albrecht omówią całą tę sprawę na osobistym zjeździe w kwietniu t. r. Tymczasem na Soborze Bazylejskim wybuchł gwałtowny spór między papieżem a członkami soboru, który w r. 1439 doprowadził do nowej schizmy przez obiór nowego papieża w osobie Feliksa V (ks. Sabaudzki Amadeusz). Oddziałało to i na państwa europejskie i wywołało zamieszanie, komu się należy posłuszeństwo: papieżowi (Eugeniusz IV) czy soborowi. Aby się co do tego porozumieć, K. zwołał na 23 kwietnia 1440 r. synod do Łęczycy, na którym jednak nie przyszło do żadnego postanowienia. Ostatecznie jednak Polska, jako państwo, przyjęła zasadę, neutralności, mimo że wszechnica Jagiell. przystąpiła do soboru i jego praw aż do końca broniła. W 1440 antypapież Feliks V posłał przez Wilhelma de Varina arcyb. K-owi godność kardynała tyt. św. Chryzogona i równocześnie Oleśnickiemu — celem zjednania ich; K. godność przyjął i przez jakiś czas tytułował się kardynałem; wobec zaś rosnącej niepewności i zamieszania w sprawie schizmy i soboru zwołał drugi synod do Łęczycy i tam ostatecznie K. wraz z całem duchowieństwem polskiem przyjął zasadę neutralności, idąc głównie za zdaniem Oleśnickiego. Nie przeszkadzało to jednak, że K. przyjmował uroczyście wielkie poselstwo soboru Bazylejskiego (Marek Bonfili Dersław z Borzymowa itd.) wraz ze swoją kapitułą w Gnieźnie w końcu 1440 r., a z dokumentu z r. 1441 wydanego na synodzie łęczyckim (III) przez K-a, a zatwierdzającym statuta dla kanoników regularnych laterańskich, wynika, że K. uważał sobór Bazylejski za prawnie zgromadzony i cały kościół powszechny reprezentujący; drugim takim dowodem, że K. uznawał powagę soboru, jest wyświęcenie 4 listopada 1441 Andrzeja Peregrinusa na opata trzemeszeńskiego z polecenia soboru, był bowiem K. z przekonania Bazylejczykiem. W 1442 odprawiał K. znowu synod prowineyo-nalny w Piotrkowie, na którym radzono między innemi nad sporami dziesięcinnemi, wówczas bardzo żywemi i zaciętemi. W r. 1444 zjazd piotrkowski wysłał K-a na Litwę wraz z Janem z Oleśnicy, wojewodą sandomierskim, by pogodzić walczących ze sobą Kazimierza Jagiellończyka i Bolesława, ks. mazowieckiego. Tymczasem nadeszła wieść o klęsce warneń-skiej i śmierci króla, a z nią rozpoczęło się bezkrólewie trzyletnie. K. o ile nie zajmował się sprawami kościoła, a w tych odznaczał się wielką gorliwością i pracowitością, hojnością zaś w licznych nadaniach i uposażeniach dla osób i kościołów, brał udział w życiu politycznem. Jedzie więc do Wilna w licznem poselstwie z ofiarowaniem korony polskiej Kazimierzowi Jagiell. w r. 1444 i ma do niego uroczystą a stosowną przemowę imieniem całego poselstwa; uczestniczył na kilkakrotnych zjazdach panów wskutek zwlekania Kazimierza, a w czasie elekcyi przemawiał za kandydaturą Fryderyka brandenburskiego, niedoszłego zięcia Jagiełły, i przez jakiś czas ewentualnego jego następcy (1446); ówczesny sejm, wybrawszy wreszcie Bolesława, ks. mazowieckiego,, K-owi polecił udać się do niego w Zielone Świątki z zaproszeniem na koronacyą, jeżeli Kazimierz do tego czasu (sejm elekcyjny piotrkowski o-bradował w marcu) nie zmieni swojej decy-zyi. Kazimierz wreszcie przyjął w r. 1447 tron polski, a K. dokonał w dn. 25 czerwca w katedrze krakowskiej koronacyi tego króla,. który zaczął swoje rządy od zniesienia neutralności i złożenia obedyencyi pap. Mikołajowi V; równocześnie podobne poselstwo wyprawił i K. do Rzymu z prośbą o przebaczenie za przyjęcie od Feliksa V godności kârdynal-skiej i złożenie zwykłej przytem przysięgi. Wkrótce po koronacyi towarzyszył K. królowi w jego podróży do Wielkopolski (Poznania i Kalisza) i uczestniczył na sejmie w Piotrkowie, a niebawem potem na zjeździe z przedstawicielami miast Wrocławia i Namysłowa w Wieluniu (paźdz. 1447 r.). Ostatnią posługą publiczną prymasa była jego obecność na zjeździe walnym w Lublinie w czerwcu 1448 r., gdzie chodziło o sprawy litewskie. Już chory wyjechał z tego sejmu do Uniejowa i t im 14 sierpnia 1448 r. dokonał życia. Pochowany w Gnieźnie. Przebywał najczęściej w Łowiczu i Skierniewicach lub w ulubionej Łęczycy, o ile obowiązki pasterskie lub publiczne nie zmuszały go do podróży zawsze dla niego przykrej z powodu wątłego zdrowia i że po jedzeniu nigdy przejeżdżać się nie mógł. Z licznych jego nadań zasługuje na uwagę udzielenie miastu Żninowi prawa magdeburskiego i fundacya paru kościołów. Nie odznaczał się zdolnościami politycznemi i mężem stanu nie był, za to był gorliwym pasterzem. Cechuje K-a ambi-cya i wielka hojność i szczodrobliwość, a stąd wynikło zubożenie majątku arcybiskupiego, tak, że pogrzeb odbył się kosztem kapituły. Nie zapominał i o swojej rodzinie, mianowicie bracie Janie, a zwłaszcza synowcu Jakóbie, któremu nadał dwie wsie w dożywocie. Niechętnym był staraniom Oleśnickiego o kapelusz kardynalski, którego jednak zdaniem prawie zawsze się kierował w sprawach politycznych (zwłaszcza soboru) i wobec którego w ówcze-snem życiu publicznem niknie i usuwa się na plan drugi. — Literatura: Korytkowski „Arcybiskupi gnieźnieńscy“ t. II; Bartoszewicz „Żywoty arcyb. gnieźń.“; Długosz „Historya“ i katalog arcyb. gnieźn. (Opera omnia); dla sprawy soboru bazylejskiego Grosse „Stosunki Polski z Soborem bazyl.“; F ij a-łek „Mistrz Jakób z Paradyża“ t. I—II: Morawski K. „Hist. uniw. Jagiell.“ 1.1; dla spra-

M. G-y.

K. K-c

Red

M. Z.

wy zabiegów Kazimierza Jagiell. o koronę czeską w r. 1437; Sokołowski „Elekcya czeska po śmierci Zygmunta luksemb.“ (Rozpr. Akad. t. V); Lewicki „Powstanie Swidrygieł-ły“ i „Wstąpienie na tron polski Kazimierza Jagiell.“

Kot, ob. Koty.

Kot morski— Otaria ursina (Phoca ursina, Ar otocephalus i Callorhinus ur sinus), zwierzę ssące, zaliczone do rzędu Pletwonogich (Pinnipedia), do rodziny Otariae, której cechą znamienną jest nieobecność wydłużonych kłów; formuła uzębienia: i ⁸/a, c x/t m ⁵/₆ lub ⁵/s — mlecznych zaś zębów: i ³/z c ¹/₁ m s/₅. Rodzaj Otaria obejmuje trzy gatunki : O.juhata, O. Stel-leri i 0. ursina. Zwierzę to, znacznie mniejsze od lwów morskich, dosięga (samiec) najwyżej 3 metr. długości; samica zaś jest o połowę mniejszą. Na silnem, szerokiem ciele o-sadzonajest wydłużona, zaostrzona głowa o krótkiej, lecz wyraźnie od tułowia wyodrębnionej szyi; pysk dość wąski, oczy wielkie, ciemne o wyrazistem wejrzeniu; górna warga obro#-sła 20 sztywnemi wąsami, dosięgającemi najwyżej 16 cm. długości. Pletwowate kończyny przednie okryte są miękką, nadzwyczaj giętką, czarną nagą skórą, tylne zaś—jeszcze szersze i dłuższe skutkiem tego, że wszystkie pięć palców silnie rozwinięte, a trzy. z nich uzbrojone są w ostre, do 10 cm. długości dochodzące pazury. Skóra pokryta jest gęstą, miękką jak jedwab sierścią, najsilniej rozrosłą na szyi, na przedniej części piersi i wzdłuż linii grzbietowej. Zasadnicze tło tutra — ciemno-bronzowe, przechodzące miejscami w czarne; głowa zaś, szyja i przednia część tułowia mienią siębarwą jaśniejszą skutkiem tego, że końce włosów są tu białe. Każdy zaś oddzielnie włos u nasady jest czarny, wyżej —czerwonawy, przed samym zaś końcem posiada szarą obwódkę. Samice w starszym wieku wybitnie różnią się od samców srebrzysto-szarem ubarwieniem. Niewiele gatunków fok ma tak szerokie granice rozsiedlenia geograficznego jak K-ty morskie. Występują one zarówno na wybrzeżach Patagonii i Afryki zachodniej jak i na Oceanie Indyjskimi na morzu Berynga, zarówno w okolicach podzwrotnikowych jak na dalekiej północy i na dalekiem południu. Sposób życia K-ów morskich z wielu względów jest bardzo ciekawy. Na wybrzeżach, na których zbierają się wielkiemi gromadami, trzymają się one zwykle w odrębnych stadach (rodzinami). Na czele stada takiego, złożonego mniej więcej z 15 samic, znajduje się zwykle jeden samiec. Pływając w morzu, trzymają się one również gromad. W okresie rozmnażania stada takie dosięgać mogą liczby stu dwudziestu osobników. Bardzo stare samce oddzielają się zwykle od stad i utuczone niezmiernie żyłą samotnie na wyspach. Odpasione leżą ca-jemi miesiącami nieruchomo na jednem miejscu. Na wszelkie stworzenia, które się wtedy do nich zbliżają, napadają gwałtownie i z wielką zawziętością; dla człowieka również są bardzo niebezpieczne. Za kamieniem, rzuconym w nie, pędzą i gryzą go, jak psy, wydając ryk przeraźliwy. Pływają K-y morskie zwinniej od innych fok—przebywając w przeciągu godziny koło 2 mil. Na lądzie również poruszają się bardzo zwinnie, upędzając się zawzięcie pomiędzy sobą i rzucając się na dostrzeżonych ludzi. Wytrzymałość ich w biegu dochodzi do tego stopnia, że potrafiły za podróżnymi pędzić się wciągu 6 przeszło godzin. Dla cennego swego futra K-y morskie stały się przedmiotem zabiegów myśliwskich. Mięso ich jest również jadalne i nie tylko dla krajowców tych okolic, gdzie się zwierzę to zjawia, lecz i Europejczyków. W niektórych okolicach nadbrzeżnych, a szczególniej na wyspach, mięso jest jedynym środkiem wyżywienia się ludności, tłuszcz ich cëniony jest jako produkt znajdujący różne zastosowania.— Rysunki ob. Pletwonogie.

Kot, w języku myśliwskim zając (ob.).

Kot (w wojskowości, z łaciń. catus, kusza wojenna). W wiekach średnich nazwę K-a stosowano do paru narzędzi oblężniczych. Najczęściej oznaczano tym wyrazem przyrząd z rodzaju żórawia u studni, na którego jednym końcu znajdowała się klatka z wojakami — wyrzucano ich na szańce miasta oblężonego. Niekiedy K-em\ nazywano wieżę ruchomą, którą na kołach podsuwano pod mury i spuszczano wtedy pomost. Istniał jeszcze chat-chateuil, dach pierwotny, który chronił żołnierzy i rowy szańcowe od pocisków, rzucanych z miasta. Wreszcie zastosowano nazwę do dział. „Nazwa petrier poszła od wyrazu petra, tj. skała. Były to więc działa kamienne, jednakże niestarego autoramentu, jak bombardy, lecz nowsze, zwane także K-ami; po niemiecku zaś Feuerkatze, z których strzelano dawniej kulami kamiennemi, a później pociskami dęte-mi, czyli granatami“ (K. Górski „Historya artyleryi polskiej“). Inwentarze naszych zamków, np. tykocińskiego, niejednokrotnie wymieniają K-y.

Kot, mała kotwica z 4 lub 3 łapami, używana na małych statkach morskich, szalupach, łodziach i zwyHe na statkach rzecznych. Nie posiada sztoka (ob. K o t w i c a).—K-em nazywa się też lina, przewleczona przez blok na końcu kranbelki (ob. K r a n be 1 k a) i drugi blok z hakiem, który się zakłada w ucho kotwicy, gdy ta łańcuchem kotwicznym wyciągniętą zostanie ponad poziom wody. Przeznaczeniem K-a jest podnieść kotwicę od powierzchni wody do poziomu pokładu. Wówczas przy pomocy drugiej liny, zwanej fiszem, podnosi się ją ostatecznie na pokład.

Kota, nazwa kilku miast w Indy ach: jedno w prow. Berar, 3 000 m-ców; inne w okręgu

s. li.

w. w. w.

Por, J. Karłowicz „Słów.

L. K.

J. F G.

Madras, obwodzie Nellore, 6 000 m-ców, wielkie doroczne jarmarki. Również miasto na wschód od Radżputana, na prawym brzegu Czambalu, który znów wpada do Dżemmy, 60 000 m-ców; położone wzdłuż olbrzymiego jeziora ; jest stolicą jednego z księstw radżpuckich. Dużo pięknych pałaców i świątyń. Mieszkańcy prawie wyłącznie Hindowie. Okolica gorąca i niezdrowa.

Kota, ob. Cota.

Kotama dawna srebna moneta japońska, o różnej wartości od 12 do 13 kopiejek.

Kotara, dawne Kotarcha i Kotar ha. Pierwotnie wyrazem tym oddawano u nas namiot pilśniowy, w jakim mieszkali Tatarzy. „Tatarowie kotarchy albo domy czynią z pilśni owczej... kupami w polach dzikich pod K-ami mieszkają“ (M. Paszkowski). Później K-ą zaczęto nazywać namiot (zasłonę), rozciągany nad łóżkami w sypialniach, a zwłaszcza nad łożem małżeńskiem, które ongi dla obojga małżonków bywało wspólne, jako to lud wiejski dotąd zachowuje. O K-ach takich istnieją już wzmianki w w. XVI, a bywały z altem-basu, tabinu, złotogłowu, jako też z adamaszku lub kitajki, pospolicie karmazynowej, zielonej i żółtej. W domach mniej zamożnych robiono K-y z persu lub cycu w kwiaty. Na podwójne łóżko wychodziło około 100 łokci, od sufitu bowiem spadała taka zasłona w licznych fałdach na boki łóżka i tak dostatnią być powinna, ażeby śpiących w nim dookoła osłonić było można. Najczęściej K-y robiono z adamaszku; droższe przechodziły w spadku z rodziców na dzieci.—Wreszcie dzisiaj wyraz K. oznacza zasłonę, portyerę. Wyraz pochodzi od tatarskiego kotyr, kotar, któremu odpowiada tureckie czady r. cza ty r, namiot (ztąd opiewana przez A. Mickiewicza góra Czatyr-dah=góra namiotu). Z tego samego źródła pochodzą serbskie kotar = płot koło stogu siana, słowackie siato r, czeskie śatr, serbskie cador i śatr a, rosyjskie śatr — namiot. Rzecz ciekawa, że niemieckie kotter=le-pianka, szwedzkie kator=namiot zbliżają się do źródłosłowu tatarskiego, a mają one odpowiednik w sanskryskim chad = kryć (ztąd c h a t r a=parasol). wyr. obc.“

Kotara Wojciech, poeta czeski, samouk (*1742 w Proszeczu, w dobrach habrskich, fl831). Do szkół uczęszczał mało, natomiast sam się pilnie kształcił. Po ojcu piastował dziedziczny urząd wójta. Pozostawił utwory poetyczne treści religijnej i satyrycznej: „Pisën o pravdë Kristovë“ (Kutna Hora 1784); „Dik laskavému Otci Vlasti Josefowi II“ (t. 1787); „Duleżitć pozorowani pravdy ze zakona Patie“ (Igława 1812); „Zrcadlo utrhacu“ (Sw. Hora 1812); „Vzhled na krój, dilem i na mravy, zvlaśt’ pfi mnohé chase około r. 1812“.— „Naucny Slov-nik“.

Kotarbiński Miłosz, malarz polski współczesny, urodzony w Warszawie 1854 r., młodszy brat Józefa. Po ukończeniu gimnazyum, zaczął uczęszczać do prywatnej szkoły prof. Gersona, a następnie, gdy artysta ten mianowany został profesorem szkoły rysunkowej — do tejże szkoły. Prace jego, wykonane z gipsu i z natury, wysłane jako wyróżniające się do Akademii Petersburskiej, przyniosły mu parę medali. W generacyi, do której należał, kolegując z L. Wyczółkowskim, Owidzkim, Piotrowskim, Szwoynickim, Wandalinem Strzałeckim, Wiesiołowskim i t. d., uchodził od najpierw-szych lat za wybitny talent kompozytorski, obdarzony bujną fantazyą; rad był ilustrować dzieła Danta, Słowackiego i Shakespeare’a. Około r. 1875 wyjechał na dalszą naukę do Petersburga i tu odrazu zjednał sobie stanowisko wyróżniającego się ucznia. Po szeregu rozmaitych odznaczeń zdobył w końcu za o-braz komponowany w Akademii mały złoty medal.—W Akademii Petersburskiej spędził lat kilka, a nieotrzymawszy skutkiem rozmaitych postronnych okoliczności wielkiego złotego medalu. dającego prawo do stypendyum zagranicznego powrócił około r. 1883 do Warszawy. Tutaj, założywszy pracownię, stał się w krótkim czasie jednym z najbardziej cenionych artystów. Szereg doskonałych kartonów do powieści 0-rzeszkowej p. t. „Mirtala“ dał poznać w Kotarbińskim niezwykły talent ilustratorski, a przy-tem okazał już jego sumienność historyczną. Po ustąpieniu Jana Konopackiego K. zajął stanowisko artystycznego kierownika „Tygodnika Ilustrowanego“, który prowadził do r. 1890, zamieszczając w nim wiele ze swych rysunków bądź kompozycyj, bądź winiet i portretów. Wybrany w następnym roku do komitetu Towarzystwa Zachęty, przez lat dziesięć w nim zasiadał, kierując salą rysunkową przy towarzystwie istniejącą. Z prac malarskich namalował kilka poważniejszych dzieł, a przede-wszystkiem większą kompozycyę p t. „Pod skrzydłami aniołów“, odznaczoną pierwszą nagrodą na konkursie dorocznym Towarzystwa Zachęty w 1886 r. Obraz ten, wykonany z wielkim nastrojem i uczuciem, uważać można do pewnego stopnia za pierwszą wjpolskiem malarstwie próbę symbolizmu, lubo jest on w nim u-żyty z wielką miarą artystyczną. Wystawiał K. następnie: Wiosnę, Nimfę i Satyra, oraz krajobrazy.—Ostatnie lata nie należały do zbyt płodnych: jeden obraz rodzajowy z życia włościańskiego, odznaczony na konkursie imienia Kurjerowa w 1896 r., kilka krajobrazów i parę religijnych utworów do kościołów; wogóle Kotarbiński po za studyami malowanemi rokrocznie w ciągu lata na wsi, mniej może malarstwu się oddawać, pochłonięty pracą nauczycielską. Założona przez niego szkoła rysunku, i malarstwa stała się najpoważniejszą w Warszawie z prywatnych instytucyj, do kształcenia.

młodzieży przeznaczonych; jest ona nadzwyczaj licznie uczęszczaną, szczególnie przez kobiety, i wzorowo pod względem pedagogicznym prowadzoną. Zasługi Kotarbińskiego na tern polu dziś już ukazują się w całej pełni; można śmiało powiedzieć, że zastąpił on Woje. Gersona. Zajęcie w 1905 r. stanowiska etatowego profesora warszawskiej szkoły rysunkowej, jest, choć o wiele lat spóźnionem, ale najzupełniej należnem, uwieńczeniem jego długiego, użytecznego zawodu pedagogicznego. Kotarbiński, okazując w zaraniu swojego artyzmu niezwykły talent do szerszej kompozycyi, w następnej swej działalności nie rozwinął się w kierunku, który zapowiadać się zdawał, namalowawszy jeden zaledwie w szerokiej twórczej skali o-braz. Niezwykle wykształcony, oczytany, jest on jednym z nielicznych u nas rzeczywistych znawców sztuki, i to nie tylko malarstwa, lecz i muzyki i literatury, w których to zawodach tworzy dzieła o wyższym artystycznym polocie. Jego krytyki malarskie bardzo były cenione, jego humorystyczne wiersze są pełne finezyi i smaku, jego utwory muzyczne —że wymienimy tu popularne chóry jak „W noc majową“ i „Żaby“—znamionują szczery talent, w calem znaczeniu tego słowa artystą, i przez swe dzieła i przez wielką miłość dla czystej sztuki.

,Orgia rzymska“, „Śmierć Messali* Libelle“, „Powrót z Gol-

Jest on

H. p.

Kotarbiński W i 1 h e 1 m, malarz współczesny polski, stryjeczny brat poprzedniego (* 1849 r. w Warszawie, gdzie też ukończył gimna-zyum). W r. 1866 zapisał się do Warszawskiej szkoły rysunkowej w której pracował do roku 1869 głównie pod kierunkiem prof. Hadziewi-cza. Około tego czasu zaczyna swą pracę samodzielną, malując kilka religijnych obrazów z wyraźnemi śladami wpływu Matejki. Wyjechawszy w 1871 za granicę, udał się wprost do Rzymu, gdzie przez czas jakiś uczęszczał do tamtejszej akademii, w końcu jako artysta skończony osiadł na stałe i przez lat kilkanaście, bo do r. 1888, stale tam przebywał. Bardzo ciężkie początkowo warunki w jakich się znalazł, mając niewystarczające stypedyum, zmuszały młodego artystę do nadzwyczajnych wysiłków woli, pracy i talentu; ale z próby tej talent jego, niezwykle manifestujący się od początku, wyszedł zwycięzko. Miłośnicy sztuki, cudzoziemcy, którzy tak licznie Rzym nawiedzają, zaczęli wyróżniać obrazy Kotarbińskiego, pracownia jego coraz częstszych gości miewała, coraz większą ilość zwolenników. Biskup diakowarski, słynny Strossmayer, zamówieniem całego cyklu do swych zbiorów prywatnych i do katedry w Djakowarze ugruntował sławę Kotarbińskiego w sferach artystycznych Rzymu. Przyszły następnie zamówienia od Sefera-Baszy (Kościelskiego), od rozmaitych Anglików i Amerykanów. K-i tworzył z gorączką młodości, coraz bardziej wyrabiając w sobie dar natury—poczucie koloru. Do Warszawy przysyłał bardzo rzadko swe obrazy, a te, które pojawiły się na wystawach—przeważnie z Pisma świętego czerpane, znajdowały chętnych nabywców. W r. 1888 powrócił do kraju już jako artysta otoczony sławą we Włoszech zdobytą, i tu odrazu znalazł się w szczęśliwych warunkach moralnych i materyalnych. Po ożenieniu się osiadłszy na wsi w gubernii Mińskiej, K-ski wybudował pracownię olbrzymią i zaczął jakby drugi okres działalności malarskiej, ze zdwojoną energią i siłą. Ze swej wsi robi wycieczki, bądź do Kijowa, gdzie wraz z rosyjskimi malarzami Swiedom-skimi i Waśniecowem maluje katedralną świątynię, bądź do Warszawy, gdzie urządza olbrzymią zbiorową wystawę swych dzieł, bądź do Moskwy i Petersburga, gdzie ozdabia salony milionerów malowidłami ściennemi i plafonami. Na wystawie powszechnej malarstwa polskiego we Lwowie 1894 r. otrzymuje medal złoty za swą „Orgię Rzymską“; na wystawach petersburskich szczególnie wyróżniany, ma zwykle osobną dla siebie salę. Jeden z jego obrazów nabyło do swych zbiorów Muzeum Aleksandra Ii-go.—W obecnej chwili twórczość W. K-go, nie tylko że nie ustaje, lecz zdaje się zwiększać z każdym rokiem: jest on niewyczerpanym w swych pomysłach, które zwykł rozwijać na olbrzymich płótnach, zaludniając je licznemi grupami. I)o bardziej popularnych obrazów jego należą: r „Chrystus przed Piłatem“,

ny“, Pocałunek fałi“ goty“, „Grób Samobójcy“, „Wskrzeszenie syna wdowy“, „Gondola“, „Grosz wdowi“, „Anioł śmierci“ i w. in. Od lat kilku pracuje K. nad olbrzymią kompozycyą, której głównym bohaterem ma być ks. Jeremi Wiśniowiecki. K-ski już jako uczeń szkoły rysunkowej odznaczał się łatwością kompozycyi, a wpierwszych młodzieńczych próbach malowania olejno—siłą kolorytu. Właściwości te wzmogły się z czasem i są obecnie znamiennemi cechami jego artystycznej natury. Pierwszym mistrzem duchowym młodego artysty był Jan Matejko; wywarł on na niego wpływ bardzo silny, teraz zupełnie już zatarty, ale który w początkach zawodu artystycznego uwydatniał się jaskrawo. Ulubioną treścią, na której K. zwykle rozwijał swe kompozycyjne tematy, był świat starożytny: Hellada, Rzym, Judea. — Twórca „Orgii“ jest przedewszystkiem kolorystą w szlachetnem znaczeniu tego słowa, z popędu, z poczucia wewnętrznego, z potrzeby ducha. Świat przedstawia się mu w postaci plam kolorowych, w harmonijną zlewających się gammę. Świat stworzony przez K-ego nie bierze początku w rzeczywistości, nie jest on realny, ani zewnętrzną swoją stroną, ani ogólnym nastrojem: kolorysta z Bożej łaski daje przedewszystkiem folgę swoim upodobaniem barwnym i kroczy drogą podniosłą: fantazyi i artystycznego polo-

tu. Obrazy jego mają przedewszystkiem zna- _ prac jego literackich. Z czasem pod wpływem czenie dekoracyi z maesteryą wirtuozowską wy- j zmiany która zaszła w społeczeństwie na punk-konanych: artysta ma wiele wspólnych cech z : cie pojęć estetycznych i społecznych, i K. od-Makartem. Oprócz licznych wzmianek w pismach j stąpił od artystycznych dogmatów pozytywizmu, peryodycznych znajduje się o K-im dłuższe stu- j opartych na utylitaryzmie, tendencyi i roz-dyuin w książce H. Piątkowskiego „Polskie sądku; z nowemi jednak

kierunkami nie

H. P.

malarstwo współczesne“.

Kotarbiński Józef, literat, krytyk, artysta dramatyczny i dyrektor teatru (* w r. 1849 w Czemiernikach w gub. Lubelskiej), uczył się w Warszawie: naprzód w gimnazyum gubernialnem, później w gimn. II. Studya wyższe odbył na wydziale historyczno - filologicznym w Szkole Głównej, oraz na uniwersytecie warszawskim, w latach 1865—1870. Działalność literacką rozpoczął w r. 1867, umieszczając w „Przeglądzie Tygodniowym“ recenzye teatralne, artykuły społeczne, krytyki i studya literackie. Następnie pisywał do „Niwy“, „Gazety Warszawskiej“, „Kury era Codziennego“,

„Nowin“, „Prawdy“, „Kłosów“, „Echa muzycznego i Teatralnego“, „Kraju“, w ostatnich zaś czasach do „Nowej Reformy“, „Czasu“ i „Dziennika Poznańskiego“. K. wraz z innymi współpracownikami „Przeglądu Tyg.“ należał do formującego się obozu pozytywistów, brał czynny udział w t. zw. w walce młodych ze starymi i jako bojownik pozytywizmu był zwolennikiem teoryj estetycznych Taine’a i jednocześnie utylitaryzmu w sztuce, co najsilniej zaznaczył w studyum p. t. „Estetyczne i społeczne znaczenie teatru“ („Niwa“ 1873). K. głosił wtedy, że „praktyczny duch realności, którego tchnienie owiewa coraz potężniej obecne społeczeństwo, stara się z każdego działania ludzkiego wycisnąć, o ile można tylko, treść użyteczną. — Wielcy myśliciele dzisiejsi uważają utylitaryzm jako główną podstawę moralności i sprawiedliwości społecznej.

Tendencyjność pozytywna w zakresie sztuki jest najwyższym objawem kierunku utylitarnego, dla tego też odpowiada najwybitniejszym znamionom ducha społecznego, który nie w mglistych teoryach teologicznych i mrzonkach utopij, ale w istotnem rozkrzewieniu się pomyślności fizycznej i równowagi moralnej widzi prawdziwe szczęście ludzkości“. Zgodnie z powyższemi zasadami unikał K. jako estetyk i krytyk teatralny poezyi zbyt strzelistej, ginącej w mgłach mistykii, wiotkich, nastrojowych symbolów; zbyt wyrobione poczucie artystyczne i kultura estetyczna nie pozwalały mu jednak zamknąć się w modnym repertuarze poziomych sztuk salonowych, pełnych drobiazgowych intryg, skandalów i szarzyzny codziennej, uchodzących wtedy za prawowite objawy realizmu.

Potrzeba szerszego tchnienia i jednocześnie wymogi realizmu skierowały go do Szekspira, u którego w potężnej grze namiętności ludzkich znalazł ideał dla siebie, jako estetyk a później też i jako aktor. Studyum K-go „Król artysta dramatyczny wystąpił K. po raz pierwszy Lear“ (Ateneum 1880) należy do najlepszych ' na scenie teatru Letniego w Warszawie w r.

zżył się całkowicie. Uznając potęgę Ibsena, zastrzega się, że „nie należy do bałwochwalców Ibsena“ ponieważ „w teatrze jak i w sztuce wogóle szukają ludzie syntezy, pokrzepienia, tryumfu szlachetnego idealizmu nad powszednią nędzą żywota. Założenie i stanowisko dzieł ibsenowskich jest wprost przeciwne naczelnym prądom literatury naszej, która chce koić, podnosić i pokrzepiać“ („O dramacie Ibsena—Gabryel Borkman“, „Ateneum“ 1902). Działalność K-go jako krytyka teatralnego przypada głównie na lata 70-te, kiedy równocześnie pisywał recenzye z bieżących sztuk w trzech czasopismach. I później, wstąpiwszy już na scenę, nie przestał nigdy interesować się literaturą dramatyczną, zarówno polską jak i zagraniczną, i liczne jej studya, artykuły i sprawozdania poświęcił. Niezaprzeczoną zasługą K-o, jako krytyka, pozostanie to, że zawsze miał przed oczami wielkie wzory Szekspira, Schillera i Moliera, że żądał od teatru prawdziwej poezyi i szerokich widnokręgów, w czasach, kiedy zdawało się, że twórczość sceniczna u nas ugrzęzła w repertuarze sztuk płytkich i pospolitych. Prace K-go wyróżniają się stylem wykwintnym, często zbyt kwiecistym, brak im koncentracyi myślowej i skupionej kompozycyi. Prócz studyów literackich, krytyk teatralnych, większych ocen powieści, szkicu filozoficznego „Szczęście wobec pesymizmu“ („Prawda“) pisał K. przez pewien czas felietony w „Gazecie Warszawskiej“ („Listy ze Starego Miasta“ 1874 — 1877), w „Kuryerze Codziennym“ („Szkice Sobotnie“), w „Kuryerze Warszawskim“ („Niepowołani“ 1890). Z większych prac K-go wymienić należy, prócz zaznaczonych: „Adam Asnyk“ („Tygodnik powszechny“ 1884); „Don Juan Byrona i Beniowski Słowackiego“, studyum porównawcze („Ateneum“ 1889); „Przyszłość poezyi“ („Bibi. Warsz.“ 1890). Do obszerniejszych ocen i artykułów jego należą: „Placówka“ Prusa („Głos“); „Pan Tadeusz jako epos“ („Bibl. Warsz.“ 1898); „Powieść Orzeszkowej pod względem społecznym“ („Kraj“ 1883); „Adam Bełcikowski jako dramaturg“ (1898). Nadto K. jest autorem książki: „Niezdrowa miłość“, szkice obyczajowo-psychologiczne (Warszawa 1898) i współautorem komedyi Wołowskiego „Nie wypada“ (granej w Warszawie w T. Rozin). Nie sposób wyliczać tytułów licznych rozpraw, artykułów! mniejszych studyów K-o; są one wyszczególnione w „ Bibliografii “ Wisłockiego i w znacznej części w „Roczniku Naukowo-lite-racko-artystycznym“ (Warszawa 1905). -- Jako

scenę utwory A. Kowaczyńskiego („Miłosierdzie ludzkie“ 1902, „Walc barona Molskiego“ 1903, „Światłocienie“ 1903, „Dyabeł łańcucki“). Prócz tego ważnym składnikiem repertuaru były dzieła Szekspira, Schillera, Goethego „Faust“, Ibsena, Maeterlincka, Hauptmana, M. JBracca, d’Annunzia, Björnsona, Knuta Hamsuna, Wildego, Tołstoja, Gorkiego.

1877 w roli Zbigniewa w „Mazepie“ Słowackiego. Potem przez lat 16 był artystą teatrów rządowych warszawskich, w r. 1891 reżyserem dramatu; w r. 1896 przeniósł się do teatru krakowskiego, którego kierownikiem był wówczas szwagier jego Pawlikowski, a po ustąpieniu Pawlikowskiego w r. 1899 prowadził dyrekcyę przez lat 6, do r. 1905. Wielokrotnie występował jako gość we Lwowie, Krakowie, Poznaniu, Łodzi, Sosnowcu, Częstochowie, grając główne role tragiczne wielkiego repertuaru. Opuściwszy teatr krakowski w r. 1905, występował gościnnie w teatrze łódzkim pod dyrekcyą Gawa-lewicza na scenie Filharmonii w Warszawie, głównie w roli „Robaka“ w uscenizowanym „Panu Tadeuszu“ i paru innych. K. grywa przeważnie role bohaterskie i tragiczne w dramatach i komedyach Szekspira (Hamlet, Otello, Romeo, Koryolan, Edgar, Petruchio, Benedykt, Schylock), Szyllera (Karol, Markiz Poza, Leicester), Słowackiego (Wojewoda, Horsztyński, Regimentarz, ks. Marek, Mikołaj I) i wielu innych. Do najlepszych^ jego kreacyj należy „Uriel Acosta“ (Gutzkowa), gdzie jego zdolności deklamatorskie, zamiłowanie do ról koturnowych i póz bohaterskich w pełni się objawiają; występuje też często jako deklamator świetny, który, przy inteligentnej interpretancyi utworów, potrafi wydobyć na jaw, jak nikt, całe dźwiękowe, bogactwo mowy polskiej ze wszystkiemi jej modulacyami i rytmicznemi kadencyami.— Pozostaje jeszcze wspomnieć o działalności K-go jako dyrektora teatru krakowskiego, na którem to stanowisku nie małe zasługi położył. Objąwszy dyrekcyę K. znalazł się w położeniu znacznie gorszem od poprzednika swego, bo bez jego środków i doborowego, zgranego personelu. Mimo to urządził teatr pod względem literackim prawie bez zarzutu, nie tak olśniewający, ale i nie tak jednostronny, jak poprzednio. Głownem zadaniem K-go jako dyrektora było stworzenie p o 1 s k i e-go repertuaru z dzieł dawnych i współczesnych. Wystawiał poematy dramatyczne z doby romantyzmu naszego we własnem opracowaniu i układzie scenicznym, a mianowicie: Słowackiego — „Złota czaszka“, „Kordyan“, „Srebrny sen Salomei“ (1899), „Ks. Marek“ (1901), „Lilia Weneda“ (1904); Mickiewicza „Dziady“ (w o-pracowaniu Wyspiańskiego, 1901', Krasińskiego „Nieboska komedya“ (1902), L. Sowińskiego tragedyę „Na Ukrainie“ (1901). Za jego dyrektorstwa zyskały rozgłos utwory Wyspiańskiego: „Wesele“ (od r. 1900, grane potem 49 razy), „Wyzwolenie“, „Protesilas. i Loodamia“ i „Bolesław Śmiały“ (1902). Z dzieł wybitniej-

W ciągu sześcioletniej

A. G.

dyrekcyi K-go poświęcono Słowackiemu wieczorów 88, Mickiewiczowi 36, Fredrze 43, Wyspiańskiemu 86, Ibsenowi 24, Schillerowi 29, Hauptmanowi 25, Szekspirowi 55; w dawaniu nowości oryginalnych i tłómaczonych scena krakowska przez cały ten czas wyprzedzała zwykle inne teatry polskie. — Źródła: P. Chmielowski „Zarys najnowszej literatury polskiej“, 1864—1894 (Kraków 1895, Ge-betner i Sp.j; W. Feldman „Współczesna literatura polska“ 1880 —1904 (Warszawa 1905, Fiszer); Wisłocki „Bibliografia“; „Rocznik naukowo-literacko-artystyczny“ (Warszawal905); notatki rękopiśmienne Kotarbińskiego.

lyo.

Potomkowie rze-

Kotarski, herb polski z nadania. Na ter-czy, w polu błękitnem, jednorożec siebrny, wspięty w prawo. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, ręka zbrojna z mie-czem, wzniesionym do cięcia w prawo. Nadany wraz z nobilitacyą Józefowi Kotarskiemu, porucznikowi regimentu pińskiego, przez Stanisława Augusta, króla polskiego, w dn. 23 stycznia roku 1777.

[).

czonego Józefa osiedlili się w Galicyi, gdzie, wy-Fig. 99. Kotarski (herb). legitymowani ze szlachectwa w latach 1783 — 1856, istnieją po dziś dzień.—Źr ó d ła: „Vol. Legum“ VIII, 303; „Ks. kancl.“ 41, str. 471; Hefner; Poczet szlachty galicyjskiej.

Kotatko Wacław, zasłużony nauczyciel głuchoniemych (* 1810 w Jeniszowicacli pod Turnowem—f 1876 w Pradze). Skończywszy gimnazyum w Mł. Bolesławiu, słuchał filozofii w Pradze i teologii w Litomierzycach. Wyświęcony na kapłana w r, 1835, pełnił obowiązki wikaryusza w Mszenie, gdzie nauczał głuchoniemych; skąd powołany na naczyciela instytutu głuchoniemych w Pradze, przywiódł do tego, że dziatki czeskie w ojczystym swoim języku nauki od r. 1857 pobierały. Po śmierci dyrektora instytutu Prosta (1865) objął je-szych polskich autorów współczesnych wysta- go stanowisko. Ułożył w 1871 El e m e n tar z i wił: Tetmajera („Zawisza Czarny“, 1902), Kas- Książkę do czytania dla głuchoniemych prowicza („Uczta Herodyady“), Kisielewskiego czeskich (1872 r.). Po niem. napisał: „Ueber („Sonata“ 1899), Przybyszewskiego (Matka 1902, die Eigenthümlichkeiten des Prager Institutes „Goście“ 1901), Żuławskiego („Eros i Psyche“) für Taubstumme und Rechtfertigung der ersteren, i kilku innych; po raz pierwszy wprowadził na Erstes Lese- und Sprachbuch. Buch für Taub-

stummenschulen“ (1874). Z Frostern wyd. „ .Jovëk v podobenstvi, ciii Zrcadlo pro każde-ho, jemuź na tom zależi, zet⁻ clovekem“ (1846 r.). Założył także K. instytut głuchoniemych w Budziejowicach (1870). „Naucn. Slovn.

Kotbelka ob, Kr an belka.

Kotblok, blok z hakiem, służący do podno-

M. Z.

gieny szkół.

Red.

K. ta ma na celu, aby nie-

albo

« J. F. G.

szenia kotwicy (ob. Kot).

Kotcz albo Kot czy, dzisiaj kocz, powóz półkiyty, faeton, ten sam żródłosłów co w rosyjskim kuczer (furman), cz. koci (wóz), bulgar. ko ci ja, franc, coche, ang. coach, niem. kotsche. Pochodzenie tych wyrazów jest bardzo ciekawe. Jak bryka brodzka wzięła nazwę swoją od miasta Brody, naj tycz anka od Neu-Titschein (czeskie Nowy-Ti-cin), landara i lando od Landau, tak samo K. pochodzi od nazwy wioski K o t c z węgierskiej, położonej pod miastem Kaab. Od nazwy tej utworzono przymiotnik koc si, który stał się źródłem nazw przytoczonych, a wóz ko-czyjski, dostawszy się do Europy środkowej w w. XV, zwolna wyłonił z siebie mnóstwo form pochodnych (berlinkę, landarę, dorożkę). Do nas wyraz przeszedł od Czechów. Por.

J. Karłowicz „Słów. wyr. obc.“. W Polsce pojazd ten jest znany już w w. XVI. Z. Her-berstein już bowiem wspomina o podarowaniu mu przez Radziwiłła „woza węgierskiego, zwanego Koczi“. K-e ówczesne były to obszerne kolasy, skórami juchtowemi wybite, na 4—5 koni, z drabinką do wspierania się; na tej drabinie rozwieszano, dla miękkości, kilka dywanów. Koniom, które zaprzęgano w K-ym, malowano grzywy na barwę białą, a ogony na czerwono. Woźnica był ubrany w kurtę i ma-gierkę (czapkę kroju węgierskiego) z ozdobnem piórkiem. K-e pierwotnie były to proste wozy w pół drabkach i o takich wspomina M. Bielski i Petrycy, który pisze, że szlachta, jeśli spór jaki między sobą miała, to na jednym K-u na roki do sądu jeździli. Zbytek zrobił z K-ów okazałe pojazdy, posłowie nasi, poważniejsi wiekiem, po obiorze Henryka Walezyu-sza „wjechali na kotczych bardzo świetnie“, a Zbylitowski pisze: „kiedy owe kotcze swoje ubieracie i drogiemi kobiercy tak je obijacie“. Ko tezy koń—koń dobry pociągowy —k o t-szysz woźnica.    Ked-

Kotelmann Ludwik (* d. 29 sierpnia, r. 1839 w Demminie) teolog, lekarz i historyk. Początkowo oddawał się naukom teologicznym w Erlangen i Berlinie; w r. 1866 został wyświęcony na dyakona protestanckiego, a w r. 1868 otrzymał stanowisko kaznodziei pałacowego w Putbusie na wyspie Rujanie (Rügen). Opuścił miejsce to, otrzymawszy w r. 1872 docenturę prywatną teologii w Lipsku, ale zajmował ją bardzo krótko, gdyż w roku następnym już, porzuciwszy Lipsk, a razem i teologię, udał się do Marburga i tam zapisał się do wydziału lekarskiego. Po czterech latach pracy usilnej uzyskał tamże dyplom doktorski i w r. 1876 osiadł stale jako lekarz w Hamburgu, gdzie zajmuje się głównie leczeniem chorób ocznych; obok tego uprawia też gorliwie hygienę, zwłaszcza szkolną, oraz pracuje ' nad dziejami lekarskiemi. Z pośród prac jego wyszczególnić wypada: „Die Geburtshilfe bei den alten Hebräern“ (Marburg 1876); „Die Vivisektionsfrage“ (Hamburg 1880) i „Gesundheitspflege im Mittelalter. Kulturgeschichtliche Studien nach Predigten des 14 und 15 Jahrhunderts“ (tamże 1890). W r. 1888 założył pismo „Zeitschrift für Schulgesundheitspflege“, w którem umieszczał prace swe dotyczące hy-

Dr J. P.

Koterya (z fran. coterie), pewna liczba osób związanych wspólnemi przekonaniami albo interesami bardzo zaściaukoweini, a więc niezgodnemi z dobrem ogółu; pewna grupa osób, np.: towarzystwo⁻ w salonie podzieliło się na koterye.

Kotew czyli ściąg, drąg żelazny, którego oba końce, lub tylko jeden jest roz-czepiony, albo też w inny jaki sposób tak u-rządzony, że nawet pod wpływem znacznej siły nie może się wydobyć z drzewa lub muru, ' w których osadzono go. W budownictwie używa się K-i do podtrzymywania części budowli w położeniu poziomem lub pio-nowem, a w takim razie drąg z jednego lub obu końców zaopatruje się w ucha lub w szyny, przez które przetyka się drążek poprzeczny, tj. zatyczkę. K-y o poziomym kierunku zastosowuje się w budownictwie przeważnie do podtrzymywania sklepień i murów wysokich zewnętrznych, wystawionych na jednostronne ciśnienia. W budowie mostów używa się K-i do potrzymywania sklepień i oporów, a w budownictwie wodnem do połączenia murów śluzowych. Często miewa zastosowanie t. zw. K. belkowa do połączenia belki z murem, na którym spoczywa. W takim razie ramię poziome K-i przymocowane jest do belki, podczas gdy zatyczka prostopadła wetknięta jest w mury. Fig. 100 przedstawia K. sklepieniową

Fig. 100. Kotew.

b, z zatyczką c. dopuścić wysunięcia się bocznego sklepienia. W celu rozłożenia przeciwciśnienia zatyczek K-i na jak największą płaszczyznę,, należy pod zatyczką podłożyć płytę żelazną, lub żelazo kątowe jak to na figurze oznaczono literą a. Zatyczki bywają albo wmurowane,

M. H.

A. B.

S. Drz.

też ułożone zewnątrz muru, co było szczególniej używane przy budowach w Wiekach Średnich, w celu lepszego rozłożenia ciśnienia na mur, a równocześnie były zatyczki te ozdobnie wyrabiane i tworzyły upiększenie frontu budowli. K-ew o kierunku pionowym używa się do połączenia budowy dolnej z nadbudową górną, a w tym wypadku służą one jako K-y pod-fundamentowe. W ten sposób np. łączą się narożne pale żelaznych albo drewnianych łuków kratownic, przy wysokich wiaduktach kolejowych lub innych budowlach, za pomocą drągów kotwowych pionowych i zatyczki poziomej z murowanemi fundamentami filarów, w celu zapobieżeniu przewrócenia się wiaduktu pod wpływem parcia wiatru. W budowie maszyn używa się K-i do przymocowania maszyny do fundamentu, w którym to wypadku drąg kotwowy wpuszczony jest w mur i końcem dolnym zaopatrzony w łeb lub w klin poprzeczny, dla podtrzymywania płyty żelaznej, osadzonej w murze, drugi zaś koniec K-i, wystający ponad fundament, zaopatrzony jest w gwint do nałożenia mutry, za pomocą której przytwierdzę się maszynę do fundamentu.

Kotewka, roślina, ob. Trepa.

Kotficki Benedykt, wierszopis i pisarz zakonny z czasów saskich, bernardyn (definitor zakonny, potem komisarz prowincyi Wielkopolskiej i prowincyał ruskiej), przerobił wierszem polskim w ciągu piętnastoletniej pracy epopeję łacińską Morskiego „Lechus“, p. t. „Lech Polski albo wolnego i złotego narodu polskiego początki, starożytność, fortuna i różne sukces-sów odmiany na wiersz ojczysty przełożone“ itd., Lwów 1751 r., dedykowane z najstraszniejszym panegiryzmem znanemu wielkiemu „statyście“ ówczesnemu, stolnikowi kor. Hu-mieckiemu. To dzieło, niby Dzieduszyckiego W. „Baśń nad baśniami“, wysnuwa fantastyczne przygody Lecha, rodzeństwa jego i potomstwa, w stylu „Syloreta“ W. Potockiego, w dwunastu księgach a 13-zgłoskowym wierszu, w mowie wcale banalnej (np. ledwie z życiem uskro-bał z gwałtownej powodzi, gdy se dać nie mogli rady, wydzierając se wzajem, śpią jak porznięci itd.). Autor kończy dzieło życzeniem i nadzieją, „że będzie auktor co litewskie dzieje Z wnukami Lechowymi wyśpiewa przed światem, Gdy ja że Lecha śpiewam, chcę mieć dosyć na tern“. Zwykłe, od czasów ś. p. Etio-pik Heliodorowych obowiązujące przygody (u-prowadzenia, walki, nawałności morskie i roz: bicia okrętowe, przebieranie się itd.) spleciono tu w jeden łańcuch; po zemście na wrogach, po połączeniu par kochających zakładają Lech Kraków a Palemon Wilno i daje Lech prawa swemu narodowi, wolną elekcyę i wolność od podatków, wymaga tylko rządnej obrony. K. kończy ten poemat apoteozą złotej wolności. Treści 12 ksiąg przedstawiać nie warto, gdzie pseudosłowiańskie nazwy z romantycznemi

Wielka Encykl. Powtz. Ilnitr. Zesz. 310». Tom XXXIX

baśniami w stylu greckich powieści w niesmaczną powikłane całość.—Muza „przyciśnio-na złymi przypadkami oraz rozerwana zwaw-szemi pracami“ opuściła odtąd K-go, który już tylko w pismach łacińskich rzeczy zakonne, specyalne i ogólnikowe (o zadaniu przełożonego itd.) traktował; po spis tych rzeczy nieciekawych odsyłamy do artykułu „Enc. Org.“ większej lub do „Bibliografii“ Estreichera.

Kothak hak u spodu kotbloka.

Kothon, po grecku Kwd-ćw, Jpo łacinie Co-thon-. 1) wysepka w pobliżu lakońskiego wybrzeża, w pobliżu wyspy Kythery; —2) wewnętrzny port miasta Kartaginy (ob.).

Köthen, tk. Cöthen, miasto obw. w księstwie Anhalt, do r. 1853 stolica księstwa Anhalt-Köthen i rezydencya linii książęcej t. n., wygasłej na księciu Henryku r.. 1847, leży w uroczej i bardzo urodzajnej okolicy nad rz. Ziethe; węzeł pruskich kolei państw.: Halle-Wittenberga, Aschersleben-Köthen, Dessawa-Köthen i Köthen-Aken, 80 m. n. p. m. Składa się z dwóch dzielnic Neu- i Altstadt i z 4 przedmieść. Kościół katolicki paraf, i 2 kościoły ewang., z których jeden, p. w. św. Jakóba, dawniej kościół katol. katedralny, zbudowany w XV wieku w stylu gotyckim, odnowiony r. 1868, ma piękne stare malowidła na szkle, wspaniałe organy, przez Fryderyka Ladegasta zbudowane w pierwszej połowie XIX w., i groby książąt anhalcko-koteńskich; oprócz tego synagoga, gimnazyum, szkoła realna, semina-ryum nauczycielskie, wyższy zakład techniczny, 2 instytuty naukowe dla dziewcząt i krajowa szkoła ogrodnicza. Na uwagę zasługuje piękny zamek książęcy z ogrodem, biblioteką, liczącą 20 000 dzieł rzadkich, zbiorem obrazów i monet, tudzież z gabinetem ornitologicznym Naumanna. W ogrodzie zamkowym wznoszą się pomniki ornitologa Naumanna, tudzież ho-meopatów Hahnemanna i Lutze’go i Sebastya-na Bacha (1685—1750), największego mistrza muzyki religijnej niemieckiej.- W r. 1890 liczyło K. 18 125 m-ców, między nimi 518 katol. i 230 żydów. Jest to miasto przemysłowe i handlowe. Są tu wielkie odlewnie żelaza, fabryki machin, kotłów i wyrobów metalowych, cygar, broni, powozów; gorzelnie, browary, mleczarnie, cukrownie, słynne są wyroby czekoladowe, konserw, kawy zdrowia, fabryki mąki kościanej i skrobi, wyroby skórzane, przedmioty szklane i gliniane; kwitnie ogrodnictwo, głównie hodowla szparagów i truskawek. W o-kolicy są liczne kopalnie węgla brunatnego, wydające rocznie dwa miliony ton węgla, cegielnie i fabryki mydła. Handel wełną, zbożem i produktami krajowemi bardzo rozgałęziony. Sieć telefoniczna w mieście gęsta, łączy sąsiednie miasta z sobą. Oprócz tego jest homeopatyczny zakład leczniczy, książęca stadnina krajowa, miejska rzeźnia. Siedziba sądu i urzędu górniczego. —■ Miasto K.

Br. ü.

N.

S. Drz

Red.

istniało jeż w X w. jako słowiańska osada Kothen e, Koteń. W r. 1115 pod miastem pokonał Otton Bogaty z Ballenstedt Łużycan. W w. XII otrzymał K. prawo miejskie, a jako targowica zbożowa wielkie miał znaczenie. W r. 1547 ces. Karol V odebrał miasto księciu Wolfgangowi, jako członkowi związku szmalkaldzkiego, i podarował je wraz z innemi dobrami generałowi Ladranowi, który później odprzedał je w całości pierwotnym właścicielom. Tegoż roku poczęści spalony zamek odbudowano w 1597 — 1606, a r. 1620 połączono dzielnicę Altstadt z Neustadt.—O dziejach linii książęcej Anhalt-Köthen ob. Anhalt. — Księstwo Anhalt-Köthen obejmowało w'roku 1853 obszaru 12’04 mil. kw. z ludnością 43 677.

Kotiaeion albo Kotyaeion, po grecku Kouàstov, Kotoaetov, po łacinie Cotiaium, Gotya-ion, miasto w krainie Frygii, zwanej Epiktetos, nad rzeką Thymbris, w Średnich Wiekach często jako stolica bizantyjskiej Frygii wspominane; dzisiaj Kiutahia, nad rzeką Pursek. s- Drz-

Kotik Antoni, pisarz czeski (* 1840). K. do gimnazyum uczęszczał w Pradze, a później w Krakowie, gdzie miał możność poznania języka i literatury polskiej; uniwersytet zaś u-kończył w Pradze i natychmiast wszedł na drogę dziennikarską, pisując do dzienników czeskich artykuły publicystyczne i sprawozdania z ruchu umysłowego u innych ludów słowiańskich, których literaturę znał doskonale. Nadewszystko jest wielkim i szczerym przyjacielem Polaków, co wyraźnie zaznaczał w licznych artykułach swoich; z polskiego przetłó-maczył na język czeski: „Noc letnią“ i „Pokusa“ Krasińskiego, „Szpieg“ Bolesławity i ko-medyą Chęcińskiego „Szlachectwo duszy". W czasach późniejszych K. otrzymał posadę nauczyciela w szkole żeńskiej w Pradze, ale z powodu słabego zdrowia musiał zrzec się pracy pedagogicznej, a nawet i dziennikarskiej, i zamieszkał stale na prowincyi. Oprócz przekładów powyższych K. przetłómaczył z rosyjskiego „Historyę literatur słowiańskich" Pypina i Spasowicza i kilka drobiazgów Turgieniewa i Dostojewskiego. Z prac oryginalnych K-a zasługuje na uwagę rozprawa filologiczna p. t. „Naśe prijmeni“ (1895; o przyimkach w języ-zyku czeskim).

Kotilion, po grecku KouXiov, po łacinie Cotilium, góra w południowo-zachodnim zakątku ziemi Arkadyjskiej, nad messeńską granicą, przeszło milę od miasta Figalii(ob.) wznosząca się, w pobliżu miejscowości Bassai, dzisiaj Kumbulaes albo Spolemi zwanej. Góra ta, w nowszych szczególnie czasach, słynęła z szczątków wspaDiałej, starożytnej świątyni Apollina Epikuriosa, i te na niej po dziś dzień się dochowały. Wybudował ją, prawdopodobnie na miejscu starszego przybytku świętego, Iktinos, najsławniejszy w starożytnych wiekach architekt grecki, twórca Partenonu, spół-czesny Fidyasza i Peryklesa, a Pauzaniasz (8, 41, 8) mieni ją, obok świątyni Ateny w Tegei, tak pod względem pysznego marmuru jako i klasycznej harmonii w rozmiarach najpiękniejszą świątynią na całym półwyspie pelopone-skim. Do dzisiaj istnieje z niej 35 wspaniałych kolumn, wraz z architrawami, nienaruszonych. Długość świątyni, zwróconej frontem, wyjątkowo, nie ku wschodowi, lecz ku północy, wystawionej w stylu doryckim w formie peri-pteros hexastylos, w której liczba kolumn zostaje w stosunku 6 : 15, wynosi, według najnowszych pomiarów, 125 stóp, a szerokość 48 stóp. Piękne ruiny owe znane są dopiero od końca XVIII wieku. W r. 1812 odkopano jeszcze większą część 100 stóp długiego, przepysznego fryzu, zdobiącego wnętrze przybytku świętego, którą rząd angielski dla swych zbiorów zakupił. Okoliczni mieszkańcy zowią miejsce owo txaroôç aroXooç albo xoXôvvaiç.— Główne dzieło, dotyczące tej świątyni, wydał O. M. Stackeiberg „Der Apollotempel zu Bassae“, 1826. Por. Rangabé „Souvenir d’une excursion d’Athènes en Arcadie“ w „Mémoires de l’Acad. desinscr.“, t. V; SchillbachR. „Zwei Reisebilder aus Arkadien“ Jena 1865.

Kotiużyński Aleksy, pijar (* 1763 w Że-rebkach, pow. Żytomierskim — f 23 grudnia 1842 r.). Nauki początkowe pobierał u Jezuitów w Barze, a po ich kassacie w Międzyrzeczu Koreckim; w r. 1780 wszedł do nowi-cyatu pijarskiego w Łukowie, a później w Drohiczynie, wreszcie słuchał literatury w Szczuczynie Mazowieckim, teologii i filozofii w Międzyrzeczu. Zostawszy pijarem, imię chrzestne Józefa zamienił na Aleksego; wyświęcony został w r. 1787. Rozpocząwszy w r. 1781 zawód nauczycielski w Chełmie, później przeszedł do Łowicza, a wreszcie do Międzyrzecza, gdzie lat 11 wykładał wymowę i poezyę, piastował obowiązki prefekta szkoły i rektora kolegium tamtejszego. W końcu został wezwany na rektora seminaryum pijarskiego w Lubieszowie, gdzie pracował lat 15 jako kierownik i nauczyciel. Wydał „Georgiki, czyli ziemiaństwo starożytnych Rzymian, poema P. Wirgiliusza, przekład z łacińskiego“ (Wilno 1821, z tekstem łacińskim), tłómaczył odę Jana Chrzciciela Rousseau „O Hypbkryzyi“ („Dziennik wileński“ 1822, II). W rękopisie pozostawił żywot pijara Aleksandra Turskiego i przekład Telemaka.

Kotjelnickij Bazyli (* w Moskwie w r. 1770 — f tamże d. 11 stycznia st. st. r. 1844) lekarz. Do uniwersytetu wstąpił w r. 1789; w r. 1804 wydział lekarski w Moskwie przyznał mu dyplom lekarski po obronieniu rozprawy „De corporum combustione vitae animalium analoga“, poczem bezpośrednio mianowano go adjunktem, w roku zaś 1810 naprzód profesorem nadzwyczajnym i niebawem potem zwyczajnym; później jeszcze zajął stanowisko sekretarza Akademii medyko-chirurgicznej. Do

r. 1835 wykładał chemię, farmacyę, farmako- ki koniec świata doczesnego i wycieńczających logię, oraz metodologię i encyplopedyę lekarską; z katedry ustąpił dobrowolnie, dosłużywszy się emerytury. K. był bądź autorem, bądź tiómaczem kilku podręczników, niegdyś używanych. — Por. Richter „Gesch. der Med. in Russland“ (t. III, str. 397) i „Biogr. Lex. d. hervorrag. Aerzte“ (t. III str. 536).

się aż do obłędu postem, czuwaniem i modlitwą. Za źródło wszelkiej mądrości uważali biblię, zwłaszcza księgę Apokalipsy, i wskutek temu przyczynili się de przedwczesnego rozwiązania Towarzystwa biblijnego, dozwolonego w Rossyi w r. 1812. K. po wczytaniu się w Apokalipsę i przewertowaniu pism Böhmego, Stillinga i innych mistyków niemieckich, uczuł w sobie potrzebę apostołowania i szerzenia śród mas „słowa Bożego“. Z natury nerwowy, przez straszne umartwianie się cielesne dochodził do przeczulenia, a olbrzymia zdolność sugestyono-wania napełniła go wiarą w możliwość czynienia cudów. Poszedł „w lud“ głosić słowo Boże, znalazł licznych zwolenników, ale starcie się z władzami administracyjnemi przerwało jego pracę. W r. 1805 pozbawiony został wszelkich urzędów, w 1817 r. był powtórnie karany za bluźnierstwo, w r. 1825 wreszcie, kiedy arcybisk. Fotijemu nie udało się przekonać K-wa do zaniechania apostołowania, został osadzony w fortecy Szlisselburskiej, a w roku następnym zesłany stamtąd do klasztoru Soło-wieckiego, na morzu Białem, gdzie wkrótce dostał pomieszania zmysłów i umarł. W tym że 1826 r. ukazem Mikołaja I na imię metropolity Serafina rozwiązane zostało Towarzystwo Biblijne ze wszystkiemi 299 filiami swemi w Cesarstwie. — Por. „Zapiska o kramołach wragow Rossii“ („Rus. Archiw“ z 1868 r.); Pypin „Biblejskaja sekta 20-tych godow“ („Wiestn. Ewropy“ z 1868 r. JMè 8 i 12); Astatjew „Opyt istorii biblii“ („Żurn. min. nar. proswieszczenia“ z 1888 i 1889 r.).

Kotjelnikow Piotr (* 1809 — f 1879 r.), matematyk; kształcił się w uniw. charkowskim, dorpackim i berlińskim, a po powrocie do Rosyi w 1835 r. otrzymał professurę w uniw. kazańskim. K. prawie pół wieku wykładał rozmaite działy matematyki czystej i stosowanej, a lekcye jego cieszyły się powodzeniem. K. pisał mało i cała jego zasługa na niwie pedagogicznej jest w pracach: „O czyslen-nom znaczenii niekotorych summ“ („Uczenyja zapiski kazanskago uniw.“ 1848); Preobrazo-.wanje differenejalnawo paramietra d²V

+ LLAT +

D-r J. F.

Kotjelnicz, miasto powiatowe gub. Wiackiej, nad samą rz. Wiatką, o 894 w. na płn.-wschód od Moskwy położone, liczyło (w r. 1897) 4 236 m-ców, wyznania prawosławnego, trudniących się rolnictwem, rzemiosłami i handlem. Ma władze powiatowe, pocztę, telegraf, 4 cerkwie, progimnazyum żeńskie, szkołę powiatową, rzemieślniczą i parafialną, szpital ziemski, aptekę i towarzystwo spożywcze. Przemysł fabryczny reprezentuje 14 fabryk z 56 robotnikami ' i 42 355 rub. produkcyi rocznej. Słynny Ale-ksiejewski jarmark, ze znacznym obrotem, rozpoczyna się 14 marca i trwa do 5 kwietnia.—

Początków miasta historycy rosyjscy doszukują się w w. XII; w 1459 r. zdobywa je ks. Rja-połowskij, w 1542 doznają pod niem porażki Ta-tarzy, w 1610 łupią je Kozacy wołżańscy; ruiny obwarowań przechowywały się do 1770 r.

Miastem powiatowem jest K-nicz od r. 1780.

K. Chw.

d²V“

d²V

Powiat K-nicki leży w zachodniej części gub. Wiackiej i zajmuje 10 066.6 w. Q(1 170 000 dzies.) powierzchni, przedstawiającej na płd. i wsch. równinę, a na płn. i zachodzie błotnistą nizinę. Powiat zraszają rzeki: Wiatka, Mo-łoma, Piżma i Wetługa. Bogactwa mineralne są niemal nienaruszone i składają się z węgla i torfu. Ludność (w r. 1897) liczyła 281968 głów (w tej liczbie 134 407 mężczyzn) wyznania prawosławnego, pochodzenia wielkorosyj-skiego, gdyż miejscowi Czeremisi nie dosięgają 1000 osób. Ludność trudni się rolnictwem, rzemiosłami, handlem i myśliwstwem. Pod rolą (żyto, jęczmień, owies, groch, kartofle) jest 478 382 dz., pod łąkami 106 800 dz., pod lasami 460 000 dz. Dzięki obfitości lasów (należących głównie do rządu) rozwinięty jest przemysł myśliwski (niedźwiedzie, wilki, wiewiórki, zające i lisy). Rząd prowadzi prawidłowe gospodarstwo leśne. Inwentarz rolny składa się z 66 000 koni, 115 000 rogacizny,

dz²

dx²

dy

(„Sjezd jestiestwoispytatelej w Kazani“, 1873). Por. „Piotr Iwanowicz Kotelnikow“ w „Protokoły zasiedanij fiziko-matemat. sekcii pri ka-zanskom uniw.“ 1887).

Kotjeinyj, największa z wysp Nowosyberyj-skich, na Oceanie Lodowatym, położona pod z drzewa. Przemysł fabryczny liczy 38 fabr. ₍ 74°37'—76°10' szer. płn. i 155°—158°20' dług. z 163 robotn. i 154468 rub. produkcyi rocznej. . wgcł)> od Gr>> zajmuje 377 mil kwadr, po-Liczne kurhany. Zieinstwo utrzymuje 4 lęka- wierzchni. Środek wyspy wznosi się wogóle rzy, 15 felczerów i 4 akuszerki.    E- Ch". na 40 — 70 stóp nad poziomem morza. Brze-

Kotjelnikow E ul ampiusz, podchorąży Ko- gi niemal wszędzie są prostopadłe i załamują żaków Dońskich, założyciel sekty „Duchonosców“, się pod ostremi kątami; jedynie zatoka Ner-mistyków rosyjskich, wierzących w cuda i bliz- 1 piczja tworzy owal. Na płn. od niej leży naj-

L. J.

101000 owiec i 20 000 świń. Rozwinięte jest nadto pszczelnictwo (2 081 zagroda posiada ule) i chmielarstwo (14 840 zagród). Rola nie wyżywia ludności i ta szuka zarobków bądź na stronie (wychodzi do 5 000 osób — jako cieśle, tracze, fornale) bądź trudni się na miejscu wyrobem płócien, sani i sprzętów kuchennych

E. Chw.

skiemi w latach 1790 i 1791.

Red.

większe na wyspie jezioro—Durnoje. Rzek jest sporo, ale wszystkie niewielkie i płytkie: najznaczniejsza, rz. Rybnaja, dosięga wszystkiego 120 w. długości przy 15 sążniach szerokości i wpada do zatoki Carewa. W rzekach mnóstwo ryb (zwłaszcza zębatek). Strome i skaliste góry miejscowe składają się głównie z muszlowatego wapniaka i z warstw pochodzenia jurajskiego. Na brzegach rzek, Drago-ciennaja i Sannikowa, spotyka się w dużych bryłach ammonity. Warstwy osadowe obfitują w liczne kości mamuta, nosorożca i wielu innych zwierząt przedhistorycznych. Poszukiwacze tych cennych kości są jedynymi czasowymi mieszkańcami wyspy, i założyli nawet kilka osad: Durnoje i Egorowa—na brzegu zachodnim, i jedną na płd.-wschodnim. Świat zwierzęcy miejscowy reprezentują renifery, białe niedźwiedzie, rosomaki, białe lisy, puszczyki, białe kuropatwy, dzikie kaczki (zwłaszcza czarne), gęsi i nurki. Pod względem administracyjnym K. należy do prowincyi Jaku-ckiej. —Wyspę odkrył w r. 1773 kupiec jaku-cki Iwan Lachów; w r. 1810 bawił tu i prze-' pędził całe lato poszukiwacz kości mamutowych Sannikow, który w roku następnym objechał całą wyspę i odkrył mnóstwo szczątków życia Jukagirów, a także znalazł jedno skamieniałe drzewo. W roku 1821 znany podróżnik Anjou zwiedził K. i opisał szczegółowo jego zachodnie i północne brzegi. W r. 1893 odwiedził wyspę hr. Tohl, przygotowując tam stacyę spożywczą dla ekspedycyi Nansena.

Kotka, ob. Kłos.

Kotka, miasto gub. Wyborskiej w Finlan-dyi, leży na wyspie tegoż imienia, w zatoce Fińskiej, liczy obecnie (1905) przeszło 4 000 m-ców (w tej liczbie 3 200 Finnów, 600 Szwedów itd.); ma szwedzko-fińską szkołę elementarną i drugą rzemieślniczą, szwedzkie gimna-zyurn żeńskie prywatne i 11 szkół ludowych. Przemysł fabryczny reprezentuje 47 fabryk z 870 robotn. i S¹/^ mil. mar. obrotu rocznego. W okolicy K-i znajdują się nadto olbrzymie tartaki (zatrudn. do 1 500 robotn. z 6 mil. rub. obrotu) spółzawodniczące z Björnebornem. Po przeprowadzeniu kolei do Kouwoli K. została głównym portem przywozu i wywozu dla całego Śawolaksu. Od r. 1743 K. stała się portem wojennym floty rossyjskiej. W pobliżu leży Sweuska Sund pamiętny dwiema bitwami mor-

E. Chw.

Kotkowski: 1) Stanisław, wierszopis żyjący w pierwszej połowie XVII w., napisał „Wieczna pamięć Ściborów domu w nieśmiertelnych czynach y waleczności JW-ego Maryana Ścibora z Chełma Chełmskiego etc... przez J. K-iego Herbownego tegoż domu“ (Kraków 1641, w drukarni Cezarego). W dziełku tem skreślona jest biografia Chełmskiego, jego podróże po Hiszpanii, Francyi, Piemoncie, Węgrzech ltd., wszystko bądź przez samego

Chełmskiego opisane, bądź przez K-o towarzysza jego podróży.—2) Stanisław de Rudolto-wice Ścibor, miecznik województwa krakowskiego w drugiej połowie XVIII w. Pozostawił: „Ordinatio judiciorum vigore Confoedera-tionis dictae captur Palatinatus Cracoviensis sub auspiciis... Stanislai de R. K.“ (Kraków 1764), oraz „Dies fortunatus Lechiae“ (1764). — Ob. Estreicher „Bibi.“ XX.

Kotkowski Julian, lekarz i profesor języka starosłowiańskiego w szkole Głównej Warszawskiej (* 1824 r. na Wołyniu). Nauki pobierał w gimnazyum w Równem, gdzie wówczas cieszył się uznaniem nauczyciel Jan Tu-rowicz, wychowaniec uniwersytetu wileńskiego, człowiek światły i zdolny przewodnik młodzieży. Następnie K. kształcił się w uniw. kijowskim na wydziale filologicznym, ale ostatecznie przeniósł się na medycynę, którą ukończył w 1844 r. Osiadłszy na stałe w Kijowie, K. zajmował się praktyką lekarską, pracując przy-tem na polu filologii słowiańskiej, do której miał pociąg niekłamany, rezultatem tej pra,cy było przyswojenie naszemu językowi Kroniki Nestora (przekład wyszedł w Kijowie, 1860 r.). Gdy Jezbera zaproponował wprowadzenie alfabetu ogólno-słowiańskiego, opartego na graż-dance, K. odpowiedział na te uroszczenia broszurą: „Postęp i wsteczuośó w dziedzinie kształcenia się języków słowiańskich“ (Kijów 1862). W tym czasie zakładano Szkołę Główną i starano się o siły nauczycielskie. Na wniosek Michała Grabowskiego powołano K-go na katedrę języka starosłowiańskiego do Warszawy.

K. od 1862 do 1868 wykładał gramatykę starosłowiańską, a nadto czytał K r o n i k i Nestora i Wołyńską oraz inne zabytki dawnej literatury, miewał także lekcye o starożytności Słowian. Wybór K. na profesora tych umiejętności uważano za nieodpowiedni, a nawet niefortunny, niektórzy uczniowie z przekąsem odzywali się o jego prelekcyach. Istotnie K. nie posiadał prawdziwego przygotowania naukowego i właściwie był samoukiem, gdyż w czasie jego studyów w Kijowie filologia stała tam niezmiernie nizko: nic więc dziwnego, że K. nie mógł się równać z innymi profesorami lingwistami Szkoły Głównej: Przyborowskim, Kwe-tem i Choroszewskim. Ale zbyt krzywdzą pamięć jego, odmawiając mu wszelkich zasług, gdyż przy ówczesnym braku badaczów w tej dziedzinie K. był prawie jedynym kandydatem i, chociaż wykład jego grammatyki był niedostateczny i mało naukowy, lecz praktyczne ćwiczenia, jak objaśnianie pomników mowy starosłowiańskiej, którą K. znał dobrze, niejednemu początkującemu przyniosło sporo korzyści. W 1868 r. K. został lektorem języków słowiańskich, a w następnym z przemianą Szkoły Głównej na uniwersytet rosyjski otrzymał uwolnienie. Pozostał przez jakiś czas w Warszawie, dając prywatne lekcye, lecz pó-

krainskoj literatury“.

źniej wyjechał do Kijowa, gdzie nadal praco- ' udał się jeszcze za granicę, do Reichenhall, a nawał jako lekarz. Oprócz dzieł wyżej wymienionych napisał średniej wartości „Podręcznik geografii dla szkól żeńskich“ (Warszawa 1863) i parę artykułów w czasopismach. O ile wiemy, K. w literaturze medycznej nie występował, przynajmniej niema go wcale w „Słowniku lekarzy polskich“ Kośmińskiego; (por. Eucytd.

Orgelbranda t. XV; „Akademiczeskija spiski uniw. sw. Władimira“ 1884,    143; „Szkoła

Główna warszawska“ 1900, I 82, 225 — 226,

228).

stwa; Moskwa 1893).

r. 3.

Kotlarewskij Jan, poeta ukraiński (* r. 1769 — f 1838), po ukończeniu seminary um w Połtawie, gdzie kolegował w Gniediczem, był kolejno nauczycielem prywatnym, kancelistą, wreszcie wojakiem. Jest ojcem literatury małoruskiej. Do najlepszych utworów K-go należy „Eneida Wirgilja perelicowannają na małorusskuju mowu“ (vyyd. pierwsze r. 1798) — jest to przeróbka satyryczna, do miejscowych warunków przystosowana, według wzorów Blu-meyera i Osipowa (1791), dalej dwie operetki w r. 1819 napisane: „Natałka Połtawka“ (wyd. 1-e 1837) i „Moskal Czariwnik“ (wyd. 1-e z r. 1841), według sztuki francuskiej „Le soldat magicien“ (1760) z niewielkiemi zmianami napisana.—Por. M. Petrow „Oczerki istorji u-

Ę. Char

Kotlarewskij Aleksander syn Aleksandra, slawista rosyjski (* r. 1837 w Kremieńczu-gu—f 29 wrześn. 1881 w Pizie). Kształcił się w uniwers. moskiewskim (od r. 1853 do 1857), następnie w uuiwers. petersburskim (do 1861), studjując głównie historję języka rosyjskiego i literaturę. W r. 1862 ogłosił pracę: „Starina i narodnost’“, którą zwrócił na siebie uwagę uczonych. Tegoż roku został nauczycielem języka i literatury rosyjskiej w szkole aleksandrowskiej kadetów. W r. 1863 został aresztowany wskutek podejrzeń o stosunki z agitatorem Kelsijewem, i sześć miesięcy przebył w więzieniu. Wypadek ten pozbawił go posady i prawa wstąpienia do służby rządowej; prócz tego pobyt w więzieniu szkodliwie oddziałał na jego zdrowie. Po kilku latach, a m. w r. 1868, mógł złożyć rozprawę na stopień magistra p. n. „O pogrebalnych obyczajach ja-zyczeskich Sławian“, poczym otrzymał pozwolenie objęcia katedry literatury rosyjskiej i fi-lologji słowiańskiej w uniwersytecie dorpackim (dziś jurjewskim), i tu wykładał do roku 1873; przez dwa lata zaliczony był do ministerjum oświaty i w tym czasie podróżował za granicą dla poprawienia zdrowia, czas jakiś przebywał i w Pradze. Po, powrocie doktoryzował się w Petersburgu w końcu r. 1884 i niedługo potym, po usunięciu przeszkód, w r. 1875 mianowany był profesorem filologji słowiańskiej w Kijowie i na tym stanowisku pozostał do śmierci. W r. 1881, będąc już bardzo chorym, stępnie do Nizzy, w Pizie zaś w tymże roku życie zakończył.—Zasłynął jako pilny pracownik na polu literackim i naukowym, mianowicie w zakresie języka rosyjskiego i starożytności słowiańskich. Był on uczniem Bodianskiego i Bu-słajewa, od którego przejął wpływ szkoły Grimma w badaniu poezji ludowej. Pisał wiele artykułów do różnych czasopism; za pobytu w Moskwie pracował w Towarzystwie archeologicznym; pod jego redakcją wyszły dwa tomy prac tego towarzystwa („Trudy archeołogiczeskago obszcze-stwa“) i tom wydawnictwa p. n. „Archeołogi-czeskij wiestnik“. Wybitniejsze prace K-go są‘ „Dla srawnitelnoj nauki drewnosti“ (Moskwa 1865); „Zapozdałyje listki iz istorii jazyka i literatury“ (Woroneż 1871); „K woprosu o raz-rabotkie sławianskoj mifołogii“ (Petersburg

1871); „Uspiechi slawistyki na Rusi“ (Czaso-pis Cześ. Musea, 1874). W Pradze wydał dwie obszerne rozprawy z dziedziny starożytności słowiańskich: „Skazanija ob Ottonie Bainberg-skom w otnoszenii sławianskoj istorii i drewuo-sti“ (1874) i „Drewnosti juridiczeskago byta bałtijskich Sławian“ (1874). W r. 1881 ogłosił książkę, która miała stanowić początek obszernego dzieła, poświęconego krytyce historji filologji i archeologji rosyjskiej, a m. „Drewna-ja russkaja pismennost’. Opyt bibliołogiczeskago izłożenija istorii jej a izuczenija“; jest to systematyczny katalog i przegląd krytyczny wszystkich dzieł dotyczących piśmiennictwa staroru-skiego, ułożony starannie i dokładnie. — W latach 1881—1891 akademja nauk w Petersburgu wydała zbiór pism K-go w czterech tomach p. n. „Soczińenija A. A. Kotl-ago“; do tomu 4-go dołączone są A. N. P y p i n a „Maferiały dla biografii A. A; K.“ („Sbornik“ II otdiele-uija akad. t. 47—50).—Nekrologi i wspomnienia o K-im: „Pominka po A. A. K.“ (Kijów 1881, artykuły i mowy P. Ałandskiego,

I. Żsanowa, N. Daszkiewicza); „Sitzungsberichte der gelehrten estnischen Gesellschaft“ 1881 r.; „Neue Dörptsche Zeitung“ (październik 1881); A. Koczubinskij „Itogi sławianskoj i russkoj filologii“ (w „Zapiskach“ uniwersyt. noworosyjskiego t. 33 i osobno Odessa 1882, str. 229—236); „Biografiozeskij słowar’ profesorów i prepodawatelej imp. uniw. sw. Władimira“ (Kijów 1884); „Aleksy Weśełowski „Wospominanija“ (Kijów 1888; odbitka z „Ki-jewskaja Starina“); A. Storożenko „Al. Al. Kotl-y“ („Wiestnik Ewropy“ 1890, czerwiec); K. Bestużew-Riumin z powodu tomu I „Koczińenij“ w „Żurn. min. naród, prosw.“ t. 264; I. D. S. „Al. Al. Kotl-ij, kak prepodawa-tel“ (Russkaja Starina“ 1893, czerwiec); K. I. Linniczenko „Pamiati otca namiestnika Leonida, A. A. Gatenka, N. A. Popowa i A. A. Kotlarewskago“ (jako dalszy ciąg „Istori-czeskoj zapiski“ moskiewsk. archeoł. obszcze-

A. h.

E. Chw

na

Kotlarewskij Nestor (* 1864), historyk literatury rossyjskiej, po ukończeniu wydziału historyczno - filologicznego na uniwersytecie w Moskwie, został profesorem literatury powszechnej na wyższych żeńskich kursach i w liceum Aleksandryjskim w Petersburgu. Napisał z talentem pracę p. t. „M. J. Lermontow, licznost poeta i jego proizwiedenja“ (Moskwa

1891), szkic p. t. „Pamjati E. A. Barjatyńska-go“ („Wiest. Ewropy“ z r. 1895, zeszyt lipcowy), nadto kilka broszur o poetach w spółcze-snych rossyjskich.

Kotlarstwo stwarza z drobniejszych części metalu (żelaza i miedzi) konstrukcye większe, łącząc części składowe za pomocą nitów albo śrub. Jako wytwór K-wa powstają kotły parowe, rezerwuary, kadłuby statków, mosty, wiązania dachowe i wszelkie konstrukcye budo-wnicze żelazne, poczynając od najdrobniejszych i kończąc na tak olbrzymich, jaką jest znana powszechnie paryska wieża Eiffa. Mając przed sobą tak obszerną dziedzinę wytwórczości, K. rozpada się na odrębne gałęzi, i ztąd istnieją fabryki jedne które budują kotły, drugie — statki, trzecie—mosty, dachy i konstrukcye budowlane. Za materyał do K-a służą handlowe gatunki żelaza, wytwarzane za pomocą walcowania (ob.) jak oto: płyty, kątówki, teów-ki, dwuteówki, żelazo biinsowe, gzymsowe i t. p. Każda robota kotlarska składa się z dwóch odrębnych od siebie czynności: pierwsza ma za zadanie wzięte części metalu obciąć stosownie do rysunku, wygiąć, do siebie dopasować i przebić dziury dla nitów; druga — przyrządzone w ten sposób części składowe powinna na stałe połączyć. Pierwsza nosi nazwę składania K-go, które tu opisane będzie, druga—nitowania (ob.). Żeby scharakteryzować roboty składania K-go, opisać należy budowę kotła parowego jako robotę posiadającą najwięcej właściwości (Rodzaje kotłów, ob. Kocioł). Projekt takiej budowli postępuje w warsztacie najpierw w ręce składacza, do którego uależą następujące roboty: wybrać z magazynu takie części żelaza, które rozmiarami i gatunkiem odpowiadają wymaganiom projektu, i każdą wybraną sztukę należycie opatrzyć i wypróbować czy nie posiada jakiej wady. Powtóre wyznaczyć miejsca dla dziur nitowych, oraz nakreślić linie, po których sztuka powinna być obciętą, żeby rozmiarami odpowiadała wymaganiom projektu. Główne części kotłów parowych składają się z walców, zbudowanych z płyt metalowych czyli arkuszy blachy. Budowa taka może być wykonaną dwojako (fig. 101). A — część kotła złożona z o-gniw cylindrycznych przedstawia połączenie płyt teleskopowe, B—część kotła złożona z ogniw stożkowatych przedstawia połączenie stożkowate. Stosownie do projektu kotlarz powinien wykonać połączenie jedno lub drugie, mając do rozporządzenia płyty płaskie prostokątne. Zauważyć należy, że gdy^na projekcie mamy zadaną wewnętrzną średnicę — 1)

=555

Fig. lui.

(fig. 101) przy grubości blachy—8, to w kon-strukcyi oznaczonej lit. A długość rozwiniętej płyty, tworzącej ogniwo większe, będzie Tr (D—j—<5), a długość rozwiniętej płyty, tworzącej ogniwo mniejsze, będzie % (D—8). Pochodzi to z przyczyny, że tylko fibra w środku przekroju płyty nie ulegnie zmianie co do długości, fibry zaś zewnętrzne przy zginaniu będą wyciągnięte, wewnętrzne skurczone. — Płyta nieobrobiona, płaska, pozostająca w ręku kotlarza, będzie miała długość fibry średniej, obserwowanej w płycie zgiętej — Przeto dla stworzenia konstrukcyi (A) składacz powinien przygotować płyty dwojakie: dla ogniw większych będą miały odległość między średnicami nitów szwów podłużnych kotła 7r (D—|—ó), dla ogniw mniejszych ta sama odległość będzie 7i (D—5). Dla szwów poprzecznych kotła na tych dwóch niejednakowych długościach wypadnie naznaczyć jednakową ilość dziur nitowych. Żeby można było wyraźnie wykonać powyższe oznaczenia, każda płyta pokrywa się farbą złożoną z kredy i wody z klejem, na której po wyschnieniu rysuje się ostrzem stalowym lub cyrklem wszelkie linie i znaki, ostatecznie zaś środki otworów nitowych i ważuiej-sze linie oznaczają się puuktakiem (kerne-rem). Dla wykrojenia płyt tworzących ogniwa stożkowe (B fig. 101) kotlarz na gładkiej płycie wykonywa rysunek, wskazany na fig. 102. Linia ab powinna mieć długość k (Dr8), zaś linia ed=tt (D—8); przez połączenie punktów końcowych otrzymujemy linie ac i bd, po których rozmieszczone będą nity sz wó w podłużnych kotła. Do linii ac w punkcie a kreśli się prostopadłą, która w punkcie l przecina linię środkową; odcinek tej linii dzielimy dwie równe części i jako miejsce podziału o-trzymuje się punkt o; przez aob przeprowadza się koło i z jego środka zakreśla się luk ed. Otrzymane w ten sposób linie krzywe aob

i cóć? służą dla rozmieszczenia nitów szwów poprzecznych kotła. Obok linii oznaczają-

Cs

Fig. 102. Wykreślenie formy płyt dla ogniw stożkowych.

eych szeregi nitów nakreślić należy linie równoległe, oznaczające szerokość zakładki płyty, potrzebnej dla stoczenia szwa; to zaś, co po temi liniami pozostanie, należy obciąć jako zbyteczne. Po wykonaniu wyżej wymienionych oznaczeń środków nitów i linii obcięcia, płyty idą pod działanie machin kotlarskich, jakiemi są: nożyce, przebijarki, wiertarki i walce zginające. Dwa pierwsze narzędzia (nożyce i przebijarki) najczęściej bywają połączone w jednej machinie, jak to przedstawia fig. 103.— W mocnej ramie przechodzi wał F: na końcach tego wału umieszczone są dwa mimo-środki, wprowadzające w ruch pionowy ramki i n; w ramce m umieszczono przebijak a, w ramce n—górna część nożyc. Mimośrodki są tak u-stawione, że kiedy przebijarka opuszcza się, nożyce idą do góry, w ten sposób opór pożyteczny każdej machiny rozkłada się na inny czas, a zatem mniej obciąża się przekładnię mecha-

za

nizmu kół zębatych i pasowych. Jak pracują nóżyce ob. art. Nożyce (8er. II, t. I). Co się tyczy pracy przebijarki, zaznaczyć należy co następuje: E. Harting otrzymał z praktyki dane, jednakie dla nożyc i przebijarek: Grubość płyty w mm.

Ilość cięć na minutę Siła do poruszania machiny w kon. parowych w przybliżeniu

Przebijnik (stempel) . a ma średnicę taką, jaką mieć powinna przebita dziura; pod nim zaś stoi p o d b i j k a (matryca)—-o, której otwór jest nieco większy od średnicy przebijnika: przeto dziura zrobiona przebij arką ma formę stożka rozszerzonego u dołu. Aletal wybity z dziur y wylatuje w jednym kawałku nierozcięty na wióry; siła zaś wybijająca dziurę nieco zmienia strukturę metalu w ściankach otaczających otwór. W K-wie dla robienia dziur oprócz przebijarek używa się wiertar-k i (ob.), która metal wyjęty z dziury r o z d rąbią na wióry i nie wywiera żadnego wpływu na zmianę struktury ścianek otworu,

Z tego widzimy, że w kotlarstwie dziury bite i wiercone rozmaitą mają wartość: postarajmy się ją scharakteryzować. Przebijarka zmienia strukturę metalu około otworu i tern bardziej zmniejsza wytrzymałoś^ szwu, osobliwie jeżeli użyte żelazo jest t w a r de, t. j. zawierające domieszkę fosforu (gruboziarniste), lub domieszkę węgla (zbliżone do stali). Gdy użyte żelazo jest miękkie, ujemny wpływ przebijarki na moc szwu jest prawie niedostrzegalny. — Dziury wiercone wogóle dają robotę K-ską mocniejszą,

10

10

20

30

10

4-

~~T

PS

9_

ic

=B8sj . o a

I . 1 : _________

-_-Œ

3.

'àtL

tzr

VJil"

..ill

rr

A.

*ą

Cl )\

Fig. 103. Przebijarki i nożyce.

ale kosztują znacznie drożej, gdyż ta sama ilość ludzi pracując przy wiertarce 8 do 10 razy mniej dziur wywierca dziennie, niż przebija za pośrednictwem przebijarki. dziur zastępuje przebijanie, w razie gdy metal jest twardy (stal), lub gdy robota K-ska wymaga wielkiej dokładności, jak mosty lub kotły dla bardzo wysokich ciśnień. Kiedy dziury są wybite, płyta wygląda jak na fig. 104

Wiercenie

tę nagrzaną do czerwoności jasuej (ok. 1000°C) i po jednorazowym ściśnieniu prasy wydoby-

lir

hi

-0-0 o o -o o-O

będzie zbli-

■i) Oâ oooooooo o o 6 n

O O OOOOOOOO O O

Fig. 104. Płyta k otłowa przedziurawiona i obcięta przed zgięciem.

i postępuje pod działanie walców zginających, które stosownie do potrzeby mogą z płaszczyzny arkusza stworzyć powierzchnię walca albo stożka. Pig. 105 przedstawia przekrój walców

Ml

Fig. 105. Przekrój poprzeczny walców zginających.

do zginania. Walce £ i D mają łożyska stałe i są połączone z mechanizmem nawrot-czym, dającym możność robić obroty naprzód, lub obroty wstecz. Walec C, umocowany w łożyskach ruchomych, może się podnosić i opuszczać dowolnie; im więcej żony do walców dolnych I) i F, tern płyta przepuszczana między wałkami będzie bardziej zgiętą, t. j. łuk zgięcia będzie o mniejszym promieniu. Równoległe położenie wszystkich trzech walców daje zgięcie o powierzchni cylindrycznej; jeżeli zaś jeden koniec walca C jest opuszczony niżej, zgięcie płyty będzie o powierzchni stożkowatej. — Zgięte płyty łączą się z sobą zrzadka na śruby tymczasowe i tworzą boczki kotłów gotowe do nitowania.— Pozostaje tedy składaczowi K-mu zrobić i dopasować dna kotłowe; bierze się na to płytę okrągłą, której średnica=średnicy wewnętrznej kotła-(-dwie szerokości nakładki szwu nitowego. Nakładka, t. j. brzeg w tym wypadku, powinna być zagięta w ten sposób, jak przedstawia fig. 106. W większych fabrykach owo przygotowanie dna odbywa się za pomocą pras hydraulicznych lub transmisyjnych i form stosownych. Do takiej formy wkłada się pły-

Fig. 1"6.

wa się dno gotowe takich kształtów, jakie miała użyta forma. Jeżeli zaś fabryka podobnych przyrządów nie posiada, brzegi zagina się częściami robotą kowalską. Przy tej robocie kotlarz powinien mieć na uwadze gatunek żelaza wziętego na wyrobienie dna i inaczej postępować z żelazem skuwanem (spawal-nem), inaczej z żelazem zlewnem. Jeżeli dno wyrabiamy z żelaza skuwanego, brzegi można nagrzewać częściami w ognisku kowal-skiem i częściami zaginać. Jeśli (dno wyrabiamy z żelaza zlewnego, płytę nagrzewać trzeba całą w piecu stosownym, chociaż brzeg zaginać się będzie częściami ręczną robotą kowalską. Podobną ostrożność zachować należy, by w żelazie zlewnem nie wzbudzić ł a mli w o-ści naleciał ej (ob.), która powstaje, jeśli giąć lub kuć będziemy żelazo zlewne przy ciepłocie pomiędzy 200 i 360°C. Robotę kowalską przerywać należy, skoro płyta ostygnie do koloru ciemno-czerwonego t. j. 550°C, a taka ciepłota będzie daleką od tej, przy której powstaje łamliwość naleciała. —Dziury na zagiętych brzegach dna najczęściej bywają wiercone. — Przy wykonaniu kotłów posiadających rury płomieni co we i opłomkowe (ob. Kotły), do składacza kotlarskiego należy przygotować ścianki sitowe, t. j. ścianki, w których się zamo-cowuje końce rur, oraz wszelkie detale według projektu usztywnienia i zmocowania ścian płaskich i równoległych, jakie się spotyka w kotłach lokomotywowych, parochodowych i w wielu innych typach. Pozostałe roboty są na odpowiedzialności nitownika (ob. Nitowanie). Skoro nitowanie jest ukończone w pewnych gatunkach robót kotlarskich (jak kotły, re-zerwoary i kadłuby statków), pozostaje trzecia czynność: doszczelnianie połączeń kotlarskich, z niemiecka zwane sztamowaniein. Doszczelnianie jest zbyteczne, a zatem nieużywane, przy mostach, wiązaniach dachowych i kon-strukcyach budowlanych. Doszczelnianie służy do nadania zupełnej hermetyczności spojeniom kotlarskim, by one nie przepuszczały ni płynów ni gazów. Szczelność pożądaną otrzymuje się przez zabijanie krawędzi spojonej tak jak wskazuje fig. 107. W robocie kotlarskiej

Fig. L08. Doszczelnianie odlewów z żeliwa.

pomiędzy żeliwo a ściankę kotłową wkłada się płytkę miękkiego żelaza, którego wystająca krawędź po należytem ubiciu sprowadza pożądaną szczelność połączenia. Doszczelnianiem kotlarskim zajmują się nitownicy.

Kotlarze, stowarzyszenie tajne we Włoszech, ob. Calderari.

Kotlet (fr. la côtelette, wyraz zdrobniały od la côte—żebro, znaczy więc właściwie „żeberko“); jest to kawałek mięsa wykrojony z grzbietu (górki, górnej pieczeni, schabu) w ten spo- \ kawałek żebra baraniego lub    cielęcego. W ku-

sób, że przy nim zostaje kawałek żebra, two-    chuiacli niektórych przyrządzają w sposób po-

rzący jakby trzonek jego; część kręgu grzbie-    dobny K-y takie z wołowiny    siekanej, do któ-

towego, łączącego się z żebrem, trzeba wyciąć    rej niekiedy dodawana bywa    cebula pokrajana

i odrzucić; mięso samo należy potem wyżyło-    bardzo drobno. Właściwie u    nas dziś jadane

nitowanie ma za zadanie ściągnąć i na tyle zbliżyć do siebie obie powierzchnie płyt połą-

Fig. T'7. Doszczelnianie.

czonych, żeby między niemi nie pozostało ani szczeliny, ani najdrobniejszego kanaliku, przez który mogłyby płyny przeciekać. Chropowatość łączonych powierzchni, lub niedokładność kotlarskiego składania są powodem, że szczeliny takie pozostają, więc dla ich zapełnienia metalem ubijają krawędź wyżej wskazanym sposobem, i wtedy następuje zupełna hermetyczność połączenia. Oprócz krawędzi doszczelnia się w ten sposób łby nitów.—Jeżeli do kotła będzie przynitowany odlew z ż e 1 i-w a (odlew z surówki), którego krawędź pod uderzeniami uszczelifiaka nie będzie zmieniała sw>ch kształtów, lecz skutkiem łamliwości odlewu będzie się kruszyła, więc podbijanie krawędzi żeliwa należytego uszczelnienia nie sprowadzi. Przeto w podobnych razach (fig. 108)

A. K:sz.

wać, tłuszcz zbyteczny odciąć, następnie ubić je na płasko, aby uczynić je kruchszem, nadając przytem wygląd lepszy K-wi. Jeżeli się chce mieć K-y grubsze i większe, wtedy wycina się mięso przyrosłe do dwu żeber, ale pozostawia się przy niem zawsze tylko jedno. K-y najwłaściwiej jest piec na ruszcie, jak to czynią we Francyi i w Anglii; pieczenie ich w ten sposób wymaga mniej lub więcej tylko 7 minut; K. przyrządzony, jak powiedziano wyżej, kładzie się płasko na ruszcie pozostawia, go tak 4 minuty, poczem na dłuższe 3 minuty ^przewraca się go na stronę drugą, aby się dopiekł; jeżeli jest bardzo gruby, piec się powinien nieco dłużej. Można przed położeniem K-a na ruszt posypać go bułką drobno utartą, czego się jednak zwykle nie czyni. Do tak upieczonych K-ów dodawane być mogą jarzyny, sałaty lub podlewy rozmaite. Można je też smażyć na maśle lub tłuszczu, a wtedy zwykle posypuje się je bułką tartą, albo też dusić w rądlu; podaje się je na stół z przyprawami najrozmaitszemu Solić K-y trzeba dopiero w chwili, gdy się je ma piec lub smażyć, arby mięso nie nabrało barwy czerwonej. K-y jadane bywają baranie, jagnięce, cielęce, wieprzowe, wołowe, nazywane antrykotami (fr. entre-côté), oraz sarnie, jelenie i z dzika. Tę samą nazwę noszą też kawałki podłużne mięsa, wycięte z piersi drobiu, zwłaszcza kury lub kapłona, z pozostawieniem przy nich kostki skrzydła, z wyglądu podobne do K-ów; pomazawszy je żółtkiem i posypawszy bułką tartą, smaży się je na maśle i podaje zwykle z jarzynami delikatniejszemu — Dawna kuchnia polska znała tylko K-y cielęce i wołowe, które wtedy nazywano „brazellami“, prawdopodobnie od słowa franc, braiser (dusić), ponieważ podpiekłszy je na ruszcie, duszono je w rynce. Sposób ich przyrządzania opisuje S. Czer niecki w „Compendium ferculorum“ (Kraków 1682, str. 33). —Dziś u nas, za przykładem niemieckim, najczęściej używane bywają w dworach ziemiańskich i domach mieszczańskich, t. zw. K-y siekane, tj. mięso, najczęściej cielęce lub baranie, ale nawet nie zawsze brane z grzbietu, wyżyło wane, posiekane drobno, do którego dodano ilość mniejszą lub większą bułki rozmoczonej w mleku i żółtek jaja surowego. Z masy tej, dobrze wymieszanej, tworzy się placki wydłużone, na palec grube, z wyglądu do K-ów podobne, pomazane po wierzchu żółtkiem jajecznem surowem i u-tarzane w bułce suchej, utartej drobno, poczem smaży się je na maśle lub tłuszczu. Kucharki niektóre, aby nadać im postać do K-ów prawdziwych podobniejszą, wtykają w siekankę taką

44

Wielka Eacykl. Povrsz. Ilmtr. Zesz. 310 a. Tom XXXIX

Dr J. p.

Red.

J. H

bywają tylko K-y wieprzowe i wołowe (antrykoty), wszystkie zaś inne, najniesłuszniej nazwę tą noszące, są siekankami, które nazywać-by wypadało inaczej. W sposób zupełnie podobny przyrządzane też bywają siekanki z ryb świeżych lub śledzi moczonych, również u nas K-mi nazywane.—Od czasu pewnego w Warszawie rozpowszechniły się bardzo t. zw. K-y Pożarskie, pochodzące z Rossyi; jest to również siekanka drobna z mięsa kur lub jarząbków, z dodaniem ośrodka bułki oraz śmietanki, usmażona w maśle i dość smaczna. Wszystkie t. zw. K-y siekane podawane bywają na stół z ziemniakami smażonemi, z jarzynami albo z kaszą i podlewami najrozmaitsze-mi; jest to potrawa bardzo odpowiednia dla ludzi niemających zębów.

Kot-lina, kot rep, to samo co Kot (ob. Kot).

Kotłowanie ('się) morza — nieprawidłowe, niespokojne i uciążliwe dla statków falowanie w miejscu zetknięcia się dwu prądów lub fal morskich, idących z różnych stron. Zależnie od zarysu brzegów i wiatru często się zdarza podczas przypływu i odpływu szczególnie w pobliżu przylądków.    M- z-

Kotłubaj E d w ar d, pisarz historyczny (* 1822 w Wilnie —f 1879 w Petersburgu). Stu-dya pobierał w Mitawie i w akademii inże-nierskiej w Petersburgu, a następnie pełnił o-bowiązki inżeniera wojskowego w Kijowie. 0-siadłszy na wsi w Trockiem, zajął się opracowaniem dziejów domu Radziwiłłów. Ogłosił dzieła: „Galerya Nieświezka portretów Radzi-wiłłowskich opisana historycznie“ (Wilno 1857, z drzeworytami M. Starkmana; praca ta zawiera dużo rzeczy nieznanych, ze źródeł archiwalnych czerpanych; drzeworyty mierne, ale zachowały podobizny portretów, z których wiele dzisiaj już nie istnieje), oraz „Życie Janusza Radziwiłła św. Państwa Rzymskiego na Birżach i Dubinkach etc. etc.“ (Wilno i Witebsk 1859). Drukował w „Czasie“ 1858, a później w oddzielnej odbitce ogłosił „Odsiecz Smoleńska i pokój Polanowski“ (Kraków 1858). Wskutek wypadków w r. 1863 stracił majątek i dla u-trzymania rodziny musiał wrócić do zajęć iu-żenierskich. Pracował ostatnio przy budowie kolei Putiłowskiej. W rękopisie pozostały pó nim „Dzieje wojenne Polski“ (doprowadzone do Sobieskiego); „Atlas geograficzno-historyczny“, obejmujący kilkaset tablic.

Kotłubaj Henryk, syn Edwarda historyka (* w Wilnie w r. 1851), nauki do roku 1863 pobierał w Wilnie, a następnie w Moskwie. W r. 1877 skończył wydział weterynaryjny Akademii Medyko-Chirurgicznej w Petersburgu. W r. 1877 — 1878 pełnił służbę wojskowo-weterynarską podczas wojny tureckiej. W r. 1878 przeniesioDy został do pułku ułanów gwardyi w Warszawie. W roku 1882 za rozprawę: „O zmianach anatomicznych ślinianek po podwiązaniu przewodów wydzielinowych“

(„Pamiętnik Tow. Lekarskiego w Warszawie“ r.

1882) uzyskał stopień magistra nauk weterynaryjnych. W r. 1883 K. zaczął redagować pismo p. w. „Przyjaciel Zwierząt“, następnie zamienione na „Rolnika i Hodowcę“, które redaguje i wydaje do chwili obecnej (r. 1905). W okresie istnienia tego pisma K. wydał kilkadziesiąt dzieł specyalnych, poświęconych różnym gałęziom roluictwa. W r. 1886 w pracowni P a s t e ur a (ob.) w Paryżu K. zajmował się naukowo szczepieniem przeciw wściekliźnie (ob.), a następnie zamieścił kilka prac treści bakteryologicznej w „Medycynie“ oraz w „Rolniku i Hodowcy“. W roku 1888 — 1890 wraz z A. Strzeleckim wydał K. „Ency-klopedyę Rolniczą“, 3 tomy obejmującą. W r. 1890 mianowany został weterynarzem punktowym w Warszawie. W r. 1893 napisał i wydał „Weterynaryę Gospodarską“, obszerną, która, w r. 1896 doczekawszy się wydania 2-go, cieszy się uznaniem wielkiem pośród ziemian. W r. 1897 mianowany został inspektorem we-terynaryi. 6-cioletni zaledwie okres na stanowisku inspektora weterynaryi K. zaznaczył niespożytemi zasługami ku uzdrowotnieniu gu-bernii Warszawskiej: wytępił liczne choroby stadne (epizootiae), nieustannie nawiedzające gubernię Warszawską, a co ważniejsza, sprawę bicia bydła, urządzeń w rzeźniach postawił o wiele wyżej niźli stoi w samej Warszawie; pobudował liczne podług najnowszych wymagań rzeźnie, we wszystkich miastach wprowadził i urządził badania mikroskopowe mięsa wieprzowego, czego dotychczas Warszawa doczekać się nie może, zaprowadził ścisły nadzór i kontrolę nad sprzedażą mięsa. Za zasługi swe w r.

1902    otrzymał rangę radcy stanu. — Wiele zasług położył też na polu rybactwa krajowego, przyczyniwszy się do założenia w Warszawie Towarzystwa Rybackiego, na którego czele postawiono go z wyboru jako prezesa. Za działalność na tern stanowisku w r. 1901 wybrany został członkiem honorowym Tow. Rybackiego w Wilnie, w roku zaś 1902 takimże członkiem honorowym towarzystwa w Krakowie. Od roku

1903    K. redaguje i wydaje miesięcznik p. n. „Rybak“. Wtymże czasie zaczął redagować i wydawać: „Przegląd gorzelniczy“ i „Przegląd mleczarski“. W ostatnich czasach wystosował odezwę w sprawie założenia wielkiej fabryki krajowej maszyn i narzędzi rolniczych, mającej za zadanie zapoczątkowanie w wielkim stylu przemysłu krajowego i wyrugowanie z kraju wyrobów niemieckich. Dążąc do urzeczywistnienia tej myśli, uzyskał zatwierdzenie u-stawy towarzystwa akcyjnego pod firmą „Kraj¹'.

Kotły parowe, ob. Kocioł parowy.

Kotły (włosk. Timpani, niem. Pauken, francuskie Timbales, angielskie Kettledrums, z łacińskiego catiUus—misa), in-instrument muzyczny perkusyjny (uderzany dla

A. Pol.

Kotność, ciąża, pierwotnie u kotów, obecnie również u zwierząt inuych, np. owiec, sarn i t. d. Por. Ciąża u zwierząt.

Koto (C ortex Cot o) ob. D rimy s.

Koto, a właściwie B a k o t o, plemię ludożercze w porzeczu Kongo, nad górną częścią rz. Sankuru. Wiadomość o nim przyniósł Pogge;

I. K.

wywołania dźwięku). Zgodnie z nazwą K-y swój język, a posługują się mongolskim. Wa-mają kształt zwykłych K-ów dużych, używa- nowi durbeckiemu dostarczają 400 miar ziar-nych w gospodarstwie domowem, są wyrabia-    na pszennego i w ciągu lata wysyłają kolejno

ne z miedzi; otwór wierzchni jest pokryty    11 robotników. Pod wpływem Durbetów po

rzucili dawne zwyczaje, jedynie odróżniają się tern, że golą głowę zamiast noszenia warkoczów. Kotonki nadto zachowały własny ubiór głowy. W chatach istnieją książki arabskie jako relikwie i puścizna dziejowa (nauki islamu). Zdaje się, że K-wie są potomkami owych rolników, których dokumenty administracyjne Sy-beryi XVIII w. wymieniają w różnych punktach Dżungaryi.

Kotor, miasto, ob. Cattaro.

Kotoranim: 1) Wit, franciszkanin, rodem z Cattaro, jeden z najsławniejszych budowniczych południowo-słowiańskich, żyjący w XIV w. Wybudował kościół Deczański św. Spasa (Zbawiciela) łącznie z klasztorem św. Wasila (Bazylego), zwany wysoki Dècani, który, pomimo groźnych klęski pożogi wojennej, istnieje dotąd w całej swej wspaniałości. Daje on świadectwo wysokiego stanu cywilizacyi i zamiłowania sztuk pięknych u dawnych Serbów, oraz stosunku przyjacielskiego między kościołem wschodnim a zachodnim serbsko-chorwa-

1476.

skórą, która, gdy w nią uderza się pałeczką drewnianą, zaopatrzoną w gałkę obciągniętą irchą, wydaje stale ton jeden. Tonów wszakże może K. wydawać całą gamę; za pomocą bowiem przyrządu skóra* może być napinana słabiej lub silniej i tym sposobem dostrajana do różnych tonów. W orkiestrze używa się awykle dwóch K-ów, z których jeden stroi się w tonice danego utworu muzycznego, a drugi w dominancie. W ciągu jednak kompozycyi K. mogą być, i zwykle bywają, przestrajane, ile razy tylko twórca muzyki zmienia tonacyę. Nowsi kompozytorowie, jak: Berlioz, Liszt i Wagner, używali trzech i większej nawet liczby K-ów, stroili też je różnie.

Kotły podobno przyniesiono do Europy ze Wschodu podczas wypraw Krzyżowych. Jednak na pomnikach Świata Starożytnego istnieją już instrumenty, kształtem swojem odtwarzające K. U Hebrajczyków instrument ten nosił nazwę Tof albo Adufe. Umiejętność posługiwania się K-ami dosięgła najwyższej doskonałości w w. XVIII (bywały koncerty posługujące się jedynie K-ami, po 14 sztuk jednorazowo, a muzyk, uderzywszy w K., rzucał pałeczkę w górę, chwytał ją, nie przerywając taktu). U nas używano K-ów nie tylko w wojsku, ale po kościołach i na procesyach. Miały one niekiedy rozmiary znaczne: np. w kościele św. Piotra na Antokolu (w Wilnie). Również wielkim musiał być K. na wieży Maryackiej, którego głos w w. XV i XVI ostrzegał miasto o grożącem niebezpieczeństwie; zastąpiono go później dzwonem. W kawalkacie hetmana znajdował się bębenista, który uderzał w dwa kotły, umocowane po obu stronach siodła; na K-ach wisiały fartuchy bogato haftowane, z herbami hetmańskiemi. Z. Gloger („Enc. staropolska“) podaje rysunek K-a z r. 1755 — hetmana w. kor. J. K. Branickiego („Kocioł“).    Red-w r. 1886 bawił tu Wolff.

Kotokret, ob.. Bas saris.

Kotonowie wymierające plemię szczepu turecko-tatarskiego, w Mongolii zachodniej w pobliżu jez. Ubsa-nor. Zimę spędzają, żyjąc w jurtach, w wąwozach górskich na zachód od jez. Kirgiskiego (Kirgiz-nor), w dolinach rzek Szybę i Burgasutaj; latem uprawiają pola w porzeczu Telliin-goPu (dopływ jez. Ubsa-nor). Liczą K-ów około sta dymów; zarzucili oni

!.. K.

ckim; gdyż można to uważać za rzecz pewną, że gdyby tej wzajemności nie było, nie byłby monarcha wyznania greckiego przyzwał mnicha rzymsko-katolickiego, aby budował kościół. Kościół ten postawił król serbski Milutin z powodu odzyskania wzroku, którego pozbawił był jego ojciec Urusz III. W r. 1327 sprowadził on K-a, mnicha, żyjącego w sąsiednim klasztorze, powierzył mu budowę tego kościoła. Inne dzieła K-a nie są nam znane, ale kościół Deczański swym stylem i całą konstrukcyą przekonywa, że był to znakomity budowniczy. Kościół rzeczony zbudowany jest w kształcie krzyża, z marmurn, którego kolor w każdej warstwie jest inny. Szerokość wynosi 74 stóp, od ikonostasa 50 stóp, z ołtarzem zaś 80 stóp. Wewnątrz znajduje się: rzeźba, przedstawiająca herb serbski i orła dwugłowego Nema-niów, tron marmurowy carów serbskich i napis głoszący kto był fundatorem kościoła i kto go wybudował. Szczegółowy opis kościoła podaje Jan Kukuljewic w dziele swem p. t. „Słownik umjetnikach jugosłowenskich“.—2) Tri-wurna, także rodem z Cattaro, złotnik i rytownik, pracował na dworze Iwana Wielkiego, księcia moskiewskiego, w Moskwie w roku

M. H.

Kotorośl albo Kotorost’, rzeka w rub. Jarosławskiej, lewy dopływ Wołgi, powstaje z połączenia rzeczek Ustja i Weksy, wypływającej z jeziora Nero, a według niektórych hydrografów, będącej tylko dalszym ciągiem rz. Szary. Przebiega wszystkiego 160 w. (licząc początek od jeziora Nero) albo 250 (przyjąw-szy jako początek źródła rz. Szary), ma 12 — 20 sążni szerokości, 2—7 arszynów głębokości

E. Chw.

i-y.

sprawowanego

płynie łożyskiem piasczystem, śród brzegów stromych, lesistych. Przyjmuje liczne dopływy, śród których do większych należą: Won-gieł, Ustje, Łachost i Paehna. Rokrocznie szeroko rozlewa. Spławną jest aż do jeziora Nero; mąka stanowi główny przedmiot spławu. Wpadając do Wołgi pod samym Jarosławiem, tworzy ładną naturalną przystań i zimowisko dla 300 statków. Nad Ustjem mnóstwo młynów wodnych.

Kotoszychin albo Koszy chin Grzegorz, dyplomata i historyk rosyjski w pierwszej połowie XVII w. (f 1667 w Sztokholmie). Nalpżał do legacyi ks. Prozorowskiego i Ordi-na-Naszczekina, która miała zawrzeć pokój (Kardyrski, 1661 r.) ze Szwecyą, i podczas per-traktacyi jokojowych odegrał wybitną rolę. Nie przeszkodziło mu to jednak wydawać za pieniądze komisarzowi szwedzkiemu, Ebersowi, tajemnic poselstwa rosyjskiego. W końcu 1663 i na początku 1664 r. K. b;ył wysłany do armii ks. Czerkasskiego i ks. Prozorowskiego, stojącej nad Dnieprem, dla pertraktacyi z Polską. Ks. Dołgorukij, objąwszy dowództwo, zażądał, aby K. napisał denuncyacyę na jego poprzedników. K. nie chciał spełnić rozkazu wodza naczelnego, a obawiając się jego zemsty, uciekł do Polski; później przeniósł się do Prus, Lubeki i ostatecznie do Narwy, skąd go wysłano do Sztokholmu. Za granicą przybrał nazwisko Selickiego. W Sztokholmie otrzymał posadę w archiwum państwowem i tu napisał dzieło o Rosyi za panowania cara Aleksego. K. w stanie nietrzeźwym zamordował swego gospodarza domu, za co wyrokiem sądu skazany był na ścięcie. — Rękopis dzieła K-a w tłómaczeniu szwedzkiem znajdował się w kilku bibliotekach w Szwecyi. W czwartym lat dziesiątku ubiegłego stulecia dowiedział się o jego istnieniu A. Turgeniew. W r. 1838 profesor uniwersytetu helsingforskiego, S. Sołowiew, odnalazł to'tłómaczenie w sztokholmskiom archiwum państwowem, a w r. 1837 również i oryginał rosyjski w bibliotece uniwersytetu upsal-skiego. Dzieło K-a składa się z 13-tu rozdziałów, w których autor szczegółowo opisuje: carów i rodzinę carską, ich tryb życia, ceremoniały dworskie, stosunki carów moskiewskich z monarchami zagranicznymi, pałace carskie, urzędy, miasta i ich zarząd, organizacyę armii kupiectwo i handel, włościan i bojarów. Dobrze obeznany ze stosunkami Państwa Moskiewskiego, K. dostarcza cennych wiadomości o stosunkach państwowych i społecznych do czasów poprzedzających panowanie Piotra W. Niedokładności w dziele K-a jest bardzo wiele, ale są one przeważnie natury podrzędnej. K., przesiąkły nawskroś pojęciami kultury zachodnio-europejskiej, odzywa się z niechęcią o przestarzałej organizacyi Państwa Moskiewskiego jak również o społeczeństwie moskiewskiego, w którem niepodzielnie panowały najdziksze przesądy, zabobony, brak oświaty i ogłady towarzyskiej. Ze względu na swoje pojęcia K. był jednym ze zwiastunów reform Piotra Wielkiego. Dzieło K-a zostało wydane przez cesarską komisyę archeograficzną aż trzykrotnie: w latach 1840, 1859 i 1884.—Por. J. Grot „Sbornik Otd. russ. jazyka i słowiesnosti Imp. Akad. Nauk“ (t. XXIX, 1882).

Kotowicz Aleksander, herbu Korczak, biskup wileński (f w r. 1686). Urodził się na Litwie w Nowogrodzkiem jako najmłodszy syn w rodzinie. Kształcił się w akademii wileńskiej, a obrawszy stan duchowny, szedł szybko po szczeblach godności dzięki protekcyi swego stryja Andrzeja K-a, kasztelana wileńskiego. Podróżował po obcych krajach, między innemi był w Rzymie. W r. 1657 został kanonikiem katedralnym wileńskim, a niedługo potem przebywając na Wołyniu przy biskupie wileńskim Dowgialle, uzyskał godność scholastyka wileńskiego, potem dziekana kapituły, oficyała w konsystorzu i audytora w kuryi biskupiej, gdzie własną powagą rozstrzygał wszystkie sprawy dyecezyi wileńskiej. Kapituła uciekała się często do rady K-a, jako wykształconego i światłego prałata, a zdolnego pracownika. W r. 1669 r. był K. obecny na sejmie elekcyjnym i później koronacyjnym w Krakowie już za Michała Korybuta Wiśnio-wieckiego, jako poseł i delegat wileńskiej kapituły. W r. 1672 jako nominat-biskup smoleński K. zdawał na sejmie relacyę z poselstwa do Moskwy o pokój, przez wojewodę chełmińskiego Jana Gnińskie-go i referendarza litewskiego Brzostowskiego; K., który czytał dyaryusz poselstwa na sejmie, był tegoż poselstwa sekretarzem. W r. 1674 już jako rzeczywisty biskup smoleński uczestniczył w sejmie konwokacyjnym, podpisał elek-cyę Jana III Sobieskiego na króla; na sejmie koronacyjnym nadał mu Sobieski godność sekretarza królewskiego i proboszcza kaplicy św. Kazimierza w katedrze wileńskiej. O w sejm konwokacyjny wydelegował K-a do nuncyusza papieskiego Maresöotti’ego z podziękowaniem za życzliwość dla Rzplitej. Że biskupstwo smoleńskie było wtedy w Polsce już tylko ty-tularnem, bo Smoleńsk nie należał do Polski, przeto K. przebywał głównie w Wilnie, w swym pięknie zbudowanym t. zw. Kotowiczowskim pałacu i zajmował się administracyą swoich posiadłości. Był bowiem bardzo dobrym i zapobiegliwym gospodarzem, lubiącym zbierać pieniądze (ale używał ich na dobre cele), i posiadał dostatnie probostwa w Rożannie, Mści-bowie i Stokliszkach. Brał czynny udział w sejmach, był np. w r. 1674 członkiem komisyi ustanowionej do zapłaty wojsku zaległego żołdu. W r. 1684 został biskupem wileńskim. Potwierdzony na tej godności w roku następnym, zwołał zaraz synod dyecezalny do Wilna i usiłował zaprowadzić karność wśród kle-

ru. Sprowadził do Wilna księży Misyonarzy i sowicie ich uposażył. Ale dalszej jego pracy przeszkodziła śmierć, zmarł bowiem już w r. 1686, w młodych jeszcze latach, w Wilnie. Pozostały po nim „Constitutiones et décréta synodi dioecesis Vilnensis anno 1685 die 1 — 3 septembr. celebratae“ wydane w r. 1861 w Wilnie przez Jana Woronowicza. Sam zaś K. wydał w r. 1685 po polsku „Listy pasterskie do kaznodziejów dyecezyi wileńskiej “.

Red.

M. G-y.

Kotowicz Jan, syn Antoniego, protojerej wileński i działacz rosyjski na Litwie, w roku 1869 objął „Litowskija Jeparchialnyja Wiedo-mosti“. Jak wszyscy działacze tamtejsi, zajmował się gorliwie archeologią i brał bardzo czynny udział w redakcyi prac działu wileńskiego IX-go zjazdu archeologów. Między in-nemi napisał: „Nieskolko słów o wiljenskoj Kalwaiii i o posieszczenij jeja prawosławnymi“ („Wil. Ieparch. Wjed.“ 1875 JV» 20 i 1879 JM« 23), oraz „O prawosławnych cerkwjach w Kobrinie“ („Wilen. Wjestnik.“ 1869).

Kotowie, lud, ob. Ni lge ryj skie ludy.

Kotowski Paweł, historyk, członek towarzystwa warsz. prz. nauk i naukowego krakowskiego (* we wsi Gronostaje, w ziemi Łomżyńskiej, w r. 1777—f 13 lipca 1849 w Warszawie); początkowe nauki brał w domu rodziców, potem oddany był w roku 1787 do szkół łomżyńskich ks. Pijarów, do ich zgromadzenia wstąpił 1800 r. Odprawiwszy nowicyat w Drohiczynie, przez lat dwa kształcił się na stu-dyach w Łomży, a w r. 1804 rozpoczął zawód nauczycielski w Łowiczu. Następnie w Rydzynie, w Wieluniu i Piotrkowie pełnił obowiązki nauczyciela. Święcenia kapłańskie otrzymał w r. 1808, a w r. 1813 powołany do konwiktu warszawskiego, prócz obowiązków profesora, pełnił urząd prefekta konwiktu. W roku 1816 obrany został rektorem w Piotrkowie. Był od wszystkich kochany tak dalece, że młodzi pijarowie, kończąc nauki, upraszali o to pro-wincyałów ówczesnych, ażeby pod rektorstwem K-go zawód swój rozpocząć mogli. Rządy jego w Piotrkowie zyskały mu pochwałę zwierzchności, od której otrzymał przydomek Rector vigilantissimus. Skutkiem jego starań wyre-staurowano zniszczone i zaniedbane kollegium piotrkowskie i kościoł. Napisał: „Historya powszechna starożytna, zawierająca dzieje od stworzenia świata do potyczki pod Akcyum“ (Warszawa 1818,1.1,680 str.-8-o; II i III zostały w rę-kopiśmie); „Historya powszechna“ Szreka, przekład z niemieckiego do r. 1812 doprowadzona (w Wilnie i Warszawie 1813, w 8-ce 2 tomy, w których historya kończy się na odkryciu Ameryki); „Tablice chronologiczno-histo-ryczne, zawierające znaczniejsze wypadki od stworzenia świata do r. 1812 po narodzeniu Chrystusa Pana“ (Warszawa i Wilno 1814, in fol, majori, 3 arkusze); tablice do nauki hi-storyi powszechnej w swoim czasie, w klasach wyższych, z pożytkiemjużywane). — „Encyklop. Org.u większa.

Kotowski Antoni, biskup nominat, sufra-gan łowicki, dziekan kapituły metropolita], warsz. (* w Łomżyńskiem w r. 1784—f 1845 w Warszawie). Nauki kończył w Drohiczynie, później wstąpił do zgromadzenia ks. Pijarów i dalsze nauki odbywał w seminaryum tychże księży w Łowiczu, gdzie później był profesorem. W roku 1806 wszedł na krótki czas do służby wojskowej, odbył kampanię^ 1807 r., a wróciwszy hniej, obrał sobie stan duchowy i wyświęcony został na kapłana, poczem był profesorem seminaryum przy kościele św. Jana w Warszawie. Następnie mianowany proboszczem w Piasecznie, kanonikiem honorowym warszawskim, proboszczem Panny Maryi w Warszawie, sędzią surrogatem konsystorza archi-dyecezyi, kanonikiem metropolitalnym, profesorem akademii rzymsko-katolickiej w Warszawie, od r. 1837 dziekanem kapituły i ofi-cyałem sufraganem łowickim. Wydał z druku: „Mowa miana w czasie żałobnego nabożeństwa za duszę ś. p. J. Czekierskiego“ (Warszawa 1828. w 4-ce); „Mowa w czasie żałobnego nabożeństwa za duszę ś. p. J. Lasockiej“ (tamże 1830, w 4-ce); „Kazanie homilijne na uroczystość Wszystkich Świętych“ (tamże 1830, w8-ce); „Mowa miana przy otwarciu kościoła św, Jana po jego restauracyi“ (tamże 1841, w 8-ce); „Kazania pasyonalne“ (tamże 1840); „Dwie mowy miane przy uroczystem otwarciu głównej kasy oszczędności w Warszawie“, jedna przez ks. Kotowskiego, a druga przez Fr. lir. Skarbka (tamże 1844, 8-o); „Kazania na obchodach pogrzebowych Stan. Potockiego i S. Mokronow-skiego“ (Warszawa 1821); „Mowa przy otwarciu sali ochrony dziatek (tamże 1839, w 8-ce); „Głos żałobny przy złożeniu zwłok Izabeli z Chełmickich Grencerowej“ (tamże 1839); „Kazania i mowy pogrzebowe“ (tamże 1841, w 8-ce). „Enc. Org.“ większa.

Kotowszczikow Mikołaj (* w Kazaniu d. 30 sierpnia st. st. r. 1846), lekarz. W⁷ r. 1864 zapisał się do wydziału lekarskiego w Kazaniu, a w r. 1869 wraz z medalem złotym przyznano mu tam dyplom lekarski. Już jako student zajmował się gorliwie fizyologią, będąc zaś na kursie piątym sprawował obowiązki prosektora. Po opuszczeniu uniwersytetu został początkowo lekarzem ziemstwa, atoli już w r. 1872 mianowano go ordynatorem kliniki lekarskiej w Kazaniu. W r. 1875 po obronieniu rozprawy „Sposoby oprjedjeljenija azotnoj i azotistoj kisłot indigo-sjernuju kisłotu“ otrzymał dyplom doktorski i zarazem został docentem prywatnym do wykładu dyagnostyki lekarskiej; w r. 1881 mianowano go docentem etatowym; w r. 1885 wydział lekarski wybrał go na profesora nadzwyczajnego, w roku zaś 1891 na zwyczajnego dyagnostyki lekarskiej, nako-

536).

Red-

t-że 1835).

Kotschy Teodor, botanik i podróżnik (* 1813 w Ustroniu na Śląsku austr.—fl866 w Wiedniu). Poczynając od 1836 r. zwiedził w celach naukowych Azyę Muiejszą, Persyą i Egipt, pod koniec zaś życia osiadł w Wiedniu, jako kustosz tamtejszego muzeum botanicznego. Pozostawił prace ważniejsze: „Reise in den ciii-cischen Taurus über Tarsus“ (Gotha 1859); Die Eichen Europas und des Orients“ (Wiedeń 1859—62), „Über Reisen und Sammlungen des Naturforschers in der asiatischen Türkei, in Persien und den Nilländern“ (tamże 1864); „Die Insel Cypern“ (tamże 1865). Prócz tego zbadał i opisał szczegółowo florę górnego Egiptu.

nieć w r. 1894 został K. dyrektorem kliniki terapeutycznej ? szpitalnej. — Większość prac jego drukiem ogłoszonych poświęcona jest rozpoznawaniu chorób, zwłaszcza narządu krwionośnego i oddechowego; z dzieł jego uznaniem szcze-gólnem cieszą się: „Rukowodstwo k klinicze-skim mjetodam izsljedowanija wnutrjennich boljeznjej“ (Kazań 1884—85; wyd. 2-e tamże 1888 — 94) i „Tablicy ważniejszich priznakow, charaktjerizujuszczich wuutrjennija boljezni“ (3 wydania). Prace jego mniejsze spotykamy w wydawnictwach peryodycznych lekarskich, rosyjskich, zwłaszcza w wydawanym w Moskwie „Mjedicinskoje Obozrjenije“.—Por. „Biogr. Lexicon der hervorrag. Aerzte“ (tom III, str.

D-r J. p.

Kotra, rz., prawy dopływ Niemna, wypływa z jez. Pielasy w pow. lidzkim (według innych źródeł z jez. Motor w płn. części pow. grodzieńskiego), o wiorstę od źródła rozdziela się na dwa koryta; prawem pod nazwą Du-bawki wpada do niedalekiego jez. Duby; lewem zaś, przebiegłszy 50 w., wpada do Niemna o 32 w. powyżej Grodna. Największa szerokość 8 sążni; wiosną spławiają po niej drzewo. Brzegi K-y błotniste i po większej części lesiste. Na małej przestrzeni odgranicza gub. grodzieńską od wileńskiej. Zowią ją niektórzy Pielasą. Jako dopływy rzeki K. wymieniają: jez. Bersztańskie i Zarudnickie; rzeczki z prawej strony: Pyrrę (13 w. długą, z Łoch-nicą i Żydomlą), Niwiszę (z Sabakienicą), Ja-tnicę, Ostroszę (Ostrynkę), Berwiankę (?), Ryczę; z lewej strony Skidlicę albo Bkidlankę wprost dworu wsi Kaszubińce (ze Spuszą) i Dołżnicę. —„Sł. Geogr.“

Kotrygał, rodzaj tarczy (Helcel „Star. prawa pomniki“ II 946), z czeskiego kotrkal tarcza czworoboczna. Prawdopodohnie z łac, ąuadrigale.

Kotschula Antoni, filolog i pedagog, ur. r. 1785 we wsi Surowej w Górnym Śląsku, syn rzemieślnika. Nauki gimnazjalne kończył w Opolu, uniwersyteckie we Wrocławiu. Był następnie nauczycielem w m. Strzelcu na Śląsku: potym przeuiósł się do Księstwa Warszawskiego, gdzie przez trzy lata był nanczycielem w domu Wolickiego w Krotoszynie, w r. 1812 założył szkołę prywatną w mieście obwodowym Sieradzu, zamienioną potym na szkołę e-lementarną rządową, w której naznaczony został pierwszym nauczycielem. — W r. 1818 mianowany nauczycielem szkoły wydziałowej w Piotrkowie, gdzie wykładał łacinę i jęz. niemiecki; w r. 1822 przeniesiony do Wielunia na takie samo stanowisko. Opracował i wydał kilka podręczników szkolnych, które przez długi czas używały wzięcia i przerabiane w nowych ukazywały się wydaniach; a m. „Gramatyka niemiecka teoretyczna i praktyczna“ (Wrocław 1818; wyd. 3-e zupełnie poprawione 1833 t-że; wyd. 5-e, również poprawione, 1849 t-że); „Arytmetyka praktyczna dla młodzieży“ (Wrocław 1819; wyd. 2-e, t-że 1829); „Phae-dri Augusti Fabulae Aesopiae“ z objaśnieniami i słowniczkiem (t-że, 1820); „Cornelius Nepos de vita excellentium imperatorum“, z objaśnieniami (t-że 1821); nadto wydał „Wzór listów w rozmaitych okolicznościach życia towarzyskiego pisanych“ (Wrocław 1822, wyd. 2-e,

A. A. K.

Kotsis Aleksander, malarz polski współczesny (* we wsi Ludwinowie pod Krakowem 3 maja 1836 r. z rodziny włościańskiej—fl877). Bardzo młodo zaczął kształcić się w sztuce, w r. 1863 wstąpił do krakowskiej szkoły sztuk pięknych, gdzie pracował przez ciąg lat pięciu, studyując rysunek i malarstwo pod kierunkiem dyrektora Stattlera oraz profesorów: Szynalew-skiego i Łuszczkiewicza. W szkole naówczas równocześnie z K-em kształcili się: Matejko, Leopolski, Gryglewski, Grottger, Maszkowski, Cynk, Eliasz i wielu innych, a lubo już wtedy pierwszorzędnemi zapowiadali się zdolnościami, talent K-a wyróżniał się swoją szczerością i cechami indywidualnemi: to też często otrzymywał odznaczenia i nagrody konkursowe. Około r. 1859 zaczął wystawiać w nowopowsta-łem Towarzystwie prz. szt. pięknych. Urodzony na wsi, odrazu wszedł na pole malarstwa ludowego i jeden z pierwszych żywioł włościański na tle życia sielskiego wprowadził do sztuki polskiej nadając rodzajowi cechę artystycznego skończenia. Przed nim i przed Ko-strzewskim, który równocześnie lud miejski odtwarzał w obrazach swych, wystawianych w Warszawie, malarstwo polskie posiadało w tym kierunku mniej wybitne siły, a nawet najznakomitsi ludowi malarze z poprzedzającej epoki, jak Piwarski, Polkowski i Pęczarski, mogą być uważani za pionierów kierunku. Wrażenie, które wywarł K. swojemi pierwszemi pracami, o-tworzyło mu drogę do przyszłego rozwoju. 0-trzymawszy stypendyum rządowe, K. wyruszyPdo akademii wiedeńskiej i tam znalazł się pod bezpośrednim wpływem prof. Waldmüllera. W Wiedniu bawił dwa lata 1860 — 1862 r. Po pobycie chwilowym w kraju znowu wyjechał za granicę, udając się tym razem przez Paryż

zgonu.

J. F. G.

S. I)rz.

Kottannerin Helena (wiek XV). Pochodziła prawdopodobnie z rodziny frankońskiej, była zaufaną i ulubioną damą dworską królo-

do Brukselli. Zapoznawszy się z płodami sztuki Zachodu, wyrobił w sobie stnak i technikę. — W roku 1870 zamieszkuje znowu czas jakiś w Wiedniu, gdzie bliżej się wiąże z młodszymi kolegami: Ant. Kozakiewiczem, Fr. Strejttem i Zygmuntem Sidorowiczem, naci wczas pensyonarzem akademii wiedeńskiej. W r. 1871 przybywają oni wszyscy prawie równocześnie do Monachium na dłuższy pobyt. Odtąd wystawy: monachijska, wiedeńska, berlińska i krajowe dają widzieć obrazy K-a, który zawsze wiernie służy swojemu kierunkowi. Najpopularniejszemi z tego okresu są: duża, wielofigurowa kompozycya p. t. Rekru-tacya, malowana w r. 1870 w Wiedniu, Snycerz wiejski, wystawiony w Warszawie, Nędza, przejmujący dramat niedoli wiejskiej, Pisklęta, nagrodzony medalem na wystawie powszechnej 1873 r. w Wiedniu, Pogrzeb górala, Pogrzeb i wesele, Turyści w Tatrach, reprodukowany przez krak. Tow. prz. szt. piękn., Ostatnia chudoba, Na stepie, Sprzedaż kartofli, Psoty i wiele innych. Oprócz tego maluje K. portrety, a wśród nich wielce udatny autoportret oraz głowy charakterystyczne męskie jak np. Typ skąpca, lub piękne główki kobiece. W czasie pobytu w Monachium (1871 —1875), bardzo ruchliwa z początku twórczość K-a zaczęła widocznie słabnąć. Opuszczając stolicę Bawaryi, wywiózł z sobą artysta widoczne ślady nurtującej jego organizm choroby śmiertelnej. Przybywszy do kraju prawie, że już nie mógł pracować wobec szybko rozwijającego się zmiękczenia mózgu. Zmarł na Podgórzu pod Krakowem d. 7 sierpnia 1877 r. Stanowisko K-a w polskiem malarstwie określa się prze-dewszystkiem znaczeniem, jakie w pierwszej dobie jego rozkwitu miały, nowe treścią swą wewnętrzną i szczerością koncepcyi twórczej jego rodzajowo-ludowe obrazy. Pozostanie on w historyi obok Gersona, Kostrzewskiego i Szer-mentowskiego, jako jeden z tych artystów, którzy kulturę sztuki zachodniej zaszczepić się starali na pniu rodzinnym. Prace jego są wykonane z wielką starannością i z uwzględnieniem natury, co go stawia nawet wyżej od Kostrzewskiego i Szermentowskiego, posiadają dużo sentymentu rzetelnego i dobrze malują charakter ludu. Znamieniem talentu był pewien smutek, nadający odcień nieco elegijny motywom odtwarzanym. Jako człówiek była to natura jakby pierwotna, prosta, szczera, serdeczna; kochał sztukę, a może jeszcze więcej lud, z którego wyszedł, i którego życie ilustrował. Najlepszym pod względem artystycznym jest okres jego monachijski; staną! on wtedy silnie na własnych nogach i zwyciężył trudności napotykane; poprzednie obrazy K-a są twarde w wykonaniu i przypominają manierę wiedeńską; ostatnie, które przed śmiercią już wykonał, noszą ślady upadku sił twórczych. Charakterystykę K-a urywkowo znaleźć można

w pracach Mycielskiego, Piątkowskiego oraz w pismach peryodycznyeh w epoce jego

H. r.

Kott Franciszek, leksykograf czeski (* 1825 w Podhajczu pod Lnarzami). Gimnazyum i studya prawne tudzież filologiczne odbył w Pradze. W latach 1854 — 1885 pełnił obowiązki nauczycielskie. W r. 1890 został członkiem Akademii czeskiej. Oprócz prac z dziedziny filologii klasycznej wydawał w latach 1876 — 1893: „Cesko-nëmeckÿ Slovnik zvlastë grammaticko-fraseologicky“. Dodatki do tego słownika ogłosił w wydawnictwach Akademii czeskiej: „Prispëvky k (Jesko-nëmec. Slovniku zvlastë grammaticko-fraseologickému“ (1896). Tłómaczył Tacyta i Kurcyusza Rufa. Napisał artykuł o słownictwie czeskiem ( „Pamńtnik na oslavu 50 jubilea c. k. Frant. Josefa I“, 1898). Za słownik otrzymał 600 złr. nagrody (1894). Był członkiem komisyi „Maticy czesk.“, — „Naue. Slovn.“.

Kottabos, po grecku xorcaßo?, po łacinie cottabus, nazwa gry towarzyskiej, z wyspy Sycylii do Aten przeniesionej, którą starożytni Grecy po biesiadzie gości swych bawili. Polegała ona na tern, aby resztkę wina czystego z puh aru, z którego pito, albo też wprost z ust, już-to po kropli już też jednym rzutem łukowym, z pewnego oddalenia, ręką odwróconą tak zręcznie na talerz kruszcowy prysnąć, że cała, bez uronienia kropli, z czystym i pełnym tonem na ów talerz padła. Resztka ta wina zwała się Xoaa£, X<xza^i\, a odpowiedni czasownik XaraYeiv. Ponieważ próbujący tej sztuki myśleć miał przytem o ukochanej osobie, albo ją nawet wyraźnie wymieniał, sądzono też dla tego z słabszego albo pełniejszego uderzenia resztki owej o talerz o chłodniejszym albo gorętszym stopniu przywiązania kochanki. Zabawę tę, bardzo wziętą u Greków, tak wydoskonalono z biegiem czasów, że wreszcie dziewięć wyćwiczonych jej sposobów znano. Pryskano więc na małe ważki, 7rXóaTq7eę, przytwierdzone ponad misternemi figurkami śpiżo-wemi, które po uderzeniu, z kolei się odbijały, xÖTxaßo«; xaxoaxôç; albo też pryskano na czarki albo muszelki, pływające na wodzie, które, zręcznie trafione, tonęły, v.bzzaßoc; ôt’ o£oßa<pa)V, i t. d. Zwyczajnie robiono jeszcze przytem zakłady, a wygrywający dostawał kawałek placka, pewną miarę wina albo jaki inny drobniejszy przedmiot w nagrodę.—Por. Jacobs Fr, w W i elan da „Attisches Museum“, tom III, str. 475 i nast.; tegoż „Vermischte Schriften“, część VI, str. 407 i nast.; Becker „Charikles“, część I, str. 476 i nast.; Robert w„ Jahrbücher des kaiserlichen deutschen Archae-ologischen Instituts“, rocznik II, część 3, str* 179 i nast.

M. G-y

S Drz.

3, 3.

Dr. .7. P.

S. Dr/,.

wej węgierskiej Elżbiety, córki cesarza Zygmunta, luksemb., żony Albrechta II, a matki Władysława Pogrobowca i naszej „Matki Jagiellonów“. O życiu K-ej nie wiele wiadomo. Była wychowawczynią (boną) córki król. Elżbiety, tej córki, którą później poślubił Kazimierz Jagiellończyk—również Elżbiety. Wdowa po cesarzu Albrechcie II używała często Heleny K., jako zaufanej damy do spraw ważnych, a mianowicie podczas wojny z królem Władysławem Warneńczykiem o tron węgierski w 1440 r . Helenę królowa Elżbieta wysłała do Wyszehradu, by zabrała stamtąd potajemnie korouę węgierską i przewiozła do Komorna, gdzie królowa przebywała, w stanie odmiennym. K. mimo trudności wywiązała się zręcznie z zadania i stanęła z koroną w Komornie w wilię urodzin Władysława Pogrobowca. Potem w maju 1440 r. trzymała na rękach królewicza Władysława, gdy arcybiskup Ostrzy-honia dokonywał w Stuhlweissenburgu obrzędu koronacyi Władysława Pogrobowca. K. jest autorką pamiętnika pisanego w języku niemieckim, z którego dochował się tylko ułomek dotyczący lat 1439 i 1440, a mianowicie do chwili oddzielenia Władysława Pogrobowca od matki i-uwięzienia hr. Cylejskiego Ulricha II, walczącego w obronie praw Elżbiety i jej syna. Do tej wojny Elżbiety z Władysławem Warneńczykiem pamiętnik Heleny stanowi źródło pierwszorzędne. Opowiada autorka żywo, łącząc wypadki w całość i ciągłość. Ponieważ dochował się tylko fragment, nie podobna tedy oznaczyć bliżej czasu powstania tego bardzo ważnego i ciekawego pomnika. W każdym razie pisała go K. za życia jeszcze królowej Elżbiety i Władysława Pogrobowca; trudno z tego fragmentu odgadnąć, czy żył jeszcze wówczas (w czasie pisania) Władysław Warneńczyk. Pamiętnik ten ogłosił poraź pierwszy Endlicher Stefan w 1864 r. z rękopisu wiedeńskiego p. t. „Aus den Denkwürdigkeiten der H. K.“, powtórnie zaś Gustaw Freytag: „Eine deutsche Frau am Fürsteuhole“ („Bilder aus der deutschen Vergangenheit“, Lipsk 1865) — dołączywszy do tego jako rodzaj komentarza piękną rozprawkę. Pisali o tym pamiętniku także Birk „Quellen und Forschungen zur österreichischen Geschichte“ i Krone s w „Beiträge zur Kunde Steiermärkischer Geschichtsquellen“ VIII.

Kottbus, miasto na Łużycach dolnych, ob. Choci e buż.

Kottiara, po grecku Komapa, po łacinie Cottiara, główne miasto ludu Ajów, na zacho-dniem wybrzeżu półwyspu Indyjskiego; jest to,

j.ik się zdaje, toż samo miasto, które Plinius, Solinus i Arrianus pod mianem Cottonara wspominają, a z którego najlepszy pieprz sprowadzano; dzisiaj Cochin.

Kottiaris albo Kottiarios, po grecku Kotuapię, KoTTiapioę, po łacinie Cottiaris, Cot-

tiarius, rzeka w kraju Sinów (Chińczyków), która, połączywszy się z rzeką Senos, do morza uchodzi; dzisiaj Pe-kiang, w pobliżu miasta Kantonu, w wiekach starożytnych Cattiga-ra zwanego; rzeka owa i miasto z tego jeszcze względu na uwagę zasługują, ponieważ stanowią najskrajniejsze kresy na Wschodzie, Wiekom Starożytnym znane. —Por. Ptolemaeus, 7,

S. Drz.

Kottmann Jan Chrzciciel Karol (* w Schongau [Kanton Lucerny] d. 16 sierpnia r. 1776—f w Solurze d. 23 sierpnia r. 1851) zasłużony lekarz szwajcarski. Do nauk filozoficznych i fizycznych przykładał się w Dillin-gen i w Salzburgu, następnie od r. 1797 zajmował się naukami lekarskiemi w Ingolstadzie i w Jenie; w r. 1799 w celach naukowych przebył kilka miesięcy w Paryżu, poczem, uzyskawszy w Altdorfie dyplom doktorski, udał się do Wiednia, stamtąd zaś do Medyolanu, gdzie był obecny przy pierwszem szczepieniu ospy ochronnej na ziemi włoskiej. Powróciwszy >do Szwajcaryi w r. 1801, rozpoczął wykonawstwo lekarskie w rodzinnem Schongau, ale już po roku przeniósł się Baden (kant. Aargau), gdzie szybko doszedł do wziętości znacznej. W r. 1808 powołano go na lekarza kantonal-nego {Cantons-Physikus) do Solury, gdzie lat 43 bez przerwy był czynny, odznaczając się zawsze ludzkością wielką i gotowością służenia dobru ogólnemu. Te przymioty jego zajaśniały zwłaszcza w latach 1813, 1814,    1816 i

1817, gdy głód i choroby nagminne ciężko trapiły Solurę i jej okolicę. Później został inspektorem służby zdrowia kantonalnej, jakoteź lekarzem szpitalnym w Solurze. Z prac jego drukowanych zasługują na wymienienie: „Organisation des Medicinalwesens des Cantons Solothurn“ (Solura 1811); „Denkschrift auf die Hungerjahre 1816 —117“ (tamże 1817); „Ueber die warmen Bäder zu Baden im Aargau“ (Aarau 1826); „Geschichte des Medicinalwesens im Canton Solothurn“ (Solura 1829) i „Notizen aus dem Tagebuche einer 40-jährigen Praxis“ (tamże 1842).—Por. „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte“ t. III, str. 536).

Kottos, po grecku Kórcoę, po łacinie Cot-tus, jeden ze sturękich (cExatÓ7)(eipeę, Centima-ni (ob.) olbrzymów, z 50 głowami, syn Urano-sa i Gai, brat Ajgajona-Bryareusa i Gyesa.

Kottowie albo Kostjackie plemię, jeden z ludów szczepu jenisejskiego (ob. Jeni-sejczycy). Kiedy Castren badał K-ów i u-kładał gramatykę ich języka, istniało zaledwie kilka dziesiątków przedstawicieli tego ludu, a z nich tylko czterech władało językiem ojczystym. Niegdyś K-owie byli potężnem plemieniem a zamieszkiwali porzecza rz. Kany i Bi-riusy (gub. jenisejska). W celu ujarzmienia ich w r. 1628 z Ostroga Krasnojarskiego wysłano oddział wojska, który założył ostróg Kański.

L. K.

sam autor.

Szczątki K-ów kańskich przebywają dotychczas w tej okolicy w ułusie Agulskim pod nazwą Kotu, ale zamiast włóczęgowskiego trybu życia, właściwego ludom leśnym, koczują w stepie i są znani wśród Rosyan pod nazwą kani asyńcó w stepowych (ob. Kamasyń-c y) -używają oni języka .rosyjskiego. K-owie bisyuńscy żyją we wsi Badaranowka(30 wiorst od Niżnieudinska), częściowo zruszczeli, częściowo zleli się z Buryatami i zowią siebie po rosyjsku Kotowcami, po buriacku K o t o p Kotula Bolesław, jeden z cichych a mrówczej pracy przyrodników polskich (* w Cieszynie na Śląsku 27 października 1849 r.). Nauki początkowe pobierał w domu, potem w gim-nazyum cieszyńskiem. Ojciec jego był począ-kowo sędzią, następnie notaryuszem we Frysz-tacie na Śląsku. Po ukończeniu gimnazyum K. udał się do Wiednia na medycynę. Po trzech kursach przeniósł się na wydział filozoficzny (nauki przyrodnicze) tamże, poczem studyował w uniwersytecie krakowskim. Zwróciwszy tutaj na siebie uwagę prof. M. Nowickiego, otrzymał po ukończeniu filozofii asystenturę przy katerze zoologii. Młody i wiele nadziei rokujący przyrodnik, obyty praktycznie z badaniami faunistycznemi i florystycznemi przyrodników wiedeńskich, wniósł pomiędzy ówczesną młodzież swego zawodu jakby nowy prąd dążący do wyswobodzenia nauki polskiej od ślepego opierania się w badaniach na powagach zagranicznych, zwłaszcza, że te powagi często się myliły. Z tego czasu datują się pierwsze jego prace, drukowane w „Sprawozdaniach Komisyi fizyograficzn^j Akad. Umiej, w Krakowie“, a mianowicie: „Dodatek do fauny chrząszczów Galicyi“ (82 nowych gatunków krajowych); „Przyczynek do fauny chrząszczów Galicyi“ (24 now. gat. kraj.), wreszcie „Przyczynek do fauny chrząszczów galicyjskich“ (73 now. gat. kraj.). W r. 1874 mianowany został zastępcą nauczyciela w gimnazyum we Lwowie, gdzie czas wolny od zajęcia spędzał w Muzeum im. Dzieduszyckich, oznaczając chrząszcze i błon-kówki, wzbogacone przez niego licznemi no-wemi gatunkami fauny krajowej. W następnym roku mianowany nauczycielem w gimn. w Przemyślu, gdzie też pozostawał aż do roku

1887. Czas wolny od zajęć szkolnych poświęcał i tutaj badaniom fauny, a przedewszyst-kiem flory okolic Przemyśla. Zebrane na tych wycieczkach rośliny (przeszło kilka tysięcy o-kazów) złożył w darze Muzeum fizyograficzne-mu akad. Umiej, w Krakowie. Prace z tego czasu, ogłoszone przeważnie w Spraw. kom. fizyogr. Ak. Um., są następujące: „Flora leśna okolic Przemyśla“; „Dodatek do flory Karpat nad górnym Sanem“; „Spis roślin naczyniowych z okolicy Przemyśla“; „Spis roślin naczyniowych z okolic górnego Strwiąża i Sanu, z u-względnieniem pionowego zasiągu“. Materya-ły faunistyczne, zebrane podczas tych wycie-

Wlelk* Kacyki, fow*». lluttr. Zesz. 310b. Tom XXXIX.

czek i częściowo tylko opracowane, złożył także w darze wymienionej wyżej Komisyi, jak również i zbiór roślin tatrzańskich. W latach 1879 — 1885 przepędzał K. swoje wakacye zawsze w Tatrach, badając głównie pionowe rozsiedlenie roślin. Wśród tego czasu zwiedził cały łańcuch Tatr aż po Chocz na Orawie, a wynikiem tych badań była ogłoszona praca „Rozmieszczenie roślin naczyniowych w Tatrach“ (1890), której część pierwszą (rozsiedlenie pionowe roślin) napisał a część drugą, zawierającą spis roślin tatrzańskich, opracował na podstawie notatek autora prof. Władysław Kulczyński, gdyż K-a z powodu ciężkiej choroby nie mógł się jej podjąć. Praca nad tern dziełem podkopała i tak już nadwątlone zdrowie K-i, gdy się uwględni, że musiał robić mnóstwo obliczeń pomiarów wysokości, zestawiać różne zapiski (około 42 tysięcy), porównywać je z innemi danemi. Te tysiące zapisek męczyły umysł niepomiernie już nietylko swym ogromem, ale jeszcze i tem, że zamiast zgodnych wyników dawały wręcz przeciwne, niemożliwe do usunięcia z powodu braku odpowiednich prac klimatologicznych i biologicznych. Celem rozwiązania, na mocy badań porównawczych, niektórych wątpliwości w zakresie flory tatrzańskiej udał się K-a w r. 1886 w Alpy połd. Tyrolu, aby tam zbadać grupę Ortleru. — Coraz bardziej występująca choroba w postaci ogólnego zmęczenia i dziwnego zniechęcenia spowodowała, iż otrzymał urlop do końca r. 1888, a później został przeniesiony w czasowy stan spoczynku. Cały jednak ten czas, mimo złego stanu zdrowia, spędzał na badaniach w Tyrolu (zebrał około 250 000 zapisek tyczących się pionowego zasiągu roślin), aby w ten sposób dać. obraz rozmieszczenia pionowego roślin w grupach Alp tyrolskich i o-kreślić prawa, którem ono podlega. Później bawił w Baltimore ( Ameryka ) i na Śląsku, przeważnie zaś w Wiedniu (od r. 1893) i w Innsbrucku, ratując . drowie, od czasu do czasu pobytem w zdrojowiskach Austryi, Ba-waryi i Tyrolu. Dnia 19 sierpnia 1898 r. wybrał się K-a ze swym przyjacielem na wycieczkę na szczyt „Geisterspitze“ w grupie Alp ortlerskich. — Udali się bez przewodnika, na którego opłacenie brakło zapewne funduszów. Na lodowcu „Ebenferner“ natknął się K. na szparę zakrytą śniegiem, a jego towarzysz, nowicyusz z tego rodzaju wycieczkach, w obawie o swe życie przeciął linę, którą byli związani, i K-a wpadł w szczelinę około 20 m. głęboką; sprowadzeni przewodnicy znaleźli go już martwego. Szkic ten pozwolimy sobie zakończyć słowy prof. W. Kulczyńskiego, który tak pisze: „Ktokolwiek bliżej się zetknął z B. Kotulą nie mógł nie czuć do niego sympatyi. Obdarzony wielkiemi zdolnościami, wysoko wykształcony, pełen zapału dla nauki,

J. Rei.

S. Drz.

Kotwica, kotew, kotwią, kotwa—niezbędna część armatury okrętu, narzędzie służące do przytrzymywania statków na wodzie w pewnem miejscu. U ludów starożytnych K-mi były ciężkie kamienie, które na linie zrzucano ze statku na dno morza. Później, jak u Fenicyan, do tego celu zaczęto używać kawałków metalu z otworem pośrodku dla liny Na monetach starogreckich K-ce składają się z kawałów metalu z jednym lub dwoma rogami, utrudniającemi posuwanie się metalu po dnie morza.

której poświęcał pieniądze, czas i zdrowie, bez śladu zarozumiałości, surowy sędzia dla siebie, wyrozumiały dla innych, ten człowiek nie mógł mieć nieprzyjaciół, chyba pomiędzy złymi ludźmi. Dla przyjaciół był usłużny aż do poświęcenia własnych interesów naukowych. Trudno ocenić do czego byłyby zmarłego doprowadziły badania tyrolskie. Że jednak przez katastrofę, która przecięła życie ś. p. Bolesława, nauka polska poniosła szkodę ciężką i prawdopodobnie niepowetowaną, to nie ulega wątpliwości“.—Por. „Sprawozdania Komisyi fizyograf. Akad. Umiej.“ w Krakowie, tom 34).

Kotunit, minerał, ob. Co tu nit.

Kotur, twierdza pograniczna w prowincyi perskiej Aserbeidżan, rdzennie perska, od 1850 r. turecka, a w r. 1878 na mocy traktatu Berlińskiego zwrócona ponownie, wraz z obszarem 1125 kim. kw., Persyi. Forteca K. góruje nad przejściem z doliny Eufratesu i Tygrysu do* kotliny jeziora Urmia.

Koturn, po grecku KôD-opvoç, po łacinie cothurnus, rodzaj wysokich, całą stopę pokrywających, rzemieniami z przodu sznurowanych, aż do połowy nogi sięgających butów myśliwskich, z grubemi na rękę podeszwami i obcasami wysokiemi. Poeta Aischylos zaprowadził je pierwszy także w teatrze greckim, aby aktorom tragicznym w rolach ich heroicznych nadać wyższą, bohaterską, nadludzką postawę i wyróżnić ich takim sposobem z pomiędzy personału chórowego; w komedyi greckiej było to obuwie nieco niższem, a zwało się u rzymskich hi s try o nó w (ob.) soccus. Wprzenośnem znaczeniu używa ■ ię obydwóch wyrazów także na oznaczenie tragedyi i komedyi (Ob. Obu-w i e).

Dzisiejsze K-ce wyrabiane są z kutej stali i składają się z trzonu czyli belki stalowej okrągłej lub czworogrannej, zwężającej się nieco ku górze i zakończonej z jednej strony uchem, do którego przyczepiony jest łańcuch kotwiczny, z drugiej—u dołu— rozgałęzieniem o dwu ramionach, zagiętych ku górze, a zwanych łapami.Łapy na końcach swych są spłaszczone i tworzą rodzaj łopatek o kształcie serca węższym końcem odwróconego ku górze. Łopatki te nazywają się pazurami i po zarzuceniu K-cy jedna z nich zawsze zagłębia się w dno morza, stawiając opór cofaniu się okrętu pod działaniem wiatru

i prądu wody. U góry, w pobliżu ucha, K-a zaopatrzona jest w stalowy albo drewniany drąg, nieco krótszy od trzonu i tworzący z nim jak również z płaszczyzną łap kąt prosty. Drąg ten nosi nazwę sztoku, a przeznaczeniem jego jest obrócić po opadnięciu na dno K-ę w ten sposób, ażeby jeden z pazurów zahaczył o dno morza. Istotnie K-a, po dosięgnięciu dna, najczęściej końcem sztoka opiera się najpierw o grunt i pada następnie tak, że sztok całkowicie przylega do dna, jeden z pazurów zagłębia się a drugi zwrócony jest wtedy ku górze. Sztok drewniany składa się z dwóch części skutych żelaznemr obręczami. Do ucha K-y przy-twierdzonyjestłańcuch kotwiczny, który przechodzi przez nozdrza (kluzy) w pobliżu sztaby, przez bratszpil do pudła łańcuchowego pod pokładem. Długość łańcucha powinna wynosić nie mniej od 200 m., jakkolwiek głębokość najodpowiedniejsza dla stanowiska na K-y jest 15—25 m , najwyżej 40 m. Przy większych głębokościach ciężar łączny K-cy i łańcucha jest tak wielki, iż przy podejmowaniu K-cy łańcuch łatwo może się urwać. Do XIX w. łańcuchów kotwicznych nie używano i posługiwano się zamiast nich grubemi linami. Znane jednak one były już w głębokiej starożytności. Według świadectwa Jul. Cezara Weneci na swoich wielkich z żaglami ze skóry statkach mieli K-ce zaopatrzone w żelazne łańcuchy. Gruntem najlepszym dla stanowiska kotwicowego jest nainuł błotnisty, piasek jest znacznie gorszy, ponieważ w piasku pazur kotwiczny nie ma tej siły oporu co w namule. Grunt wreszcie kamienisty jest zupełnie niepewny dla okrętów stojących na K-y. Długość łańcucha za burtą zależną jest od głębokości, na której okręt stoi na K-cy. Przed zarzuceniem K-y głębokość morza zwykle mierzy się sondą, poczem po wrzuceniu K-y do wody wypuszcza się z kluzu (nozdrza) tyle łańcucha, żeby długość jego była trzy razy większa od głębokości morza w tem miejscu. Przy zwiększaniu się wiatru, gdy zachodzi obawa, że okręt zacznie się cofać (dryfować), długość łańcucha się zwiększa zależnie od siły burzy, nawet do kilkuset metrów. Gdy jednej kotwicy za mało, zarzuca się drugą, dalej trzecią i czwartą. Zwykle jednak okręty mają dwie K-e na łańcuchach i jedną większą oraz kilka mniejszych w zapasie. K-ce takie zo-wią się za paso wem i. Waga K-c większych okrętów dochodzi do 5 000 kg., niekiedy nawet wyżej, i zależną jest głównie od szerokości statku. K-ce są niezmiernie ważną częścią armatury okrętu, dlatego przed przyjęciem z fabryki starannie bywają próbowane i oglądane dokładnie za pomocą szkieł powiększających, podlegają wreszcie próbie ogniowej, ażeby się przekonać o jednolitości stali. Próba wytrzymałości polega na rozciąganiu ich zapo-mocą machin hydraulicznych i rzucaniu z pe-

M. z.

Ijgp

ij

Fig. 109. Kotwica I. (herb).

u.

W¥.

wnej wysokości na twardy grunt, bardzo często na płytę żelazną. Jeżeli po takich próbach łapy nie rozegną się więcej niż to jest dopuszczalnem i głębszych pęknięć nie będzie, K-cę uważać się za zdatną do użytku. Podobnym próbom i oględzinom podlega i łańcuch kptwiczny. T. zw.K. Portera różni się od zwyczajnej tern, że łapy jej stanowią oddzielną całość i z trzonem połączone są za pomocą sworznia. Pod pewnym względem dogodniejsze są one od K-c zwyczajnych: pazur bowiem dolny pod naciskiem górnego na trzon głębiej wpija się w grunt, na płytkich przytem stanowiskach K-nych nie zachodzi obawa natknięcia się podwodną częścią okrętu na sterczący do góry pazur i uszkodzenia jej. Trudniej jednak je podnosić na pokład, a w razie urwania się łańcucha K-cy bez pomocy nurka nie można dostać z głębi. Podobne zupełnie do K-cy Portera są K-ce Trotmana. K-ca Martina nie posiada sztoka a łapy jej połączone wspólną osią są do pewnych granic ruchome. Pięta tej K-cy jest względnie bardzo ciężka i takiego kształtu, że K-ca po upadnięciu na dno zawsze obiema ' łapami zaczepić musi o grunt. K-ca Inglefie^lda tern głównie różni się od K-cy Martina, że łapy jej samodzielnie się mogą poruszać na wspólnej osi. K-ca ta również o grunt zaczepia obiema łapami. K-ce takie jak Inglefielda podczas żeglugi nie znajdują się na pokładzie, jak K-ce zwyczajne, lecz wciągnięte łańcuchem K-nym tkwią w nozdrzach okrętu.

Kotwica (w symbolice chrześciaństwa) była jednym z głównych symbolów, jakie pierwsi chrześcianie ryli na swych pierścieniach, na różnych pomnikach i ścianach swych cmentarzy, gdyż, jako jedyna częstokroć nadzieja i ochrona żeglarzy wśród burzy, braną była powszechnie za symbol ocalenia, wyzwolenia i nadziei, i miała u Starożytnych nazwę świętej: stąd wyrażenie anchor am sacrani solvere. Wielu Ojców, a szczególniej ś. Jan Chryzostom, rozwijają mystyczne znaczenie kotwicy. Rufin akwilejski (in ps. 145) streszcza krótko wszystkie te wywody: „Żeglarz, mówi on, gdy obawia się burzy, zarzuca swą kotwicę. I my podobnie żadnych burz świata obawiać się nie będziemy, jeżeli kotwicę nadziei w Bogu utwierdzimy“. Zestawienie dwóch symbolów, kotwicy i ryby (ob.), oznaczało nadzieję w Jezusie Chrystusie i zastępowało nadpisy tak pospolite na marmurach chrześciań-skich: spes in Christo, spes in Deo, spes in Deo Christo. Często też kotwica ma krzyż u góry, co znowu znaczy,, iż krzyż jest podstawą nadziei chrześcianina.- „Enc. Kość.“.

Kotwica I (Stumberg), herb polski. Na tarczy w polu czerwonem — srebrna kotwica. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Takim kształtem herb ten, jeden ze staiszych w heraldyce naszej, opisują wszyscy pisarze heraldyczni, poczynając od Długosza, przydając mu niekiedy nazwę Stum-berg, widocznie od rodziny tego nazwiska, która się nim pieczętowała, i która może w w. XIII z Niemiec do Prus Zachodnich go przyniosła. W zapiskach sądowych średniowiecznych , dotychczas ujawnionych, Kotwicy herbu nie ma, natomiast pieczęci z tym herbem, w najrozmaitszych odmianach, polegających głównie na kształtach godła, dochowało się do naszych czasów sporo. Najstarsze-mi z nich są pieczęci: komesa Adama, syna Pawła, niegdyś wojewody świeckiego, z r. 1309, Jakuba z Lu-bowli, kasztelana dyrszow-skiego, z r. i 210 i Przecława z Sartawic z r. 1317. K-ą pieczętują się rody: Achmatowi-czów (rodź. tatarska), Barszczewskich, Bartoszewiczów (rodź. tatarska), Chamyrów-Ciemiń-skich, Chawryłowiczów, Gliszczyńskich (zgaśli), Jabłońskich z odm., Jakukiewiczów, Kamiń-skich, Kęstowiczów, Kołłontajów (jedna linia), Kotwickich, Łopackich, Missunów (rodź. węgierska, osiadła na Litwie za Batorego), Sie-niutów (jedna linia), Skildjarowiczów (rodź. tatarska), Stumbergów v. Strumbergów i Szychowskich. Źródła: Długosz; Paprocki; Niesiecki; Małachowski; Kuropatnicki; Borkowski; Uru-ski; Piekosiński.

Kotwica II, herb polski z nadania. Na tarczy w polu czerwonem — między dwiema liliami złotemi — srebrna kotwica^z trzecią Jilią

mmi

JSP

fm

Fig. ll'>. Kotwica II (herb).

na słupie przy barku. Nad hełmem, z którego krat wychodzi z każdej strony gałązka błękitna, w koronie szlacheckiej trzy pióra pawie. Tarczę podtrzymują gryfy. Nadany Antoniemu Duniewiczowi przez Stanisława Augusta króla polskiego, 22 grudnia 1791 za znajomość,

Bodnerów ,

skich.

gosz; Paprocki; Kuropat-nicki; Stupnicki; Kosiński; Żychliński; Uruski, Borkowski; Siebmacher; Pie-kosiński; Ostrowski. 'J-Kotwicz II, herb polski. Na tarczy w polu

Fig. 113. ^Kotwicz II (herb).

łęczyckich,

(nob.1573 r.) i Tołkaczów-Hajańskich. — Źródła: Kojałowicz; Niesiecki. D-Kotwicz III, herb polski. Na tarczy w polu srebrnem — pas po-Nad

Źródła: Kojałowicz; Nie-

D.

prawa. Źródła: „Metryka Litewska“ ks. 220. fol. 444.

Kotwica III, herb polski z] nadania. Na tarczy w polu czerwonem—między dwiema liliami srebruemi — srebrna kotwica. Nad heł-

Fig. 111. Kotwica III (herb), mem bez korony trzy pióra strusie białe. La-bry czerwone, podbite srebrem. Nadany wraz z nobilitacyą Janowi Klugowi przez Stanisława Augusta w d. 4 maja 1791 r. za zasługi koło podniesienia handlu i przemysłu położone. Źródło: Ks. Kanclerska 100, fol. 123. D-Kotwicz I (Kotfiez), jeden z najstarszych herbów polskich. Na tarczy w polu srebrnem—pas poprzeczny czerwony. Nad hełmem w koronie szlacheckiej ręka zbrojna z mieczem. (Niektóre rodziny używają herbu tego z odmianą, polegającą na tem, że pas idzie nie w poprzek, lecz wzdłuż tarczy). O K-u piszą wszyscy nasi pisarze heraldyczni, poczynając od Długosza, i wszyscy zgadzają się na jedno, że jest to herb pochodzenia niemieckiego. Z Niemiec przeszedł z początku na Śląsk, a następnie w końcu XIII w. pojawił się u nas. W dotychczas znanych zapiskach sądowych średniowiecznych występuje stosunkowo rzadko, zawsze z nazwą Kotwicz lub K o t f i c z. Jedna z zapisek kościańskich z roku 1422 podaje go z zawołaniem Ćwieki, nadmieniając, że „ma być biała tarcza, a w niej czarny sztrych“. Będzie to więc odmiana K-i, podobna do wzmiankowanej wyżej. Z pieczęci dotyczących herbu omawianego, a dochowanych dotychczas, znamy tylko dwie: z lat 1457 i 1462, obie Mikołaja z Kalisza, doktora dekretów i kano-¹ nika krakowskiego. K-em pieczętują się rody następujące :

Chmielików (ódm), Chmie-likowskich, Czaplickich, Daleszyńskich, Dłuskich, Dzieganowskich, Geppertów z odm. (nobil. 1783 r.), Gilewiczów z odm., Gilewskich v. Gilowskich, Gołyckich, Grodlińskich, Fig. 112. Kotwicz I Hełmindowskich, Heni-kowskich, Herniczków, Hoitkiewiczów z odm., Ibrańskich, Kalenkowiczów, Kalenowiczów, Ko-linkiewiczów, Kaliskich, Komorowskich, Kotwi-czów, Kryckich z odm., Mikoszów, Modelskich, Muchlińskich (rodź. tatarska), Muczyńskich, 0-nichimowskich, Pochnerów, Radomickich (zgaśli) , Sidnickicb, Siestrzeńców, Skidzińskich, Smoliczów, Smolików, Smolikowskich, Smulikowskich, Strzałów z odm., Strzalińskich,₍ Strza-łeckich, Swęderskich v. Swędorskich, Świdnickich, Sylchanowskich, Sylchenów v. Silche-nów z odm., Temriców, Tułkowskićh, Wężykow-skich, Witkowskich, Wry-szkolskich , Wyrzykow -skich, Zceleratych i Zgór-Źródła: Dłu-

ozerwonem — pas poprzeczny srebrny. Nad hełmem w koronie szla

checkiej trzy pióra strusie białe. Odmiana herbu Kotwicz I (ob.), powstała prawdopodobnie w drugiej połowie XVI w., a używana przez litewskie rody: Ka-

Kalęckich

ii

przeczny czarny, hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Odmiana herbu Kotwicz I (ob.), powstała w drugiej połowie XVI w., a używana przez litewsko-ruskie rody: Lenkiewiczów-Ipohor-skich, Strupińskich, Toł-

g' (herb)    kaCZÓW 1 Zukióskich- -siecki; Ostrowski.

Kotwicz Jan i sław, ob. Janisław, arcybiskup gnieźnieński.

Kotwiczne—opłata, pobierana przez władze portowe od okrętów za zarzucenie K-cy. M-z-

Kotwicznik — Synapta digitata, gatunek szkarłupni (Echidonermata), zaliczony do rzędu strzjykw Horothurioidea, do podrzędu Elasipzda, rodziny Synaptidae. Zwierzę to o-patrzone 12 pierzastemi mackami, z których każdy na końcu uposażony jest czterema pal-

cowatemi wyrostkami; pomiędzy mackami mie- s. ¹/₁, m. l/₀). Siekacze są małe spłaszczone; ści się 12 ciemno-brunatnych plam. Płytki kły duże, stożkowate, i mniej więcej z boków wapienne, umieszczone w skórze jako twory skieletowe mają kształt drobnych kotwiczek z licznemi, nierównej wielkości otworami brzucha. Skóra zabarwioną bywa zwykle na kolor czerwonawy lub brunatny; długość ciała wynosi 20 cm. Trzymają się strzykwy te w morzu Śródziemnem i koło innych zachodnio-europejskich wybrzeży, zagrzebując się do mułu na głębokość 10 — 12 stóp. Za dotknięciem zwierzę to rozpada się na kawałki. W ciele zwierząt tych pasożytniczą ślimaki z gatunku Entoconcha mirabilis. Z innych gatunków tego samego rodzaju (z pośród innych znanych 50-u) najpospolitsze są S. inhaerens i S. Be-selii (w oceanach: Spokojnymi Indyjskim).

Koty (Felidae), rodzina zwierząt ssących

(Mammalia) z rzędu drapieżnych (Carnivora).    ścieśnione; u góry i u dołu z każdej strony

K. przedstawiają najbardziej doskonały typ trzeci ząb trzonowy jest zębem mięsożernym; zwierząt drapieżnych. Głowa ich zaokrąglona; górne zęby mięsożerne z trzema sęczkami, ciało wydłużone, nogi dość wysokie, silne z sze- z których środkowy największy; dolne zaś rokiemi łapami; ogon najczęściej zwieszony; sierść gładka, gęsta; często znajduje się grzywa, broda lub kita włosów na ogonie, a także na uchu. Wszystkie K-y są palcochodne. Przednie łapy pięcio- a tylne czteropalcowe; palec wielki przedniej łapy nie dotyka ziemi. Mocne, ostre pazury za pomocą elastycznych więzów najczęściej mogą być wciągane.—Uzębienie: i ³ ₃, c. V,- m. ⁴/₃ (p. ³/a; m. */, lub p. ²/₂,

K. K-c.

JP1

llka

6J

Fig. 117. Pazury lwa: «, a’ wciągnięte; b, V—wypuszczone.

z dwoma jednakowej wielkości sęczkami. Tylko w szczęce górnej z każdej strony po jednym bardzo małym zębie trącym, nie biorącym żadnego udziału przy rozdrabnianiu pokarmów. Szorstki język odznacza się obecnością rogowych, w tył skierowanych, ostrych, kolczastych brodawek. Odpowiednio do uzębienia, zdolnego jedynie rozrzynać mięso, wszystkie K. są wyłącznie mięsożerne, karmią się, z małym

0

mg$t

Cl

- Z. Ja

■    -'Mi,

il

SifKSsi

mm

JHP

«s

M’

Fig. 115. Kot nubijski (Felis maniculata) J/₆ wielk. natur.)

Fig. 116. Zęby kota domowego (Felis maniculata do-mestica): a—ząb mięsożerny górny; b—ząb mięsożerny dolny.

yyjątkiem, żywą zdobyczą. Przeważnie padają ofiarą zwierzęta ssące, niektóre jednak gatunki K-ów przekładają ptaki, inne nieliczne wprawdzie, żywią się gadami, np. żółwiami, są wreszcie i takie, które polują na ryby.—K. należą do zwierząt silnych i nadzwyczaj zręcznych. Wszystkie chodzą dobrze, lecz powoli, ostrożnie i pocichu, biegają zaś szybko; tylko niektóre największe gatunki nie mogą łazić po drzewach.—Ze zmysłów najlepiej wykształcony jest słuch i wzrok. Słuch odgrywa pierwszorzędną rolę w czatowaniu K-ów na zdobycz, a jest do tego stopnia delikatny, że K. słyszą najcichsze stąpanie, najlżejszy szmer i mogą odszukiwać zdobycz, zupełnie nie widząc

w chwilach rozdrażnienia zwierzęcia

Cz. St.

n-r J. F.

jej. Mniej jest doskonały organ wzroku. Oko K-ów przystosowane jest, o ile się zdaje, do widzenia przedmiotów znajdujących się w nieznacznej tylko odległości. U gatunków większych źrenica okrągła, u mniejszych zaś ma kształt elipsy. Pod wpływem silnego światła źrenica zwęża się, tworząc wązką szczelinę, a

i w ciemności staje się prawie okrągłą.—Zmysł dotyku jest także dość dobrze rozwinięty. Do rozpoznania przedmiotów za pomocą dotyku, służą głównie bardzo czułe wąsy i szczecinki nad oczami. Kot, któremu obcięto wąsy, staje się bezradnym, wykazuje niepokój i niepewność; objawy te ustają jednak, jak tylko wąsy odrosną. Najmniej doskonałemi są u K-ów powonienie i smak, który, o ile się zdaje, jest lepiej rozwinięty od powonienia.—Rodzina K-ów obecnie jest rozpowszechniona na lądach Nowego i Starego świata z wyjątkiem Australii, gdzie spotyka się^ tylko zdziczałe K. domowe, żyjące samotnie na równinach i w górach, w miejscowościach suchych, piaszczystych, jak również w wilgotnych. — Samice rodzą zwykle kilka kociąt i tylko w wyjątkowych razach jedno młode. Wogóle można uważać, że ilość rodzących się kjciąt waha się od 1 do 6. Wychowaniem młodych zajmuje się samica, samiec zaś troszczy się o nich tylko bardzo rzadko.—Matka wykazuje niezwykłą miłość i przywiązanie do dzieci, których broni od napości wrogów z całem zaparciem się siebie.—Do rodziny K-ów należy jeden tylko rodzaj K-a {Felis), obejmujący trzy podrodzaje: K. {Felis), gepard ( Cynailurus) i r y ś {Lynx).—K. domowy {Felis maniculata domestica), pochodzący zdaje się, od nubijskiego {Felis maniculata) znajduje się obecnie prawie na całej kuli ziemskiej we wszystkich znanych dotychczas krajach, z wyjątkiem okolic wysuniętych daleko na północ, jako zwierzę domowe. U Greków i Rzymian K. oswojony, domowy, był jeszcze nieznany; w wieku XI i XII był on rzadki w Europie, przez Hiszpanów został przewieziony do Ameryki; razem z wychodźcami europejskimi przedostał się następnie do Australii i na Nową Zelandyę. W Egipcie starożytnym K. domowy był zwierzęciem świętem, któremu oddawano cześć boską. Podczas pożaru np., według Herodota, przedewszystkiem ratowano K-a; po śmierci K-ów noszono żałobę; za rozmyślne lub przypadkowe zabicie K-a groziła kara śmierci. Trupy K-ów były balsamowane. W Egipcie dotychczas jeszcze K-y korzystają ze szczególnej opieki.—K. domowy jest zwierzęciem zwinnem i zręcznem; głowę ma małą, pysk zaokrąglony, wargi grube, uszy małe, owłosione, oczy wielkie, w ciemności świecące. Ciało silne, wydłużone, rozmaicie zabarwione: jednostajnie czarne z białą plamą na piersiach, białe, jasno-szare z ciemnemi pręgami; mączno-żółte; często bardzo sierść jest różnobarwna, przedstawiając mieszaninę koloru białego, żółtego, żółto-brunatnego, czarnego i szarego. Ogon, dorównywający swoją długością połowie ciała, na końcu zwężony i pokryty krótszeini włoskami. K. domowy odznacza się niezwykłą pamięcią miejsca i wykazuje więcej przywiązania do miejscowości danej niż do jej gospodarza. Parzą się K-y dwa razy do roku: pierwszy raz pod koniec lutego lub w początkach marca, drugi raz w początkach czerwca. Ciąża trwa 55 dni, poczem samica rodzi 3 —

6 kociąt, które są przez 8 dni ślepe.—Ulubione pożywienie K-ów domowych stanowią myszy i szczury, których tępią one znaczną ilość, przez co oddają człowiekowi olbrzymie usługi; nie gardzą;, także ptakami, a czasem nawet jaszczurkami, żabami, chrabąszczami i in. owadami. Z pasorzytów zewnętrznych i wewnętrznych należy wymienić: Pulex felis, Trichode-ctes s ubr o stratus, Ascaris mystax, Trichina spiralis, Taenia crassicollis, Taenia cucumeri-na, Distomum lanceolatum. K angorski (Felis maniculata domestica angorensis) należy do najładniejszych gatunków K-ów; odznacza się wielkością, miękką, jedwabistą sierścią koloru czysto białego, żółtawego, szarawego lub mieszanego; wargi i podeszwy barwy cielistej.— K. nubijski (Felis maniculata) jest prawdopodobnie protoplastą K-a domowego. Długość ciała K-a nubijskiego wynosi 50 cm., — ogona przeszło 25 cm. Barwą swoją przypomina rozmaite odmiany K-a domowego.

Kotyle albo Hemina, po grecku KotôXy], 7][jiva, po łacinie cotyla, hemina, grecka i rzymska miara dla płynnych i suchych przedmiotów, zawierająca 0.274 litra, cztery kotyle wynosiły jeden    albo sextarius\ 132 Kotyle

obejmowały jeden    ainjpóę albo 6 mo-

dii=b2.bS litry; Galenus rozróżnia attycką, aleksandryjską i efezyjską K-ę.—Por. B o e c kh,

Staatshaushaltung der Athener“, tom I str.

9    S. Drz.

Kotyledony (łac. cotyledones, z gr. ^ xovo-Xy]5wv=1) dołek, w którym tkwi głowica kości udowej, 2) przyssawki na ramionach mątw). Wyrazowi temu nadano dwa znaczenia różne, których pierwotnie wcale nie posiadał. Dziś K. znaczą: 1) w botanice to samo, co liś cienie (ob.); 2) w zoologii wyrostki kępkowate na błonie otaczającej płód w macicy, występujące u wszystkich przeżuwaczy, z wyjątkiem wielbłądów i piżmowców (Tragulidae) oraz u niektórych bezzębnych {Edentata).

Kotyleus, po grecku KgtoXsôç, po łacinie Cotyleus, przydomek bożka Asklepiosa, pod którym jemu Herakles świątynię w ziemi Lakońskiej, nad rzeką Eurotasem, postawił, w podziękę za wyleczenie go z rany, jaką miał na biodrze (=vcotÓXy]).    s- I,rz-

Kotylion (z franc, cotillon), taniec, który wziął początek we Francyi, stanowiąc odmianę tańców, mających nazwę branie (tą nazwą

(led.

S. Drz.

XX).

P. Drz.

Karłowicz „Słów. wyr. obc.“.

Kotys, po grecku Kótuc;, po łacinie Cotys-1) Król tracki, który dla bogactw swych nieprzebranych, lecz i dla rozpustnego życia swego i pijaństwa, wielkiego zażywał rozgłosu. Z Ateńczykami, którzy natenczas Chersonez tracki pod swą władzę znowu podbić pragnęli,

oznaczano wszystkie tańce, w których jedna lub dwie osoby odosobnione prowadziły gromadę tancerzy, trzymających się zwykle za ręce). Dawne tempo jego przypominało walca dzisiejszego. W Niemczech o' oło r. 1820 K-em zwano zabawę w końcu balu, z fantami, którą przeplatano tańcami. Później jeszcze bardziej urozmaicano ten taniec, wplatano weń mimikę i sceny choreograficzne, ale zawsze polegał on na zbiorowej polce lub walcu. Obecnie łączy się go z kadrylem, zwykle ku końcowi balu; dama siedząca na krześle dekoruje wybranego tancerza itd.

Kotylos, po grecku KôruXoç, po łacinie Co-tylus, jeden z najwyższych szczytów gór Idaj-skich w Troadzie, z którego tryskają źródła rzek Skamandra, Graniku i Ajseposa; dzisiaj Kaz-Dagh.

Kotyńskl Jan, wierszopis piszący po łacinie, akademik krakowski, żyjący w pierwszej połowie XVII w. Pozostały po nim: „Auspex belli Moschouitici“ (Kraków 1634, oda na cześć Władysława IV i jego waleczności oraz czynów podczas wyprawy moskiewskiej); „Felix applausus“ (Kraków 1634, wi< rsz do Hieronima Piotrowskiego, nauczyciela synów podskarbiego litewskiego Stefana Paca); „Gratula-tio Perillustri et Magnifico Hieronymo Constantino Połubiński“ (Kraków 1635, gratulacya prozą i odą). —Ob. Estreicher „Bibliografia“

Red.

Kotyora, po grecku Korówpa, po łaci lie Cotyora, miasto Tybareńczyków (Tibareni) nad Pontus Polemoniacus założone przez Synopej-czyków. Tutaj wsiadło na okręty 10 000 Greków pod wodzą Ksenofonta (ob.), aby popłynąć do Sy/iopy; przez założenie m asta Farnacyi, dokąd wielką część mieszkańców K-y przesiedlono, upadła bardzo K.; Strabon (12, 548) mieni ją miasteczkiem, a Arrianus (Peripl. Pont. Euxini) nawet tylko nędzną wioską.— Xeuophon, Anab. 5, 5, 3.

Kotyra, gruda, bryła ziemi, stąd K o t e r y i Kotyry „pagórki na łąkach“ „kawały zoranej ziemi nierozsypujące się, ale trzymające się kupy“ (u górali), wreszcie nierówności na dnie jeziora lub stawu. Z morawskiego K o-t a r, słowackiego c h o t a r=grunt kamienisty, a w ogólniejszem znaczeniu opole, okrąg, te zaś mają odpowiednik w tureckim k u tr—okolica, kawał ziemi, pole, i w węgierskim li u-t a r=granica, miedza. Usiłowano z tego źró-dłosłowa wyprowadzić także wyraz futor, v. chutor, który pochodzi raczej od tatarskiego kotar — namiot, ob. Kotara. Por. J.

L. K

zostawał napierw w stosunkach przyjaznych, tak że, kiedy w r. 382 przed Chr. na tron wstąpił, odznaczyli go prawem obywatelskiem i złotą koroną; później jednakże, kiedy Ateń-czycy władyce Miltokythesowi,v który się przeciw władzy K-a zbuntował, posiłki nadesłali, przyszło pomiędzy nimi do otwartej wojny, którą K., ,z pomocą zięcia swego, sławnego wodza Ateńczyków, Ifikratesa (ob.), zrazu szczęśliwie aż do r. 361 prowadził. .Skutkiem okrucieństwa, szalonej rozrzutności i rozpasa-nej rozpusty króla uknuli właśni poddani spisek na jego życie. Dwóch braci, Heraklides i Pythou, którzy stanęli na czele sprzysiężo-nych, zamordowali go na początku r. 356 przed Chr. Z wdzięczności obdarzyli ich Ateń-czycy prawem obywatelskiem i złotemi koronami. Następcą K-a na tronie był syn jego, Kersobleptes(ob.). W rzymskich dziejach pojawiają się następujący K-wie jako królowie Odry z ó w (ob.), w ziemi trackiej: 2) K. II, syn Seuthesa, sprzymierzył się z Perseusem, królem Macedonii, przeciwko Rzymianom; wtar-gnienie Korragosa, wodza króla Eumenesa, do Tracyi i wzięcie do niewoli syna zniewoliły go niebawem do proszenia Rzymian o pokój. Jak Livius (43, 4) poświadcza, był-to mąż z urodzenia tylko Trakiem, nie z obyczajów, gdyż odnaczał się walecznością, wstrzemięźliwością i niezwykłą urodą.—3) K. III, przekupił w r. 57 przed Chr. 300 talentami Lucyusza Kalpurniusza Pisona, prokonsula Macedonii, aby stracić kazał Rabc-centusa, władzcę Bessyjczyków, szczepu trackiego, i innych posłów, którzy się w rzymskim obozie pojawili. W wojnie domowej stanął po stronie Pompejusza, posyłając mu w pomoc 500 jeźdźców pod wodzą syna swego, Sa-dali.—4; K. IV, prawdopodobnie syn poprzedzającego, zmarł w młodym wieku, pozostawiając dwóch nieletnich synów jako dziedziców tronu.—5) K. V, wnuk poprzedzającego, syn Rhoemetalkesa, po którego śmierci rzymski cesarz Augustus podzielił państwo Odryzów pomiędzy K-a i stryja jego, Rheskuporysa. Ponieważ K-wi dostała się lepsza, z Macedońską krainą graniczącą, część Tracyi, starał się ją Rheskuporys, jeszcze za życia Augusta, a tym bardziej po jego śmierci, bratankowi wydrzeć przemocą. Cesarz Tyberyusz kazał im jednakże broń złożyć i pretensye swe poddać wyrokowi rzymskiego narodu; wszakże tymczasem, w r. 16 po Chr. Rheskuporis, zaprosiwszy K-a do siebie, rzekomo celem osobistego porozumienia się, kazał go zdradzieckim sposobem do więzienia wtrącić i zamordować, tłómacząc się w Rzymie, że K. sam sobie życie odebrał. Za zbrodnię tę skazał go Tyberyusz w r. 19 po Chr. na złożenie korony, a rządy państwa Odryzów podzielił pomiędzy syna jego, Rhoemetalkesa, i dzieci K-a, przeznaczając im jako o-piekuna byłego pretora Trebellianusa Rufusa. Rzymski poeta Owidyusz poświęcił K-owi dzie-

wiątą elegią trzeciej księgi Listów z krainy skim był śmierci. Pod wrażeniem jej napisał

Pontyjskiej.—Por. Tacitus, Ann. 2, 64— 67.— Następca Tyberyusza, cesarz Kaligula, który Tracyę zabrał jako prowincyę pod władzę Państwa Rzymskiego, oddał całe państwo Odry-zów Rhoemetalcesowi, 6) K. VI, przedzającego, mianował władzcą Mniejszej jako i kilku obwodów Arabii. —7) K. brat Mitradatesa, króla ziemi Bosporańskiej.— Por. względem wszystkich, powyżej wymienionych K-ów dzieło R. Rein ecciusa „Historia Julia seu Syntagma heroicum“, część II str. 122—133, część III, str. 142 i nast. (Helmstadt 1594 i nast).

Kotys albo Kotytto, po grecku Kóraę, KoTÓrtco, po łacinie Cotys, Cottyto, bóstwo żeńskie, w niejednym szczególe do bogini Kybeli (ob.) zbliżone, którego kult niezawodnie z Fry-gii przeniósł się do Grecyi, a stąd i do Rzymu; święto na cześć tego bóstwa, zwane Ko-tyttia, Kotoma, Cotyttia, obchodzono golnie w Tracyi i w Koryncie, nocną porą, nie tylko z wrzaskiem straszliwym, lecz także w sprośnej rozpuście i pijaństwie; uczestnicy jego zwali się JBaptae. BaTtrot, od ceremonii o-czyszczeń, jakie natenczas odprawiano.—Por. Horacyusz, Epod. 17, 56; Juvenalis, Sat. 2, 92; Lobeck „Aglaophamos“ str. 100 i nast.

Kotzebue—rodzina rosyjska. Pochodzi kolie Stendalu. Znany pisarz, August K., przeniósł się do Rossyi i pozostawił 12 synów, z których Otto odznaczył się jako podróżnik, Aleksander był malarzem, Maurycy, Wilhelm i generał-gubernator Paweł zajęli wysokie stanowiska w hierarchii urzędniczej. — 1) K. August Fry dery k Ferdynand (* w Weimarze 3 grudnia 1761 r. — f w Mannheimie 23 maja 1819 r.), dramaturg i pisarz niemiecki, ruchliwy działacz polityczny z początków ubiegłego stulecia. Był synem wysokiego urzędnika w Weimarze, otrzymał staranne wykształcenie w domu, w gimnazyum rodzinnego miasta, a następnie w uniwersytecie w Jena, gdzie studyował prawo. Po ukończeniu tych studyów osiedlił się w Weimarze jako adwokat, ale wtedy już, a nawet od. samego dzieciństwa, oddawał się z zamiłowaniem pracy literackiej, pisując szczególnie dla teatru i wysokie w tym kierunku żywił ambieye, jak to z własnych jego wspomnień („Mein literarischer Lebenslauf“) dowodnie się okazuje. W r. 1781, idąc za radą przyjaciela ojca, posła pruskiego w Petersburgu, udał się do stolicy rosyjskiej, aby tam szukać karyery. Jakoż nie zawiódł się w swych nadziejach. Po przejściu kilku niższych i pośrednich urzędów 1785 otrzymał miejsce prezydenta pro-wincyi Estlandyi. a razem z tern szlachectwo rosyjskie. W tymże czasie ożenił się z dziedziczką znacznych dóbr w okolicy Rewia, która jednak wkrótce zmarła. Sam K. przeszedł w r. 1787 ciężką chorobę, podczas której bli-

S. I)r*.

c. Drz.

Z 0-

a zarazem

w r.

płaczliwo-sentymentalny dramat p. t. „Menschenhass und Reue“ (1789) który grywany był na różnych scenach europejskich, a w Paryżu przedstawiony w r. 1792 podczas najstraszliw-syna po- szego zamętu Rewolucyi ogromne zyskał powo-Armenii dzenie i w nowej przeróbce utrzymał się następnie długi czas; jeszcze w r. 1823 grywany był przez słynnego aktora Talmę, a w r. 1855 i 1862 ponownie wprowadzony na sceny paryskie przez Gerarda Nervala. Równocześnie pozyskał K. wielką popularność w Niemczech przez szereg swych opowieści, a osobliwie przez opowiadanie p. t. „Die Leiden der Ortenbergischen Familie“ (1785), ale wywołał oburzenie przez złośliwą satyrę p. t. „Doctor Barth mit der eisernen Stirn“, którą pod imieniem Knigga ogłosił w chęci zemsty osobistej. Podróżował następnie dużo po Europie; dłuższy czas przebywał w Paryżu i pobyt swój tam u-szcze- pamiętnił w piśmie p. t. „Meine Flucht nach Paris im Wintermonate 1790“ (najnowsze wyd. Beri. 1883). Około r. 1795 porzucił służbę rządową w Rosyi i osiadł w majętności własnej w okolicy Rewia, oddany pracom literackim. Zbiór mniejszych swych utworów dramatycznych, satyrycznych i autobiograficznych ogłosił p. t. „Die jüngsten Kinder meiner Laune“ (Lipsk 1793—96, 6 tomów). Napisał wkrótce potem kilkanaście utworów scenicznych, dramatów i komedyj (np. „Armuth und Edelsinn“, „Die Spanier in Peru“, „Die Negersclaven“, „Die Verleumder“), a dzięki wzmagającemu się rozwojowi swego talentu dramatycznego wezwany został w r. 1798 na stanowisko poety teatralnego do Wiednia. Niebawem, wskutek sporów z aktorami, porzucił je (por. pismo jego „Mein Aufenthalt in Wien und meine erbetene Dienstentlassung“ Wieden 1799); przez czas jakiś przemieszkiwał w Weimarze, usiłował zbliżyć się do Goethego, ale niechętnie przez niego widziany i napadany ostro przez rosnących naówczas w sławę romantyków, których zaczepił w złośliwej satyrze p. t. „Der hyperboreische Esel“, zniechęcił się do Niemiec i powrócił do Rossyi. Z niewyjaśnionych dotąd przyczyn aresztowany został na granicy i zesłany na Sybir, gdzie zresztą z wielkiemi honorami był podejmowany. Sztuka p. t. „Der Leibkutscher Peters III“ (1799) zawierająca pośrednio pochwałę Pawła I zjednała mu łaskę tego monarchy, dzięki czemu nietylko wolność odzyskał, lecz otrzymał urząd dyrektora teatru niemieckiego w Petersburgu i znaczne dobra. Pobyt swój na Syberyi opisał p. t. „Das merkwürdigste Jahr meines Lebens“ (Beri. 1801), ubarwiając prawdę licznemi wymysłami ro-mantyczuemi. Po śmierci Pawła I opuścił znowu Rossyę. Przemieszkiwał naprzemian w Weimarze, w Berlinie i w Królewcu. W pismach swych ówczesnych występował przeciw Goe^ themu i romantykom, tendencyjnie wynosząc

Schillera, którego w ówczesnych swych drama-    szukania przejścia północno-wschodniego od-

tach (np. w „Vituvii“ 1801) naśladował. W Ber-    krył na Oceanie Spokojnym mnóstwo niezna-

linie wydawał czasopismo p. t. „Der Freimii-    nych dotychczas wysp: archipelag Rumiancowa

tige“. Na podstawie studyów w archiwum    w r. 1817, a na płn.-wschodzie od cieśniny

królewieckiein wydał bezwartościową historyę    Berynga zatokę, która odtąd nosi nazwę K-go.

Prus („Aeltere Geschichte Preussens“ Ryga    Trzecią wreszcie podróż odbył na około świa-

podróże opisał i drukiem opis ogłosił: drugą w językach niemieckim i rosyjskim (Petersburg 1821—23), trzecią po niemiecku tylko (Weimar 1830).—3) K. Wilhelm (* 1815—+ 1861), syn Augusta, dyplomata rosyjski i belletrysta nie-miecko-rosyjski, był posłem kolejno w Karlsruhe, Bernie i Dreźnie. Wydał wierszowany przekład zbiorów poezyj rumuńskich Ale-ksandriego: „Rumänische Volkspoesie“ (Berlin 1857 r ), napisał nadto po niemiecku dramaty: „Ein unbarmherziger Freund“ i „Zwei Sünderinnen“ (pod pseudonimem Augustsohna), oraz powieść „Baron Fritz Reckenstag“ (Lipsk 1885), wreszcie biografię ojca „August v. K., Urtheile der Zeitgenossen u. der Gegenwart“ (Berlin 1881). W języku rosyjskim wyszły u-twory „Malenkija istorii iz bolszogo święta“ („Russkaja Rjecz“ z 1880 r. 10); „Staryj gofmarszał“ (tamże JV» 1) i „Rozgowor na żele-znoj dorogie“ (tamże z 1881 J\s3), a nadto K. o-głosił bezimiennie „Aus der Moldau“ (Lipsk 1860) i parę innych dzieł.—4) K. Maurycy (*' 1789 — f 1861), syn Augusta mąż stanu i generał rosyjski, po odbyciu wraz z bratem Ottonem podróży na około świata pod komendą Kruzensterna, wstąpił do wojska rosyjskiego. Wzięty w r. 1812 do niewoli francuskiej, zostawał w niej do r. 1814 i pobyt ten następnie opisał w „Der russische Kriegsgefangene unter den Franzosen“ (Lipsk 1815 r.). W r. 1817 odbył podróż dyplomatyczną po Persyi, (opis wyszedł w Wej marze 1819). Umarł jako senator i generał-lejtuant, z roku 1844 był członkiem departamentu senatu do spraw polskich i przebywał w Warszawie. — K. Aleksander, malarz rosyjski (* 1815 — f 1889), syn dramaturga, Augusta K., po skończeniu korpusu kadetów został oficerem. Nie uśmiechała mu się jednak karyera wojskowego, porzucił więc służbę i wstąpił do akademii sztuk pięknych, czyniąc zadość pociągowi wewnętrznemu. Nagrodzony całym szeregiem medali srebrnych i złotych mniejszych, w 1844 zdobył wreszcie medal złoty wielki, do którego przywiązane jest stypendyum na wyjazd zagranicę. Specyalnością, której poświęcił się K., były obrazy batalistyczne. Przebywszy czas jakiś w Paryżu, w Belgii, Holandyi i Włoszech, osiadł wreszcie w Monachium i tam wykonał szereg obrazów, zamówionych przez Mikołaja I do pałacu Zimowego. Są to sceny z wojny siedmioletniej oraz wypraw Suworowa do Szwaj-caryi i Włoch północnych, przedstawiające: oblężenie Narwy, zdobycie twierdzy Noterburg, bitwę pod Gross-Ebersdort, bitwę pod Zuli-

1809). Po bitwie pod Jena powrócił do swych    ta w trzechleciu 1823 — 1826. Dwie ostatnie

dóbr estlandzkich; wydawał czasopisma „Die Biene“ (1808-1807) i „Die Grille“ (1811 — 12), w których ostro występował przeciw Napoleonowi. W r. 1813 mianowany został przez cesarza Aleksandra I radcą stanu, wydawał w Berlinie czasopismo „Russisch-deutsches Volksblatt“.

Otrzymał stanowisko konsula rosyjskiego w Królewcu, gdzie oprócz wielu komedyj napisał dzieło historyczne: „Geschichte des deutschen Reichs“ (Lipsk 1815), pozbawione również wszelkiej wartości. W r. 1816 powołany został do Petersburga i otrzymał urząd w ministeryuin spraw zagranicznych. W r. 1817 powrócił znów do Niemiec, zachowując jednak pobieraną pensyę, i przesyłał do Petersburga sprawozdania o stosunkach publicznych w Niemczech.

Przemieszkiwał najpierw w Weimarze, następnie w Mannheim i wydawał czasopismo „Littera-riches Wochenblatt“, w którem złośliwie wyszydzał patryotyczne i wolnoinyślne dążenia ówczesnej młodzieży niemieckiej. Wskutek tego zasztyletowany został przez studenta San-da, którego czyn krwawy w całej Europie wolnomyślnej wysławiany był jako zemsta na wrogu wolności dokonana. Wielostronna działalność pisarska K-go tylko w zakresie kome-dyopisarstwa doniosłej szemi, choć nietrwałemi upamiętniła się wynikami. Komedye jego, dzięki bogatemu zasobowi humoru, ożywionej akcyi i zaletom scenicznym przez pewien czas wiel-kiem cieszyły się powodzeniem, ale pozbawione głębszych zalet, bezduszne, płaskie i trywialne, trwałego uznania pozyskać nie mogły.

K. był pisarzem niezmiernie płodnym. Oprócz innych pism pozostawił 15 tragedyj, 60 dramatów, 72 komedye, 54 farsy, 17 oper i wodewilów. Do najlepszych jego komedyj, które tylko dzięki swym zaletom scenicznym i dzisiaj utrzymują się po części w repertuarach teatrów niemieckich, należą: „Die Verwandten“,

„Die beiden Kingsberger“, „Der Wildfang“,

„Die deutschen Kleinstädter“, „Carolus Magnus“, „Pächter Feldkümmel“, „Der verbannte Amor“, „Die Zerstreuten“. Zbiorowe dzieła K-go wielokrotnie były wydawane w Lipsku (1794—1823), w 28 tomach, tamże (1827—27) w 44 tomach. Nowsze wydania „Auswahl dramatischer Werke“ (Lipsk 1868, 10 tomów) i „Ausgew, Lustspiele“ (tamże 1863). 2 )A u g u s t Otton (* 1787—f 1846) drugi syn Augusta, podróżnik rosyjski. Kończył szkoły w Rewlu.

K. odbył trzy razy podróż na około świata.

Po raz pierwszy w latach 1803 — 06 pod dowództwem Kruzensterna; podczas drugiej podróży, 1815 — 1818 r. na „Ruryku“, w celu od-

Wielk* Encykl. Powił. Un«tr. Zeaz. 310b. Tom XXXII

1902, str. 167).

buego.

chau, pod Kunersdorf, zdobycie Kołobrzegu i in. Za obrazy te K. otrzymał tytuł akade-demika. Z następnych prac jego na wyszczególnienie Zasługuje: „Bitwa w dolinie Mutten“, za którą ofiarowany mu został tytuł profesora. K. do końca życia mieszkał w Monachium.K- B-Kotzebue Paweł, hr. (* d. 23 sierpnia r. 1801—f d. 1 maja r. 1884), generał-gubernator warszawski i głównodowodzący wojskami okręgu warszawskiego. Syn Augusta K., znanego dramaturga niemieckiego w służbie ros-syjskiej, po ukończeniu wojskowego zakładu naukowego w Moskwie otrzymał w roku 1820 pierwszy stopień oficerski. Od r. 1821 do r. 1828 służąc w osobnym korpusie Kaukazkim, brał czynny udział w utarczkach z tamtejszą ludnością; należał też do trzech wypraw perskich, uczestnicząc w blokadzie Erywania i oblężeniu Serdar-Abady. W r. 1828 przeniesiony do sztabu głównego gwardyi, wziął następnie udział wraz z 2-ą armią w wojnie tureckiej r. 1829, a za oblężenie Sylistryi został nagrodzony orderem św. Jerzego 4-go stopnia. W r. 1830 pomimo stosunkowo niskiego stopnia wojskowego (kapitana) pośredniczył przy układach pomiędzy komisarzami tureckimi a serbskimi w sprawie wykonania artykułów traktatu adryauopolskiego, dotyczących Serbii. Podczas powstania listcpadowego w maju r. 1831 wysłany był do Królestwa. Za udział w oblężeniu Warszawy otrzymał złotą szpadę z napisem „za męstwo“. Wysłany został następnie do Galicyi po rozzbrojonych żołnierzy i oficerów korpusu Ramoriny, Różyckiego i in. W następnych latach służył przeważnie na Kaukazie, od roku 1846 jako naczelnik sztabu głównego wojsk kaukazkich, w stopniu generał-majora. Udział w wojnie krymskiej i w obronie Sewastopola brał K. jako naczelnik sztabu armii południowej, w r. 1859 został generałem piechoty, a w r. 1862, „po 20 odbytych kampaniach“ mianowany generał-gubernatorem noworossyjskim i bessarabskim oraz dowodzącym wojskami okręgu odeskiego. Na tern stanowisku zaznaczył K. swą działalność głównie zabiegami o budowę dróg żelaznych, które za jego rządów przeprowadzono na przestrzeni 600 wiorst. Po śmierci namiestnika Berga, gdy znoszono namiestnictwo w Królestwie, K. został pierwszym generał-gubernatorem warszawskim i głównodowędzącym wojskami okręgu warszawskiego (23 stycznia r. 1874); stanowisko to objął w lutym tegoż roku. W pierwszych latach jego urzędowania w Królestwie zaprowadzono szereg gwałtownych przewrotów, z których naj ważni ej szemi: zniesienie unii i reforma sądowa. W sprawie postępowania z u-nitami K. nie zgadzał się z ówczesnym arcybiskupem prawosławnym Joannikiuszem, który też za jego staraniem przeniesiony został do Ode-sy. Na miejsce tego dygnitarza mianowano Leon-cyusza. K. nie zaprzestał używać siły woj-

skowej przeciwko opornym unitom, starając się przy tern wprowadzić w życie „równie energiczne“, lecz lepiej zastosowane do okoliczności środki. W stosunku do nowych władz sądowych i nowej procedury generał-gubernator oraz podlegli mu gubernatorowie, nie mogąc się oswoić z odgraniczeniem władzy administracyjnej od sądowej, usiłowali przez pewien czas udzielać sądom wskazówki co do sądzenia spraw karnych i cywilnych. W styczniu i lutym 1880 r. K. zorganizował z urzędu, wśród mieszkańców Warszawy, pomiędzy którymi znaleźli się wybitniejsi obywatele ziemscy w kraju, ruch adresowy z powodu 25-lecia panowania Aleksandra II. Wola gubernatora napotkała opór ze strony jednego tylko Stanisława Karskiego z Ożarowa w Sandomierskiem, który chciał aby obywatelstwo powołało się na list cesarza z Liwadyi z d. 31paźdz. 1863 r. do W. ks. Konstantego. K. niechętnie już w r. 1879 sprawował swe obowiązki. Wyrobiwszy sobie rozległą donacyę, którą dla swych siostrzeńców przeznaczał, tęsknił do wypoczynku. Już na początku r. 1880 poprosił o uwolnienie, ale doczekał jeszcze w Warszawie 60-letniego swego jubileuszu oficerskiego, doczekał dziękczynienia, które mu d. 30 marca t. r. na bankiecie jubileuszowym złożył Tomasz hr. Zamoyski za dbałość o rozwój ekom iniezny kraju. Nie lu-biony przez urzędników rossyjskich w Królestwie, za swe sympatye niemieckie, K. w maju r. 1880 otrzymał żądane uwolnienie.—Por. „Russkij biograficzeskij słowar“ ; „Nowoje Wremia“ r. 1884,    2 928; „Pamiatnaja kniż-

ka Siedleckoj Gubernii“ r. 1876, str. 232 — 236; Sidorow „Russkije w Warszawie“, II (Warszawa 1895) str. 160—166; Reinke: „Za-konodatielstwo Carstwa Polskago“ (Petersburg

J. B.

Kotzebuego zatoka na Oceanie Północnym, na wschód od cieśniny Berynga. Między przylądkami na północ od zatoki Nortona wrzyna się ona w ląd w kierunku płd.-wschodnim na przestrzeni 140 kim., ma 50—80 kim. szerokości i kończy się trzema odnogami: Dobrej Nadziei na płd.-zachodzie, Spafarjewa i Escliol-tza na płd.-wschodzie. Głębokość zatoki w pobliżu przylądku dosięga 8 — 10 m., a pośrodku 14—24 m. Zachodni brzeg jej jest niski, składa się z diun piaszczystych, za które-mi ciągną się góry Dyable, brzegi południowy i wschodni są górzyste. Roślinność wybrzeży całkiem podbiegunowa (krzewy niskopienne, trawy, mchy i liszaje). Ludność tubylcza, mało zbadana, średniego wzrostu, o maleńkich o-ezach, kościstej twarzy i długich włosach. Jako broni używa kopij żelaznych, łuków, strzał i noży, na upiększenia zaś—kości mamutowych, wsadzonych w przebitą dolną wargę. Zatoka odkryta została w r. 1816 przez Aug. Ottona Kotze-

E. Chw.

Dr St. K.

Br. G

N.

Kotzenau, Koczanów, miasteczko w pro-wincyi śląskiej, w obwodzie rejencyjnym li-gnickim, w powiecie i okręgu sądowym bukowskim (Bukowa, Lüben), w obrębie sądu ziemskiego lignickiego, 10 km. od stacyi kolejowej Haynau, 3797 m. i to 3406 protestantów, 384 katolików, 7 żydów (1891 r.); poczta, telegraf, roki sądowe, kościół farny katolicki p. t. Wniebowzięcia P. Maryi, kościół ewan-gielicki, dwuklasowa szkoła elementarna, parowy młyn, parowy tartak, cegielnia, fabryki mączki i mąki kościanej. G. Neumann „Orts-Lexicon des deutschen Reichs.“— „Schematismus des Bisthums Breslau“ (1891).—K. Mały—wieś i dominium tamże, 2451 m. (179 katolików), obwód wójtowski, zamek z pięknym parkiem hr. Dohna, także huta żelazna i fabryka wyrobów lanych „Marienhütte“.

Kötzling, miasteczko w bawarskim okręgu regencyjnym Bawaryi niższej, na pr. brz. rzeki Rzezny Białej (W e i s s e r Regen), 16 km. na płd.-wsch. od miasta Cham, w okolicy górskiej, należącej do południowo-zachodnich stoków Czeskiego Lasu, 410 m. n. p. m., węzeł bawarskich kolei państw. Cham-K. i K.-Lam, siedziba urzędu pow. sądu i leśnictwa. Dwa kościoły katolickie, dom ratunkowy, fabryki zapałek, papy i materyałów drzewnych, tartak parowy, huty z odlewarnią żelaza, wyrób szpulek; mieszkańcy trudnią się także spławianiem drzewa. W r. J899 liczył K. 1 621 m-ców wyzn. katolickiego. Tuż pod miasteczkiem na górze Ludwigsberg wznosi się pomnik ces. Ludwika Bawarskiego (1314 — 1347), który miasteczku nadał liczne przywileje. Mieszkańcy K-u udają się corocznie w poniedziałek Zielonych Świąt konno w procesyi do kościółka Steinbühl, 7 km. na płd.-wsch. od K. położonego. Pochód ten zowią „Pfingsthochzeit“.— Na uwagę zasługują wycieczkowe miejsca w pobliskim Lesie Czeskim, przedewszystkiem: góra Kaisersberg, 1 134 m., od K. 9 km, na wsch., Hoher Bogen z wieżą Burgstall, 977 m., również 9 km. ne płn. od K., w pobliżu zwaliska zamku Lichteneck, wreszcie 5 km. na płn.-zach. od K. wzgórze Haidstein, 733 m., z kościółkiem Matki Boskiej z góry Karmel, skąd rozpościera się wspaniały widok.

Koubek Jan Pravoslav, poeta czeski (* 1805 — 11854), do gimnazyum uczęszczał w Pisku, a następnie w Pradze, gdzie po u-kończeniu nauk gimnazyalnych słuchał prawa i filologii słowiańskiej pod Jungmannem. Przejęty ogólnym wtedy prądem słowianofilstwa, powziął zamiar odbycia podróży po Słowiań-szczyźnie i najpierw zawitał do Galicyi, gdzie dłuższy czas pozostał, otrzymawszy posadę nauczyciela, najpierw prywatnego w domu hr. Romera, a potem giinnazyalnego we Lwowie; w tym czasie przetłómaczył na język czeski „Walenroda“, „Dumę o Żółkiewskim“ Niemcewicza i kilka innych drobnych wierszy. Później zaś przełożył niektóre drobiazgi Górec kiego, Zaleskiego, Pola i Bielowskiego. Z Galicyi miał zamiar wyruszyć na Ukrainę, ale posłuszny wezwaniu rodziców, wrócił do Pragi i tam wkrótce potem został mianowany profesorem języka i literatury czeskiej w uniwersytecie, gdzie wykładał także i język polski. W czasie wypadków r. 1848 wybrany był posłem z okręgu Piseckiego do sejmu w Wiedniu, a potem w Kromierzyżu. K. należy bez wątpienia do liczby bardziej utalentowanych poetów czeskich; w utworach jego spotykamy często żywioł satyryczny, a stąd niektórzy krytycy nazywają go pierwszym satyrykiem czeskim. Działalność swą poetycką K. rozpoczął od ogłaszania drukiem drobnych wierszy, najczęściej okolicznościowych (np. sonet na cześć Kollara, elegia na śmierć Jungmanna); wszakże istotą talentu poety była epika; to też większy rozgłos zapewniły mu jego później pisane poematy (jak np. „Rokoko“, „Tri sestry“, „Hroby basnikû, slovanskÿch“ gdzie wprowadzono wielu zmarłych poetów polskich), a nadewszystko poematy satyryczne (jak „Snem źensky“, „Ba-snikova cesta do pekel“ i t. d.). We wszystkich poezyach K-a widać piękną formę, spory zapas zapas fantazyi poetyckiej, aczkolwiek niekiedy poematy jego grzeszą rozwlekłością. Oprócz prac poetyckich K napisał jeszcze kilka rozprawek naukowych, tyczących się filologii słowiańskiej.—Wszystkie dzielą jego wyszły wosobnem wydaniu w r. 1859 w Pradze p. t. „Sebrane spisy versemi prosou J. P. K-a“ (4t.). N-Kouble Józef, pisarz czeski (* 1855), po ukończeniu gimnazyum i uniwersytetu w Pradze otrzymał posadę przy bibliotece uniwersyteckiej, w r. 1889 został stałym współpracownikiem czasopisma „Politik“ i w niem umieszczał peryodycznie sprawozdania z ruchu literackiego u Słowian. W r. 1897 został mianowany sekretarzem akademii umiejętności w Pradze. K. w literaturze czeskiej zyskał rozgłos, jako doskonały znawca języka i literatury chorwackiej; przełożył na język czeski sporo utworów wybitniejszych poetów i nowelistów chorwackich (jak np. Szenoi, Tomica Lorkoviéa i t. d,); prócz tego napisał kilka rozprawo wybitniejszych pisarzach chorwackich (jak np, Preradović, Botić, Markovié, Babukić i inni). N-Kouble Józef (pseudonimy: Boskowskÿ, Kuba, Jos. Kovafii, Jos z Hor i J. Horak), poeta i komedyopisarz czeski (* 1825 —f 1886), proboszcz w Boskowie, miasteczku czeskiem; napisał sporo drobnych wierszy lirycznych, epigramatów, dość udatną nowelę humorystyczną p. t. „Se snöhem spadły źenich“ i dwie komedye, pełne prawdziwego humoru: „Rybrcol druhÿ na Krkonośich“ (Drugi Rübezahl w górach Olbrzymich) i Pfekvapeni“ (Niespodzianka). Prócz tego był przez pewien czas współredaktorem humorystycznego Almanachu „Kra-konos“ w Pradze,

f 1884), po ukończeniu gimnazyum wstąpił do uniwersytetu w Pradze, ale, nie dokończywszy studyów, zmarł w bardzo młodym wieku. —

Konkl Antoni, poeta czeski (* 1860 — prumyslu v Cechach“); jest to owoc długoletnich

jego badań i poszukiwań. W r. 1891 należał do komitetu wystawy retrospektywnej na wystawie praskiej, na której był również referentem oddziału sztuki stosowanej. Na początku roku 1892 powierzono mę uporządkowanie hi-storyczno-archeologicznego oddziału w królew-skiem muzeum czeskiem, którem dotychczas zarządza. Jako etnograf znany jest ze-świetnych rozpraw, umieszczanych w czasopiśmie „oeski lid“. Prócz tego wydał; „Nejlepśi vzo-ry ceského vysivâni z musea ^äprstkova“ i zaczął wydawać „Vzory ćeskoslowanskćho ryśi-vâni“, które się niedługo utrzymały. W dziedzinie przemysłu artystycznego doszedł K. do wielkiego znawstwa, szczególnie co się tyczy ornamentyki na szkle, meblach, okratowaniu, strojach, opraw książek, wyszywania artystycznego i ludowego. — Jako profesor K. wysoko postawił naukę rysunków i akwareli, szczególnie w zakresie kompozycyi sztuki stosowanej, głównie zaś dział niezbędny dla architektów. Ostatecznie nadmienić należy, że K. przez lat 6 był profesorem perspektywy w praskiej a-kademii malarskiej i że bardzo często powierzano mu rozmaite obowiązki honorowe.—Por. „Ottüv Slovnik Naueny“.

Koulana (kulana), ludowy taniec morawski, niegdyś najbardziej ulubiony. Z Moraw przeszedł do Czech. Tancerz kładł pieniądze na stół, intonował śpiewkę, którą muzykanci podchwytywali, a przy powtarzaniu jej wprowadzali rozmaite waryacye. Tancerz, który opłacił muzykantów, skinął na tancerkę, okrążył ją dokoła izby, a za nim postępowali inni. Tancerka, stając na miejscu, przekładała nogę na nogę lub posuwała się wolno przed tancerzem, który za nią podskakiwał, opadając na jedną nogę, przyklaskiwał i uderzał się po u-dach i goleniach. Przy trzecim lub czwartym waryancie ująwszy tancerkę, obracał się z nią przez pewien czas, a później, uniósłszy ją w górę, lekko stawiał na ziemi. Taniec trwał przez kwadrans lub nieco dłużej. Pieśni, które towarzyszyły tańcowi, są niewykształcone pod względem melodyi. Była też K. zamknięta t. zw. „mod’arou“, tańczono wtedy posuwając się drobnym krokiem bez okrążania.—Por. Bartos „Nové pisnę moravské“. xy-Kourzym (Koufim), miasto królewskie w Czechach, w okręgu Kolińskim, nad lewym brzegiem Kourzymki; 3 500 m-ców i 390 domów; sąd, poczta i telegraf, dwie szkoły: jedna trzyklasowa, druga czteroklasowa; cukrownia, browar, 6 młynów wodnych itp. Mieszkańcy zajmują się rolnictwem, ogrodnictwem, drobne-mi rzemiosłami i handlem. Z budowli zasługują na uwagę brama miejska, zwana Praską, kościół gotycki z pierwszej połowy XIII w. św. Szczepana, kościółek św. Trójcy z XVI w. i ratusz z r. 1782. W herbie: zamek z dwie-

N.

Talent jego zupełnie jeszcze rozwinąć się nie zdołał, aczkolwiek w drobnych wierszach lirycznych ujawnił większą siłę. — K. o-prócz drobnych liryków, epigramatów, pełnych głębokiej melancholii, a obok tego i ostrej ironii, napisał kilka komedyjek, wszakże bez większego znaczenia. Również i kilka nowelek przez niego napisanych, jak i komedye, nie wybiegają poza granice mierności.

Koula Jan, budowniczy, malarz i pisarz czeski (* d. 7 lutego 1855 r. w Czeskim Brodzie). Kształcił się w szkole realnej w Pradze, następnie skończywszy politechnikę czeską, wstąpił do akademii sztuk pięknych w Wiedniu, gdzie przez dwa semestry był uczniem prof. Hansena. Powróciwszy do Pragi, w r.

1878 został asystentem prof. Szulca na poli technice czeskiej, w r. 1880 docentem honorowym, r. 1884 nadzwyczajnym profesorem, a w r.

1897 zwyczajnym honorowym profesorem architektury starożytnej, rysunków ornamentacyj-nych i ręcznych. Wsławił się nietylko jako artysta, architekt i malarz, lecz również i jako literat, krytyk i archeolog, nadewszystko zaś jako wybitny znawca etnografii czeskiej i sztuki narodowej. Doniosłego znaczenia są wyniki jego badań nad sztuką ludową i przemysłem artystycznym czeskim, morawskim i słowackim, do którego podniesienia głównie skierowana jest jego działalność. W licznych wycieczkach do Czech, Moraw i Słowacyi czynił poszukiwania starych pamiątek przemysłu artystycznego; na ich podstawie niejeden wątek wprowadzał do swoich kompozycyi, i umiejętnego korzystania z tych zabytków uczył swych słuchaczów. Jako architekt brał udział w konkursach na budynki publiczne (akademia hr. Strąki, nowy most w Pradze około teatru nar. itd.). W r. 1881 został redaktorem „Z prav archit. a inżenyru“. Jako malarz stał się głośny przez akwarele architektury dekoracyjnej i widoków leśnych. Po raz pierwszy wystawił swoje akwarele w Zofinie (1880-—81 ;; doznały one wielkiego powodzenia, gdyż były to pierwsze doskonałe, akwarele czeskie, zarówno pod względem wykonania technicznego jak i pod względem nastroju; w nich wszelkie wymagania stawiane współczesnej akwareli doszły do zupełnego rozkwitu. Z wystawionych publicznie przez K-ę obrazów zaznaczyć należy: Pałac włoski w Kutnej Horze, Widok Prateru wiedeńskiego, Widok z Norymbergi, Kwiaty.

Widok z Hradcu, Stroje z wieku XVI, XVII,

XVIII, Widok z nad Elby, Wyschły strumień w Szumawie, Chata pod Szpicakiem i wiele innych. - Jako archeolog wydał własnym nakładem dwie serye Pamiątek przemysłu artystycznego w Czechach („Pamatky umeleckóho ma wieżami, ż rozwartą ną dolę bramą, mię-

J. F. o.

J. F. G

naroda“ (dla szkół średnich, do r. 1850). Pisał do „Glasnika srpsk. uc. Drustva“ (LYI i LXIII). Zbierał pieśni i klechdy ludowe. —

J. F. o.

Dr J. P.

str. 39).

dzy dwiema wieżami mieści się tarcza na czer-wonem polu, a w niej lew biały ze złotą koroną. K. był pierwotnie grodem w ziemi plemienia Zliczanów i nosił nazwę Zlicow (Zlicz-ko, Zlicko), a po zburzeniu onegoż otrzymał nazwę dzisiejszą. O ile się zdaje, było to siedlisko Depoliców. Miasto powstało w XIII w., obdarzone prawem magdeburskiem. Zgorzało w XIV w. Karol IV, będąc jeszcze królewiczem, nadał miastu milowe, tj. prawo zabraniające rzemieślnikom i karczmarzom osiadać w okolicy na milę od miasta, które zapisało się na kaitach historyi podczas wojen husyckich. Mieszkańcy przystąpili do obozu katolickiego w walce z Husytami; dlatego Kutnohorzanie, wpadłszy do miasta, pojmali Husytów miejscowych wraz z plebanem Janem Chodkiem, zawiedli do Kutnej Hory i tam wrzucili ich żywcem do głębokich szacht przed bramą kourzym-ską (1419 r.). Gdy Prażanie zdobyli Czeski Bród, mieszkańcy K-a wyprawili pełnomocników do Brodu i przyjęli cztery artykuły praskie. Prażanie zburzyli klasztor św. Marcina i Cystersów, w okolicach K-y, w Skalicy. W r. 1424 zajął miasto Żyżka. W r. 1436 obywatele u-znali ces. Zygmunta za pana a za Ferdynanda H w pierwszej połowie XVII w. powrócili na łono kościoła katolickiego. Miasto wiele u-cierpiało od Szwedów. —„Nauć. Slov.“,

Konsz, dawna miara, ob. Kusz.

Kovachich Wolfgang, kanclerz siedmiogrodzki z czasów Stefana Batorego. Bawił w Polsce, zalecając na tron synowca Stefano-wego Jędrzeja (1587 r ). Sobieszczański (,,Enc. powsz. Orgelb.“ t. XV) przywodzi tytuł wygłoszonej z tego powodu w Krakowie mowy, wy-szłej u Łazarza Andrysowicza 1587 r.: ,,Volf-gangi Kovachich Transylvaniae cancelarii illu-strissimi principis Transylvaniae Oratoris, ad ordines equitum in electione novi regis in con-ventu Varsavien. habita oratio anno 1587 men-se Augusti die 14“.

Kovacevic Lubomir, historyk serbski (* 1848 w Petnicy w okr. Valjevskim). Gimnazyum kończył w Sabaczu, uniwersytet w Belgradzie. W latach 1895 —1896 był ministrem oświaty, a jest obecnie profesorem historyi serbskiej w uniwersytecie w Belgradzie. Napisał: „Koje je godine umr’o Stefan Nemanja“ („Srpske Novine“ 1878); „Kolika je aksadja?“ („Godi-sznjica“ II 1878); „Prikaz delà Leonarda Ma-singa: Die Hauptformen des serbokroatiscli Accents“ (Jagića „Archiv, f. slav. Phil.“ III 1879); „Nekoliko chronoloszkih ispravaka u sprskoj istori“ (God. III), „Despot Stefan Lazareviö za vreme turskich medjusobica“ (1402 — 13) („Otadżbina“ 1880); „Kad je umr’o kralj Stefan Urosz II Milutin“ (1883); ,,Iopet kralj Vuka-śin nije ubio cara Urosza“ (God. VI); ,,Zapon humskog Kneza Petra“ („Starinar“ 1884) itp. Najważniejsza jego praca; „Istorija srpskog

„Naućny SI.“.

Kovâcs Józef (* w Tengeliczu [Węgry] w r. 1832), lekarz węgierski, wykształcony w Wiedniu, gdzie też w r. 1858 otrzymał dyplom doktora medycyny i magistra położnictwa; godność doktora chirurgii przyznano mu w Peszcie w tym samym roku. Lata 1854 — 1861 spędził w klinice chirugicznej peszteńskiej, spo-sobiąc się na operatora, poczem od r. 1861 — 1863 pełnił obowiązki asystenta klinicznego. W r. 1862 został docentem prywatnym chirurgii operacyjnej; w r. 1867 rozpoczął wykłady o narządach mieszczących się w miednicy i o chorobach ich chirurgicznych. Podczas wojny austryaeko-pruskiej w roku 1866 był czynny w szpitalu wojskowym peszteńskim jako ordynator; w r. 1869 mianowano go zastępcą profesora, nakoniec w r. 1870 profesorem zwyczajnym kliniki chirurgicznej. W r. 1874—75 piastował z wyboru dostojeństwo rektorskie. Urządzenie wzorowe nowej kliniki chirurgicznej w Peszcie jest głównie jego zasługą. 0-prócz tego K. jest członkiem Rady lekarskiej królestwa węgierskiego i prezesem zarządu stowarzyszenia lekarzów i przyrodników na Węgrzech. Ogłosił wiele prac treści chirurgicznej w piśmie „Orvesi Hetilap“ (od r. 1861), po niemiecku zaś w „Wiener med. Wochenschr.“ (od r. 1866); „Pester med.-chir. Presse“ (od r. 1870), „Wiener Klinik“ (r. 1883) i „Wiener med. Prese“ (od r. 1884). — Por. „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte“ (t. VI, str. 284).

Kovâoc Sebastyan Andrzej (* w Ga-ram-Vezékeny [komitat Borski na Węgrzech] w r. 1815—f w Peszcie d. 17 maja r. 1878) lekarz węgierski, bardzo wybitny. Do nauk zawodowych przykładał się w Peszcie, a po otrzymaniu tamże w r. 1841 dyplomu doktora medycyny, udał się w celu dalszego kształcenia się do Wiednia, gdzie osiągnął godność doktora chirurgii. Opuściwszy Wiedeń, zwiedził Niemcy, Belgię, Francyę i Anglię, pracując wszędzie nad zbogaceniem wiedzy swej. Po powrocie do ojczyzny został naprzód asystentem profesora Ba lass y w Peszcie; w r. powierzono mu urząd sekretarza klinicznego, a w roku następnym mianowano go chirurgiem naczelnym szpitala peszteńskiego św. Rocha. K. należał lat wiele do rzędu lekarzów bardziej wziętych w stolicy Węgier, został też królew-sko-węgierskim radcą dworu, prezesem Rady zdrowotnej krajowej i członkiem węgierskiej Akademii Umiejętności. W pismach „Orvosi Tar“ i „Orvesi Hetilap⁻ ogłosił prac niemało w języku swym ojczystym, przeważnie treści chirurgicznej.—Por. „Wiener med. Wochenschr.“ (r. 1878 str. 578) i C. von W u r z b u c h „Biogr. Lex. des Kaiserthums Oesterreich“ (t. XII,

D-r j. r,

x-y

lir. G.

A. A. K.

Kovacs von Mad Jerzy, generał au-stryacki (* d. 2 kwietnia r. 1840 w Paks na Węgrzech); po ukończeniu akademii inżynierskiej w r. 1858 wstąpił jako porucznik do trzeciego batalionu saperów i brał udział w wojnie austryacko-włoskiej w r. 1859; następnie w kampanii r. 1866 znów był we Włoszech w charakterze oficera sztabu generalnego. W r. 1871 był przeniesiony do landwery węgierskiej, gdzie doszedł do rangi generała-ma-jora, później generała dywizyi, a po r. 1891 został dowodzącym szóstym korpusem w północno-wschodnich Węgrzech.

Kövär (węg.), były okrąg, rozpościerający się między rzekami Samosem a Laposzem na Węgrzech, nad granicą Siedmiogrodu. W r. 1850—1867 należał prowizorycznie do Siedmiogrodu, poczem włączony do Węgier, tworzy od r. 1876 część komitatu Satmarskiego. Obejmował on 1090 km. kw. czyli 19.8 mil kwadr, z ludnością około 51000 głów, przeważnie rumuńską. Głównemi osadami były miasta: N a-gy-Somkut, siedziba nadżupana, dziś m. powiatowe, z sądem pow. i urzędem podatk.; w r. 1900 było domów 518, a m-ców 2 544, narodowości węgierskiej, rumuńskiej i niemieckiej, tudzież górnicza osada Ka p ni k-B an y a, w pow. t. n., licząca w r. 1900 domów 885, m-ców 4 665 narodowości węg., rumuńskiej i niemieckiej.

Kovar Emanuel (Kowarz), językoznawca i etnograf czeski (* 11 stycznia 1861 w m. Właszymiu, okr. Budiejowickim—f 14 lipca 1898 w Pradze); nauki gimnazjalne pobierał w Beneszowie i w Pradze, następnie 1879--82 stu-djował filologję nowożytną i językoznawstwo w uniwersytecie praskim (przed jego podziałem na czeski i niemiecki); w r. 1886 habilitował się w uniwersytecie czeskim w Pradze do językoznawstwa. W r. 1889 — 1890, otrzymawszy zapomogę od uniwersytetu, udał się dla dalszych studjów do uniwersytetu lipskiego, a następnie berlińskiego, gdzie pracował nad językoznawstwem, etnografją i antropolo-gją. Po powrocie do Pragi, prowadził dalej wykłady w uniwersytecie; obok tego w 1891 był wybrany na sekretarza zarządu wystawy ludoznawczej (która się odbyła w r. 1895>, po rozwiązaniu się zaś tego zarządu w r. 1896, K. został sekretarzem Towarzystwa ludoznawczego czesko-słowiańskiego; w r. 1897 miano-wany był profesorem nadzwyczajnym, a w roku następnym życie zakończył. Był to u-mysł o rozległej wiedzy, wszechstronnie wykształcony, niepospolitej pracy i wytrwałości. Zajmował się szczególnie językoznawstwem indoeuropejskim, antropologią, ludoznawstwem i socjologją. Prace swe ogłaszał w różnych wydawnictwach i osobno. I tak: „O pu-vodë lidské mluvy“ (o początku mowy ludzkiej, Praga 1898), gdzie przedstawione są w t’)rm przedmiocie wyniki badań językoznawczych i nauk pomocniczych; „O śkole mladogramatické“ (t-że 1885, w „Sbirka prednaśek“ III, 4); „Indické pohâdky sbirky Moudre Nauceni“ (<Hi-tôpadésas«, przekład z sanskryckiego; Husto-piec 1887);v „Nâkres mluvnice starobulharské“ (Praga); „Ceskâ mluvnice pro śkoly stfedni a üstavy ucitelské“ (t-że 1889 i 90: jest to pierwsze opracowanie dla użytku szkolnego wyników badań, złożonych w dziele Gabauera); „Uyede-ni do mluvnice“ (t-że 1891, odbitka ze »Skoly a Ziv.« XXXV). Z rozpraw i artykułów, drukowanych w czasopismach, najważniejsze są: „Podoby nëkteré baśni Kollârovÿch s Petrar-kou a Dantem“; „Jazykozpyt a pravëk narodu indoevropskÿch“; ,Vÿklady o rodokmenu jazy-kuv indoevropskÿch“; „Jazykozpyt a predhis-torické uzivâni kovu“ (»Listy filologické« XI, 1884); „O urcitÿch a neurcitÿch pridavnÿch jménech“ (Listy filol. XIII, 1886); „0 stupno-vâni“ (Listy filol. XIV, 1887); „0 fonetice“, „0 novëjsich dôjinâch fonetiky“ (Listy filol. XV, 1888); „Vëty bezpodmëtné“ (zdania nie-osobowe, »Athenaeum« I. 1884); „Hlavni prame-ny studia jazykozpytného“, „0 pomëru gram-matiky, logiky a psychologie“ (»Athen.«v II,

1891); „0 zäkonech ve vÿvoji mluvy“ („Sko-la, a Ziv.« XXXI, 1885); „Nâstin dëjin jazy-kozpytu“ (»Faedagogium« VIII, 1886); „0 feci dëtské“ (»Paedag.« IX, 1887); „Zficeniny yuka-tanské“ (zwaliska jukatańskie, »Kvëty« X, 1887); „Dramaticka literatura starych Indu“ (Kvëty XI, 1889); „Jazykozpyt“; „Virchow anthropolog a praehistorik“; „O pravlasti nâroduv indo-evropskÿch“¹ (»zfiva« I, 1891); „Närodopis aüko-ly Nârodopisn. Spolecnosti“; „Pfehled dejin folk-loristiky“ (»Narodop. Sbornik v,eskoslovan.< I,

1897); ,,Z novejsi literatury o närodnosti“; „Pocatek rodiny a socialuiho vyvoje“, „Puvod Slovanû a otazka indoevropskä“; „Socialismus a jeho nsjnovejsi idey“ (»Ces. Revue« I, 1898— 99). Po niemiecku ogłosił: „Über die Bedeutung des possessivischen Pronomen für die Ausdrucksweise des substantivischen Attributes“ (»Vestnik Kr. vJes. Spol. N.< 1885 i »Zeitschrift für Völkerpsych.« 1886). Zamieszczał również artykuły liczne w »Slovniku Naucném« m. in. „Afrika“ (etnografja), „Amerika“ (etno-grafja i starożytności), „Baskove“, „Evropa“ (dzieje), „Jazyk“, „Jazykozpyt“.

Koväszna (węg.), tj. Kowasna=Kwa-śna, wielka gmina i miejsce kąpielowe, w kom. haromseckim, pow. orbajskim, w Siedmiogrodzie, nad pot. t. n., dopływem Zagonu, wpadającego do Czarnej Wody (węg. Fekete-Ügy), zasilającej z lew. brz. Oltę, w okolicy górzystej, w krainie Seklerów, 560 m. n. p. m., przy linii kolei żel. Braszów (Kronstadt) Kézdivesar-hely; siedziba sądu pow. i urz. podatk.; stacya kolei żel., urz. poczt, i telegr., tudzież kościół par. ewan. reform, i cerkiew gr.-wsch. w miejscu. Wyznawcy rz.-kat. rei. (578) należą do par. w Imecsfalva. Obszar gminy obejmuje

we.

20 195 morgów katastr. W r. 1900 domów 1 196, m-ców 4 497 naród, węgierskiej i rumuńskiej (17%)* Są tu szczawy alkaliczno-clilorowcowe, również wiele źródeł wody żelaznej. Niedaleko kościoła w łożysku miejscowego potoku, na piaszczystej ławie, jest znaczne zagłębienie, wypełnione mętną wodą, nazwane Pokolsàr, tj. Grotą błotną, wydzielającą w wielkiej ilości bezwodnik kwasu węglowego. Zamieniono ją w nowszych czasach na sadzawkę, 4l/a m. długą, a 2 m. szeroką, służącą do kąpieli błotnych. Gaz C0₃, wydobywający się w ogromnej ilości z tej sadzawki, burzy bezustannie wodę, a ze szklanki, trzymanej dnem do góry, wypędza ją w kilka minut. Poziom wody zależy od stanu atmosfery; ale co kilka lat zdarzają się prawdziwe wybuchy, w czasie których błotnista woda wznosi się do znacznej wysokości, opuszcza sadzawkę i w ciągu kilku godzin zalewa całą okolicę. Ostatni taki wybuch zdarzył się w grudniu r. 1856. Gaz ten węglowy wydobywa się w Kowasznie prawie wszędzie z ziemi w tak znacznej ilości, że wszystkie studnie mają wodę kwaśną. Schodzenie do piwnic jest często połączone z niebezpieczeństwem życia. Kąpiele tutejsze są skuteczne na choroby reumatyczne i gośćco-

Hr. G.

Kowadełko {Incus), jedna z trzech kosteczek drobnych ucha. —Ob. Ucho.

Kowadło, ob. Kowalstwo.

Kowal. W rozwoju dziejowym K. jest jednym z pierwszych rzemieślników, tj. osób, które porzucają wszelkie inne zajęcia i utrzymują się jedynie z zarobku, pobieranego za swoją pracę wyspecyalizowaną. Ujawnia się to nawet w źró-dłosłowach języków aryjskich. Na prz. sansk. kârmâra {od źródł. kar=robić), lac. faber (fa-brica, cor—robić z twardego materyału) oznaczają wprost „pracownika“, „wytwórcę“. Umiejętność wydobywania żelaza z rud i kucia go, czynności pierwotnie połączone w ręku tego samego rzemieślnika, zapewniły K-owi wpływowe stanowisko w okresie barbarzyńskim, o czem świadczą zarówno przesądy gminu naszego jak i dane historyczne oraz zwyczaje ludów zwłaszcza afrykańskich. W sagach skandynawskich K-e odgrywają zawsze wielką rolę, a to ich znaczenie idzie w parze z poważaniem, które o-taczało ich rzemiosło jeszcze w Wiekach Średnich. Genzerych waudalski nadaje zręcznemu K-wi tytuł hrabiego, a w Anglii syn poddanego nie mógł bez pozwolenia pana uczyć się kowalstwa, gdyż K. był wolny od poddaństwa. K. odgrywa również taką rolę w utworach e-poki fińskiej, a mianowicie w „Kalewali“. Do dnia dzisiejszego lud wszędzie w Europie patrzy na K-a jako na postać na poły czarodziejską. Uchodzi on za urodzonego znachora i odczyniacza uroków. W Szkocyi przypisują mu władzę leczenia tak zw. angielskiej choroby (kąpie się chore dzieci w naczyniu ko-walskiem, kładzie się je na kowadło i przesuwa przez pacyenta narzędzie itd.). W klechdach słowiańskich K. nie potrzebuje się obawiać siły nieczystej, a lud rosyjski mniema, iż błyskawica nie uderza w kuźnię, sowa zaś, ten ptak złowieszczy, nigdy nie siada na chacie K-iej. U Jakutów w pokrewieństwie i w bliskich stosunkach z szamanami zostają K-e. K. i szaman —z jednego gniazda, mówi przysłowie. K-e mogą leczyć, dawać rady i wróżyć... w dziesiątym pokoleniu K. nabywa zdolności czarow-nych. Przymioty te potężnieją z liczbą przodków. Duchy wogóle lękają się dźwięku żelaza, oddechu miechów. „W jednym ułusie szaman nie chciał czarować, póki nie wyniosłem z izby mego pudełka z narzędziami, a potem tłómaczył swe niepowodzenie tein, że duchy bały się mnie —K-a“ (W. Sieroszewski). Jednak gdy chodzi o zaznajomienie się z rolą społeczną K-a w okresie największego rozkwitu wpływów jego i znaczenia, należy się zwrócić do Afryki, części świata, dostarczającej obecnie wzorów najliczniejszych, a nadto najlepiej dochowanych. U jednych ludów afrykańskich K-e zajmują stanowisko nader wpływowe, u innych są kastą pogardzaną, zależnie od warunków społecznych, wśród których rzemiosło to ukazało się w danem plemieniu. 1) W Kongo K. jest osobą krwi królewskiej, u Fanów, gdzie na kilka wsi przypada jeden K., jest on jednocześnie znachorem i kapłanem, a Iniugowie, Ogowowie i inne drobne plemiouka, nieposiada-jące własnych rzemieślników tego rodzaju i o-trzymujące żelazo od Fanów, cześć oddają nawet miechom kowalskim; w Bauczy „książę pracowników żelaza“ zajmuje na dworze monarchy jedno z pierwszych stanowisk; u Bam-barów w Kaarta cech K-i ma te same przywileje co członkowie rodziny królewskiej i jego przedstawiciele nie podlegają karze śmierci, u Tuaregów zaś K-e są najbardziej wpływową grupą w'plemieniu. 2) Natomiast u wielu ludów afrykańskich K-em pogardzają. U Barów i Dinków nad Nilem Białym K. jest jedynym rzemieślnikiem: tuła się od chaty do chaty, poszukując zarobku. U Jolofów nawet niewolnik nie poślubi córki K-a. Wśród Somalów K-stwem zajmuje się kasta paryów, zwana Tumalok, a żaden Somalijczyk nie wejdzie do chaty K-a, nie poda mu ręki, ani nie wyda za niego córki swojej. Pogarda ta idzie w parze z obawą przesądną. Rzecz bardzo ciekawa, że fakty zarówno jednej jak drugiej kategoryi zdarzają się w bardzo odległych punktach Afryki, a więc są wytworem przedewszystkiem warunków miejscowych. Wiążą się one z rodowodami K-stwa, a nawet wogóle rzemiosła. K-e bardzo często są przedstawicielami obcego plemienia, których osadziły w danem plemieniu różne wypadki dziejowe (o takiem pochodzeniu obcoplemien-nem rzemiosła K-skiego świadczą niekiedy nazwy K-a: u Albańczyków jê{3jk-i = AiYÓTmoę,

!.. K.

I,. K.

!.. K

hiszpańska G i t a n o s=cygan itd.). To wsiąkanie żywiołu obcoplemiennego odbywało się różuemi drogami. Nabuchodonozor, zwyciężywszy Izraelitów, „cieślów, także K-ów tysiąc, zawiódł w niewolę“; tak samo robili Filistynowie: „K. nie znajdował się we wszystkiey ziemi Izraelskiey, bo byli zabieżeli temu Filistynowie, żeby snadź Hebreyczycy nie robili mieczów ani oszczepów“. Naturalnie, taki rzemieślnik podbitego ludu, tułający się z wioski do wioski, był osobistością pogardzaną, acz jednocześnie wywołującą postrach. To znowu K-e przedostali się jak do nas przedostają się Cyganie. W innych wypadkach umiejętność ta dostawała się do ludów za pośrednictwem zwycięzców. Właśnie te rozmaite rodowody umiejętności K-skiej w dauern plemieniu wyznaczają K-wi stanowisko mniej lub więcej poważane.—Üb. R. Andrée „Ethnogr. Parallelen u. Vergleiche“ (t. I, str. 513 — 159); Paul Se-billot „Légendes et Curiosités des métiers“ (ob. Kowalstwo).

Kowal, gra: 1) kilku chłopców w)bierają miejsce obok domu i starszy zaczyna rzucać piłkę na ścianę budynku, odbijającą się piłkę chwyta 3 razy wprost, 3 razy pod lewą i pod prawą nogę, potem za siebie, w końcu pod siebie—zawsze po 3 razy. Jeżeli za każdym razem piłkę złapie, to zostaje majstrem kowalskim, jeśli ją opuści, to musi terminować dalej i poddać się karze, któr \ mu wymierza majster, bijąc go piłką z góry w nastawione „łapy“. „Zb. wiad. do antr. kraj“ XIV 222. Jestto pierwowzór ludowy gry w piłkę, zwanej klasami. 2),W Olkuskiem pukając, po kolanku, mówią: kowalu, kowalu, podkujże mi butki itd., zabawę tę zowią K-em, w Płockiem huśtają dziecko na kolanach, przyśpiewując: kuj, kuj kowalu, pojedziem do gaju. —Ob. Gołębiowski „Gry i zabawy“ (str. 9).

Kowal, taniec ludowy, tańczony tak samo jak kołodziej (ob.), tj.naweselu,zwykle podczas o-czepin. W okresie barbarzyńskim przypisują K-owi niepospolitą moc czarodziejską; dlatego występuje on w obrzędach weselnych, gdzie jak skuwa żelazo, tak skuwa stadło małżeństwo: odgrywaj więc pewną rolę podczas obchodów weselnych na Kaukazie, w Afryce zachodnio-północnej (por. R. Andrée „Ethnog. Parallelen u. Vergleiche“ I, 159). Może słynny przywilej K-a w Gretna Green w Szko-cyi (zniesiony w r. 1856), dający mu prawo udzielania małżeństw, zrodził się z tej roli K-a podczas ślubu. Otóż możliwa, iż taniec nasz K., również weselny, jest takiego samego pochodzenia. Symbolika jednak jego pozostaje w związku u nas ze zwyczajem sprzedaży dziewczyny, dawniej rzeczywistej, dzisiaj jedynie symbolicznej. A mianowicie jeszcze dzisiaj swatowie w niektórych okolicach kraju naszego udają, iż przychodzą kupić jałoszkę. A więc K-a tańcują po oczepinach, gdy pannę młodą, która udaje kulawą jałoszkę, sprzedają mężowi i niby bydlę podkuwają podkową. Tańczą K-a przy oczepinach na Kujawach (Kolberg II, 207), w Dobrzyńskiem (K olb er g„Zb. wiad. do antr. kr.“ VI, 145), w Łęczyckiem (K o 1 b e r g „Łęczyckie“ 118), w Kaliskiem (K o l b e r g „Kaliskie“ I, 159, z podkuwaniem panny młodej), w Kie-leckiem (Kolberg „Kieleckie“ I, 115); wo-góle na weselu • (K o 1 b e r g „Poznańskie“ V, 156, „Mazowsze“ V 194—5), przyczem odbywa się udramatyzowany spór pomiędzy panem młodym a jednym z parobczaków; Ciszewski „Zb. wiad. do antr. K.“ X, 228. Melodye i śpiewki ob. prócz wymienionych powyżej: Kolberg „Mazowsze“ 11 49, 167, 216 (nazywają tam K-a kowalczykiem) 242; „Łęczyckie“ 226; „Radomskie“ II, 112. Takt jest trzymany w ³/₈, wogóle jest to taniec dziarski, skoczny:

Czarna kura gdacze Kowalicha skacze, Kowaliki kują.

Panny wyskakują.

W górach Cieszyńskich jest to ulubiony taniec górali (Opis jego u Hoffa „Lud cieszyński“). W borach (u Borowiaków, w Poznańskiem), tańczą go z przytupywaniem i przysiadywa-niem. Może w K-u połączyły się dwa tańce pokrewne, jak to wnioskować można z piosnki w Olkuskiem („Zb. wiad. do antr. K.“ X, 274):

Zagrajże kowaliczka I starego kowala.

Na Kujawach, prócz K. polskiego, istnieje jeszcze inny, w takcie jest to taniec popisowy, z mimiką i klaskaniem na miejscu, jak Herr Schmidt. Kolberg („Kujawy“ II, 207) przypuszcza, iż jest naśladownictwo tańca niemieckiego albo czeskiego.

Kowal, osada, przedtem miasteczko, pow. włocławski, gmina i parafia K., w pobliżu linii dr. żel. Warszawsko-Bydgoskiej, o 57₂ wiorst od stacyi K., 15 w od Włocławka, nad rzeczką Wiślanówką, śród rozległej niziny, pokrytej błotami i jeziorami. Niegdyś w tern miejscu było olbrzymie jezioro 30 wiorst przestrzeni w kierunku od płd. wsch. na północo-zachód i 6—9 wiorst szerokości. W r. 1897 było 7319 m-ców, domów, domów 740 (w r. 1827: 2338 m-ców i 217 dm.; w 1860: m-ców 3 000 [1309 starozakonnych] i 222 dm.). Kościół paraf, murowany fundacyi Kazimierza Wielkiego, odbudowany w r. 1590 przez Piotra Tylickiego biskupa krakowskiego, rodem z K-a; kościółek na cmentarzu, kaplica św. Rocha, wzniesiona na pamiątkę jubileuszu w 1877 roku, sąd gminny okręgowy II okręgu, szkoła początkowa, stacya pocztową, apteka. — Z zakładów przemysłowych: olejarnie, garbarnie, białoskór-nie i wiatraki. Świeżo założono wielką ma-ślarnię parową w C serniewicach pod K-em. K. ma wspanialszą przeszłość niż teraźniejszość. Na jednej z licznych wysp jeziora

Istniał tam w epoce przeddziejowej gród wa- Źródła: „Spis szl. Kr. Pol.“; Siebmacher III, równy, koło którego jak zwykle utworzyła się .2, VII. osada rzemieślników (kowali), a z niej wyrosło podgrodzie. Jezioro samo, gdy poziom wód był dwa rodzaje wysoki, łączyło się z Wisłą (jak to nazwa rze- wych (Pluskwiaków), mianowicie Lygaeus ki Wiślanówki wskazuje) i z Gopłem. Był to i Pyrrhocoris. Oba zaliczone zostały do ro-ważny trakt handlowy wodny. Żona Władysła- dżiny Lygaeidae. — 1) Lygaeus—posiada głowę wa Łokietka, Jadwiga, jadąc z Kruszwicy do jajowato wydłużoną, spłaszczoną, matową; róż-Krakowa, zatrzymała się na zamku K-im dla wypoczynku i powiła tam syna, późniejszego króla Kazimierza Wielkiego (16 kwietnia 1316 roku). Później Kazimierz Wielki nadał przywilej na założenie miasta w miejscu swego urodzenia.—Zamek w K-lu dwukrotnie niszczyli Krzyżacy w r. 1327 i 1331, a w r. 1393 zajął go Abraham Socha wojewoda płocki na rzecz ks. Ziemowita płockiego. W r. 1421 Władysław Jagiełło na zamku przyjmował posła od baronów i panów czeskich z zaproszeniem do objęcia rządów.—W r. 1519 Zygmunt I obdarzył K. prawem chełmińskiem, nadał jarmarki i potwierdził własność lasu, oddawna do K-la należącego. —W czasie pierwszej wojny szwedzkiej zamek został spalony. Odbudował go w r. 1563 starosta Morsztyn i odtąd zamek stał się mieszkaniem starostów, chociaż nosił nazwę królewskiego. — Ruiny jego rozebrano w roku 1797. —Gród tutejszy miał także kasztelanów zasiadających w senacie. 0-statnim z nich był Antoni Biesiekierski. — Za księstwa Warszawskiego K. był stolicą powiatu aż do r. 1831, kiedy został tylko ogniskiem sądu pokoju.

D.

Kowal. Nazwą tą w zoologii oznaczono owadów półtęgopokry-

ki słabe, na końcach nie zgrubiałe. Rodzaj ten obejmuje liczne gatunki czerwonej lub czarnej barwy, zamieszkujące wszystkie części świata; w Europie występuje ich siedem; z nich u nas jedyny rodzaj L. equestris L.—jaskrawo-czer-wony z czarnemi: mackami, bokami głowy, przednią i tylną stroną przedtułowia, tarczką, poprzecznemi smugami pokryw, odbytem i nogami. Błoniasta część skrzydeł z białą obwódką i białemi plamami; długość ciała wynosi 12 — 13 mm.; pospolity w całej Europie; chętnie przebywa na starych murach i roślinach, szczególniej na pniach dębów i jaskółczego ziela (Chelidonium majus.—2) Rodzaj Pyrrhocoris— posiada głowę trójkątną; pierwszy członek maćków krótszy od drugiego; ręby przedtułowia ostre, podniesione; tarczka w kształcie prawie równobocznego trójkąta; w Europie występują 4 gatunki; najpospolitszy z nich — P. apterus—z czerwonemi rębami przedtułowia i odwłokiem; długość ciała 9 -10 mm.; występuje w całej Europie, trzymając się mniej-wię-cej tych samych miejsc co i Lygaeus equestris; ulubionem jednak miejscem pobytu jego są dolne części pnia lipy; żywi się sokiem liści lipowych, chociaż wysysa niekiedy i gąsienice.

N. 13

K. K-ć.

Kowalczyk J a n, astronom (* 16 października 1833 r. w Rzeszotarach w Galicyi zachodniej). Nauki początkowe pobierał w Wieliczce, gimnazyum ukończył w Krakowie, gdzie następnie w Uniwersytecie Jagiellońskim stu-dyował matematykę oraz nauki przyrodnicze i uzyskał tam stopień doktora filozofii. Był przez pewien czas asystentem przy katedrze botaniki, ale wkrótce zwrócił się do matematyki i astronomii. Jako docent wykładał w u-niwersytecie mechanikę analityczną i 1862 — 1865 r. był adjunktem obserwatoryum astronomicznego w Krakowie. W marcu 1865 r. powołany został do Warszawy i objął opróżnione przez wyjazd Adama Prażmowskiego stanowisko starszego adjunkta przy obserwatoryum, a zarazem jako docent w ostatnich latach istnienia Szkoły Głównej wykładał astronomię praktyczną i geodezyę. Po zniesieniu Szkoły Głównej pozostał przy obserwatoryum, które przeszło pod zarząd uniwersytetu warszawskiego, a gdy w r. 1875 uzyskał stopień magistra astronomii i geodezyi, zatwierdzony został na stanowisku astronoma, które zatrzymał i po wysłużeniu zupełnej emerytury w r. 1905. W ciągu tego czasu odbył w r. 1872 podróż do Pułkowy. Jest również członkiem kilku towarzystw

Kowal, herb polski z nadania. Na tarczy dwudzielnej w polu prawem blękitnem — pod sześciopromienną gwiazdą głowa ludzka; w le-

Fig. 118. Kowal (herb).

wem czerwonem młot kowalski, Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Nadany wraz z nobilitacyą 4 grudnia 1812 r. przez Fryderyka Augusta, księcia Warszawskiego, rodzinie saskiej Schmiedecke, która z czasem przezwała się Szmidecki. Z niej Wilhelm August-Fryderyk, syn Jerzego, z synem Gustawem otrzymali przyznanie nowego szlachectwa w Królestwie Polskiem w latach 1830—40. —

Wielka Encykl. rowu. lluttr. Zesz. 310b. Tom XXXIX.

nowią ważny nabytek naukowego piśmienni-

S. K.

kre-

brzeźińskim

I)r S. K.

Wysoki wiek miasteczka K-wa stwierdzają również wykopaliska różne nowszemi czasy napotykane. I tak wydobyto w torfowiskach, ciągnących się na rozległej przestrzeni od zach.-południowej strony K-a ku wsi Szychowu, 4 narzędzia z rogu jeleniego, które t. z w. pa-lafity czyli mieszkania nawodne na tem miejscu wskazują. Znaleziono także przy K-ie dwie fibule, jedną bronzową, drugą iniedziano-srebrną, które najprawdopodobniej z grobów rzędowych pochodzić mogą. Dwie urny z K-a, w Toruniu przechowywane: jedna maleńka, t. zw. łzawni-ca, druga nieco większa, ze szczątkami wyrobu żelaznego, należą, według wszelkiego prawdopodobieństwa, do odmiany urn odosobnionych. Miejsce jednak cmentarzyska tych urn niewiadome. Ob. G. Ossowski, „Mapa archeol. Prus zachód.“, str. 3, 16 i 91). Dawniej było K. miastem warownem. Zamek kowalewski należy do najstarszych w Ziemi Chełmińskiej. — Od początków swych bardzo był obronny. Kiedy w czasie drugiego tnapadu Prusacy pogańscy wszystkie już sąsiednie zamki zdobyli, kowa

naukowych, a od r. 1902 członkiem korespondentem Akademii umiejętności w Krakowie. Rozległa działalność K-a obejmuje badania zarówno obserwacyjne jak i rachunkowe, a rezultaty swych dostrzeżeń i obliczeń ogłaszał głównie w specyalnych pismach astronomicznych: „Astronomische Nachrichten“, „Berliner astronomisches Jahrbuch“ i „Vierteljahrschrift der astronomischen Gesellschaft“. Między in-nemi obliczył drogę planety Tisbe (planetoidy 88), oraz komet: 1840 IÏ (odkrytej przez Gal-lego), 1840 III (Galle), 1860 IV (Tempel), 1864 I (Donati), 1864 II (Tempel), 1864 IV (Baeker), 1869 II (Winnecke). Nadto w wydawnictwach obserwatoryum warszawskiego za-

Fig. 119. Kowalczyk Jan.

mieścił: „Observations faites au cercle méridien à l’observatoire de Varsovie“ (3 cz., 1892 —

1903), oraz „Sterncatalog der K. Universitäts Sternwarte“ (1904).—Niemniej gorliwie zajmował się dostrzeżeniami meteorologicznemi, a w „Pamiętniku fizyograficznym“ (t. I i II) podał ważną wiadomość „O spostrzeżeniach meteorologicznych w Warszawie od r. 1825 do 1880“..'Znaczną liczbę prac pomniejszych ogłosił w pismach: „Przyroda i Przemysł“, „Wszechświat“, „Zdrowie“, „Biblioteka Warszawska“, „Wiadomości matematyczne“ i in., oraz w „En-cyklopedyi Powszechnej“ Org., osobno zaś wydał: „Mikołaj Kopernik i jego układ świata“ (1873, wydanie pisma „Przyroda i Przemysł“ z powodu obchodzonej uroczyście w Warszawie 400-setnej rocznicy urodzenia Kopernika); „O wyznaczaniu dróg planet i komet z wielkiej liczby spostrzeżeń“ (1874); „O sposobach wyznaczania biegu ciał niebieskich“ (Kraków 1889, wyd. nakładem Akademii Umiejętności); „O sposobach obliczania przeszkód biegu ciał niebieskich“ (Warszawa 1901). Dzieła te sta-ctwa polskiego.

Kowalczyk, taniec ludowy ob. Kowal.

Kowalewicze, starożytna wieś w pow. Ihu-meńskim, w gm. Szackiej, w dość malowniczej okolicy nad rzeką Kowalówką położona. Zdaje się iż to miejsce niegdyś wchodziło w skład księstwa Słuckiego. W pobliżu dworu nad rzeką piętrzy się wysoka, lasem zarosła, największa w całym powiecie góra, wznosząca się przeszło 110 sążni (773 sl. ang.) nad powierzchnią morza. Na wierzchu dotychczas są ślady pięknego hodoryszcza, usypanego w podkowę; u podnóża góry znajduje się starożytny, odwiecznemi dębami i sosnami porosły cmentarz. Całą tę miejscowość lud zwie zamczyskiem, ma cześć dla niej, a cmentarzysko odnacza się prawie pogańskim typem, gdyż na każdej    mogile stoi garnek, kędy    w    dni

zaduszne,    tak zwane    tutaj „Dziady“

wni zmarłego kładą kaszę i inne jadło. Po drugiej stronie rzeki, o wiorstę od okopiska, duża przestrzeń, lasem porosła, jest literalnie zasypana    kurhanami    przedhistorycznemi.    —

„Słowu, geogr.“.

Kowalewo (Schönsee), miasteczko w Prusach Zachodnich, w    powiecie

(Brzeźno, Brieseu), w obwodzie regencyjnym Kwidzyńskim (Marieuwerder), w okręgu sądowym toruńskim, w obrębie sądu ziemskiego toruńskiego, 26 km. od Torunia, nad linią kolei żelaznej Piła-Toruń-Wystruć (Insterburg); 1758 m. (1890 r.):    882 katolików, 726 ewangie-

lików, 150 żydów, Polaków, około 1000, poczta, telegraf, roki sądowe, obwód wójtowski, kościoły katolicki farny i ewangielicki, bank ludowy, rzezalnia, dwa jarmarki, ruiny zamku krzyżackiego. Przysłowie: „Mocny jak mur w Kowalewie“.

lewski z małą tylko załogą utrzymał się, nawet klęskę dotkliwą zadał nieprzyjaciołom, których dowódzca, Diwan, poległ tu wśród oblężenia. Nowy i daleko okazalszy zamek zbudował około r. 1303 Godfryd Hohenlohe, mistrz w. krzyżacki. Miasto założone zostało r. 1275. W r. 1414 K. strat w wojnie z Polską poniesionych liczyło sobie za 2 000 m.; w całej komturyi kowalewskiej było strat na 26 000; 11 młynów spalono, z których miał zamek 40 łasztów zboża dochodu; w kamieniach młyńskich szkody 1 200 m. R. 1422 król Władysław Jagiełło znowu nadciągnął w okolicę K-a; z obawy miasto krzyżacy spalili, poczem i zamek po dłuższem oblężeniu poddał się. Za krzyżaków było K. stołecznem miastem komturyi kowalewskiej. R. 1466 pokojem toruńskim K. do Polski przyłączone stało się siedzibą starostów kowal., nie mających jurysdykcyi. Ka-żdoczesny wojewoda chełmiński był zarazem i starostą tutejszym. W następnych czasach odprawiały się w K-e sądy grodzkie. Wojewoda chełmiński mianował zwykle podwojewodzie-go, który sprawował sądy województwa chełmińskiego. Wice-wojewoda dobierał sobie do woli pisarza. Także i sejmiki przedsejmowe w K-ie odbywały się, skąd posłów wysyłano na sejmiki pruskie. W XVI i XVII wieku bywali częściej starostami kowal. Plemię ccy, wielcy dobrodzieje tutejszego kościoła, w którym groby swoje mieli przed ołtarzem N. M. P. Nawiedzenia. R. 1716 konfederaci tarnogrodzcy ponieśli klęskę pod K. od generała saskiego Bose. Po okupacyi pruskiej K. wiele utraciło na znaczeniu. R. 1815 do powiatu toruńskiego przyłączone. R. 1833 formalnie z rzędu miast wystąpiło. R. 1853 przybył tu pierwszy pastor, luterski.

Kowalewskaja Zofia (*d. 15 stycznia w r. 1850 w Moskwie, — f d. 10 lutego r. 1891 w Sztokholmie, córka generała rosyjskiego Korwin-Krukowskiego, od piętnastego roku życia oddawała się z zapałem studyom matematycznym w domu rodzicielskim. Poślubiwszy w 1868 Włodzimierza Kowalewskiego(ob.), słynnego paleontologa rosyjskiego, udała się za granicę dla słuchania wykładów matematyki i fizyki. W Heidelbergu w ciągu trzech semestrów uczęszczała na wykłady Kirchhoffa, Kö-nigsbergera, Helmholtza; w roku 1870 przybiła do Berlina, gdzie w ciągu lat czterech z nie-długiemi przervami, w których bawiła w Paryżu, pracowała prywatnie pod kierunkiem Weierstrassa nad najtrudniejszemi zagadnieniami analizy i fizyki matematycznej. W roku 1874 przesłała uniwersytetowi w Getyndze rozprawę z teoryi równań różniczkowych cząstkowych, za którą, bez egzaminu, in absentia, przyznano jej stopień doktora filozofii. Rozprawa ta została ogłoszona w tomie 80 (r. 1875) dziennika Crellego pod tytułem: „Zur Theorie der partiellen Differentialgleichungen“, Równocześnie z tą rozprawą przedstawiła K. fakultetowi w Getyndze dwie inne: jednę o redukcyi całek abelowych, drugą o postaci pierścieni Saturna. Po swej promocyi powróciła do Rosyi, a po tragicznej śmierci męża w r. 1883, pod-jąwszy na nowo rozpoczęte prace naukowe, postanowiła oddać się zarazem nauczaniu matematyki wyższej. Już na kilka lat przedtem Mittag-Leffler, profesor matematyki uniwersytetu w Helsingłorsie, podzielając wysoką opinię Weierstrassa o talencie matematycznym K-ej, zaproponował uniwersytetowi zamianowanie jej docentem matematyki, ale propozycyi tej nie przyjęto. Dopiero w roku 1883 Mittag-Leffler, wówczas już profesor analizy uniwersytetu w Sztokholmie, zdołał przeprowadzić uchwałę, na mócy której powierzono K-ej wykłady matematyki wyższej, najprzód w charakterze prywatnym. Rozpoczęła je w semestrze wiosennym w r. 1884 w języku niemieckim, obrawszy sobie za przedmiot ich teo-ryę równań o pochodnych cząstkowych. Wykłady te miały powodzenie i zjednały jej w krótkim czasie stanowisko i tytuł profesora. W ciągu lat siedmiu aż do zgonu swego wykładała rozmaite działy matematyki wyższej: teoryę równań różniczkowych i cząstkowych, teoryę funkcyj abelowych, funkcye potencyal-ne, teoryę ruchu ciała stałego, funkcye theta, teoryę i zastosowania funkcyj eliptycznych itd., przeważnie według metod mistrza swego Weierstrassa. Wykładała z zapałem, który udzielał się słuchaczom. Bogactwo i głębokość jej wiedzy, żywa inteligencya oraz nadzwyczajna prostota wywierały wpływ niepospolity na uczniów i na towarzyszów jej pracy. W r. 1889 Akademia Nauk w Paryżu przyznała K-ej nagrodę imienia Bordina za rozprawę z dziedziny mechaniki analitycznej o obrocie ciała około punktu stałego. Rozprawa ta p. t. „Cas particulier du problème de la rotation d’un corps pesant autour d’un point fixe, ou l’intégration s’effectue à l’aide des fonctions ultraelliptiques du temps“ została wydrukowana w „Mémoires des divers Savants“ tejże Akademii (Paryż, t. 31, r. 1894). Tenże sam przedmiot rozwijają dwie jej rozprawy, ogłoszone w t. 12 i 14 dziennika „Acta mathematica“, jedna pod tytułem- „Problème de la rotation d’un corps solide autour d’un point fixe“; druga p. t. „Propriétés du système d’équations différentes qui définit la rotation d’un corps solide autour d’un point fixe“. Wspomniane wyżej prace: o redukcyi całek abelowych (Ueber die Reduction der Abel’schen Integrale), druga o pierścieniach Saturna (Zusätze und Bemerkungen zu Laplace’s Untersuchung über die Gestalt der Saturnringes“, zostały ogłoszone w tomie 3 i 4-ym tegoż dziennika „Acta mathematica“, gdzie w tomie 6-ym ogłosiła też pracę o załamaniu światła w ośrodkach krystalicznych p. t. „Ueber die Brechung des Lichtes in cristallinischen Mitteln“, K-a

S. D.

obdarzona była także niepospolitym talentem powieściopisarskim. W powieści swej p. t. „Siostry Rajewskie“, ogłoszonej po szwedzku, duńskui rosyjsku, opisuje z wdziękiem i prawdą dom rodzicielski i własną młodość; z pod pióra jej wyszły i inne powieści, w których maluje życie rosyjskie i prądy polityczno-społeczne współczesnej sobie epoki. Zmarła wskutek gwałtownego zapalenia płuc, osierociwszy jedyną córkę, urodzoną w r. 1878.

.W- ;

Fig. 12o. Kowalewskaja Zofia.

Kowalewskaja Zofia poza matematyką zajmowała się jeszcze literaturą piękną. Jej żywa i namiętna wyobraźnia, jej gorący temperament i pożądanie życia nie znajdowały sobie właściwego uścia w oderwanych badaniach matematycznych. Wcześnie już, zaraz po powrocie do Rossyi, po otrzymaniu doktoratu w Getyndze, napisała K-a powieść pod tytułem Docent prywatny, powieść dobrze przyjętą, lecz bardzo prędko zapomnianą. Wypadki jej osobistego życia, zbliżenie się, a następnie dziwnie powikłane w swoich zewnętrznych warunkach rozejście się z mężem (profesor paleontologii w uniwersytecie moskiewskim, pozbawił się życia w r. 1883), wyjazd do Sztokholmu, gdzie skutkiem starań jej dawnego kolegi od Weierstrassa (ob.) prof. M i tt ag-L e ff 1 er’a (ob.), ofiarowano jej katedrę matematyki,—odsunęły od niej chwilowo upodobania literackie. Wróciła do nich ze zdwojoną siłą około roku 1885 i odtąd aż do śmierci nie przestawała, bądź sama, bądź wspólnie z siostrą Leffler’a, Anną Charlottą Edgren - Leffler (późniejszą księżniczką di Cajanello), pisać w zakresie lite-ratury pięknej. Wtedy powstały jej Wspomnienia o George Elliot („Russkaja Myśl“, 1886 JVo 6) i Wspomnienia dzieciństwa („Wiestnik Jewropy“ 1890 J\° 7 i 8). Wspomnienia te zostały powszechnie uznane za arcydzieło literatury pięknej, i ogłoszone w przekładach na język szwedzki, francuski („Souvenirs d’enfance de Sophie Kovalevsky“, Paryż 1895) i niemiecki („Sonja Kowalewsky, Kindheitserinnerungen von ihr selbst erzählt“, Hal-la). Jednocześnie pisała: Trzy dni o uniwersytecie ludowym w Szwecyi („Siewiernyj Wiestnik“ 1890 ,N° 12, przekład polski „Uniwersytety ludowe w Szwecyi“ w dodatku miesięcz. do „Przeglądu Tygodniowego“ 1891 oraz oddzielnie w „Bibliotece spółczesnej“, 1903). Zajmowało ją blizko zagadnienie miłości, którą pojmowała tragicznie, jako czynnik najpotężniejszy i najwyłączniejszy w życiu człowieka, i w promieniu takiego poglądu napisała wspólnie z Anną Charlottą Leffler dramat: Walka o szczęście, właściwie dwa równoległe dramaty, z których jeden nosi podtytuł: Jak było, a drugi Jak być mogło, gdzie w postaci bohaterki Alicyi skopiowała, według zapewnienia jej późniejszej biografii, samą siebie („Kämpen für Lyckan Paralleldramer of K. L.“ Stokholm 1887, przekład rossyjski Łuczyckiej t. r.). Prócz tego napisała powieść z życia : inteligencyi rossyjskiej w epoce pierwszego piętnastolecia po uwłaszczeniu włościan, pierwszych procesów nihilistycznych i t. d. („Wiera Woroncow en berättelse ur - Ryska lifvet“, przekład rossyjski, niemiecki). Kiedy w roku 1888 znajdowała się u szczytu sławy i otrzymała od Akademii francuskiej nagrodę Bodina, nie czuła się szczęśliwą. Te same czynniki, które z matematyczki czyniły literatkę, sprawiały, że nie była zadowoloną, szukała szczęścia, nie znajdowała go. Szukała w życiu tej samej wszechpotężnej twórczej miłości, której pragnęli bohaterowie jej powieści i dramatów: nic dziwnego, że jej nie znajdowała. Pod tym względem „biografia poetyczna“, którą jej poświęciła p. Leffler („Sonja Kovalevsky, Hvad jag upplefvat med henne och hvad hon berättat mig omsigsjälf“, przekład francuski, niemiecki, rossyjski) zawiera bardzo wiele szczegółów ciekawych pod względem psychologicznym, choć niesprawdzonych i niezupełnie wiarogodnych. W ostatnim roku życia zaczęła pisać cały szereg utworów, których fragmenty („Vae victis“ fragment powieści z Riviery, utwór poetycki) ogłosiła Ellen Key w r. 1893 („Efter skörd ur Sonja Koralevskys papper“ Sztokholm 1893 str. 77). Tylko w szwedzkim języku istnieją jej wspomnienia o powstaniu polskiem 1863 roku, oraz powieść z życia rossyjskiego: Rodzina Woroncowych. Z Polakami łączyły ją na e-migracyi paryskiej najlepsze i bliskie stosunki. Sama nie była, jak przypuszczano u nas często, pochodzenia polskiego (ojciec Korwin —Kru-

kowskij dymisyonowany generał, zamieszkały w Palibinie, gub. Witebskiej), uważając raczej, że pochodzi z Węgrów. W domu rodziców przebywał stale lekarz Polak, od którego słyszała o powstaniu—i wiadomości te, uzupełnione opowiadaniami o Sierakowskim, kolportowanemi w towarzystwie rossyjskiem w Petersburgu, zużytkowała w swojej opowieści. Zbiór utworów literackich K-ej ogłosiła w r. 1893 Łuczy-ckaja („Litieraturnyja soczinienja“ 1893).

miejscu uczył się języków mongolskich, układał notaty do gramatyki, pracował także nad przyswojeniem sobie wszystkich narzeczy. Odbywał bezustannie wycieczki, zapuszczając się w niedostępne tundry, znosząc nieopisane niewygody. Po całorocznej wędrówce, zaledwo powrócił do Irkucka, otrzymał znowu polecenie jechania do Pekinu (1830 r.), gdzie przebył z górą rok cały, poznając prawie nieznaną wówczas państwowość i życiejchińskie, zbierając mate-ryały do historyi ludów wschodnich. Po powrocie znowu przebywał między Tunguzami i Buryatami, gromadząc stosy wiadomości lingwistycznych, geograficznych i etnograficznych W 1833 r. K. zdawał sprawę ze swych po

p. p.

mi

V/

.::V

Kowalewski Józef Szczepan, oryenta-lista (* 1800 r. w Grodzień kiem—f 1878). Jego wrodzone zdolności rozwinęły się w świetnych zakładach naukowych owego czasu: najpierw K. pobiera nauki w gimnazym w Swi-słoczy, mając słynnych nauczycieli: Chromińskiego, Wolskiego i Szydłowskiego (ob.); następnie w 17-m roku życia przybywa^do^Wilna, przyjęty zostaje do instytutu nauczycielskiego i studyuje z zapałem nauki filologiczne i historyczne pod kierunkiem profesorów Lelewela, Groddecka (Gródka), Borowskiego i Ona-cewicza, a wpływ tych ludzi pozostawił niezatarty ślad na całe życie jego. Wśród gorliwej pracy K. przyłączył się do stowarzyszenia Filomatów, brał czynny udział w posiedzeniach, na których jéjjEàSRss'i był powagą naukową, a następnie przyczynił się do dalszego rozwoju towarzystw wileńskich.

Domejko krótko charakteryzuje K. z owych czasów: pracowity, cichy i lubiony od młodzieży, K. nie zaniedbywał pracy w uniwersytecie.

Fig. 121. Kowalewski Józef.

ku został mianowany profesorem językami literatury mongolskiej w uniwersytecie kazańskim. Trudna była to praca, nie było bowiem żadnych podręczników. K. zabrał się do pracy z niezłomną energią i wydał gramatykę, wypisy i wreszcie słownik mongolski. Od K-go datuje się naukowe badanie mongolszczyzny: on pierwszy badał na miejscu nieznane narzecza, które nie miały ani słowników ani etymologii; musiał brać każdy wyraz z ust tych nawpół dzikich tuziemców, układać w pewne szeregi i cały ogrom tego języka roztrząsnąć z całym aparatem filologicznym. Tym sposobem wsparł swe wiadomości na podstaw ach prawdziwych; jego dykeyonarz języka mongolskiego tworzy po-

Stał się najulubieńszym uczniem Gródka, który pragnął przysposobić K-gn jako swego następcę na katedrze filologii klasycznej; K. dał się poznać z kilku prac młodzieńczych, które świadczą o poważnem przygotowaniu i znajomości przedmiotu; zamierzał pracować na szeroką skalę, pragnął przyswoić naszej literaturze celniejszych klassyków i w tym celu zaczął tłómaczyć Herodota, a zarazem, dla głębszego poznania polszczyzny, studyował pisarzy złotego wieku. W r. 1823 otrzymał miejsce droży akademii petersburskiej ji w tymżeiy ro-nauczyciela języków starożytnych w gimna- i zyum wileńskiem, 1 ecz rychło w czasie sprawy filareckiej uwięziony, razem z innymi skazany został na wyjazd z kraju do Rosyi. Rozwiały się nadzieje pracowania w Wilnie na niwie filologii, a nie mając nic do wyboru, K. wyraził chęć studyowania języków wschodnich, ponieważ zaś ludzie tak uzdolnieni i wykształceni jak wszyscy Filareci byli bardzo pożądani, ofertę K-o przyjęto i razem z drugim filomatą, ‘Łukaszewskim (ob.), wysłany został do Kazania, uczył się praktycznie języka arabskiego i perskiego, a zarazem pełnił o-bowiązki pomocnika inspektora studentów. U-niwersytet kazański ocenił K-go, a ponieważ ! rząd pragnął rozszerzyć zakres wykładów ję- mnikową pracę, która dotąd me straciła swej zyków oryentalnych, więc dla zbadania zgoła wartości. K. pozyskał sławę w całej Europie, nieznanych ludów azyatyckich K. otrzymał mi- zagraniczni uczeni powoływali się nań jako syę naukową i razem z drugim uczonym, Po- na naukowąj powagę. Ksiądz Hue, który ucho-powym, w 1827 r. wyjechał do Irkucka, Na 1 dził za najsumienniejszego badacza Wschodu,

przesłał K-u swoje dzieła o Chinach i Tybecie j znakomitego ojca. Rzuca to dużo światła na psy-z prośbą o poczynienie uwag nad niemi, przy- j chologię K-go. W korespoudencyi jego z Anto-rzekając wiernie się do nich zastosować. W r. nim Stanisławskim, profesorem kazańskim, któ-1845 K. został dziekanem uniwersytetu orazdy- rego K. chciał przenieść do Szkoły Głównej,

znamiennym jest list K-go pisany, zaraz po r. Oprócz 1863; właściwie nic w nim niema złego, alewu-jemnein zdaniu o powstaniu jest niezrozumienie zupełne tej klęski, jest rozprawianie o orderach, jakie otrzymali on i rektor Mianowski, za to że powstrzymali młodzież; nie czuć w tym liście uczucia smutku, ale tylko chełpliwość i zadowolenie. Wszystko to dziwnie brzmi w u-stach ucznia Zana i druha Mickiewicza. K.

I 1900, 75, 83, 137 — 142).

Kowalewski Julian, pedagog polski, brat Józefa (* w 1790 r. w Grodzieńskiem). K. wyższe wykształcenie pobierał na wydz. przyrodn. uni-

rektorem Ii-go gimnazyum kazańskiego, a nadto wizytatorem wszystkich szkół, swej specyalności bardzo często, w braku profesorów, wykładał inne nauki, mając ogromne zasoby wiedzy, nabyte jeszcze we wszechnicy wileńskiej; z wielkiem upodobaniem wykładał literaturę rzymską i filologię, oraz dzieje powszechne, a prelekcye te było bardzo u-częszczane i cieszyły się powodzeniem wśród młodzieży. Gdy w 1855 r. skasowano wydział języków wschodnich w Kazaniu, K. został mianowany rektorem miejscowego uniwersytetu i przebywał na tym urzędzie do 1860 r. W r. 1862 K., który ongi miał być następcą Gródka i u-świetuiać katedrę filologii w Wilnie, zaproszony został na profesora historyi powszechnej do Szkoły Głównej Warszawskiej. Już drugi raz musiał zmieniać swoją specyalnośó: w Wilnie pracował nad językami klasycznemi, w Kazaniu zaniechał tej pracy, a zajął się oryentalnemi, teraz przechodził na pole dziejów powszechnych, któremi, okrom historyi Wschodu, nigdy nie zajmował się specyalnie, chociaż posiadał sporo wiadomości i oczytania. K.w Warszawie nie miał pola dla okazania swej obszernej nauki, gdyż study um oryentaln *go jeszcze tu nie było: ale oprócz tego cała jego biblioteka, gdzie się znajdowały liczne jego rękopisma, zginęła doszczętnie podczas rabunku domu Andrzeja Zamojskiego (10 wrz. 1863). K. miał już 63 lata i musiał nadrabiać pamięcią — wykładał dzieje Wschodu, Grecyi i nowożytne. Lekeye te, jak zapewniają Julian Święcicki i Br. Chlebowski, były pod wielu względami mało korzystne: K. mówił głosem cichym i bardzo monotonnie, a przytem treść nie odznaczała się pogłębieniem i szerszemi wiadomościami. Prof. K-go przez cały czas trwania Szkoły Głównej obierano na dziekana wydziału filologicznego, a po skasowaniu tego zakładu (1869) K. utrzymał się w uniwersytecie na swem stanowisku do samej śmierci. Niewątpliwie K. był niepospolicie zdolnym człowiekiem i uczonym sławy europejskiej; żałować należy, iż dni jego młodości i dojrzałej pracy upłynęły pośród obcych. Wspominają o nim , że był niezmiernie miły w rozmowie, którą umiał prowadzić nader zajmująco i z korzyścią dla interlokutora. W jednej tylko stronie życia w o-wych czasach K. zmienił się znacznie: osypywany nagrodami, krzyżami, listami monarchów, zaczął cenić rzeczy, które nic wspólnego nie miały z życiem filareckiem, a wyrzekać się tych ideałów, które były jedynym hasłem w Wilnie. K. ożenił się w Kazaniu z tatarką, a synowie jego Paweł (malarz ob.), zwłaszcza zaś Mi-kołaj (fizyolog ob.), obaj ludzie niepowszedni, nic wspólnego nie mają z narodowością swego

był pisarzem bardzo płodnym, ale w języku polskim nie pozostawił prac trwalszej wartości. Trzeba dodać, że K. trzy razy tracił swoje rękopisma: w 1824, 1831 (podczas pobytu jego w Pekinie zaginęły jego manuskrypta w Petersburgu) i wreszcie 1863 r. Tłómaczył K. Herodota. Dyonizyusza z Halikarnassu, Plutar-cha. Następnie wspominają o licznych jego pracach przygotowanych do druku (więc widocznie miały być wydane w jęz. polskim); z nich najdonioślejsze znaczenie miała histo-rya Wschodu w kilku tomach i historya buddyzmu. Prace K. w jęz. polskim: „Wiadomość o życiu Longina“ („Dziennik wileński“ 1822, II); Longina „O godności“ tłómaczenie, Wilno 1823; Owidyusza „Metamorfozy“ (wydanie z komentarzami Wilno 1823); „Rzut oka na historyę Kazania“ („Tygodnik petersburski“ 1831 JM® 27—30); „Wyjątki z listów pisanych na Wschodzie“ (tamże 1830 JM® 17, 18, 43); „Pobyt u Buryatów“ (tamże 1832 JM® 11); „Wyjątki z listu pisanego na stepach buryackich“ (tamże 1834 JM® 91); „Przejazd z Mongolii do Chin“ (tamże 1835 JM® 21, 23, 64, 84); „Pro-cesye i igrzyska w stepach buryackich“ (tamże 1834 JM® 9); „Rzeczy wschodnie dla miłośników geografii Azyi“ (tamże JM® 47). W języku rosyjskim: „Kratkaja grammatika mongol-skawo jazyka“ 1835; „Mongolskaja chrestoma-tia“ 2 t. 1833 — 37; „Obozrienie trudów i u-spiechow prepodawania aziatskich jazykow w kazanskom uniwersitietie“ r. 1842 (jest przekład francuski i niemiecki); „Mongoło-ru-skij francuzkij słowar“ 3 t., 1844—49. Okrom tego pomieścił K. wiele rozpraw w „Żurn. Min. Nar. Proswieszczenia„ i „Uczonyja zapiski Kazanskago uniwiersitieta“. K. pisał i we francuskim języku w „Journal asiatique de Paris“. Po mongolsku wydał stary i nowy testament, oraz broszurę o szczepieniu ospy.— Por. Bartoszewicz „Przegląd naukowy“ 1848, II; Do me y ko „Filomaci i filareci“ 1872; Szymanowski „Tygodnik illustrowa-ny“ 1864 ‘JM® 273 i 274; Lewe sta m „Kłosy“ 1878 JM® 678; „Szkoła Główna Warszawska“

L J.

L. J.

str. 475 i nast.; jest to przekład rozprawy konkursowej, nagrodzonej medalem złotym przez uniw. warszawski; przekładu dokonał W. Matlakowski), — Por. S. K o ś m i ń s k i e g o

n-r J. p.

Wersytetn wileńskiego, a po skończeniu go 1813 r. pozyskał miejsce nauczyciela w Białymstoku, skąd, przeniesiony został na stanowisko przełożonego szkoły międzybozkiej. K. należał do tych wychowańców uniw. wileńskiego, którzy z całą gorliwością pracowali dla podnie-- sienią oświaty i udoskonalenia szkolnictwa. Praca K-go była ocenioną przez kuratora Czartoryskiego, wizytującego Międzyboż; był on ogromnie zadowolony z postępów młodzieży i wyraził K-mu wielką wdzięczność. Gdy Michał Maciejowski (ob.) ustąpił ze stanowiska dyrektora gimuazyum w Winnicy, jednego z najlepszych zakładów ówczesnych, uniwersytet przeznaczył K-go na to miejsce w r. 1825. Przez pięć lat K. rządził szkołą Winnicką, otoczony szacunkiem powszechnym i szczerze lu-biony przez młodzież, której był opiekunem. Pomimo trudów pedagogicznych K. pracował nad mineralogią, którą zajmował się z upodobaniem w Wilnie pod kierunkiem prof. Szy-monowicza, a rozprawa jego mineralogiczna, przesłana do Towarzystwa mineralogicznego w Petersburgu, zjednała mu tytuł członka tego stowarzyszenia. Wypadki r. 1830 — 31 fatalnie wpłynęły na los K-go: odkryto spisek wśród uczniów i usunięto K-go bezpowrotnie. Nie mogąc znaleźć sobie zajęcia w kraju, K. zmuszony był przenieść się do Rosyi, gdzie bakałarzował w różnych zakładach. Najwięcej położył zasług w zorganizowaniu i prowadzeniu gimnazyum IV w Petersburgu, gdzie mu czynnie pomagał drugi wileńczyk, Klimowski. Zmarł w bardzo sędziwym wieku. — Ob. Staniewicz „Za i przeciw“ („Kraj“ 1901); Janowski „Na wszechnicy wileńskiej“ („Kraj“ 1901); Janowski „Gimnazyum podolskie w Winnicy“ („Encyklopedya wychowawcza“).

Kowalewski Roman (* w Grodnie d. 9 sierpnia r. 1853 — f w Górbersdorfie d. 29 września r. 1876), lekarz. Do szkół uczęszczał w Grodnie, po ukończeniu ich w r. 1871 zapisał się do wydziału lekarskiego w uniwersytecie warszawskim, a w r. 1875 dyplom lekarski uzyskał, poczem został ordynatorem w klinice chirurgicznej pi of esora Kosińskiego, (ob.) ale niedługo stanowisko to zajmował, gdyż rozwijająca się szybko gruźlica płuc zmusiła go do wyjazdu za granicę, gdzie, jak się łudził, odzyskać miał zdrowie w Górbersdorfie; opiekował się nim wtedy A. Sokołowski (ob.j, pełniący wówczas obowiązki asystenta zakładu leczniczego tamtejszego. Przedwcześnie zmarłego pochowano w Lang-Waltersdorfie, gdzie mu koledzy wystawili nagrobek. K. odznaczał się zdolnościami wielkiemi oraz pracowitością nie mniejszą, a w gronie towarzyszów nauki był ceniony wysoko. W druku wyszły dwie prace jego: „O krążeniu krwi“ (w „Przyroda i Przemysł“ r. 1873) oraz „O powstaniu przewodu Wolffa u zarodków kurzych“ („Pamiętniku Tow. lek. warsz.“ r. 1876, t. LXII, f

„Słown. lek. pols.“ str. 241.

Kowalewski Paweł, znakomity malarz batalista, współczesny, pochodzenia polskiego, był synem znanego oryentałisty Józefa (ob.) i matki rosyanki. Ur. 1846 r. w Kazaniu, gdzie ojciec jego był profesorem uniwersytetu, wychowywał się pod kierunkiem matki. Ukończywszy gimnazyum, wyjechał do Petersburga, gdzie został przyjęty do akademii cesarskiej 1866 r. Niezwykle od natury obdarzony, szedł wciąż jako uczeń wzorowy, otrzymując wszelkie nagrody. Mając upodobanie do koni, w ciągu ostatnich kilku lat swego pobytu w akademii pracował specyalnie w tym kierunku w szkole batalistyczneg) malarstwa profesora Wille-walda. Akademię skończył w dwa lata po Siemiradzkim, w 1872 r., a otrzymawszy wielki złoty medal, jako stypendysta wyjechał zagranicę. Pierwszym etapem jego artystycznej wędrówki było Monachium, gdzie pracował przez rok. Wszedłszy tu w kółko polskich malarzy jak: Chełmońskiego, Maszyńskiego, Rosena, Kowalskiego, Piątkowskiego, Żmigrodzkiego i w. in., wciąż w niem się obracał. W krótkim stosunkowo czasie wprawił się w mowę polską i płynnie nią władał, pomny swego pochodzenia. W Monachium wyfnalował kilka obrazów, osnutych przeważnie na studyach robionych poprzednio na Kaukazie. Największym był Czer-kies prowadzący objuczonego luzaka, na tle zachodzącego słońca wśród skat. Opuściwszy w r. 1874 Monachium, przeniósł swą pracownię do Rzymu, gdzie się zetknął z dawnym swym kolegą i przyjacielem Siemiradzkim, z Aleksandrem Gierymskim, Wilhelmem Kotarbińskim i braćmi Swiedomskimi. Oprócz znacznej ilości niewielkich obrazów zawsze treści batalistycznej, które wysyłał do Petersburga, gdzie znajdowały nabywców, K. namalował w stolicy Włoch kompozyćyę wdelofigurową: Odkopywanie starych zabytków w Kampanii Rzymskiej. Obraz ten, nadzwyczaj subtelnie wykończony, daje wyraz usiłowań artysty oraz miarę niezwykłej jego wiedzy specyalnej. Oświetlenie słoneczne jest znakomicie wystudyowane, obok charakterystyki doskonałej ludzi, koni i krajobrazu. Obraz K-go, wystawiony w oddziale rosyjskim wystawy powszechnej w Paryżu w 1878 r., przyniósł mu medal II klasy, jeden z trzech zaledwie odznaczeń przyznanych temu oddziałowi. Poprzednio już jednak, bo w r. 1876, K. przybył do Paryża, gdzie wynajął pracownię. Tu w dalszym ciągu najbliższe swoje stosunki zawiązał z kolonią artystów polskich, którą w tym czasie stanowili: Chełmoński, Godebski, Piątkowski, Szyndler, Jan Rosen, Kurzawa, Jarzymowski i kilku innych. W Salonie 1875 r. wystawił jeden ze swych o-

i wiele innych. W końcu 1904 r. wyjechał dla studyów do Włoch.    p

Kowalewskij—dwie rodziny szlacheckie rosyjskie pochodzenia polskiego. Jedna wyprowadza się od Siemiona Kowalskiego, który około r. 1656 opuścił Polskę. Syn jego₍W a s y'lji, (f 1682), był oboźnym pułkowym charkowskim. Jego-praprawnukiem był Ew g raf K. (* 1790 — f 1886), inżenier górniczy i pierwszy minister oświaty za czasów Aleksandra II (1858 —1861), który rozpoczął szereg reform ówczesnych w szkolnictwie; zajmował się geologią i etnografią. Siedzibą tego rodu była gub. Charkowska.—Druga rodzina K-ch pochodzi od Mikołaja z XVII w., który po wzięciu Smoleńska przyjął poddaństwo rosyjskie; rodzina ta usadowiła się w gub. Smoleńskiej i Twerskiej.

Kowalewskij Jerzy, brat ministra Ewgra-fa, podróżnik i autor rosyjski (* 1811—f 1886 r.). Po ukończeniu uniwersytetu charkowskiego wstąpił w r. 1829 na służbę do departamentu górniczego, poczem pracował na Uralu i Ałtaju; 1837 r. na prośbę władyki Czarnogórskiego udał się do Czarnogó-rza w celu poszukiwania złota, w r. 1839 uczestniczył w ekspedycyi chiwańskiej gen. Perow-skiego, w r. 1847 z polecenia kedywa Mahmet-Alego badał pod względem gieologicznym Egipt i zwiedził Abissynię („Puteszestwje wo wnu-trenniuju Afryku“ Petersburg 1849, towarzyszył duchownej misyi rossyjskiej w drodze do Pekinu przez Mongolię; w 1851 r. zawarł z Chinami korzystny dla Rosyi traktat handlowy w Kuldży, w r. 1853 bawił po raz wtóry w Czarnogórzu, jako komisarz rosyjski, w 1855 r. uczestniczył w obronie Sewastopola, w 1856 r. objął zarząd departamentu azyatyckiego w ministeryum spraw zewnętrznych, w 1861 r. został senatorem i członkiem rady ministeryum spraw wewnętrznych. Działalność literacką rozpoczął od utworu: „Dumy o Sibiri“ (Petersburg 1832) i tragedyą „Marfa Posadnica“ (tamże). Najważniejsza pracą K-skiego: „GrafBłu-dow i jego wremja. Carstwowanie imp. Aleksandra I-go“ (Petersburg 1866: wyszedł tylko tom I-szy; materyały do drugiego leżą nieopra-cowane w rękopisie). Nadto ogłosił: „Czetyre mjesjaca w Czernogorii“ (Petersburg, 1841); „Puteszestwje w Kitaj“ (tamże 1853); „Wojna z Turcieju i razryw z zapadnymi djerżawami w 1853 i 1854 g. “ (tamże 1866); oraz wiele romansów pod pseudonimami Nił Bezimiennyj i E. Gorew.—Por. P. M. „E. K-skij“ („Wiest-nik Ewropy z 1888 JV° 10); Osten-Sacken „Słowo w pamiat’ E. P. K-go“ („Rus. Inwalid“

E Chw.

Kowalewskij Aleksande r, syn Onufrego zoolog rosyjski (* 1840 f —1902). Kształciłsię początkowo w domu, następnie w korpusie inżynierów dróg i komunikacyi; w r. zaś 1859 wstąpił na wydział przyrodniczy uniwersytetu petersburskiego. W latach 1860—62 udał się za granicę

brązów odtwarzających konie. Obraz ten, początkowo źle umieszczony, wynalazł Meissouier, a kazawszy natychmiast go właściwie zawiesić, wyraził zdanie o artyście, który pierwszy raz w Paryżu dzieło swe wystawił i nie był znanym — iż jest jednym z najznakomitszych malarzy koni, których malarstwo współczesne wydało. Z wybuchem wojny .rosyjsko-tureckiej K. był wezwany przez generalny sztab rosyjski do przybycia na plac boju w charakterze malarza urzędowego. — Kilka miesięcy przebył w sztabie ówczesnego następcy tronu, następnie cesarza Aleksandra III, i zrobiwszy moc studyów i szkiców przybył w r. 1879 do Warszawy. W tym czasie poraź pierwszy prace znakomitego batalisty pojawiły się na wystawach warszawskich, przeważnie w Salonie Ungra. Były to sceny z życia żołnierskiego, obrazowe lub epizody bitew. Niezależnie od niewielkich tych obrazów malował dwie kompozycie zamówione do zbiorów cesarskich lub galeryj prywatnych Petersburga i Moskwy.

Złamany nieszczęściem rodzinnem, K. przez lat parę pobytu w Warszawie szukał zapomnienia w pracy artystycznej, oraz w obcowaniu z kolegami z Monachium i Paryża. Wyjechawszy następnie na czas jakiś do Petersburga, przeniósł sięjpóźniej do Kijowa, gdzie osiadłszy stu-dyował i malował obrazy na tle ukraińskiego pejzażu. Wezwany po śmierci Wille walda przez akademię cesarską do objęcia stanowiska profesora, ostatni okres swej działalności spędził nad Newą. Zmarł w Petersburgu r 1903. K. jako malarz był siłą pierwszorzędną, a jako rysownik konia miał chyba rywala w jednym Meissonierze. Wielce wyrobiony jako malarz przedstawiał typ akademika w skończoności, w głębokich studyach, jakie widnieją w dziełach jego. Z przekonań był szczerym realistą,

- i w kierunku tym szedł wciąż; szkoda, że brakło mu poczucia koloru, przez co obrazy jego są nieco szare. Była to natura nawskroś artystyczna, subtelna, uczuciowa. Na pozór zamknięty w sobie, w kole przyjaciół stawał się szczerym i wylanym. Kochał sztukę całą duszą i czul najsubtelniejsze jej wyrazy, wielce wykształcony i oczytany; lubił dyskusye i wieczorne gawędki w gronie najbliższych przyjaciół. Wszystkie większe obrazy K-go znajdują się bądź w muzeach i zbiorach petersburskich, bądź w galeryi Tretjakowa w Moskwie.

Kowalewski Bronisław, malarz polski współczesny (* 1870 r. w Nowem Mieście).

Początkowo uczeń warszawskiej szkoły rysunkowej, wyjeżdżał następnie do akademii krakowskiej, gdzie jest jednym z wybitniejszych z 1868 r. J\s 147). uczniów profesora Stanisławskiego. Poświęca się malowaniu krajobrazów, w które wkłada swój zasób talentu; są one przeważnie nastrojowe, wyobrażają dnie pochmurne, mroki wieczorne i poranki. Do lepszych prac jego należą:

Wiatr, Burza, Ostatni śnieg, Marcowy dzień

Red

II. F.

K. K-c.

Kowalewskij Mikołaj (* w r. 1840 —f w r. 1891), zasłużony fizyolog rosyjski, syn J ó-zefa Szczepana Kowalewskiego (ob.). Ukończywszy w r. 1857 gimnazyuin w Kazaniu, wstąpił do tamtejszego wydziału lekarskiego i odrazu zajął się nieomal wyłącznie pracami fizyologicznemi; owocem ich były „Ana-tomiko-fiziołogiczeskija izsljedowanija sielie-zionki“ (Kazań I860).—Po ukończeniu nauk lekarskich w r. 1862 otrzymał zapomogę rządową na dwuletni wyjazd za granicę; bawiąc tam zajmował się dalej fizyologją, głównie w Wiedniu. Napisał wtedy „Zur Histologie der Lymph-drüsen“ (w „Sitzungsber. der Wiener Akad.“ r.

na studya u pierwszorzędnych sił naukowych w Heidelbergu i Tübindze. Po skończeniu uniwersytetu (1805) napisał rozprawę p. t. „Istorija razwitja łancetuiku — Amphioxus lanceolatus“ i po obronie jej otrzymał stopień magistra zoologii. 1866 — 67 wykładał anatomię porównawczą i w tym czasie doktoryzował się broniąc rozprawy p. t. „O razwitii Phoronis“. W r.

1868 otrzymał katedrę zoologii w uniwersytecie kazańskim — w r. 1869 przeniósł się do Kijowa—na to samo stanowisko. W r. 1870—

1873 odbył wyprawę naukową po morzu Czar-nem i do Algieru, poczem objął katedrę w uniwersytecie odeskim, gdzie przez pewien czas pełnił obowiązki prorektora. Wkrótce K. odbył drugą wycieczkę naukową za granicę, poczem został wybrany na członka Petersburskiej Akademii Nauk (1890) z tytułem zwyczajnego akademika (ordinarnyj ak.) zoologii i delegowany na studya naukowe do południowej Rosyi.

W r. 1891 K. obejmuje katedrę histologii w u-niwersytecie petersburskim. Za zasługi naukowe K. był członkiem honorowym wszystkich towarzystw przyrodniczych, istniejących przy uniwersytetach rosyjskich, i wielu zagranicznych, oraz dyrektorem stacyi zoologicznej w Sewastopolu. Za pracę „Embryologische Studien an Würmern und Arthropoden“ (Mein, de l’Ac.

Imp. d. Sciences de S. Petersburg 1871) otrzymał nagrodę im. Baera od akademii nauk.

Prace K-go poświęcone są przeważnie zagadnieniom embryologii bezkręgowych. Badania jego, dokonane w szóstem dziesięcioleciu zeszłego wieku, przyczyniły się ostatecznie do u-stalenia teoryi listków zarodkowych w stosunku do bezkręgowych; one to w znacznej mierze stworzyły i ugruntowały nowoczesne poglądy na embryologię i zoologię dzisiejszą. 0-statnie lata swego pracowitego życia K. poświęcił stydyom nad systemem wydzielniczym i fagocytozą u bezkręgowych; w tych nietkniętych dotychczas dziedzinach otrzymał niezmiernie ważne wyniki naukowe, stwarzające podwalinę fizyologii porównawczej. Z bardzo licznych prac jego, oprócz wymienionych, już zaznaczyć należy następujące: „Beiträge zur Anat. und Entwickelungsgeschichte d. Loxoso-ma Neapolitanum“ Mém. de 1’ Acad. Imp. des Sc. de. St. Petersburg 1866); „Entwickelungsgeschichte der Rippenquallen“ (tamże); „Entwickelungsgeschichte cer einfachen Ascidien“

(t-że); „Beiträge z. Entw. der Holothurien“

(t-że 1867); „Anatomija i istorija razwitja Phoronis“ (dodat. do XI t. Zapisk. Imp. Akad Nauk,

1867); „O płanarieobraznom samce Bonelii“

(Zapisk. kiewsk. Obszczestwa Jestestwennik“

1870); „Weitere Studien über die Entwickelung der einfachen Ascidien“ (Archiv, mikr. Anatomie 1871); „Nabludienja nad razwitjem Coe-lenterata“ (Izwiest. Imp. Obszcz. lubitielej Je-stiestwoznania—1873); „Ueber die Knospung der Ascidien“ (ArCh. f. Mikr. Anatomie, 1874);

Wielka Encykl. Powix. Ilastr. Zesi. 31Ub. Tom XXXIX.

„Nabludjenja nad razwitjem Brachiopoda“ (Imp Odszcz. lubitiel. Jestiestwoznanja 1874); „Uebe die Entwicklungsgeschichte d. Pyrosoma“ (Arch-f. Mikr. Anatomie 1875); „Zür Entwickelungsi geschichte der Alcyoniden, Sympodium coral-loides und Clavularia crassa“ (Zoolog. Anzeig. 1879), „Documents pour l’histoire embryogéni-que des Alcyonaires“ (razem z Marion, w Annales du Musée d’ hist. nat. de Marseille“

1883); „Embryogénie du Chiton Polii etc.“ (Annal, du Musée d’hist. nat. d. Marseille , 1883); „Zur. Entwicklungsgeschichte der Lu-cernaria“ (Zool. An., 1884); „Zum Verhalten des Rückengefässes und. d. guirlandenförmi-gen Zellstranges der Musciden während der Metamorphose“ (Biologisch. Centralbl., 1886); „Zur Embryologie der Musciden“ (t-że); „l< istorii razwitja kawkazkawo skorpiona—Andro-ctonus ornatus“ (Zapisk. Nowoross. Obszcz. Jest. XI t.); „Beiträge zur Kenntniss der nachembryonalen Entwicklung d. Musciden“ (Zeit, f. wissenschaftl. Zoologie 1887); „0 wydieli-tielnych organach czlenistonogich“ (Arthropoda Zapisk. Nowoross. Obszcz. Jest. XII t.), „Sur les espèces de Proneomenia des côtes de Provence“ (razem z Marion „Comptes Rendus“ 106 t. 1881); „Ein Beitrag zur Kenntniss d. Excre-tionsorgane“ („Biolog. Centralbl.“ t. 9, 1889); „O wydielitielnych organach bezpozwonocznych żiwotnych“ (Zapisk. Nowoross. Obszcz. Jest.

1890); „Contributions à l’hist. de Solénqga-stres ou Aplacophores“ (razem z Marion Ann. du Musée d’Hist. Natur. Marseille 1887); „0 wydielitielnych organach niekotorych nasieko-mych“ (Zapisk. Nowoross. Obszcz. Jest. 1890); „0 sielezionkie u molluskow“ (t-że 1891); „0 prewraszczenii liczinki ascidij i ob obrazo-wanii mantii“ (Wiestnik Jestestwoznania 1891,'; „Einige Beiträge z. Bildung des Mantels der Ascidien“ (Mém. de P Acad. Sc. S. Petersb.

1892); „Ein Beitrag, z. Kenntniss d. Excretions-organe der Pantopoden“ (t-że); „Sur les organes excréteurs chez les arthropodes terrestres“ (Travaux du congrès international de Zoologie a Moscou 1893); „Etude experimentale sur les glandes lymphatiques des invertébrés“, „Ntudes sur le coeur de quelques Orthoptères“.

1864, T. XL1X) i „Matjeriały k izuczeniju Ije- | w ułożeniu „Sprawocznoj knigi russkago siel-gocznago dychanija“ (w „Ucz. zapiski Kazans. ' skago choziaina“ (1892) i umieszczał liczne ar-uniw.“ r. 1865): za pracę tę wydział lekarski tykuły z działu gospodarstwa (rolnego w tygo-w K azaniu przyznał mu dyplom doktorski w r. dnikach: „Sielskoje Choziajstwo i Liesowodstwo“ 186 5, a wkrótce potem wybrał go na profeso- i „Ziemljedielczeskaja Gazeta“. Z niemieckie-ra nadzwyczajnego fizyologji; w r. 1868 tamże go przełożył: Em. Wolfa „Racjonalnoje korm-

został profesorem zwyczajnym. W r. 1878 zajął z wyboru urząd dziekański, w roku zaś 18 80 godność rektorską, którą po dwu latach z powodu stanu zdrowia niepomyślnego złożyć musiał.—K. pozostawił przeszło 30 prac drukiem ogłoszonych, zajmujących się fizyologią; spis ich zupełny znaleźć można w wydawnictwie „Ucz. zapiski Kazanskago Uniw.“ (r. 1892, ks. 3, gdzie także ogłoszono życiorys obszerniejszy K-go).—Por. „Biograph. Lex. der hervorrag. Aerzte“ T. III, str. 537).

Kowalewski] Włodzimierz, syn Onufrego, paleontolog rosyjski (* 1843 w Witebsku—f 1883 w Moskwie), mąż Zofii K-i e j (ob.). Studyo-wał prawo w Petersburgu, później oddał się przyrodoznawstwu. Poświęcając się przeważnie paleontologii, studyował w Heidelbergu, a potem w Londynie, gdzie stykał się z Darwinem i innymi współczesnymi uczonymi. O tytuł doktora filozofii ubiegał się w Jenie, Monachium i Paryżu. W r. 1873 został kustoszem gabinetu zoologicznego przy uniwersytecie petersburskim, oddając się na tern stanowisku pracom naukowym i publicystycznym i podejmując się przekładu wielu prac naukowych obcych na język rosyjski. W r. 1881 został mianowany profesorem geologii w uniwersytecie moskiewskim. Z prac jego najważniejsze: „On the Osteology of the Hyopotamidae“ (1873); „Sur l’Anchithérium aurelianense et sur l’histoire paléonthologique des chevaux“ (1873); „Osteologija dwuch iskopajemych widow iz gruppy kopytnych — Entelodon i Gelo-cus Aymardi“ (1875); „Osteologie des Genus Entelodon Aym.“ (1865); ,,Monographie der Gattung Anthracotherium Cuv. und Versuch einer natürlichen Klassification der fossilen

lenje sielsko-choziajstwiennych żywotnych po nowiejszim fizijołogiczeskim izsljedowanjam“ (1875): W. Fleischmana „Mołoko i mołocz-noje djeło“ (1879 — 80); F. Haberlandta „Obszczeje sielskochoziajstwiennoje rastienje-wodstwo“ (1879 — 80); F. Pr os cha „Wyra-szcziwanje krupnago rogatago skota i uchod za nim“ (1881); A. F. Middendorf a „Oczer-ki Fierganskoj doliny“ (1882) i inne.

Dr J. V.

K. k-o.

Hufthiere“ (,,Paleonthografica“) 1874.

Kowalewski] Włodzimierz (* 1844 r.), wybitny działacz państwowy. Po ukończeniu w r. 1865 byłego instytutu rolniczego w Petersburgu, wstąpił do ministeryum dóbr państwa, gdzie zarządzał wydziałem statystycznym i był członkiem komitetu naukowego tego ministeryum. Następnie przerzucił się do ministeryum finansów, a w r. 1893 został dyrektorem departamentu przemysłu i handlu. Na tern stanowisku rozwinął działalność energiczną jako zwolennik haseł liberalizmu, ale z objęciem przez Plewego teki ministra spraw wewnętrznych musiał ustąpić. Jest autorem prac: „Sta-tisticzeskij oczerk mołocznago choziajstwa w sie-wiernoj i średnich połosacli Jewropejskoj Ros-siji“ (1879, wespół z I. O. Lewickim) i „Osnowy kultury i techniczeskoj piererabotki sachar-nago sorgo“ (1883). Prócz tego uczestniczył

Dr j. r.

Kowalewski] Paweł (* w r. 1850) psychiatra rosyjski. Nauki pobierał pierwotnie w seminary um duchownem jekatierynosław-skiem, następnie w uniwersytecie charkowskim, gdzie też w r. 1874 otrzymał dyplom lekarski, w r. 1877, po obronieniu rozprawy o zmianach dotyczących czucia w skórze u melancholików, przyznano mu tamże godność doktora medycyny. W roku następnym zajął stanowisko docenta etatowego chorób umysłowych w Charkowie, w roku zaś 1884 został tamże profesorem tegoż przedmiotu. W listopadzie r. 1894 rząd mianował go rektorem uniwersytetu warszawskiego, ale stanowisko to K. zajmował nie-długo, bo już w lutym r. 1896 został usunięty, podobno wskutek nieporozumień z kuratorem ówczesnym, Apuchtinem. Po opuszczeniu Warszawy udał się do Petersburga, gdzie czas pewien zajmował się wykonawstwem lekar-skiem, starając się równocześnie o ponowne u-zyskanie katedry, co też odniosło skutek, gdyż dla dosługi lat brakujących mu do emerytury przeznaczono go na profesora psycliiatryi do Kazania; obecnie (r. 1905) jako emeryt, zajmuje się wykonawstwem lekarskiem zimą w Petersburgu, latem jako lekarz zdrojowy na Kaukazie.— K. od r. 1883 był redaktorem i wydawcą założonego przez siebie pisma p. n. „Archiw psichijatrii, niejrołogii i sudjebn. psicho-patołogii“. Należy do liczby pisarzów płodnych, ale podobno ciąży na nim zarzut słuszny, że aż nazbyt często dorobek naukowy cudzy wydawał za swój własny. Ogłosił też dwutomowy „Kurs Psiehiatrii“, który doczekał sie kilku wydań i przekładu na język francuski, pomimo że jest kompilacyą niewiele rzeczy własnych autora zawierającą.

Kowalewski] Maksy m, syn Maksyma, znakomity prawnik rosyjski współczesny (* 1851 r. w gub. charkowskiej), uczeń uniwersytetu charkowskiego, następnie w Berlinie, Paryżu i Londynie słuchał Gneista (ob.) Brunuera, Nitzscha? Fustel de Coulanges’a; korzystał ze wskazówek Maine’a, Bryce’a i Marxa (ob.), obcując wciąż z nimi. W latach 1877 —1887 był profesorem uniwersytetu w Moskwie, gdzie wykładał prawo państwowe i porównawczą historyę prawa, zajmu-

jąc najwybitniejsze stanowisko śród młodszej ; w znacznej części (dzieje Wenecyi) na samo generacyi profesorskiej, wielbiony przez młodzież dla niezłomnego i odważnego charakteru.

dzielnych studyach archiwalnych w archiwach francuskich i włoskich. Pod wpływem Marxa K. wychodzi z założenia, że warunki ekonomiczno-społeczne wywierają wpływ zasadniczy i rozstrzygający na ukształtowanie stosunków politycznych; jednak przyznaje twórczą działalność świadomej polityki społecznej i państwowej. Dowodzi wciąż, że tylko mniejszość rządzi dziejami i że myśl ludzka będzie rządziła dziejami przyszłej Ludzkości. Drugą grupę prac K-go stanowią prace następujące. Dzieje u-padku i rozkładu własności wspólnej w Kantonie Waadt (po ros. i niem 1876); Metoda hi-storyczno-porównawcza wjurysprudencyi (1880); Własność wspólna (w Eosyi i na Jawie) 1876; Zwyczaje współczesne i dawne prawo: Prawo zwyczajowe Osetów kaukazkich—praca oparta na oryginalnej obserwacyi autora 1886, po franc. 1893; Prawo i obyczaje na Kaukazie (1887). W Prawie pierwotnem (2 t. 1886), opierając się w znacznej części na badaniach Lubbocka i Tyl ora, dał jednak K. dosyć oryginalny i zręczny wykład pierwocin prawa, często wszakże czyniąc nazbyt pośpieszne uogólnienia. W ostatnich latach K. ogłosił prace następujące: „Le Eé-gime économique de Ja Bussie“ (w „Bibliothèque Sociologique Internationale Worms a, tom XIV, Paryż 1898, str. 962), gdzie rozpatrzył organizacyę własności ziemskiej wielkiej i drobnej, miru, przemysłu wielkiego i domowego, kwestyę robotniczą, emigracyę wewnętrzną włościan rosyjskich, a na początku książki dał na 50 kartach obraz najnowszych reform, dokonywanych w organizmie społeczeń-

Po zaprowadzeniu nowej ustawy uniwersyteckiej (1885 r.) protestował gorąco na każdym kroku przeciwko dyrektywie, jaką ona narzucała profesorom w zakresie propagandy pewnych zasad rządzenia (w duchu autokratycznym: to make their teaching conform to a programme in which Tzarizm, the unlimited power of the Bussian emperors, was declared to be a truly nation a 1 institution“, w „Modern Customs aud Ancient Laws of Bussia“ str. 119) i usunięty został z katedry. Staraniem przyjaciół francuskich i angielskich (Fustel de Coulanges’a i Maine’a) powołano go do Sztokholmu, gdzie w toku wykładów, urządzanych przez zarząd fun-dacyi Lorena (Lorenska Stiftelsen) mówił o początkach i rozwoju rodziny i własności.

Wykłady te ogłoszone zostały w języku francuskim w r. 1890 („Tableau des origines et de T évolution delà famille et de la propriété“) i wydane następnie po rosyjsku (1895) i polsku (przekład M. Gomolińskiej 1899)]. Zaproszony później do Oxfordu, K. w sześciu odczytach mówił o Obyczajach współczesnych i o dawnym prawie rosyjskiem (Modern customs and ancient laws of Eussia being the llchester lectures for

1889)—książka wydana w Londynie 1891 r.

(str. 260). Od tego czasu zamieszkał w Pary-iu i Beaulieu sur Mer, dokąd przeniósł swoją olbrzymią bibliotekę prawno-polityczną, oddany wyłącznie pracy naukowej. Udział czynny bierze też w rozwoju Instytutu socyologicznego, którego był współzałożycielem, oraz prezesem

dziesięciu (reforma monetarna, monopol wód-czany). Wszędzie przemawia nie ekonomista, jeno socyolog, który nie gubi się w szczegółach życia gospodarczego i nie spuszcza też z oka całości obrazu ekonomiczno-społecznego Eosyi w chwili obecnej, obrazu malowanego zresztą „szaremi barwami na szarem tle“. „La Bussie est l’état le plus policier de l’Europe^ (str. 246) — oto jest zasadniczy ton całej książki. Konsekwencye polityczne, droga reform jest tern samem wskazana. Książka może być źródłem pierwszorzędnem dla czytelnika europejskiego, niemającego źródeł rosyjskich, do poznania rzeczywistości ekonomicznej i społecznej rosyjskiej, widzianej przez szkła uczonego i prawdomównego socyologa.—Następnie zebrał K. swoje w ciągu długich lat ogłoszone study a z zakresu historyi własności i ogłosił je w 3 tomach p. t. Eozwój ekonomiczny Europy do początków kapitalizmu (po rosyjsku i po niemiecku: „Oekonomische Entwickelung Europa’s bei zum Beginn der kapitalistischen Wirtschaftsform“ przekład Motzkina, Berlin 1901, 1902, 1903), gdzie w szeregu barwnie napisanych rozdziałów zgromadził to wszystko, co w ostat-

K o ngr e s u socyologicznego (ob.). K. też przyczy- stwa rosyjskiego przez ministrów ostatnich lat nił się głównie do powstania i powodzenia rosyjskiej .Szkoły nauk polityczno-społecznych w Paryżu, w której sam prowadzi liczne i u-częszczane wykłady (ob. Sprawozdania Szkoły, drukowane w „Eus. Wjed.“ oraz w książce zbiorowej, obejmującej ważniejsze wykłady profesorów: Szkoła nauk społecznych w Paryżu, po ros.i. Prace K-go dadzą się podzielić na dwie gruppy. Pierwszą tworzą prace z zakresu prawa administracyjnego: Prawodawstwo fiskalne francuskie od XIV w. do śmierci Ludwika XIV 1877; Historya admi-nistracyi policyjnej w Anglii do śmierci Edwarda I 1877; Policya robotników w Anglii w XIV w. i sędziowie pokoju, jak rozjemcy pomiędzy pracodawcami i robotnikami 1876; r Ustrój społeczny Anglii w końcu Wieków Średnich 1880; wreszcie szeroko zakrojona praca Pochodzenie demokracyi społczesnej (od r. 1895). W dziele tern—którego ogłoszono dotychczas trzy pierwsze tomy — K. zamierza odtworzyć rozwój teoryi demokratycznych w związku z ustrojem politycznym i społecznym Europy zachodniej od czasów Eewolucyi francuskiej aż do współczesnych socjalistycznych •tendencyj demokracyi. Badania te oparte są i nim ćwierćwieczu zdobyła drobnowidzowa pra-

ca historyków niemieckich, francuskich i angielskich w zakresie poznania własności ziemskiej, gminy wiejskiej starogermańskiej i średniowiecznej u Franków, Burgundów, Gotów, za czasów Karolingów, Merowingów, we Włoszech VI—X wieku, u Longobardów, Anglosasów; we Francyi (do XIII w.), w zakresie poznania początków i rozwoju poddaństwa we Francyi i Belgii. Niema tam badań oryginalnych namocy dokumentów i poszukiwań archiwalnych, ale jest niezmiernie pracowite i wyczerpujące zużytkowanie kolosalnej literatury europejskiej, rozrzuconej po czasopismach i sprawozdaniach akademij, stowarzyszeń naukowych i t. d., nieskończenie pożyteczne nietylko we względzie pedagogicznym, ale zgoła naukowym. Pracą tą chciał K. donieść możliwości powszechnej europejskiej historyi pr a w a i w znacznym stopniu posunął naprzód wykonanie takiej pracy, przynajmniej w zakresie dziejów jednej instytucyi: własności.—Do prac socjologicznych w ścisłem znaczeniu należy zaliczyć dwa zeszyty dzieła o Ustroju rodowym (po rosyjs.) oraz Socyologowie współcześni (Moskwa 1905, str. XVI i 313). socyologii i prawa państwowego znajduje się jego zapowiedziane trzytomowe dzieło: Wzrost państwa (po ros.). Z zakresu prawa państwowego ogłosił jeszcze: Ustrój państwowy Stanów Zjednoczonych (w wydawnictwie Ustrój państwowy * Petersburg 1905) oraz Konsty-tucya belgijska (tamże), wreszcie „Histoire des institutions politique en Russie“ (to samo po angielsku „Russian political institutions“); wreszcie szereg artykułów w „Rivista internationale di sociologia“, „Law Quarterly Review“,

puje obficie, przytacza powieści z Długosza, Bielskiego, Kochowskiego i innych a oprócz tego powtarza najrozmaitsze niedorzeczności, czerpane przeważnie z rękopismów jezuity Rzączyńskiego. K. nieposiada niemal wcale poczucia i namaszczenia religijnego, z kazalnicy baje o rzeczach najtrywialniejszych. Np. w kazaniu na zapustny wtorek, przypadający na dzień św. Apolonii, patronki od bólu zębów, prawi o zębach, a później przez dziwne kojarzenie pojęć przechodzi do grzechu obżarstwa i puszcza wodze opowiadaniom o sławnych żarłokach, wyliczając niezmiernie szczegółowo, co zjeść mogli i rozwodząc się oad jednym, który był : „cudowisko gęby nienatkanej, zęba żadnym stołem nieprzytarte-go“. Na usprawiedliwienie K-go można powiedzieć, że ówczesny nizki stan obyczajów zmuszał niejako, aby jaskrawo potępiać obżarstwo, opilstwo i inne przywary; ale nie zdawano sobie sprawy, jak te niesmaczne szczegóły nie licują z miejscem i tematem. Pomimo swej marnej obłoczki literackiej kazania K-go to prawdziwa kopalnia fraszek, odzwierciedl t się Na granicy w nich cała obyczajowość, a język prosty, ale znamienny, gdyż taki, jakim mówiła szlachecka rzesza, i dlatego nieoceniony. Por. Brown Bibl. pisarzów jezuitów 1852; M e-cherzyński „Hist. wymowy“ III.—Estreicher „Bibliografia“ XX.

Kowalik (Sitta), rodzaj ptaków śpiewających (Oscines) z rodziny Certhiidae. Dziób prosty, po bokach nieco ścieśniony, takiej długości jak głowa; pierwsza lotka szczątkowa; w szerokich, tępych skrzydłach czwarta lotka najdłuższa; ogon krótki i prosty; tylny palec i skok jednakowej długości. Do tego rodzaju należy 17 gatunków, spotykanych przeważnie w okolicach paleo-arktycznych i neo-arktycznych. Najpospolitszy gatunek: Sitta caesia, na stronie grzbietowej szaro-niebieskiej barwy, brzuszna strona rdzawo-żótta; przez oczy i po bokach głowy ciągnie się czarna pręga; gardło białe; pióra pod pachami i dolne pióra pokrywowe ogona koloru kasztanowego; lotki brunatuo-czar-no-szare z jasuemi obwódkami; oczy orzechowego koloru; dziób od góry czarny, od dołu ołowiano-szary, nogi żółte; długość ciała wynosi 16 cm., skrzydeł 3 cm., ogona 4 cm. Gatunek ten przebywa w całej Europie środkowej zaczynając od Inflant aż do Europy południowej. •— Sitta caesia nigdy nie trzyma się w stadach, lecz tylko parami lub nie-wielkiemi rodzinami. Najczęściej przebywa w lasach mieszanych, mianowicie w dębowych, z domieszką drzew iglastych; przesiaduje prawie stale na drzewach i tylko w wyjątkowych razach decyduje się przelatywać przestrzenie pozbawione ich. —Gniazda urządza zawsze w za-

L. J.

„Annales de l’Institut international de Sociologie“ i „Revue internationale de Sociologie“,

S. P.

„Revue Politique et Parlementaire“. Z czasopism rosyjskich pisuje K. do „Wjestnika Je-wropy“, „Rusk. Myśl“ i „Rusk. Wjed. (Moskwa). Gdy ogłoszono ustawę o Dumie państwowej, wrócił do Rosyi i postawił swoją kandydaturę poselską jednocześnie zaś podjął starania o docenturę, ale mmisteryum oświaty jej nie zatwierdziło.

Kowalicki Franciszek, jezuita, kaznodzieja końca XVII i początku XVIII wieku (u Estreichera * 1668 — f 26 grudnia 1731).

O życiu jego nic nie wiemy. Wydał następne kazania: „Kazanie na pogrzebie M. Chełmskiego“ (Kraków 1691); „Post stary polski dzie-więcioniedzielny etc.“ (Sandomierz 1721); „Kaznodzieja odświętny, albo kazania doroczne etc.“

(tamże 1721); „Katedra kaznodziei niedzielnego na cały rok“ (tamże 1725); „Socyusz kaznodziei odświętnego itd.“ (tamże 1728), „Pustynia w raj delicyi duchownych zamieniona, fruktem doskonałości obfitująca etc.“ (tamże 1732).—K. jest typowym przedstawicielem tej głębieniach, zwykle w dziuplach drzew, a nie-epoki skażenia smaku i zupełnego upadku wy- kiedy w szczelinach skał. W lasach liścia-mowy. Bawidła, koncepta, krotochwile rozsy- stych gniazdo zbudowane jest z kawałków li-

Cz. St.

Kowalina (Adelocera), rodzaj owadów tęgo-pokrywych czyli chrząszczy (Coleoptera) z rodziny sprężyków (Elateridae). Gatunki tego rodzaju odznaczają się tern, że w ścieśnionym podymie pierwszy członek jest prawie tak długi, jak dwa następne; podym zakończony pro-stemi pazurkami. Znanych jest trzydzieści gatunków, rozpowszechnionych po całej kuli ziemskiej. Wszystkie gatunki wogóle są koloru ciemnego i pokryte mniej lub więcej włoskami szczeciastemi albo małemi łuseczkami, które tworzą często rozmaite desenie. Po- i śród europejskich gatunków pospolitsze: Adelocera carbonaria z ciałem wydłużonem czarnego koloru, usianem białemi łuseczkami; A-delocera varia ciemno-fioletowa, z przedtuło-wiem, pokrytem piękneini żólto-złocistemi włoskami; na pokrywach dwa poprzeczne szeregi włosków takiej samej barwy, jeden u ich nasady, drugi niedaleko końca.

gienicznej, ale rozpatruje w niejednej z nich także sprawy*zdrowotno-społeczne.

IŁ

D.

L. J.

ści bukowych i dębowych, —w iglastych z bardzo cienkich kawałków łusek sosnowych. Pod koniec kwietnia lub w pierwszych dniach maja w gniazdach K-a można znaleźć 6 — 9 jaj wapnistego lub mleczno-białego koloru z licz-nerni, drobnemi ciemno- albo jasno-czerwonemi plamkami. Wysiaduje jaja tylko samica przez 13 — 14 dni. Pisklęta karmią rodzice owadami, głównie gąsienicami, w gnieździe pozostają dotąd, dopóki nie nauczą się zupełnie dobrze latać.—Żywi się K. owadami, nasionami i jago-garai.

cz. st.

Kowalkowskij Konstantyn (* w roku 1854—f d. 17 sierpnia st. st. r. 1899 w Warszawie), hygienista rosyjski, profesor uniwersytetu warszawskiego. Do szkół uczęszczał w Czerni howie i po ukończeniu ich zapisał się w r. 1878 do akademii wojskowo-lekar-skiej w Petersburgu, a studentem jeszcze będąc zajmował się żywo sprawami hygieny i od r. 1880 ogłosił w wydawnictwie „Zdrowje“ szereg prac o zawartości kwasu węglowego w powietrzu koszar i kilku innych zakładów podobnych; za prace te, gdy w r. 1880 nauki u-kończył, otrzymał medal złoty i został wcielony do akademii, jako kandydat na asystenta przy katedrze hygieny; w r. 1882 zajął też rzeczywiście to stanowisko. W r. 1885, obroniwszy rozprawę p. n. „Sposoby koliczestwjen-nago oprjedjeljenija nizszich organizmów w wo-zduchie“ uzyskał dyplom doktorski i w roku nast. został docentem prywatnym, i na docenturze wykładał hygienę w szkole felczerskiej w Petersburgu. W r. 1887 mianowano K-go profesorem nadzwyczajnym hygieny w uniwersytecie warszawskim, w roku zaś 1889 został tamże profesorem zwyczajnym tegoż przedmiotu. Śmierć jego w 45-ym roku życia przyśpieszyło używanie nadmierne napitków wyskokowych.—K., pisujący po rossyjsku, niemiecku i francusku, ogłosił przeszło 20 prac oryginalnych różnych, treści przeważnie naukowo-hy-

Dr J. p.

Kowalski, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem — łódź złota z masztem, opatrzonym w chorągiewkę złotą. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej taka sama łódź. Odmiana herbu Korab’ (ob.), powstała prawdopodobnie w XVI wieku, a używana przez w. polską rodzinę Kowalskich, obecnie w W. ks. Poznań-skiem zamieszkałą.    —

Źródła: Niesiecki; 0-strowski; Siebmacher III, 2, 264.

Fig. 122. Kowalski herb;

Kowalski Piotr, także Fabrycyusz, jezuita (* 1551 r. w Zgadzinie w Wieikopol-sce), mając lat 19 wstąpił do zakonu Jezuitów, odbył profesyę czterech ślubów, a następnie rządził rezydencyami i kollegiami w Jarosławiu, Pułtusku, Kaliszu, Krakowie i Toruniu. Po rokoszu Zebrzydowskiego był pierwszym polakiem prowincyałem jezuitów w r. 1608 — 1613. Ponieważ obwiniano jezuitów o dążności do wytworzenia absolutum dominium, K., żeby nie narażać losu Jezuitów, rozkazał w no wem wydaniu Kazań sejmowych Skargi opuścić 6-te kazanie o monarchii oraz w innych kazaniach niektóre ustępy, gdzie Skarga gwałtownie napada na osłabienie władzy monarchicznej i występuje przeciw elekcyi. Od tego czasu kazania sejmowe wychodziły bez szóstego kazania. Następnie K. bawił jako nadworny teolog przy dworze biskupa kujawskiego Opalińskiego i tam zmarł 1622 r. Zasługą K. było spolszczenie Tomasza ń Kempis O naśladowaniu Chrystusa (Kraków 1608 i jeszcze parę wydań). K. tłómaczył także pisma ascetyczne Pinellego i Bellarmina.—Por. Brown Bibl. jez. 170—171; Załęski Jezuici w Polsce“ I, Estreicher „Bibi.“ XVI „Fabrycy“ (Kowalski).

Kowalski Walenty z przydomkiem Groza, używający także nazwiska Fabrycyusz, po chodził z Rusi, gdzie się urodził 1563 r., odbył profesyę czterech ślubów u Jezuitów i zasłynął jako znakomity profesor w różnych kol-legiach jezuickich. Najdłużej nauczał w Akademii wileńskiej i jako gorliwy zwolennik unii Kościoła greckiego z rzymskim prowadził polemiczne lekcye przeciw Kościołowi wschodniemu. Ponieważ niektórzy słuchacze nie znali dobrze łaciny, K. miewał wykłady teologiczne w języku białoruskim, a między uczniami jego byli ś. Jozafat Kuncewicz (ob.) i metropolita Ruski.—Po śmierci Skargi kaznodzieją królewskim był Bembus, lecz działalność jego sięga

L. i.

Red.

dyecezalnym. Po zniesieniu Jezuitów sekula-ryzowany na świeckiego kapłana, został kanonikiem kolegiaty lwowskiej, umarł we Lwowie. Pozostawił: „Rozmowę o filozofii“ (Lwów 1746, K. zwraca się tu przeciw filozofii Kartezyusza); -„Philosophia peripathetica orthodoxis veritati-bus prae aliis Scitis phiolosophicis conformiter demonstrata“ (przeciw pijarowi Ant. Wiśniewskiemu, dwa wydania, jedno lwowskie 1749, drugie kaliskie 1750; K. podpisał się pod tern dziełem jako Antoni Kulesza); „Tractatus de fide“ (bez roku, str. 462). Nadto pozostały liczne kazania zarówno okoliczn ościowe, jak traktujące o różnych zagadnieniach teologicznych. Tytuły i wyliczenia ob. Estreicher „BibUogr.“ XX.

Kowalski J ó z e f (* w Postawach na Litwie

f w Wilnie w r.

W d. 23

ła zbyt daleko, przeto Zygmunt III oddalił go 1618 r. i jego stanowisko objął K. Podług zdania współczesnych K. był znakomitym kaznodzieją: wymowa jego była zawsze surowa, powstawał on na wady współczesne, namiętnie je potępiając, tak, że kazania jego zostawiały jakby kolce w sercach słuchaczy. Umiał K. zarówno podbijać serce prostaczków jak i ludzi wykształconych. Niestety, jedna tylko mowa dochowała się naszych czasów: „Kazanie, albo kolenda, którą dał w Warszawie, w kościele św. Jana Stanom Panieńskiemu i Senatorskiemu X. Walenty Groza Fabrycyusz Th. S. J. w dzień Trzech Królów r. 1622?. (Kraków 1622 i wydanie 2-gie 1648). O ile wnosić można z tej spuścizny, daleko K-mu do Skargi, ale na chwałę K-o należy powiedzieć, że nuta obywatelska brzmi tutaj donośnie, zwłaszcza piękny jest ustęp, zwrócony do senatorów Litwy i Polski; istnieją u K-go także te przeczucia nieszczęść, które wisiały nad krajem; powstawał K. przeciw szerzeniu się cudzoziemczy-zny, potępiał naśladownictwo obczyzny i nawołu-wał do trzymania się rzeczy swoich i życia rdzennie polskiego. Wadą tego kazania jest nieustosunkowanie części jego i rozwlekłość cytat i przykładów, które są nużąc©' i pod względem artystycznym psują kazanie. K. jeszcze trzyma się tradycyi Skargi i jest pełen namaszczenia, niema wcale w tern kazaniu fraszek, które zaczęły się pojawiać wtedy nawet u takich kaznodziejów, jak Birkowski.—K. pod koniec życia oślepł, ale pomimo tego występował zawsze z kazaniami przed dworem królewskim do 1627 r. Umarł w 1628 roku (Mecherzyński podaje rok 1636).--Por. Staro-wolski „De Claris oratoribus“ 93; Jaroszewicz „Obraz Litwy“ III 88 — 94“; Brown „Biblioteka“ 171 “; W i s z n i e w s k i „Hist. liter, polsk.“ XIII 349; M e ch e r z y ń ski „Hist. wymowy“ II 401—405; Załęski „Jezuici w Polsce“ II 665); Estreicher XVI „Fabricius, Kowalski Walenty“.

KoWalski Hieronim Walenty(* 1705—f 25 listopada 1785), Benedyktyn, przeor klasztoru w Sieciechowie, pozostawił: „Coeremoniale Monasticum pro inclita Congregatione Benidicti-no-Polona accommodatum“ (w 7 częściach), o-raz „Directorium Divini officii iuxta Ritum Monasticum persolvendi ...pro commoditate Mona-chorum sub reguła S. S. R Benedicto“ (rzecz ta miała 6 wydań). Nadto K. miał w imieniu całej prowincyi wydawać panegiryki łacińskie, polskim panom ofiarowane. Tytuły dzieł drobiazgowe i lata wydań ob. Estreicher „Bibi.“ XX.

Kowalski Jan, jezuita (* 1711 w Małopol-sce). Po ukończeniu szkół w Krakowie wstąpił tamże do Jezuitów w r. 1730, w Ostrogu uczynił profesyę czterech ślubów, a następnie wykładał w szkołach. W r. 1770 był na dworze misyonarzem nadwornym i egzaminatorem

Red.

d. 10 lutego r. 1785

1861) lekarz, przyjaciel A. Mickiewicza, był synem Józefa K-go, doktora medycyny i konsyliarza J. Kr. Mci Stanisława Augusta. Przysposobiony starannie w domu rodzicielskim, w r. 1799 oddany był do szkoły kadetów w Wilnie, z niej przeszedł do wydziału lekarskiego w uniwersytecie tamtejszym i, osiągnąwszy w r. 1806 dyplom magistra medycyny, otrzymał posadę lekarza starszego w szpitalu wileńskim św. Jakóba. W r. 1807, podczas wojny przeciwko Napoleonowi, mianowano go lekarzem szpitala wojskowego w Wilnie. W r. 1809 (d. 23 czerwca) uzyskał dyplom doktorski, poczem przeniósł się do Kowna, gdzie sprawował obowiązki lekarza powiatu i gimnazyalnego. Mieszkając w Kownie zaprzyjaźnili się blisko z A. Mickiewiczem, przebywającym tam wówczas na posadzie nauczycielskiej. E. Odyniec (ob.) we „Wspomnieniach“ s ,vycn szczegółowo pisze o stosunku lekarza zacnego do wielkiego poety.—Z Kowna powrócił K. do Wilna i zajmował tam kolejno różne posady lekarskie, rządowe, tak cywilne jak i wojskowe; od r. 1838 był lekarzem naczelnym szpitala wojskowego. Zostawszy w r. 1817 członkiem Towarzystwa lekarskiego wileńskiego, niejednokrotnie na posiedzeniach jego składał sprawozdania ze swych czynności i doświadczeń lekarskich, czerwca r. 1859, za staraniem F. Adamowicz a (ob.), prezesa wówczas Towarzystwa, u-rządzono obchód uroczysty pięćdziesięciolecia pracy lekarskiej K-go. Na posiedzeniu publi-cznem, w celu tym zwołanem, między innemi także na cześć jubilata przemawiali trzej poeci: A. G r o z a, A. E. Odyniec i L. Kondratowicz (W ład. Syrokomla), wspominając stosunki łączące K-go z królem poetów naszych, oraz sławiąc jego zasługi lekarskie i obywatelskie. W kilka miesięcy po u-roczystości owej K. dokonał żywota. Drukiem ogłosił tylko „Historya polipu [tak] macicznego“ („Pamięt. To w. lek. wileńskiego“ r. 1818 t. I, str. 263), w rękopisie pozostawił: „Historya

rys jego zamieszczony jest w kwartalniku „Vierteljahrschrift der astronomischen Gesellschaft“ (1884).

raka członka wstydliwego“ (in fol. str. 4) popisanie choroby karbunkułowej panującej w powiecie Kowieńskim“ (r. 1826, in fol. kart 14 i 3 tablice). — Porów. S. K o ś m i ii s ki e g o „Słown. lek. pols.“ (str. 607) i J. Bielińskiego „Doktorowie med. promowani w Wilnie“ (Warszawa 1886; str. 54) oraz tegoż „Stan nauk lek. za czasów akad. med.-chir. wileń-

Dr J. P.

s. K.

Kowalski Bazyli, prawnik i polityk ruski (*    1826 w Brodach). Studya filozoficzne od

skiej“ (tamże 1889, str. 738, 799 i 845).

Kowalski F r a n c i sz ek, wierszopis polski (* r. 1799— f 1862). Urodzony w Powołoczy na Ukrainie, uczęszczał do szkół w Winnicy i Krzemieńcu, poczem bakałarzował (od roku 1825, w Galicyi i indziej); walczył w r. 1831, później wrócił na Ukrainę; czas jakiś (r. 1849 — 1861) był archiwaryuszem w Tulczynie. Główną jego zasługę stanowi spolszczenie Moliera; wydawał: „Dzieła Moliera“, w Wilnie 1847 — 1850; przekład oryginału ściśle się nie trzyma, narzuca Francuzowi kubrak narodowy; wystarczy np. przytoczyć, taki tytuł: „Grzegorz Fafuła“ itp. Czynił to nie bez talentu, więc i dziś jeszcze drukują te przeróbki raczej niż przekłady, „Biblioteka Powszechna“ (złoczow-ska) przyjęła kilka z nich do swego repertuaru. Wierszopis zresztą przygodny, zostawił dwa tomy „Wspomnień“ (Kijów 1859), Sylwetka jego przewija się i w szkicach Rollego. Niejedna z jego piosnek była swego czasu wcale popularna, najbardziej „Ułan“ („Tam na błoniu błyszczy kwiecie, Stoi Ułan na .widecie it dziewczyna jak malina“ itd.).

Kowalski Maryan, astronom (* r. 1821 w Płockiem — f 1884 w Kazaniu). Po ukończeniu gimnazyum w Płocku kształcił' się w u-niwersytecie w Petersburgu, gdzie w r. 1845 uzyskał stopień kandydata i złoty medal za rozprawę o zasadach mechaniki. Następnie pozostawał jako asystent w obserwatoryum a-stronomicznem w Pulkowie i w r. 1849 po złożeniu rozprawy o perturbacyach w ruchu komet otrzymał stopień magistra astronomii. W r. 1847—49 brał udział w wyprawie Hofmana do gór Uralskich, gdzie oznaczył położenie geograficzne 186 miejscowości, a rezultaty swych badań ogłosił w dziele „Siewiernyj U-ral i bieregowoj chrebiet Paj-Choj“ (1853, w jęz. rossyjskim i niemieckim). W r. 1850 został profesorem astronomii i dyrektorem obserwatoryum w Kazaniu i na stanowisku tem pozostawał do śmierci. W r. 1851 obserwował za-

A. B.

Od r. 1850 K. pisał do „Wypisy“

był we Lwowie, a teologiczne w Wiedniu; stąd w r. 1848 powrócił do kraju i przyjął posadę nauczyciela w domu hrabiowskim, ale już po roku porzucił ją i udał się do Lwowa, by skończyć teologię. Na zjeździe uczonych ruskich we Lwowie r. 1849 był sekretarzem sekcyi filologii słowiańskiej; wtedy też z jego iuicyatywy po raz pierwszy odegrano sztukę teatralną po rusku na dochód Domu Narodowego. K. nie został księdzem, przeniósł się do Wiednia, gdzie pracował przy redakcyi Zwiastuna jako tłómacz praw austryackich na język ruski, później był koncepistą w ministe-ryum sprawiedliwości i redaktorem Zwiastuna. Jednocześnie uczęszczał na fakultet prawny w Wiedniu, a po złożeniu egzaminów o-statecznych natychmiast otrzymał urząd sędziego w Przemyślu; w r. 1867 został mianowany radcą wydziału krajowego, a w r. 1872 radcą wyższego sądu krajowego we Lwowie; wtedy też został mianowany członkiem komi-syi egzaminacyjnej przy egzaminach państwowych z prawa na uniwersytecie lwowskim. K. został wybrany na posta do sejmu galicyjskiego po raz pierwszy w r. 1867, później od r. 1870 bez przerwy posłował przez lat 13; ułożył 32 punktacye ze strony ruskiej, kiedy za czasów marszałka Ławrowskiego miało dojść do ugody z Polakami. Otrzymawszy nominacyę na prezesa sądu państwowego, zmuszony był złożyć mandat poselski i przenieść się do Wiednia, gdzie w r. 1883 obdarzono go godnością radcy najwyższego sądu kasacyjnego. Posłem do rady państwa był K. od r. 1873 — 88. Brał też czynny udział w ruskich stowarzyszeniach lwowskich, przedewszystkiem zaś w „Stauro-pygii“ i jako prezes Domu Narodowego. Z jego iuicyatywy powstało nowe stowarzyszenie polityczne „Russka rada“, obejmujące całą Galicyę Wschodnią w miejsce dawnych „Hoło-vne ruskć rady“.

x-y

Kowalski Tadeusz (* 1841—f 1904), jeden z najuczeńszych i najdzielniejszych rol-ników-obywateli w Królestwie Polskiem. — Urodził się, nie w Warszawie, jak to we wszystkich o nim wspomnieniach pośmiertnych pisano, ale d. 30 grudnia 1841 r. w majątku Le-

„Vistnyka“ i „Sbornika“, wydał (Lwów 1852) dla szkół średnich i jest autorem kilku drobniejszych prac pedagogicznych; prócz tego ogłosił drukiem: „Propamjatnyk“ (Przemyśl 1867); „Służby sw. O. Nykołaja“ ćmienie słońca całkowite 28 lipca. Oprócz (tamże); „Pjanyca“, komedya (tamże 1860). prac wyżej wymienionych ogłosił: „Teorja dwi- Będąc nadto wybitnym prawnikiem przełożył żenija Neptuna“ (rozprawa napisana dla uzy- na język ruski kodeksy: handlowy i karny skania stopnia doktora astronomii 1852), „Theo- i prawo o upadłościach, rie der Finsternisse“ (1855); „Recherches astronomiques de l’observatoire de Kasan“ (1859);

„Observations des étoiles de la zone entre 75° et 80° de déclinaison boréale“ (1885). 0-statnie te obserwacye gwiazd kołobiegunowych przeprowadził dla katalogu gwiazd międzynarodowego towarzystwa astronomicznego. Życio- ; wicpol, gminie Bródno, parafii Praga, pod War-

i publicznym. Powołany na wiosnę r. 1870 przez ziemian gubernii Lubelskiej najpierw do dyrekcyi szczegółowej towarz. kred. Ziemskiego w Lublinie, ,w dziesięć lat później z tego samego wyboru wszedł do komitetu towarzystwa w którym lat 23 nader czynny brał u-dział. Nie było w tym okresie czasu delega-cyi mającej ważniejsze zadania, do którejby nie należał; nie było projektu jakiejkolwiek % reformy w tej najpoważniejszej instytucyi kredytowej w kraju, gdzieby zdanie K-go (czyli jak go koledzy nazywali: „Kowala“), nie było pożądanem i nie zaważyło skutecznie na szali. Jasny w przedstawieniach swoich, a przytem uposażony darem wymowy niepospolitej, był prawie stałym delegatem do przedstawiania j spraw towarzystwa kredyt, ziem. u władz w Petersburgu. Obeznany naj gruntowniej z potrzebami rolnictwa, lubił stawać w obronie słabszych i uboższych, a bronił ich zawsze z dobrym skutkiem. Aby rolnictwo polskie doprowadzić do wyższego stopnia rozwoju, praktycznie pracował na folwarku doświadczalnym w Puławach, a od r. 1870 na własnych 50 włókach w Olbięcinie, wreszcie organizował wystawy ¹ rolnicze, zwiedzał gospodarstwa innych ziemian i ochoczo służył biegłą i doświadczoną radą wszystkim, którzy jej osobiście lub piśmiennie zażądali. Nie było też wystawy rolniczej, do której inicyatorów nie należałby K. Teoretycznie pracował przez ćwierć wieku z wydawcą Aleksandrem Trylskim w „Gazecie Rolniczej“. Umieszczał prace w „Encyklopedyi rolniczej“, bądź oddzielnie, drukował np.: „Żywienie się roślin ze stanowiska teoryi i praktyki“ (1870); „Sprawozdanie ze zwiedzenia niektórych majątków krajowych w interesie kredytu melioracyjnego“ (1880); „Uprawa szczegółowa roślin gospodarczych“ (1885); ale nie wszyscy uprzytomniali sobie jaką przysługę społeczną a bezimienną spełuiał tenże autor odpowiadając w „Gazecie Rolniczej“ na tysiączne zapytania rolników w kwestyach praktycznych. Jednocześnie redagował „Kury er Rolniczy“, pismo o skromniejszych rozmiarach, mające za cel popularyzowanie wiedzy rolnej wśród oficyalistów wiejskich i włościan.

szawą. Był synem doktora medycyny, Mateusza K-go. Gimnazyum ukończył w Warszawie, instytut agronomiczny w Marymoncie, skąd wyniósł głębokie poczucie obowiązków społecznych, — Zamiast obowiązkowej wówcz s dwuletniej praktyki rolnej, którą każdy student z Marymontu odbywać musiał, K. czas ten poświęcił studyom uniwersyteckim w Getyndze

!?

r -ar

./'iss

• 'WÈÊ

Fig. 123. Kowalski Tadeusz.

i zaledwie doszedł pełnoletności otrzymał tam stopień doktora filozofii. Rozprawa jego doktorska, którą napisał po niemiecku, wyszła prawie jednocześnie po polsku p. n. „O procesie wietrzenia i wietrzeniu skał bazaltowych z Hohenhagen koło Dransfeldu“ (Kraków 1862, 44 str.). Nie była to jednak pierwsza praca; bowiem już będąc siedemnastoletnim młodzieńcem, gdy po skończeniu gimnazyum wstąpił do instytutu w Marymoncie, przetłómaczył Emila Wolfa z niemieckiego: „Przewodnik do rozbio-

na

i sprzedaży spirytusu, spółki wywozu mięsa, składu maszyn i narzędzi rolniczych; zasiadał również w komitecie osad rolnych; przyczynił się do otworzenia stacyi doświadczalnej w Sobieszynie i niższej szkoły rolniczej w Brzozowej; organizował zjazdy rolnicze ziemian lubelskich, zakładał w swojej okolicy i prowadził z powodzeniem liczne sklepy chrześciań-skie dla włościan i czeladzi dworskiej. K. był

Do postępu wiedzy rolniczej wśród ludu przy-rów chemicznych ciał ważnych w gospodar- i łożył i innym razem swą rękę przez wyjedna-stwie“ (Warszawa 1860). Gdy w r. 1862 K. ; nie funduszu od kasy imienia Mianowskiego powrócił z Getyngi do kraju, powołany został j wydawnictwo książeczek popularnych. Ucze-niezwłocznie na katedrę rolnictwa do politeeh- stniczył też w założeniu tow. wzajemnego kre-nicznego instytutu w Puławach za rządów Wie- j dytu, spółki owocarskiej, tow. oczyszczania lopolskiego. Odtąd przez lat ośm (z przerwą w r. 1863) wśród okoliczności coraz trudniejszych kształcił liczny zastęp młodzieży, która wybitnego profesora, a prawego człowieka, bratnią otaczała miłością. W Instytucie Nowo-aleksandryjskim zaszły zmiany skutkiem których, opuścił w r. 1870 katedrę rolnictwa i o-siadł w nabytym przez siebie Olbięcinie pod Kraśnikiem, gdzie oddał się pracom rolniczym

z, u.

Fig. 124. Kowalski Alfredy Wierusz.

w akademii ze swym kolegą Wacławem Bro-żikiem, udał się z nim razem do Pragi czeskiej w r. 1872 i tu przez ciąg kilku miesięcy pracował. Obok niewielkich obrazków przeważnie ze świata dziecięcego, które nabywał przedsiębiorca Lehman, K. podmalował dużą historyczną kompozycyę „Chory Czarniecki wieziony do Sokołowki“; obrazu tego nigdy jednak nie u-kończył. W końcu r. 1872 przybył do Monachium, i zaraz został przyjęty przez prof. Wagnera do a-kademii, chociaż semestr szkolny był rozpoczęty. Równocześnie ze studyami akademickiemi zaczął malować samodzielne obrazki'. W pierwszych Kowalski Alfred Wierusz, jeden z naj- tych pracach monachijskich widać odrazu zmia-znakomitszych malarzy polskich współczesnych nę: K. toruje sobie drogę do przyszłej sławy, (* w Suwałkach w r. 1849, gdzie ojciec jego i tworząc niewielkie kompozycyę na tle krajob-był rejentem). Przeniósłszy się wraz z rodzi- razu, w któie wprowadza konia i człowieka, cami do Kalisza, uczęszczał do tamtejszego Pierwsze te próby znajdują odrazu uznanie gimnazyum, które opuściwszy w r. 1868, przy- wśród publiczności i nabywców. Kolejno u.

nieporównanym rozjemcą wszelkich nieporozumień. Jako prezes sekcyi rolnej zaznaczył swą działalność przez ustalenie całego szeregu delegacyj specyalnych, przez urządzanie corocznej sesyi odczytów rolniczych, konkursów gospodarstw i narzędzi rolniczych. W r. 1893 marszałek krajowy Galicyi hr. Tarnowski pragnął K-go pozyskać na kierownika instytutu w Du-blanach, a Uniwersytet Jagieloński na kierownika wydziału rolniczego; K. jednak, nie chcąc opuścić dotychczasowego pola działalności, nie przyjął obu tych stanowisk. Sylwetkę duchową K-o skreślił Julian Wieniawski (Jordan): „Ilekroć zdarzała się potrzeba, prawdę mówił bez osłonek każdemu, nie bacząc na jego stanowisko społeczne i nie troszcząc się czy mu ona miłą będzie. Za prawdę walczył na zebraniach publicznych, nie zważając na to, czy zdanie jego podobać się będzie obecnym. Tam, gdzie szło o sprawę publiczną, występował ze świetną odwagą przekonań, ilekroć przyszło zwalczać niezdrowe poglądy, lub czyny z jego szlachetnemi przekonaniami niezgodne. Trzeba było tak silnej organizacyi umysłowej i fizycznej, jaką posiadał K., żeby pomimo dotkliwych cierpień (ruptury i wady sercowej) spełniać z drobiazgową skrupulatnością każdą, bez wyjątku, powierzoną sobie misyę, nie szczędząc zachodów związanych nieraz z dalekieini podróżami lub nużącemi wycieczkami po bocznych drogach naszych. Przy natłoku różnorodnych prac i zajęć znajdował jednak ten wyjątkowy umysł czas wolny na śledzenie ruchu literackiego na całym obszarze ziem polskich. Nie było książki i poważniejszej broszury lub utworu dramatycznego, którychby nie znał i o którymby sprawiedliwej a rozumnej nie wypowiedział oceny“. W żadnym z życiorysów pośmiertnych K-go nie znaleźliśmy wzmianki, że ostatnim trudem zasłużonego męża było wypracowanie projektu kredytu melioracyjnego dla stowarzyszonych ziemian, a o-statnią troską, która go do głębi wstrząsnęła, była niejednomyślność w tej ważnej sprawie wśród członków władz tow. kred. ziemskiego. Uważał on, że kredyt melioracyjny byłby mniej dla towarzystwa kred. ziemskiego ryzykownym niż udzielanie pożyczek na drzewostany leśne i że ma on pierwszorzędne w kraju rolniczym znaczenie, czego jednak niektórzy z kolegów K-go nie podzielali. Bolał K. niemniej nad zachwianym bytem dyrekcyj szczegółowych. Zmarł na anewryzm serca w d. 20 lutego 1904 r. na stacyi Konopnica pod Lublinem, w drodze z Warszawy do Olbięcina, do swej matki, którą kochał i czcił niezmiernie.

Wielka Kncykl. Fowtz. Uu*tr. Zeez. 311a. Tom XXX.li.

był do Warszawy i wstąpił do szkoły rysunkowej. Okazując jeszcze w gimuazyum talent do rysunku, brał lekcye u prof. Boretko wskie-go. Wrodzony talent szybko się rozwijał od pierwszych kroków, które w sztuce stawiał, wśród kolegów zyskał szybko uznanie, a profesorowie Hadziewicz i Kamiński szczerze się nim zajmowali. Przeszedłszy szkołę rysunkową, w końcu r. 1871 wyjechał za granicę, kierując się naprzód do Drezna, gdzie uczęszczał czas jakiś do akademii, a równocześnie zaczął samodzielną pracę. Owocem jej był portret J. I. Kraszewskiego, wystawiony w r. 1872 we Lwowie, a następnie w Warszawie. Zbliżywszy się

H. P.

mfcszcza na stałej monachijskiej wystawie: „Transport rannych o świcie“, „Wypadek w podróży“, „Dyliżans w małem miasteczku“, i w. in. W roku 1874 opuszcza akademię z listem pochwalnym za studya głów i przechodzi pod bezpośredni kierunek Józefa Brandta wraz z J, Chełmońskim, T. Ajdu-kiewiczem, W. Kossakiem, W. Piechowskim, W. Łosiem i kilku innymi. Od tego czasu zaczyna zdobywać coraz większe uznanie; talent K-o rozwija się niezwykle, płodność wzmaga się, obrazy jego nabierają coraz większych cech artystycznych. W r. 1878 zwiedza powszechną wystawę paryską i zaznajamia się ze sztuką współczesną francuską. W pięknie urządzonej monachijskiej pracowni coraz-to nowe powstają dzieła; przechodząc następnie do najznakomitszych zbiorów publicznych i prywatnych Europy i Ameryki, K. w ciągu pierwszych dziesięciu lat swego pobytu w Monachium zdobywa sobie stanowisko pierwszorzędne i staje obok Brandta jako najznakomitszy przedstawiciel sztuki polskiej W tym czasie rodzaj, który zapoczątkował w pierwocinach swej karyery, rozwija, pogłębia i indywidualizuje w ten sposób, iż staje się poniekąd jego twórcą. Cechą charakterystyczną jego pomysłów twórczych jest zawsze jakiś pierwiastek duchowy, który nadaje im oryginalny swoisty całkiem charakter. Noszą one podkład bądź lek-ko-humorystyczny, jak najrozmaitsze powroty z jarmarków, jazda z pocztyliouami, wesela i wyścigi chłopskie itp., sceny podpatrzone z życia z naszych wsi i małych miasteczek, bądź dramatyczny, jak tylokrotnie odtwarzane napady wilków. Temat, częstokroć anegdotyczny, rozwija K. w pełnym wirtuozostwa plastycznym wyrazie, nadaje mu życie i prawdę realną, przez dobrze podpatrzoną w naturze charakterystykę. Wrodzony talent rozwinął w znakomity sposób wielką pracą, zupełnem pokonaniem wszelkich trudności technicznych; w malowaniu doszedł wprost do mistrzostwa. Należąc bezwarunkowo do wielkiej rodziny artystów, która w polskiem malarstwie objęła Juliusza Kossaka, Brandta i Chełmońskiego, K. po wielu samodzielnych usiłowaniach znalazł swą własną ścieżkę, a idąc nią, coraz bardziej rozszerzał teren swojej działalności. Dziś, tak samo jak M. Gierymski, jak Brandt i Chełmoński. K. ma prozelitów, a kierunek przez niego wyrobiony —licznych naśladowców. Pozornie rzecz biorąc, artysta ten powtarza swe motywy; objaw ten jednak jest tylko pozornym: w każdy obraz stara się on wkładać coraz-to nowe obserwacye, coraz-to innemi posługuje się studyami. Znaczenie, jakie w obecnej chwili posiada we współczesnem malarstwie, zawdzięcza przedewszystkiem Monachium, gdzie mieszkając nieprzerwanie od trzydziestu kilku lat, wytworzył sobie centrum sławy, które promienieje w szerokiem kole ar-

ty stycznego świata. Na wystawach monachijskich K. za swe obrazy otrzymuje mały i duży złoty medal; królewska akademia monachijska zaprasza go na swego członka, przyznając mu ponownie tytuł profesora; książę regent obdarza go orderem bawarskim. Oprócz tego dostał on medale złote na jednej z wystaw berlińskich i ną wystawie sztuki polskiej we Lwowie. Dzieła K-go znane są w całej artystycznej Europie i na rynkach Ameryki; cenią je na wagę złota. Wystawiał nietylko w Monachium, w Berlinie i Wiedniu, ale we wszystkich większych miastach niemieckich, w Londynie i w Salonie paryzkim, unikając dotychczas produkowania się na powszechnych wystawach w Paryżu. Przed kilku laty K. zrobił wycieczkę do Egiptu, z której przywiózł bogate studya. W rodzaj, który był wytworzył, stara się tu wprowadzić nowy żywioł przez zaszczepienie go w grunt wschodni. Pełen werwy i energii, rozmiłowany w swej sztuce artysta, idzie wciąż drogą rozwoju i po latach kilkudziesięciu swej samodzielnej karyery, ma w sobie żywotny zapał młodości. Raz stanąwszy na najwyższym szczeblu sztuki współczesnej, ze stanowiska tego nie schodzi, pomimo rozmaitych zmian i nowych kierunków. Prawie wszystkie galerye niemieckie i angielskie posiadają jego obrazy; brak ich natomiast w krakowskim i w warszawskim zbiorze publicznym. W Warszawie wystawiał najczęściej w latach młodości, od roku 1872 — 1880. Następnie nadsyłał bardzo rzadko swe prace: za jedną z nich p. t. „Miasteczko“ otrzymał w r. 1885 nagrodę konkursową w Towarzystwie Zachęty. W temże towarzystwie urządzono w r. 1892 zbiorową wystawę prac K-go; obrazy jego znajdowały się również na wystawie inauguracyjnej w r. 1900 w nowym „pałacu sztuki“. Nie sposób wyliczać z tytułów wszystkich obrazów K-go, naprzód, że ich stworzył olbrzymią ilość, powtóre, że w nich tytuł nie ma znaczenia, treść bowiem polega na subtelnych życiowych rysach. W swej monachijskiej pracowni artysta od lat kilkunastu posiada obraz osuuty na tle napadu wilkó w w zimie, którego olbrzymich rozmiarów płótno nie jest dotychczas ukończone. Obrazy K-go są oddawna licznie reprodukowane, tak w fotografiach jako też w reprodukcyach pism ilustrowanych, zagranicznych i polskich—co niezwykle przyczyniło się do spopularyzowania nazwiska tego znakomitego artysty wśród sfer najszerszych. •

Kowalski Henryk (* 1841 we Francyi), fortepianista i kompozytor muzyczny. Kształcił się w konserwatoryum paryskiem. W r. 1863 zaczął dawać koncerty w różnych miastach Francyi, Belgii, Anglii, Hiszpanii oraz Ameryki północnej. Napisał znaczną liczbę kompo-zycyj salonowych, jak „Echo de la terrasse“, „Souvenir de Champigny“, „Villanelle“, „Solitude“ (nokturn), polonezy, marsze, mazurki,

dżiny muzyki kościelnej do ważniejszych należą: „Historya muzyki kościelnej“ i „Nauka śpiewu“; prócz tego wydał: „Mszę ku czci św. Rodziny“, „Różaniec na chór kilkogłosowy“, „Responsorya“ z dołączeniem hymnów „Asperges me, vidi aquam, „Harmonizacya Bogurodzicy“, „Pienia na Wielki tydzień“, „Godzinki“ i wiele pieśni i kantyczek kościelnych na głosy męskie i mieszane.

etiudy, oraz sceny dramatyczne z towarzyszeniem orkiestry: „Joanna d’Arc“, „L’Absente“, pieśni na glos pojedynczy i t. p.

Kowalski Tomasz, ksiądz, jest autorem następujących dzieł: „Geometrya praktyczna wiejska dla nauczycieli ludowych i dla leśniczych“ (Jarosław 1880); „Chronometrya czyli nauka oznaczania czasu miejscowego z położenia ciał niebieskich“ (tamże 1886); „Helioeklipso-grafia czyli zaćmienie słoneczne przez wykreślenie“ (tamże 1889).

A. Pol.

x-y.

S. D.

Kowalski Teofil, ksiądz, muzyk i pisarz kościelny (* 1866 r. w Płocku), uczył się w gim-nazyum płockiem. W r. 1887 po otrzymaniu matury wstąpił do petersburskiej akademii duchownej. Po jej ukończeniu przebywał w Ra-tysbonie, gdzie kształcił się w muzyce, później wyjechał do Rzymu; tam otrzymał doktorat teologii. Po powrocie do kraju był naprzód wikaryuszem przy kościele na wsi, następnie w Płocku. W listopadzie r. 1895 zaczął wydawać w Płocku pismo poświęcone muzyce kościelnej, p. t. „Śpiew kościelny“. W r. 1898 otrzymał probostwo wiejskie. — K. w swem piśmie wystąpił jako gorący zwolennik śpiewu gregoryańskiego. Bezwzględność w propagowaniu reformy muzyki kościelnej naraziła go na starcia z wpływowymi przeciwnikami w świecie duchownym i poprowadziła do polemiki w pismach. Rozgoryczony niepowodzeniem i krępującemi nakazami władzy kościelnej, K. w swej polemice przerzucił się do spraw donioślejszych, wystąpił w obronie wolności indywidualnej księży wobec uro-szczeń hierarchii kościelnej. W tym duchu u-mieścił w r. 1902 kilka artykułów w postępowym „Głosie“, gdzie na podstawie prawa kanonicznego dowodzi,-że władza biskupia rozciągać się winna jedynie na księży danej dyece-zyi, i to wyłącznie w zakresie spraw kościelnych; w innych pisze: o fanatyzmie i nietole-rancyi religijnej, jako czemś przeciwnem zasadom chrześciaństwa, dalej, o prawdziwem powołaniu księży („Katolicyzm Roli“, „Kilka słów o duchowieństwie“. „Jeszcze słówko o oporze biernym“ — „Głos“

17). Nieprzejednane stanowisko i współpraco-wnictwo w piśmie antiklerykalnem ściągnęły karę kościelną na K-go, biskup zawiesił go w czynnościach duchownych i odebrał mu parafię. K. myślał wtedy o porzuceniu stanu duchownego, udał się do Krakowa i zaczął studyować medycynę na uniwersytecie Jagiellońskim. Wkrótce wszakże ukorzył się przed swym biskupem, hr. Szembekiem, odbył rekolekcye w Krakowie u Jezuitów r. 1903 i odwołał publicznie wszystko, o czem pisał w „Głosie“;

Ked.

Kowalskie starostwo grodowe, w województwie Brzesko-Kujawskiem, pow. Kowalskim. Według lustracyi w r. 1622 prócz miasta należały wsi: Rachułków, Połczyce, Łagiewniki, Wisełka, Duninów, Nowawieś, Szro-dny, Telaszna, Stoki i młyn Dyabełek. Z dóbr Duninowo utworzono oddzielne starostwo, które składało się z folwarków: D. stare, D. nowe, Krzewent, Telężno i Wistka, dane w r. 1760 Kretkowskiemu, w r. 1767 Gostomskie-mu. W r. 1563 starostą był Morsztyn, który odbudował zamek w Kowalu, r. 1580 Łukasz Górka. W r. 1781 posiadał je Stanisław Dąb-ski i opłacał z niego kwarty złp. 1101 gr. 25, hyberny złp. 3110 gr. 23 (dzierżawa Duninów płaciła wtedy kwarty złp. 999). Na sejmie warszawskim r. 1775 Stany Rzplitej nadały skarbnikowi Kowalskiemu, Biesiekierskiemu, starostwo K-e i Duninów na lat 50 w posiadanie emfiteutyczue. Rząd pruski dobra te nadał w r. 1796 hr. de Liittichen, od których nabyli je Waliccy i prowadzili długi proces z sądem królestwa o prawo do miasta, ale pre-tensyj swych nie dowiedli.

Kowalstwo. „Zdobycie metali, to wielki czyn, w dziejach ludzkości... bez metali cywi-lizacya nasza byłaby niemożebną... a człowiek zawsze pędziłby żywot ubogi i nędzny“. To zdanie Ludwika Figuiera przytaczamy dlatego, by zaznaczyć, że w „zdobyciu metali“ K-wu należy się pierwsze miejsce. K.. ze skromnego rzemiosła naszych pradziadów przedhistorycznych z biegiem wieków rozwinęło się w przemysł olbrzymi; z rozwojem zaś techniki z K-wa wydzieliły się odrębne gałęzie przemysłu, a z niemi takie zakłady jak 1902 r. JSIsJMs 11, 13, huty, lejarnie, fryszerki, stalownie i walcownie,

pozostawiając dziś kuźniom dość szczupłe pole działalności.—I. Historya. Do połowy prawie XIX stulecia utrzymywało się przekonanie, że znajomość przez człowieka żelaza poprzedzał tak zwany wiek bronzowy. Dziś niezbite istnieją dowody, że otrzymanie żelaza z rudy i rozpowszechnienie tego wynalazku nie było dziełem jednego człowieka lub narodu, i że w krajach, gdzie spotyka się czystą rudę żelazną, żelazo było wcześniej znane niż bronz, a nawet wcześniej niż miedź. Bronz jest stopem poczem zdjęta została z niego suspensa. O- j miedzi i cyny, prawie nigdzie nieznajdujących becnie zajmuje stanowisko wikaryusza w Ja- ! się razem, więc potrzeba było pewnego uspo-nowie podlaskim. K. napisał kilka prac z dzie- ¹ łecznienia ludzi, rozwoju stosunków handlowych,

by te dwa metale mogły znaleźć się w jednem przekraczało granic przemysłu drobnego. — ręku. przeciwnie, żelazo otrzymuje się bardzo Znano tylko wówczas żelazo spawaln e, o-łatwo: ruda żelazna prażona czas dłuższy z wę- trzymywane bezpośrednio z rudy; używano-glem drzewnym przy wdmuchiwaniu powietrza, dla otrzymania go ogniska kowalskiego, lub oso-w przyrządzie tak prostym jak ognisko kowal- bnych okrągłych nie wysokich pieców, do których skie, oddaje swój tlen tlenkowi węgla, prze- wdmuchywano powietrze za pomocą miechów mieniając go w dwutlenek węgla, a zreduko- ręcznych. Piec taki w Polsce nosił nazwę wane żelazo czyste pozostaje w postaci kru- dy mark i; przy użyciu ręcznego miecha da-pek, które nagrzane do białości, zlepiają się wał naraz zaledwie kilka kilogramów żelaza pod uderzeniem młota w jedną bryłę czystego skutego z krupek metalowych. Porcya krupek, metalicznego żelaza. Żelazo, połączone z tle- wydobytych z dymarki, a idących pod młoty nem, zawiera się w rudzie w postaci Fe₂0₃, dla spojenia, nosi nazwę fryszy. Z biegiem a redukcya odbywa się według wzoru Fe₂0₃-(- czasu żądanie żelaza na rynkach wzrastało, 3C0=2Fc-f-3C0₂. Tak otrzymany metal mięk- osobliwie niezwykły ruch rozpoczął się wK-wie ki w drobnym wyrobie, prażony dalej, nawęgla w Europie Zachodniej po Wojnach Krzyżowych, się, t. j\ przeistacza się w stal i oziębiony ra- Wtedy dla zwiększenia działalności miechów ptownie daje twarde narzędzia, mogące służyć    zastosowano do ich poruszania siłę wodną, zna

do obróbki rozmaitych materyałów oraz jako oręż.    ną już Rzymianom od Juliusza Cezara; dymar-

Całe to pasmo robót wypełniał starożytny ko- ki zaczęto budować wyższe, by zużytkować le-wal, a jak dawno umiał to robić, wskażą piej ciepło paliwa, i frysze też otrzymywano następujące fakta. Przy kopaniu w Szwecyi większe. Zwiększając siłę dmuchania i wyso-kanału, łączącego jezioro Möller z zatoką Bo- kość dymarki, prawie jednocześnie (XV w.) tnicką, na znacznej głębokości znaleziono szczą- w Anglii i w Niemczech otrzymano rzeca tki chaty rybackiej, a w niej narzędzia żelaz- nieoczekiwaną: zamiast miękkiej fryszy z dyne. Jeżeli przyjąć za zasadę opuszczanie się brze- marki polało się żelazo płynne—ż e 1 i w o czyli gów w tern miejscu zauważone w czasach hi- surówka, z którym narazie nie wiedziano storycznych, to wypadnie, że owa sadyba ry-    co robić i nadano mu pogardliwe nazwy w An-

backa istniało już 12 000 lat temu. — W księ-    glii—pig-iron—świńskie żelazo, w Niemczech—

gach Mojżesza istnieje wzmianka, że Tubal- Dreckstein, Gans. Wkrótce poznano nieocenione kain potomek Kaina w szóstem pokoleniu, własności żeliwa: zaczęto produkować żelazne był pierwszym kowalem żelaza i miedzi (Ge- odlewy, i z łatwością przerabiać żeliwo na że-n e z i s, roz. IV w. 22), czem autor wskazuje, lazo spawalne. Wtedy dymarka przeistoczyła że żydzi znali używanie żelaza na wiele wieków się na wielki piec (ob.) a z K-wa wytwo-przed niewolą egipską; księgi owe napisane by- rzyły się dwie nowe gałęzie przemysłu: buły wkrótce po wyjściu z Egiptu (1600 lat przed tnictwo i lejarstwo. Kowal z rudą prze-Chr.), a mieszkali tam żydzi lat przeszło 400.— stał mieć do czynienia, obrabiać zaczął go-Ciekawy okaz znalazł anglik Hille w 1837 po towe frysze, otrzymywane z żeliwa, które prze-zerwaniu wielkiego kamienia w piramidzie kuwał na sztaby i wyroby rozmaitych wymia-Cheopsa: jest to narzędzie żelazne służące do rów i kształtów. W 1784 r. anglik Cort za-obrabiania kamieni, a znajdujące się obecnie stosował do wyrabiania sztab metalowych w a 1-w Muzeum Brytańskiem w Londynie. W tem sa- cowanie (ob.), które rozwinęło się szybko mem mieście, w muzeum Kensingtońskiem znajdu- i zaczęło bezpośrednio z frysz wyrabiać sztaby je się kolumna dobyta z ruin starej świątyni wszelkiego rodzaju i przekroju. Pomiędzy więc indyjskiej w Dehli. Kolumna ta wykonaną by- fryszerką a kuźnią ulokowały się osobne war-ła najmniej przed 3 000 lat, ma 18 met. wy- sztaty — walcownie, zmniejszające zakres sokości, 416 mm. średnicy u dołu i 318 mm. dawnego K-wa. W drugiej połowie XIX stu-u góry, waży więcej niż 17 ton i jest ozdobio- lecia powstały fabryki zlewnego żeliwa i zle-na kunsztownym kapitelem, wykonana zaś robo- wnej stali (ob. Be ssernera sposób, Marthe na tą kowalską z miękkiego żelaza, spojona z ka- sposób), wiele więc wyrobów z żelaza i stali, wałków około 20 kil. każdy. Kolumna ta do- które uprzednio otrzymywano drogą kowalską, wodzi, jak K. już w owe czasy było rozwinię- zaczęto odlewać z materyałów zlewnych w warte w Indyach Wschodnich i w jakiej obfitości sztatach noszących nazwę stalowni. Skut-wydobywano żelazo, skoro ówcześni inżynierowie kiem zastosowania na początku XIX w. do używali tego metalu do budowli. W Grecyi obrabiania metali machin pomocniczych powsta-i Rzymie K. znane było w czasach przedhisto- ły takie warsztaty, jak: fabryki drutu, gwoździ,

rycznych obu tych ludów. W czasach historycznych Rzymianie, roznosząc swoją kulturę, J sowo przedmioty, które niegdyś wchodziły w za-pozakładali olbrzymie kuźnie w Hiszpanii, nad ¹ kres K-wa, lecz dziś już do kuźni nie należą. Renem i w Anglii, po których pozostałyf do K.' więc dzisiejsze zajmuje się wyrabianiem

z żelaza i stali tych przedmiotów, których nie zdołają wykonać walcownie, stalownie i fabryki pracujące za pomocą wyłącznych ma-

nitów, haceli i t. p.; każda z nich wyrabia ma-

Wieki Sre-

dziś dnia bardzo wyraźne ślady, dnie otrzymały w spuściźnie bardzo rozwinięte kowalstwo, które jednak czas dłuższy nie

mm. W na-

200

złoto

srebro platyna żelazo

K o w a 1 n o ś ć—własność metalu rozciągania się w cienką blaszkę bez' rozerwania się. Największą kowalność posiada złoto, może być rozciągnięte w blaszkę o grubości '/ żelazo zaś do blaszki o grubości 740 mm. W następującej tablicy rozmieszczono metale wedle zmniejszającego się stopnia kowalności:

platyna ołów cynk żelazo.

1200

chin pomocniczych.—II. Technika, K. posługiwało się zawsze następującemi własnościami metali: ciągliwością, kowalnością i spawalnością. Ciągliwość (ob.) jest to własność metalu wyciągania się w długie nici bez rozrywania się. Największą ciągliwość posiada złoto i może być wyciągnięte w nić o średnicy ¹/ stępującej tablicy rozmieszczono metale według zmniejszającego się stopnia ciągliwości:

miedź cynk cyna ołów.

mm.,

złoto srebro

miedź cyna

Te dwie właściwości żelaza: ciągliwość i kowalność umożliwiają, że żelazo można uderzeniami młota rozciągać wzdłuż i wszerz bez naruszenia jego spójności, zatem dowolnie nadawać mu kształty. Podobne odkształcanie żelaza odbywa się z najmniejszą stratą pracy, jeżeli metal będzie mocno nagrzany, mianowicie przy temperaturze pomiędzy 800 do 1250° C. Jeżeli nagrzewanie podnieść powyżej ostatniej ciepłoty, żelazo zaczyna być lepkiem i dwie bryły żelaza nagrzane po wyżej 1250° C. i przytknięte do siebie, zlepiają się tak dokładnie, że stworzyć mogą jedną całość. Taka własność żelaza nosi nazwę spawalności, a w K-wie zużytkowuje się ją dla łączenia rozmaitych części wyrobu w jedną całość. Za materyał dla dzisiejszego K-wa służy żelazo dwóch gatunków: pierwszy — otrzymywany z walcowni jako długie pryzma-ta o jednakowem w całej długości przekroju (obowiązkiem kowala jest wybrać sztabę o takim przekroju, by z najmniejszą stratą pracy odkuć dany przedmiot); dr u g i—żelazo otrzymywane ze stalowni w postaci mniejszych lub większych bloków, odlanych dla odkucia z góry zamierzonego przedmiotu. Z takich bloków odkuwają np. wały, korby i korbowody do większych machin parowych, działa stalowe i niektóre detale statków morskich. Narzędzia w K-wie składają się z przyrządów do nagrzewania i z < przyrządów do kucia. Gdy chodzi o nagrzewanie większych przedmiotów używa się takich pieców jak w walcowniach (ob. Walcowanie). Do nagrzewania zaś mniejszych przedmiotów używa się powszechnie 0-gn i ska kowalski ego, przyrządu, którego typ przedstawia fig. 125. — D—zagłębienie, wyłożone cegłą ogniotrwałą, w niem (się układa węgle i przedmiot ogrzewany; ścianka E, zabezpieczona płytą żeliwną, a w niej umieszczona dysza, dostarczająca powietrza pod pewnem ciśnieniem, powodującem energiczne spalanie się

fi

ÉÉ

3.,

JL

'‘WWW/.

/ Fig. 125. Ognisko kowalskie.

węgla. Ciśnienie w rurze, doprowadzającej powietrze, powinno być około ’/, ,0 atmosfer, tj. 8 —10 cm. słupa wody. Wdmuchiwanie tego powietrza dokonywa się za pomocą m i e-chów ręcznych (ob. Miechy), lub wentylatorów odśrodkowych (ob. Wenty la tor y). Nad ogniskiem umocowany kaptur metalowy, by produkta spalania i skry skierować w kanał dymowy— G. Przy każdem ognisku winna stać skrzynia z wodą—H, potrzebną dla ochładzania kleszczy kowadła i młotów, oraz [— skrzynia z piaskiem niezbędnym podczas spawania żelaza. Przy znacznein nagrzewaniu żelazo pokrywa się tlenkiem żelaza, okalającem nagrzaną powierzchnię w postaci twardej łuski, szkodliwie oddziaływającej przy kuciu, a najbardziej przy spawaniu żelaza. Posypywanie rozpalonego żelaza czystym piaskiem sprawia, że tlenek stapia się z piaskiein w płynną szlakę i przy potrząsaniu z łatwością spada z powierzchni metalu. Przyrząd do kucia składa się z kowadła i młota. Fig 126 przedstawia kowadło, jest to bryła żelazna—P, ustawiona na drewnianym pniu—E. Górna płaszczyzna kowadła powinna być powierzchnią zlekka wypukłą z równemi brzegami, odpolerowaną, mocno zahartowaną, by uderzenie młotka nie pozostawiało na niej żadnego śladu; od tych warunków zależy wartość kowadła i gładkość wykonanego na niem odkucia. Z lewej strony jest otwór kwadratowy, w który się wkłada formy do odrabiania powierzchni okrągłych i wielościennych; płaszczyzna E. jest miękka

(S

Fig. 126. Kowadło

nie zahartowana, służy do przecinania sztab żelaza i nakoniec dziób — D zahartowany, służy do obrabiania powierzchni wewnętrznych. Taką jest ogólna forma kowadła, wyłącznie zaś roboty powodują niekiedy wyłączne jego kształty. Młoty używane w K-e bywają ręczne i mechaniczne, ręczne zaś dzielą się na dwie kategorye: młoty podręczne czyi m ło t k i (fig. 127) i młoty dwurę cVn e czyli

pod względem wagi między niemi znaleźć można wszelkie wielkości poczynając, od 10 klg. tj. Yioo części tonny i kończąc na 80 tonnach. Dla obznajomienia się z ich konstrukcyą odsyłamy do artykułu Młoty mechaniczne i Młoty parowe, zaznaczając tylko tutaj, że jedne jak i drugie bywają o działaniu albo pojedynczem, albo podwójnem. Młot o działaniu    pojedyńczem spada    pod ciążeniem

własnej tylko wagi; młot o działaniu podwójnem otrzymuje przyśpieszenie od siły ciężkości i od ciśnienia pary lub jakiejkolwiek sprężyny. Każda większa kuźnia dzisiejsza oprócz przyrządów ręcznych posiada zawsze młoty mechaniczne rozmaitej wielkości.    Postaramy się

wskazać do jakich robót powinny być używane jakie młoty. Kiedy młot uderza z prędkością—v i posiada wagę—p, to energia, której młot może użyć na odkształcenie kutego przed-py²

miotu, będzie ——klg. W wyrazie tym mia-

nownik jest wielkością stałą, zatem jednakową energię można otrzymać, zwiększając albo wagę młota, albo jego prędkość. Fig. 129

UD

‘V

U.

Fig. 127. Młot podręczny czyli młotek.

o działaniu podwójnem

Fig. 128. Młot dwuręczny czyli bijak.

bij a ki (fig. 128).—Każdy z nich składa się z części metalowej i z rączki drewnianej, każdy też ma łebek—d i nosek—e stalowy, mocno zahartowany i gładko odpolerowany; różnią się zaś między sobą nieco formą, a najwięcej wagą. Młotek podręczny bywa od 3 do 5 funtów, jest lekki, by nim można było pracować jedną ręką, bijaki zaś ważą od 10 do 20 funtów i wprawia się je w ruch przy udziale mięśni obydwóch rąk robotnika. Jeżeli ma być użyty młot cięższy niż 20 f.=8 kilogr., to powinien być wprawiony w ruch popędem mechanicznym lub bezpośrednią siłą pary.—Technika współczesna wypracowała wielką ilość kon-strukcyi młotów mechanicznych i parowych;

Fig. 129.

przedstawia wynik następującego doświadczenia. Użyto dwóch walców jednakowej średnicy i wysokości i zmniejszono ich wysokość uderzeniami młotów, wyładowujących zupełnie jednakową energię, tj. wydatkujących przy uderzeniu jednakową ilość kilogramometrów; tylko walec , a otrzymał uderzenie młota ciężkiego, spadającego z małej wysokości, zaś walec b -był u-derzony młotem lekkim spadającym z większej wysokości. Z wyglądu walców odkształconych można zauważyć, że przy uderzeniu młota ciężkiego największemu przesunięciu uległy cząsteczki wewnętrzne (walec a), przy uderzeniu młota lekkiego najbardziej przesunięte zostały cząstki zewnętrzne (walec b.). Ponieważ w K-ie jest pożądanem, by uderzenie młota sięgało w głąb kutego przedmiotu, przeto młoty spadają nie z wysoka, lecz przytem, stosownie do potrzebnej pracy, posiadają wielką wagę. Aby się można było zoryentować jakiej wagi młota należy użyć do zadanej roboty, wyciągnięte z praktyki dane ułożono w następujące wzory: p=2.5 f dla młotów o działaniu pojedyńczem p=1.8 f „

tu p—oznacza wagę młota w kilogramach, f— przekrój kutego przedmiotu w cm. Młot, uderzając

P/p

0,83

A. Kusz

i 20 niewiast chorych.

Kowaryzmi, ob. Muhammed ben Musa Al-cliwarizmi.

S. B.

Red.

w rozgrzane żelazo, oddaje na jego odkształcenie nie całą swoją energię; zależy to od wagi kowadła. Oznaczając przez a—współczynnik pożytecznej pracy młota tj. stosunek ilości energii użytej na odkształcenie, do całej energii spadającego młota; P—wagę kowadła i p—wagę młota, możemy ułożyć następującą tablicę:

P/p 10

a 0.901    0,90    0,88    0.875    0,85

0,75    0,60    0,5

z której widać, że pożyteczność pracy młota zwiększa się z powiększeniem wagi kowadła, a mianowicie gdy młot i kowadło jest cięższe dziewięć razy, zużytkowujemy 90 % energii młota. W praktyce kowalskiej kowadła robią 7 — 9 razy cięższe od młotów, nadto nie zwiększają ich wagi, gdyż wtedy kapitał włożony w wagę kowadła nie wynagradza otrzymanych korzyści. W kotlarstwie"przy nitowaniu ręcznem podtrzymywacz nitów waży 3 do 4 razy więcej od dwuręcznego młota uderzającego w zagłowni-cę. — Literatura. Hesse „Technologia meta-łow“ (1898); Gawrilenko „Kurs mechani-czeskoj technologii metalów* (1897); Lede-b u r A. „Metałurgia żeleża“ (1896 po rosyjsku, 1894 po niemiecku).

Kowanówko, wieś położona nad rzeką Wełną w powiecie Obornickim o 4 mile od Poznania. K. należało dawniej do dóbr stołowych prymasowskich; obecnie znajduje się tam zakład leczniczy dla chorych nerwowych i umysłowych, założony w r. 1857 przez doktora Józefa Zelazkę. Zakład ten, prywatny, u-rządzony wzorowo, otoczony jest parkiem wspaniałym, posiada dwa oddziały dla 30 mężczyzn

D-v J. l\

Kowarsk, miasteczko w pow. Wiłkomier-skim, gub. Kowieńskiej, o 4 mile od Wiłko-mierza. Posiada stary kościół drewniany, wzniesiony r. 1464 przez Ogińskiego. Niegdyś dziedzictwo smutnej sławy w kronikach XVI w. Grzegorza O ś c i k a (ob.). Od Ościków przeszedł K. do Ogińskich; w r. 1788 do pułkownika Janusza Tyszkiewicza, wreszcie do Siesickich. Na drodze z Wiłkomierza do K-a jest u brzegu rzeki Świętej źródło, zwane Krag-z ł a, które przez pogan litewskich było uważane za święte.

Kowbica, podpory stałe, w ziemię wkopane, na których osadza się ławki w chatach.

Kowel, miasto powiatowe w gub. Wołyńskiej, po obu brzegach rz. Turyi, stacya połudn.-zachodn. dr. ż. Od czasu przeprowadzenia kolei ludność i handel szybko się rozwijają: w r. 1863 było 3 646 m-ców, w 1894 liczba ich wzrosła do 15 116 bez załogi wojskowej (5 498 prawosławnych, 3 088 katolików, 5 810 żydów, 612 protestantów i t. d.), według zaś spisu jednodniowego z 1897 r. liczył K. 17 304 m-ców. Parafialny kościół katolicki św. Anny, w 1854 r. z drzewa wzniesiony, 4 cerkwie, synagoga; dwuklasowa szkoła męzka i takaż żeńska, 2 szpitale, drukarnia, 2 zakłady fotograficzne, 3 garbarnie, miodosytnia, cegielnia. W 1893 r. dochody miejskie wynosiły 41 122 rb. (w tern 26 641 rb. asygnowano ze skarbu na utrzymanie załogi wojskowej), wydatki — 39 168 rb., przyczem na szkoły miasto nie udzielało żadnego zasiłku. Rzemieślników, przeważnie ślusarzy, krawców i szewców, było 384 majstrów, 269 czeladników i 73 uczniów. Tegoż roku wydano 1 097 patentów handlowych. K., jedna z najstarożytniejszych osad, był oddawna ważnym punktem, gdyż tu odbywała się przeprawa przez Turyę, na drodze z Litwy na Ruś. Prawdopodobnie jeszcze przed najściem Baty-chana był w tem miejscu klasztor Czerńców, który przeniósł się później dalej wgłąb lasów, i cmentarzysko; na wyspie, gdzie teraz miasto, wykopują trumny * chrześciańskie z drzewa dłutem wyrąbywane. W XIV w. Gedymin oddał wieś Kowle w posiadanie dziedziczne wnukowi swemu, Teodorowi Sanguszce. Zygmunt Stary przywilejem z 1518 r. zezwolił ks. Michałowi Sanguszkowiczowi przeistoczyć Kowle na miasto, obdarzył je prawem magdeburskiem oraz zaprowadził targi i jarmarki. Królowa Bona nabyła przez zamianę K., a chcąc go prędzej zaludnić, potwierdziła nadanie prawa magdeburskiego i dozwoliła mieszczanom pobierać mostowe i dziesięcinę od przybywających na targi włościan. W 1547 r. uwalnia Bona Żydów od wszelkich „daczek“ (danin) poprzednio opłacanych, oprócz corocznej opłaty po czerwonym złotym od domów większych (dom rabina wolny od opłat), zaś po półczerwonego złotego od domów mniejszych; pozwala przy-tem trudnić się handlem i wszelkich z mieszczanami zażywać swobód pod warunkiem pełnienia narówni z nimi powinności. W drugiej połowie XVI w. kniaź Jędrzej Kurbski, uciekając z Moskwy, znajduje gościnne w Polsce przyjęcie, a nadto otrzymał od Zygmunta Augusta w dożywocie królewszczyznę Kowelską (1564 r.). W 1795 r. zostaje K. miastem po-wiatowem.—Kowelski powiat w półn.-zachodniej części guberni wołyńskiej zajmuje 6 459 wiorst □, tj. 672 823 dzies. i graniczy na półn. z powiatami: Bobrujskim i Kobryńskim, na wschodzie z Pińskim i Łuckim, na południe z Łuckim i Włodzimierskim, na zachodzie z Włodzimierskim. Pod względem fizyograficz-nym należy powiat do Polesia, grunta ma niskie błotniste i tylko między rzekami: Bugiem i Stochodem cokolwiek wzniesione; północna i półn.-w schodnia część powiatu (około 1300 Q wiorst) przedstawia jedno olbrzymie błoto, śród którego gdzieniegdzie rozrzucone są wyspy piaszczyste różnej wielkości. Błota poczęśm lasem porosłe, poczęści są to trzęsawiska, jedy-

nie trzciną i oczeretem pokryte, na błotach grube pokłady torfu i czarnoziemu, mieszanina próchnicy, piasku i gliny, gąbczastej budowy. Na wiosnę prawie zupełnie przerywa się ko-tnunikacya. Z rzek największe: Turya, Sto-chod, Prypeć i Wyżwa. Jeziora zajmują 4019 dzies. Część południowa powiatu nieco wyższa, sucha i piaszczysta. Gleba mało urodzajna, wymaga wielkich starań. Lasy, zajmujące 145 834 dzies., od czasu przeprowadzenia kolei stopniowo topnieją. Według obliczeń z 1885 r. w rękach 207 obywateli ziemskich (20u/0 Rosyan i 79°/₀ Polaków) było w powiecie 150 733 dzies., w rękach włościańskich —34 834 dzies. Przeciętnie wiatach 1878 — 82 zbierano 474 225 ćwierci zboża rocznie, przyczem dla wyżywienia ludności miejscowej zabrakło 107 tyś. ćwierci: to też wieśniacy żywią się głównie ziemniakami. W 1894 r. zasiano żyta 52 957 dzies., pszenicy — y 548 dz., owsa— 19 817, jęczmienia—10 070, gryki —7 569, prosa— 2 185, grochu — 2209, kartoffi— 15 772, lnu—931 i konopi—1031 dzies. Ogrodnic.wo mało rozwinięte. W 1892 r. w powiecie było 23 131 koni ( 57°/₀ posiadaczy rolnych nie miało koni), i 101 564 sztuk bydła. Prócz rolnictwa trudni się ludność rzemiosłami (bednarze, kołodzieje, kowale i krawcy), oraz przemysłem i handlem. Z przemysłu rozwinęło się głównie go-rzelnictwo, w 1892 r. były w powiecie 23 ża-kłady przemysłowe z obrotem rocznym 25 703 rb. Głównym przedmiotem handlu jest drzewo, które wywożą zagranicę. W 1863 r. było 106 210 m-ców, nie licząc Kowla, w 1893 — 179 426; ze wszystkich powiatów gub. Wołyńskiej najmniej tu Żydów. Szkół będących pod zarządem ministeryum oświaty było w powiecie K-im 26, nadto szkoły cerkiewno-para-fialne i cliedery ; szkół czeskich i niemieckich 5, 1 klasztor męski. W powiecie K-im jest 12 miast, 329 osad i wsi. („Słown. Geograf.“, i „Encyklopedicz. Słowar“ Brock-h a u s a i E fron a).

Kowelskie starostwo niegrodowe, leżało w województwie Wołyńskiem, pow. Włodzimierskim. Wedle lustracyi z r. 1623 zaliczały się do niego: miasta Kowel nad rz. Turyą, Wy-zwy i Milauowice, oraz wsie: Moszczona, Du-bowa, Obtapy, Hojszyn, Bachowo, Bielin, Ste-ble, Skuliu, Wierbka, Olszanica, Zielowo, Tu-rowica, Kleweczko, Chodowice, Paryduby, Siedliszcze, Stara Wyzwą, Szajno, Nojno, Chote-szów, Bratki, Dołhonosy i Tinidyn. W r. 1771 posiadał je książę Dymitr Jabłonowski z małżonką, Józefą z Mycielskich, którzy opłacali z niego kwarty złp. 18 008 gr. 24, a hyberny złp. 6 404 gr. 21. Nadto dzierżawa Dołhonosy 284 złp. 4 gr. kwarty, oraz płaciły hyber-nę włości w Moszczonej (46 zł. 18 gr.), Turo-wicach (115 zł. 10 gr.), Szajnem (61 złp. 24 gr.), Dołhonosach (149 zł. 24 gr.). Na sejmie warszawskim z r. 1773 Stany Rzplitej nadały

to starostwo na dziedzictwo królowi, który z uwagi na 5-letnią niewolę Wacława Rzewuskiego, wojewody krakowskie go, wraz z sy nem Sewerynem Rzewuskim, hetmanem poi. kor., tymże podług oddzielnej koustytucyi odstąpił je na dziedzictwo, zachowując prawa dożywocia książętom Jabłonowskim. W r. 1831 rząd skonfiskował ten majątek Rzewuskim. —„Słown. Geogr.“.

Kowerska z o fi a, spółczesna powieściopi sarka polska (* w r. 1848 we wsi Wronowie, gub. Lubelskiej, z ojca, Józefa Przewłockiego i matki, Zofii z Koźmianów); kształciła się w domu; w r. 1865 poślubiła Stefana Kower-skiego. Młodość i późniejsze lata spędziła na wsi, co bardzo wyraźnie odbiło się na jej twórczości, która obraca się stale w świecie ziemiańskim. Bohaterami i bohaterkami je] licznych powieści są przeważnie właściciele ziemscy, ich żony, synowie i córki. Na ogół K. nie idealizuje swego otoczenia, często podkreśla w przedstawianych postaciach próżnię duchową, rozrzutność, próżniactwo, które są przyczyną wykolejenia się i moralnego upadku mężczyzn („Bracia z wyboru“, 1897); kiedy-indziej maluje dumę rodową i próżność, które są powodem złamanego życia niewiast („Irena“

1891). W umiłowanym przez siebie otoczeniu widzi jednakże i wzory cnoty wypięknionej, i cichego bohaterstwa, szczególnie w kobietach. Dobroć serca i ufność w ludzi naraża niejedną naturę szlachetną na ciężkie przejścia życiowe, lecz ostatecznie prowadzi do wrót szczęścia rodzinnego („Rózia“ 1887). Na tle poczucia obowiązków małżeńskich i głębokiej religijności wyrastają najbardziej strzeliste lilie jej utworów: kobiety niepokalanie czyste, uduchowione, przy całej swej wiotkości niezłomne i pełne hartu, w nieszczęściu swem anielskie („Siostry“ 1895); Elżbieta z „Braci z wyboru“ . Obok tych bene nati et posessionati zwykle zjawiają się szlachetni wykształceni plebejusze, którzy raiują zagrożone mienie swych dobrodziejów lub dobrodziejów rodziny: czyści jak łza, energiczni, wytrwali, silni jak Herkules i urodziwi jak Apollo. Zwykle kochają się też w tych bogatych i dobrze urodzonych dziedziczkach bardzo idealnie i odchodzą ze zra-nionera sercem bez skargi i bez jawnego wyznania miłości. Często taka miłość rozpoczęta na pierwszej stronicy przy końcu dwóch grubych tomów zdobywa się zaledwie na pocałunek, złożony kwiatkowi, który „ona“ trzymała w swem ręku. Seraficzne powieści p. Kriide-ner i całej plejady romansów z epoki sentymentalizmu, u nas powieści Czartoryskiej, Kró-pińskiego, Felińskiej i innych—zaledwie mają ten supra-platoniczny , anielski, bezcielesny wyraz uczucia miłosnego. — W swych powieściach jest K. rzeczniczką ludu wiejskiego. Z miłością i sympatyą odzywa się o ludzie, epizodycznie wprowadza świat włościański do

swych utworów, malując go przeważnie ze    wieść dla młodego wieku“

(Watszawa r,

A. G.

Kowerska Zofia, córka poprzedniej, ob. Rędzina Zofia.

Kowgany v. Kowhany, wieś w pow. Trockim, gm. Zośle. Znajdowało się tam starostwo niegrodowe. Według spisów urzędowych w r. 1766 było uposażeniem przywiąza-nem do urzędu skarbnika litewskiego. Posiadał je wtedy Antoni Ważyński, opłacając z niego kwarty złp. 162 gr. 15, hyberny złp. 40.

Kownacki Ignacy, dominikanin, teologii bakałarz, „mąż wielkiego dowcipu w opowiadaniu słowa Bożego“, clarus virtutibus et exemple) vitae suae regularis (Nowowiejski „Phoenix“ 65). Był kilkakroć przeorem w Łucku i tam według F. M. Sobieszczańskie-go zmarł w r. 1707. U Estreichera w „Bibliografii “ t. XX postawiona nieokreślonego znaczenia data r. 1679, a nadto na karb K-go położono dzieło „Assertiones theologicae ex summa S. Thomae depromptae“, które wyszło w Krakowie r. 1602, dedykowane bisk. krakowskiemu, Bernardowi Maciejowskiemu. W r. 1705 wyszło dzieło, opatrzone długim tytułem „Sparta Polska, niezwyciężonemi Łaskawości piersiami mocna, Panna Nayświętsza Marya, w Cudownym Obrazie miasta stołecznego Województwa Wołyńskiego, w kościele Łuckim dominikańskim“ etc. (ob. Estreicher), poświęcona kanclerzowej lite w., Annie Radziwi-łowej; na końcu są pieśni o N. P. Maryi Łuckiej—ciekawe dla ludoznawców, oraz „Żywot Karola Franko“ (z portretem b dominikanina klasztoru Łuckiego. Estreicher przypuszcza, iż ktoś wydał „Spartę“ po śmierci autora, który zmarł o wiele wcześniej niż wyznacza So-bieszczański w „Enc. Org.“ więk.

Kownacki Hipolit, pisarz histor.,tłómacz i wydawca dawnych kronik polskich, członek Towarzystwa warszawskiego przyjaciół nauk (* r. 1761 w Sławkowie, gdzie ojciec jego był dzierżawcą hut górniczych w dobrach biskupów krakowskich—f 28 marca 1854 r. w Warszawie, pochowany w Wilanowie). Nauki odbył w Krakowie, skąd wróciwszy, lat kilkanaście zajmował się hutnictwem i górnictwem w kluczu Sławkowskim. Wtedy wydał bezimiennie: „O starożytności kopalni kruszców, wyrabiania metalów czyli robót górniczych w kluczu Sławkowskim, w dobrach niegdyś do biskupa krakowskiego należących i w całej tegoż klucza okolicy, w znacznej części powiatu krakowskiego graniczącego ze Śląskiem znajdujących się“ (Warszawa 1791) oraz „O górach“ (tamże 1792). Po zajęciu dóbr Sławkowskich na skarb, K. bawił na dworze księcia prymasa Poniatowskiego jako domownik, a potem jako zaufały powiernik i przyjaciel, po śmierci prymasa został nauczycielem domowym hr. Aleksandra Potockiego, a w końcu bibliotekarzem biblioteki wilanowskiej. Tam z ca-

strony dodatniej. K. przy pewnem poddaniu    1903).

Red.

Red

się spółczesnym prądom społecznym nie wyzwoliła się z pod wpływów otoczenia, z którego wyszła. Pomimo krytycznego stanowiska względem szlachty osiadłej na roli jej demokratyzm ma cechy patronalne, ludowość ten sam charakter z odcieniem sentymentalizmu chłopskiego, jak u Kraszewskiego, Syrokomli i Lenartowicza. Przedewszystkiem zaś góruje u K-ej zawsze tendencya religijna i moralno-obywatelska. Wyżej zaznaczone rysy ujemnie wpływają na rysunek postaci. Szkodzą szczególnie psychologii figur, której autorka oddaje się z upodobaniem; bardziej ją bowiem obchodzi rozwój duszy bohaterów niż rozwój wypadków. W analizie psychologicznej, zwłaszcza kobiet, K. podchwyci nieraz rys trafny, głęboko odczuje dumę niewieścią, lecz wszystko to rozpływa się w powodzi morałów, skrzywione przez tendencyjność, ostatecznie daje zamiast ludzi żywych ipch psychologii manekiny lub suchotnicze, bezkrwiste figury. Strony obyczajowej, szerokich malowideł rodzajowych nie wystawia K. w swych utworach, aczkolwiek nie bez wpływu na nią pozostał panujący prąd realistyczny z chęcią dokładnego odtwarzania świata zewnętrznego. Zdobywa się czasami na obrazy życia wiejskiego, na dyalog żywszy, na malowanie natury, niepo-zbawione poezyi i wdzięku; pisze gładko, potoczyście, żywo, nuży jednak zbytnio, rozwlekłością i ciągłem powtarzaniem tych samych motywów. Tendencya, moralizowanie i zupełne prawie wyrugowanie pierwiastku erotycznego, a raczej zredukowanie go do zachwytów pla-tonicznych, czyni z jej powieści lekturę odpowiednią dla dorastających dziewcząt, którym też bywa gorąco polecana. Ale te właśnie rysy z drugiej strony dorosłego czytelnika zniechęcają do niej, odstręczają nieprawdą. — Powieści K-ej wydała w Warszawie firma Gebethnera i Wolfa. Prócz już zaznaczonych K. ogłosiła drukiem książkę .,0 wychowaniu macie-rzyńskiem“ (nagrodź, na konk. ,,Bluszczu“), a nadto „Hist. o nieśmiałej dziewczynie“ (1873);

„Zwycięstwo Heleny“ (1874); „Wet za wet“

(1881); ,,W Irlandyi“ (1882); „Znane dzieje“

(1885); „Wydalona“ (1886); „Z poezyi szpitala“

(1887); „Lew i mysz“ (1888); „Dzidzia“ (1889);

„Jagunia“ (1890); „Timeo Danaos“ (1890);

„Anioł pokoju“ (1893); „O Marysi sierocie“

(1893); „Marzyciel“ (1895); „Na służbie“ (1895);

„Kaprysy“ (1895); „Iluzya“ (1886); „Losy Adasia“ (1896); „Ofiara“ (1897); „Dzielny chłopiec“ (1808); „Mały zbawca“ (1898); „Z pamiętnika ornitologa“ (Kraków 1900, spółka wydawnicza); „Powieści—Dla Anusi, Z życia Jasia,

Na noclegu, Wydalona“ (Kraków 1901)-, „Podlotek, Wielki dyplomata, Dla wprawy, Chluba kraju“, nowele (Kraków 1902, Spółka wydawnicza polska); „W suchowskim dworze, po-

Wielk* Encykl. Po wiz. Ilwstr. Zesz. 311z. Tom XXXIX.

łym zapałem oddał się poszukiwaniom historycznym, pisał wiele rozpraw i tłómaczył dawne piśmienne zabytki, które umieszczał w „Pamiętniku warszawskim“ Bentkowskiego, lub przekładał z łacińskiego stare rękopiśmienne kroniki i wraz z tekstem oryginalnym o-głaszał. Mianowicie tłómaczył kroniki Baszka, Galla, Kadłubka, różne ustępy z Długosza, tudzież zmyślone kroniki Prokosza, Kagnimira, bez krytycznego zrozumienia, uwodząc się mrzonkami, które sobie utworzył i których uporczywie się trzymał. Z tern wszystkiem położył niemałą zasługę przez wydanie niektórych istotnie ważnych źródeł, pierwszy odkrył kronikę Dzierż wy i wydał ją w czyściejszym tekście niż poprzednio Lengnich. W późnym już wieku osiadł w Warszawie i długie jeszcze lata oryginalny starzec zimą i latem w krótką pelerynę ubrany, chodził codziennie pieszo do biblioteki wilanowskiej, lub do biblioteki głównej w Warszawie i szperał w kronikach, czytając nieustannie Długosza, w którym odkrywał wcielonych przezeń innych kronikarzy. Potem kiedy przyciśnięty wiekiem nie mógł już tak daleko chodzić, widziano go zawsze o jednem czasie rano i po obiedzie idącego i wracającego z Wiejskiej Kawy, jak spoczywał na kamieniu przed pałacem niegdyś Jabłonowskich na rogu Nowego-Swiata i ulicy Wareckiej i gwarzył ze znajomymi zawsze o ulubionym przedmiocie, żaląc się na śmiałków, którzy się ważyli zaprzeczać autentyczności wynalezionych przez niego kronik. Do śmierci prawie pisał o nich rozmaite dziwolągi i prace swoje w rękopiśmie, tajemniczo zapieczętowanym, kilku osobom do wydania po swoim zgonie powierzył. Lecznic już nie chciał drukować: „Bo i po cóż mam ogłaszać, mówił, aby znowu jaki zoilus powiedział mi jak dawniej, że głupi jest bibliotekarz wilanowski“. Czerstwość umysłu i żywą pamięć zachował do zgonu, nie używając nigdy okularów. Wydał historyczne dzieła: „Historya Bolesława III króla polskiego, przez Polaka bezimiennego rytmem łacińskim napisana około roku 1115“ (Warszawa 1821). Jest to tłómaczenie kroniki Galla, którego prawdziwe nazwisko, jak K. u-trzymywał, było Kurek; „Kronika Lechitów i Polaków, napisana przez Godzisława Baszka, kustosza poznańskiego, w drugiej połowie wieku XIII, z dawnego rękopismu biblioteki wilanowskiej“ (tamże 1822: ważną przysługę uczynił K. tak ogłoszeniem wiadomości o tym rękopiśmie, jako też załączeniem w końcu dzieła różnic jego od wydania Sommersberga); „Kronika węgierska na początku wieku XII; kronika czeska na początku XI wieku, w łacińskim języku pisane, z tłómaczeniem na polskie, tudzież ziemiopism O. Bedy wieku VIII; List Popa Jana wieku XIII“ (tamże 1823; kronika ta po większej części z „Kosmasa pragskiego“ ułożona odkryta była pomiędzy rękopisma-mi puławskiemi, skąd ją K. przepisał i wraz ze swojem tłómaczeniem wydrukował); „O początku i dawnych kronikach narodu Wandalów, to jest Polaków, wyjątki wytłómaczone z kroniki Sarnickiego i Historyi polskiej Długosza“ (tamże 1823); „Kronika Kagnimira, to jest dzieje pierwszych czterech królów chrześciań-skich w Polsce, w wieku X pisane z historyi polskiej Długosza przedrukowane z tłómaczeniem i anneksami“ (3 części w 1 tomie; Warszawa 1825); „Prokosza Chronicon Slavo-Sar-maticum, czyli kronika polska w X wieku z dokładkami z kroniki Kagnimira pisarza XI wieku, z przypiskami krytycznemi wieku XVIII, z nowowynalezionego w Lublinie rękopismu przez generała Morawskiego wydana staraniem Kownackiego“ (Warszawa 1825) i toż samo po łacinie p. t. „Chronicon Slavo- Sarmaticum Pro-cossii saeculi X scriptoris atque de origine To-poreorum ex libris Zolavi et Kagnimiri saeculi

XI    scriptorum excerpta“ (tamże 1827). Są to kroniki fabrykacyi Dyjamentowskiego, (ob.) w których autentyczność jednak K. wierzył. „Res gestae principum et Regum Polo-niae per Vincentium (Kadłubkonem) saeculo

XII    et XIII enarratae, quibus accedit Chronicon Polonorum per Dzierswam saeculi XIII, scriptorem compositum, Editio repetita ad lidem codicum qui servantur in tabulario Socie-tatis Regiae philomaticae Varsaviensis“ (Warszawa 1824, 2 tomy; wydanie podługj kodeksu Kuropatnickiego, który był własnością Towarzystwa przyjaciół nauk). K. spostrzegł, że

! początek kroniki wydrukowanej przez Lengni-cha pod imieniem kroniki Kadłubkowej jest dziełem osobnem w XI w. za czasów Mieczysława II i młodości Kazimierza I napisanemi, oddzielił go więc od reszty i przełożył na język polski, wydał w r. 1821 razem z tłómaczeniem polskiem Galla. Wydał go był poprzednio po polsku p. t. „Kronika polska przez Dzierż-wę w końcu wieku XII napisana, z dodaniem rocznych w ziemi krakowskiej w szczególności w wieku XIII, z rękopismu Bibl. Tow. warsz. przyj, nauk wytłómaczona“ (Warszawa 1823); „Kronika wieku XII, czyli dzieje Władysława I, Bolesława III, Władysława II, Bolesława IV, monarchów polskich z księgi IV i V kompila-cyi Długosza wytłómaczona“ (Warszawa 1831). Wyszła tylko część pierwsza, dzieje zaś Władysława II i Bolesława IV, znajdujące się w części drugiej, z powodu zamieszek w kraju nie wyszły i zaginęły podobno w rękopiśmie. Są to wyjątki z Długosza, które K. oddzielił, dopatrując w nich jakoby były osobnemi i najdawniej szemi kronikami przez Długosza tylko włączonemi. Oprócz tych dzieł ważniejsze jego rozprawy drukowano w „Pamiętniku warszawskim“: „Statuta mazowieckie i piotrkowskie“ (drukowane w tomach 13, 16, 17 i 21, pierwszejjdkryte w rękopismach wilanowskich, z rękopismów Sierakowskiego, po raz pierwszy

mm

4SI

Fig. 130. Kownia (herb.)

D.

K. drukiem, chociaż niedokładnie, ogłosił i własne-mi uwagami opatrzył); „Dzieje w księstwie mazowieckiem“ (tamże w r. 1820); rozprawa ta na owe czasy miała wielo wiadomości ciekawych i nowych; „O rodzinie najdawniejszego dziejo-pisa polskiego Marcina Galla“ (tamże, w r. 1819), „Wyjątki z dzieła Jana Ostroroga: De reformanda Repuhlica“, w polskiem tłómacze-niu, pierwszy raz, chociaż z wielu opuszczeniami drukowane (tamże 1819, tom 13); „Wyciągi z Aktów Tomickiego na polski język przełożone“ (tamże 1818). —„Enc. Org.“ większa.

Kownia (Ko winią, Skowinia, Kopry-nia, Równia), herb polski. Na tarczy w polu czerwonem — trzy miecze u dołu końcami z sobą złączone. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. (Niektóre rody używają herbu tego z niejakiemi odmianami: jedni kładą pod mieczami pierścień złoty, drudzy umieszczają miecze między rogami półksiężyca złotego, dodając pod barkiem księżyca i po obu stronach miecza środkowego po gwieździe sześciopromiennej złotej, inni wreszcie zadawalają się dodaniem do mieczów dwóch gwiazd złotych w górze). K-ę zna już Długosz, dając jej w swem „Liber beneflciorum“ nazwę Ko w in i a, w „Clenodyach“ zaś nazwy Koprynia i Koprzynia. Paprocki, a za nim inni, opisując herb omawiany, przypisują mu zawołanie Równia, co jest najwidoczniejszą omyłką, powstałą z błędnego odczytania pierwszej litery.. W zapiskach sądowych średniowiecz -nych K. pojawia się po raz pierwszy w r. 1398 z proklamacyą Skowi-n a, inne zapiski stale dają mu nazwę Ko wini lub Kowni. Pieczęci średniowiecznych z tym herbem nie znaleziono dotychczas ani jednej. K-ą pieczętują się rody następujące : Chodorowiczów, Czechuckich z odm., Da-marackich, Domaradzkich, Głębockich, Klem-pickich, Konieckich, Konwickich z odm., Łośniewskich, Niszkiewiczów, Pachołowieckich, Paszochów, Ptaczków z odm., Ptaków, Repczyń-skich, Rożenkowskich, Seredyńskich, Strze-szów z odm., Strzałkowskich, Suskrajewskich, Tuchlińskich, Turów, Turłajów, Weyrzeckich z odm., Wysieckich z odm., Wyszeckich, Za-szczyńskich.—Ź r ó dł a. Długosz; Paprocki; 0-kolski; Herbarze: arsenalski i Ambrożka; Ko-jałowicz; Niesiecki; Małachowski; Warszycki; Ostrowski; Boniecki; Borkowski; Uruski; Pieko-siński; Ulanowski.

Kowno (lit. Kaunas, daw. niem. Kauen, w w. XV Co ani a, Cavonia, Covna), ^1)

Miasto gubernialne .ji powiatowe, przy uściu Wilii do Niemna, pod 54°53'5" sz. p. i 21°32'47" dł. ws. (od Paryża), stacya kolei Petersbursko-Warszawskiej (754 w. od Petersburga, 97 w. do Wilna), przy dawnej szosie Petersbursko-Warszawskiej (do Warszawy przez: Wejwery, Ma-ryampol, Suwałki, Augustów, Grajewo, Łomżę, Pułtusk—mil 54). Wyniosłości miasta dochodzą do 150 — 180 stóp nad pow. rz. Niemna, a Góra Zielona wznosi się n. p. m.Bałtyckiego na 365 st. ang. A)S tan dzisiejszy.«) Obszar. Według planu, skopiowanego w r. 1821 przez kowieńskiego geometrę powiatowego, tudzież inwentarza, ułożonego w r. 1788 przez geometrę trockiego i poświadczonego w r. 1834 przez sąd graniczny, K. zajmowało wówczas przestrzeń od połączenia rz. Wilii z Niemnem, na lewym brzegu Wilii, aż do granicy ogrodów Ragine, tudzież na prawym brzegu Niemna do granicy posiadłości b. klasztoru Karmelitów. Jednak przestrzeń ta nie była cała zabudowana, lecz tylko nieznaczna jej część, nosząca dziś nazwę starego miasta, mianowicie: od ogrodów Gaj, przy połączeniu Wilii z Niemnem, cała przestrzeń między brzegami tych rzek a Górą Zieloną, na brzegu Wilii do Klasz-ru Benedyktynek, na brzegu Niemna do ogrodów Skały i wieży kamiennej gdzie obecnie ogród miejski i ulica Wielka Tatarska. Cała przestrzeń pod zabudowaniami, placami i ogrodami, według powyższego planu oraz inwenta-tarza, wynosiła 10 włók, 1 mórg i 105 stóp, lub, według innych danych urzędowych, 127 des. 500 saż. kw., prócz wygonów, których obszar, według planu, ułożonego w r. 1837 przez geometrę Paszkowskiego, dosięgał c553 des. 2 025 saż.kw. — b) Granice. Według urzę-downie zatwierdzonego w r. 1871 planu, linia obwodowa K-na oznaczona jest w następujący sposób: od zachodu po rz. Wilii, na przestrzeni 2-ch wiorst 80 sąż., od południa po rzece Niemnie na przestrzeni 3y₂ w., od północy po gruncie miejskim K-a, położonym poza obrębem miasta, na przestrzeni 2 w. 50 sąż., od północo-wschodu także po gruncie miejskim poza obrębem miasta, na przestrzeni 340 saż., wreszcie od wschodu po gruncie kolei petersbursko - warszawskiej. —ć) P o d z i ał. Powierzchnia miasta w tych granicach została podzielona na 118 okręgów (kwartałów). Prócz placów, ogrodu miejskiego przy prospekcie Mikołajewskim oraz rynków, plan ów projektował 71 ulicę: w starej części miasta 31 ul., w nowej części („Nowy Plan“) 10 ul., w Karmelickiej jurydyce 14 ul. i na Zielonej Górze 16 ulic. Powierzchnia miasta wynosi 832 des. 1 555 sąż. kw., w tern między innemi kościoły, cerkwie, gimnazya oraz inne gmachy publiczne zajmują około 16 des., place, ulice, zaułki, drogi i przejścia 60 des. 507 sąż. kw., ogrody, skwery i bulwary 12 des. 508 sąż. kw., cmentarze 6 des. 1317 sąż. kw., przystanie wybrzeża i wody 74 des. 632 sąż. kw., w bez-terminowem posiadaniu obywateli znajduje się około 165 des., w terminowem posiadaniu różnych osób około 60 des., pod lasem i wygonem do 150 des. 1460 saż. kw., wreszcie pustej przestrzeni około 44 des. Do miasta należą majątki: Koszany i Jachniszki (w pow. Trockim gub. Wileńskiej), z folwarkami: Wo-łuńce i Andruńce, z młynem wodnym oraz in-nemi budynkami, ogółem 796.62 des. (ziemi gospodarskiej 8.37, ornej 363.99, łąk kośnych 110.87, pastwisk 29.73, lasów 189.95, wód 57.34, nieużytków 36.36). W posiadaniu ludzi wolnych znajduje się ziemi 464 des. 1 868 sąż. kw. Z poprzedniej ogólnej przestrzeni—2 700 des.—obecnie w posiadaniu miasta i ludzi wolnych pozostało tylko 1 261 des. 956 sąż. kw., reszta zaś, około 1 438 des. 1444 sąż. kw. odeszła na włościan. — d) Przedmieścia K-a: Słoboda Wiliampolska, położona naprzeciw Starego miasta, na lewym brzegu Wilii, oraz wieś Szańce (gmina Rumszyszki) — przylegają bezpośrednio do miasta i tworzą z nim jedną całość. Nawet pod względem policyjnym słoboda Wiliamposka jest włączona do miasta (osobny cyrkuł), e) Położenie K-a malownicze. Ciągnąc się wzdłuż Niemna wąskim długim pasem od uścia Wilii do mostu kolejowego, miasto wrzyna się dwoma klinami i kilku ścieżkami na t. zw. Zieloną Górę i opiera się jedną stroną o lewy brzeg Wilii, drugą zaś o Górę Piotrowską, pokrytą prastarym lasem, z piękną doliną Mickiewicza i w strumienie Girstupy, Za szczytów Góry Zielonej i Piotrowskiej roztacza się przecudny widok na miasto z jego licznemi pięknemi świątyniami starożytnemi, skupionemi budowlami Starego miasta, prostemi, szerokiemi ulicami „Nowego Planu“, ogrodami, oraz wspaniałym bulwarem Mikołajewskim. Ramy obrazu tego tworzą: w głębi -pokryty gajami, wysoki lewy brzeg Niemna, z boków zaś — piękny most kolejowy w rodzaju korytarza z pędzącemi po nim częstemi pociągami, wstęga mostu pływającego, łączącego Stare miasto z osadą Alekso-ty, tudzież ubogie, gęsto pokrywające prawy brzeg Wilii Chaty słobody Wiliampolskiej.— j) Kii mat okolicy, w której leży K., jest bardzo umiarkowany, delikatny i wilgotny, lecz zarazem bardzo niestały. Mrozy rzadko dosięgają 12 — 15°R, lecz upał często przewyższa 20°R. W ciągu ostatnich lat kilkunastu przeciętna temperatura roczna nie przewyższała —j— 7.78° (1897) i nie była niższą od -{-4.95° (1892). Rzeki zamarzają nie wcześniej jak około połowy grudnia, puszczają zaś najczęściej w połowie marca; zdarza się, że rzeki po dwakroć zamarzają i puszczają, a w roku 1901 Niemen i Wilia zamarzały i puszczały po 4 razy. Dni pogodnych bywa w K-nie przeciętnie nie więcej nad 146 — 150 do roku; deszcze trwają niekiedy przez cały miesiąc bez przerwy. W r. 1902 było 180 dni dżdżystych, i roczna ilość osadów wynosiła 673 mm. Śniegu spada bardzo mało, i sanna tutaj] jest wielką rzadkością. Przeważa wiatr południowo-zachodni, rzadziej dmie połnocno-zachodni.— g) L u d n o ś ć. Na pocz. pan. St. Aug. liczyło K. 28 000 m-ców; największy procent, bo aż 73°/₀, przypadał na Polaków (rusinów 4V₂°/o> Niemców i Holendrów 9°/₀, Żydów 13%). Dziś stosunek ten całkiem odmiennie się przedstawia. Z 28 000 m-ców ludność miasta spada kolejno na 22 000 (1773), dalej na 18 000, 16 000, w r. 1796 nawet na 8 500 i t. d., aż w latach 1813 — 15 waha się między 2 000 a 3 000 głów. W r. 1815 K. liczy 2 400 m-ców w mieście i 500 m-ców w t. zw. Sło-bodzie Żydowskiej, razem 2 900 m-ców. Po r. 1815 miasto znowu podnosić się zaczyna, lecz żywioł polski nie odzyskuje dawnej swojej liczebności procentowej. W r. 1843 K. liczyło 14 297 m-ców; w r. 1857 — 22 969 m-ców (12 447 męż. i 10 522 kob.). Według wyznań było: katolików 7 861, luteranów 661, ży dów 12 374, karaimów 1, mahometan 210" prawosławnych 1 807, raskolników 100. Spis, jednodniowy z r. 1897 zastał w K-ie (z przedmieściami) 73 543 osoby (44 753 mężcz. i 28 790 kob.). Według danych statystycznych z r. 1902, K. liczyło w tym roku 73 743 m-ców (42 879 męż. i 30 864 kob.). Podług wyznań ludność miasta przedstawiała się wówczas w sposób następujący: katolików 23 374, ewangelików 3 372, reformowanych 27, baptystów 174, izraelitów 33 065, karaimów 5, mahometan 373, ormiano-gregoryan 2 , prawosławnych 12 733, jednowierców 124, staroobrjadców 385, pogan 8. Podług stanów: mieszczan 45 490, kupców i t. zw. obywateli (ros. „graźdanin“)

1 667, włościan 4044, szlachty 6 333, duchownych 78, wojskowych, zapasowych i dy-misyonowanych, policyantów i strażaków 15 747. Po odjęciu słobody Wiliampolskiej—9 520 głów (wyłącznie proletaryat żydowski) oraz wsi Szańce—12 367 głów, było mieszkańców właściwego miasta — 51 856 gł., tj. w porównaniu z r. 1843. w przeciągu 60-u lat, ludność powiększyła się 37₂ razy.— li) Dochody i wydatki. Ogółem ilość dochodów miasta K-na w 1.1843 nie przewyższała 7 700 rub., suma wydatków zaś dochodziła do 11347 rub. 87 kop. Kapitał miejski wynosił wówczas 66 026 rub. 86 kop. Aż do r. 1883 docbody i wydatki miasta nie dosięgały 100 000 rub., w latach 1883 —1890 wzrastają stopniowo do 150 000 rub. w r. 1893 wynoszą z górą 200 000 rub., w r. 1900 dochodzą do 300 000 rub. W r. 1902 miasto wydało 235 348 rub. 37 kop., w tein przypadało na utrzymanie (w procentach): różnych instytucyj rządowych 2.2%, zarządu miejskiego 6.8%, wojskowa powinność kwaterunkową 36.1$, utrzymanie policyi miejskiej 8.8$, utrzymanie straży ogniowej 3.5 $,

razy. Działalność komisyi sanitarnej sprawiła to, że obecnie we wszystkich prawie podwórzach domów są ustępy, doły do zlewania nieczystości oraz skrzynie do śmieci, tudzież doprowadzono do porządku jatki i sklepy z wędlinami, piekarnie i inne podobne zakłady. Nadzór weterynaryjny został zorganizowany w r. 1894; przy rzeźni miejskiej u-tworzono dwie stacye: weterynaryjno-sanitarną i trychinoskopijną. Na ostatniej w r. 1902 zbadano 5 173 okazy trzody chlewnej uboju miejscowego i 263 okazy przywiezione, z liczby tej u 2 922 okazów ujawniono objawy patologiczne. W rzeźni miejskiej zabito w roku 1902: bydła rogatego 7 573 szt., cieląt 10 751 szt., świń 5 173 sźt. i owiec 3 865 szt. — ogółem 27 362 szt. (o 2 532 szt. więcej niż w r.

1901). W 7 130 szt. ujawniono zmiany pato-

D. 14 stycznia 1903 r. niedobory logiczne, aa) St a n ekonomiczny K-a. Han

del. Korzystne położenie miasta przy zlewie dwu znacznych rzek tudzież przy drodze żelaznej oraz bitej, które łączą K. z Warszawą i zagranicą, sprzyja rozwojowi ekonomicznemu. W dalekiej swej przeszłości K. posiadało nietylko doniosłe znaczenie strategiczne, lecz grało wybitną rolę pod względem handlowym. Już za Kiejstuta było ogniskiem wymiany towarów niemieckich i zamorskich na surowe płody litewskie. Snąć handel ten bardzo był ożywiony i ważny dla cudzoziemców, skoro Anglicy w owym czasie umowy handlowe z Litwą zawierali. Handel kowieński narażony był, co prawda, na bezustanne utrudnienia ze strony Krzyżaków, którzy gwałcili sojusze najuroczystsze. Witold uskarża się w r. 1419 na w. mistrza, że tamuje handel K-a z Królewcem, szczególniej zaś przeszkadza dowozowi soli. Mimo wszakże te przeszkody, handel K-ów roz-Straż ogniowa ochotnicza    wijał się coraz bardziej. Konstytucya sejmo-

urządzenie miasta 6.5$, utrzymanie gmachów miejskich 0.2$, oświata 3.1$, dobroczynność 0.6$, wydziały: lekarski, weterynaryjny i sanitarny 3.2$, spłata podatków 0.4%, utrzymanie i urządzenie nieruchomości należących do miasta 2.6$, spłata długów 17.8$, wydatki różne 5.8$. Z porównania powyższego budżetu wydatków miejskich z takimże budżetem zr. 1843, wypada 20-krotne powiększenie wydatków w przeciągu okresu 60-letniego. Dochody miasta w r. 1902 wynosiły ogółem 247 671 rub. 17 kop., w tem (w procentach): z szacunku nieruchomości 11 5%, z dokumentów handlowych i przemysłowych 9$, z koni i ekwipa-ży 0.2%, z ceł różnego rodzaju 0.6%, z majątków miejskich 16%, z przedsiębiorstw miejskich 3%, zwrot kosztów ze skarbu za kwaterunek żołnierzy 38%, różnych wpływów 22°

/i»*

miasta wynosiły 32 676 rub. 51 kop., długi miejskie 209 679 rub. 38 kop.; kapitału zapasowego zaś K. posiadało 4186 rub. 95 kop. W grudniu 1903 r. zarząd miejski uzyskał pozwolenie na zaciągnięcie pożyczki obligacyjnej w ilości 450 000 rub.— i) Urz ą dz e ni a miejskie. Od stycznia 1900 r. K. posiada oświetlenie elektryczne. W końcu r. 1903 miasto oświetlały 83 lampy elektryczne i 337 latarni naftowych. W r. 1903 wydatkowano na oświetlenie 11909 rub. 96 kop. Tramwaje konne, puszczone w ruch w czerwcu 1892 r., przewiozły w roku 1902 ogółem 1 510 479 osób. Wkrótce K. otrzyma wodociągi. Dla zawiadywania ogrodami miejskiemi, bulwarami oraz parkiem Piotrowskim powstało, z inicyatywy zarządu miejskiego To w. ogrodnicze, którego ustawę zatwierdzono w r. 1879. Tow. ogrod. otrzymuje od miasta subsydyum w ilości 800 rb.

została utworzona w r. 1883 dla pomocy stra-    wa z r. 1581 ustanawia skład w K-e towa-

i do Prus. Zygmunt III w r. 1609 nakazał kupcom zagranicznym nabywać wszelkie przedmioty tylko w samem K-e i od kapców miejscowych, pod karą konfiskaty towarów. Pilnować przestrzegania tych przepisów, tudzież zapobiegać nadużyciom mieli obowiązek celnicy. W owym czasie zamożni kupcy kowieńscy, tak Litwini jakoteż i Niemcy, zabudowali po-rządnemi domami murowanemi nowe ulice między widłami obu rzek: Garbarską, Powilejską i Niemiecki kąt Ponad Wilją i Niemnem wzniesiono wielkie spichrze, przeważnie także murowane. Cztery faktorye: holenderska, angielska, praska i szwedzka (podobno i wenecka), stale tutaj utrzymywane, miały siedziby w umyślnie na ten cel wymurowanych kamienicach, zwanych mennicami, których ślady do dziś się dochowały. Obrót handlu, przeważnie hurtowego, wzrósł prawie do miliona dukatów. W K-e istniała także główna krajowa komora celna. Podobnie, jak Dyna-

ży ogniowej miejskiej. Straż ochotnicza otrzy- rów i wyznacza drogi handlowe na Żmudzi muje od miasta subsydyum w ilością 550 rub. rocznie. Muzeum miejskie zostało założone w r. 1897; posiada ob żerne zbiory dotyczące paleontologii miejscowej, mineralogii, botaniki ogólnej i miejscowej, starożytności przedmiotów historycznych i późniejszych, rzadkich owadów i t. p. Pod względem sanitarnym K. podzielono w r. 1877 na 7 obwodów sanitarnych z 14 opiekunami, których liczbę w r.

1879 zwiększono do 60. Nadto rada miejska zorganizowała stały instytut sanitarny; w skład jego wchodzą: miejski lekarz sanitarny, felczerzy oraz służba, a także stała wykonawcza komisya sanitarna, pod przewodnictwem lekarza sanitarnego, złożona z 36 członków-opie-kunów sanitarnych, wybieranych przez radę miejską z pośród obywateli. W r. 1902 personel sanitarny, prócz dokonywania w stałych odstępach czasu dezynfekcyi mieszkań w razie chorób zakaźnych, poddał oględzinom podwórza, sklepy, różne zakłady i t. p. 5 575

rub.—Komunikacya osobowa po .Niemnie jest dosyć oży wioną. Właściwa żegluga wodna sięga w r. 1854 a powstała z inicya-tywy hr. Tyzenhauza. W r. 1903 z przystani K-ej kursowało 8 parowców, należących do syndykatu; dzięki wysokiej wodzie, jeden statek kursował nawet między K-em a Birsztana-mi (w górę rzeki), reszta zaś w dół rzeki — do Jurborga i granicy pruskiej. W roku 1902 parostatki przewiozły około 180000 osób i 291000 pud. bagażu. Wilia, wskutek niskiego stanu wody oraz obfitości kamieni, nie posiada żeglugi pasażerskiej. Ze stacy i K. kolei Pe-tersbursko-Warszawskiej w r. 1901 wysłano ładunków 3 994 378 pudów (przeważnie ma-teryały leśne, nieobrobione żelazo i stal, sól, opał mineralny, jabłka, zboże, wyroby żelazne fabryk miejscowych). W tymże roku przybyło na stacyę K. 4 261 480 pud. ładunków (przeważnie nieobrobione żelazo i stal, mate-ryały leśne, drzewo, nafta, zboże, cukier, sól, śledzie, opał mineralny). Pasażerów w tymże roku przybyło na stacyę K. 91516 (w tem kl. III—71 024); wyjechało 125 801 (w tem kl. III —104 220). Stacya K. w roku 1902 miała dochodu: z przewozu bagażu 200 412 rub. 36 kop.; z biletów 215 025 rub. 79 kop., z przewozu towarów 1 628 093 rub.— cc) Ruch korespondencyi poczt.-te 1 egr. w r. 1902 przedstawia się w cyfrach następujących (wyjmujemy ważniejsze dane statystyczne): Z K-go urzędu pocztowo-telegraftcznego w komunikacyi miejscowej wysłano: listów zamkniętych płatnych—11 770, bezpłatnych — 7 602, poleconych (rekomendow.) — 8 033, o-twartych (pocztówek) —1 840, przesyłek pod banderolą (opaskę)—46 022, wydawnictw peryo-dycznych —2 912. —W komunikacyi zamiejscowej wysłano: —przesyłek pienięż. i wartościow.— 32 802 (na sumę 14 842 696 rub.), wydawnictw peryodycz.—61914, telegrafów —35 702. Otrzymano: listów zamknięt. płat.—911 114, bezpł.— 405 689, polecono — 105 094, otwartych — 407 689, przesyłek pod banderolą — 210 699, pienięż. i wartościow.—58 709 (na sumę rub. 549 810), przekazów pocztowych — 36 990 (ua sumę 1022 286 rub.), telegraficznych—494 (na sumę 30 928 rub.), wydawnictw peryodycz. — 720 405, telegramów — 33 278. W komunikacyi międzynarodowej wysłano: listów zatnknię-zaś zysku tych —194 185, poleconych — 7 941, otwartych — 62 080, przesyłek pod banderolą—51 422, pieniężnych i wartościow. 3 011 (na sumę rub. 687 804), wydawnictw peryodycz. —1 632, telegramów—2702. Otrzymano: — list. zamknię-na sumę tych — 87 926, poleconych—8 493, otwartych — 47 081, przesyłek pod band. — 45 321, pienięż. i wartość.—3 919 (na sumę 59 415 rub.), przekazów—6 017 (na sumę 289 460 rub.), wydawn. peryodycz. —13 106, telegramów—2 296. Różnych dochodów urząd K-i miał w r. 1902 — kręt i 391 tratwa z towarami na sumę 113 820 | 117 442 rub. 11 kop., w tem za przesyłanie

burg na Dźwinie, tak K. na Niemnie—na mocy konstytucyi z roku 1647—zostało miastem składowem całego handlu litewskiego. Skłoniło to posiadaczy ziemskich do zwożenia tutaj ziemiopłodów, kupców zaś pruskich i inflanckich zmusiło do przybywania dla kupna do K-a. Zburzenie w r. 1655 miasta zniszczyło oczywiście i handel, który, acz później popierany usilnie, nie mógł odzyskać dawnego kwitnącego stanu. Po okropnym pożarze w roku 1731 kupcy K-cy poczęli wynosić się do Prus — i Prusy, zwłaszcza po wykopaniu kanału od Niemna do Pregla, skorzystawszy z upadku K-a, cały jego handel zagarnęli zwolna w swe ręce. Nie pomogła ustawa Sejmu z r. 1736, potwierdzająca wszystkie poprzednie nadania, oraz przywilej Augusta III, w którym zabezpieczono korzyści handlowe tylko kupcom miejskim, Dopiero w drugiej połowie w. XVIII handel K-a, wraz z ogólnem podniesieniem się miasta, poczyna rozwijać się pomyślnie. Przed schyłkiem r. 1794 K. posiadało 10-u kupców, prowadzących handel zbożem, lnem, konopiami, łojem, potażem, skórami itd., którzy posyłali, dwa razy do roku 21 statków do Prus; drzewem handlowało 15-u. Każdy z tych 25-u kupców obracał kapitałem, wynoszącym około 20 000 czerwonych złotych. Kupców, utrzymujących znaczniejsze sklepy bławatne, galanteryjne i sukienne, było podówczas: w mieście 4 (chrześcian) i w Wiljampolu 6 (żydów); aptek było 5. „Taki był stan K-a w r. 1794 kiedy odpadnienie do Prus traktu Zaniemeń-skiego wstrzymało widoczny powrót do dawnej zamożności i polepszenia handlu, z tej zwłaszcza przyczyny, że obszerny kraj, na tamtej stronie Niemna położony i mało mający miasteczek targowych, a za tern na rynek K-i wysyłający swoje produkta, zaprzestał ich dostarczać“ („Starożytna Polska“). —Gdy K. zostało miastem gubernialnem (w r. 1843), handel jego począł się nieco ożywiać. Podczas wojny krymskiej prowadziło K. znaczny handel— z powodu blokady portów rossyjskich i dzięki ulgom co do opłaty gildyi, powinności wojskowej i pogłównego, udzielonym na lat 25 (1842—67) przesiedleńcom z gubernii wiel-korossyjskich. Według statystyki z r. 1902, w K-e było w tym roku ogółem 936 przedsiębiorstw handlowych’ które miały obrotu razem—10 390 800 rub., czystego 1 044 841 rb. bb) W p orcie K-im (na Niemnie) 1902 naładowano i wysłano: parowców 639, w r. okrętów 320 i tratew 25, z towarami na sumę 875 998 rub. Wyładowano zaś 1101 okręty i 1440 tratew, z towarami 1 151 651 rub. O wartości towarów, przybyłych i wysłanych Wilją, świeżych danych niema. W r. 1882 naładowano tutaj 33 okręty i 155 tratew (z budulcem), towarami zaś na ogólną sumę 83 832 rub., zaś w r. 1892 — 181 o-

depesz—27 828 rub. 37 kop. Porównanie niektórych danych powyższych z takiemiż dane-rni z r. 1893 przekonywa nas o znacznym postępie ruchu ekonomicznego i intelektualnego K-a. A więc wartość wysłanej zamiejscowej korespondencyi pieniężnej i wartościowej z górą się podwoiła (7 milionów rub. w r. 1893 i 14,8 mil. rub. w r. 1902); wartość takiejże korespondencyi w komunikacyi międzynarodowej wzrosła z 325 tys. rub. do 687 tys. rub., czyli także się podwoiła; liczba otrzymanych listów wszelkiego rodzaju w r. 1893 wynosiła 780 tys., a w r. 1902—1973 tys., czyli niemal się potroiła; wydawnictw peryodyczuych otrzymano w r. 1893—450 tys., a^-w r. 1902 — 733 tys. Dochód kantoru wzrósł z 85 tys. rub. do 117 tys. rub. Wydawnictw peryody-cznych otrzymano w r. 1902 w K-e ogółem 4194 egzempl., w tern w języku rossyjskim 3 537, w polskim 354 (między innemi: „Ku-ryer Polski“—91 egz., „Gazeta Polska“—37 egz., „Kraj“—30 egz. i t. d.). tó) Przemysł fabryczny. Pod względem ilości zakładów przemysłowych, liczby robotników i wysokości produkcyi K. tworzy obok Szawel środowisko przemysłowe gubernii. Według statystyki z r. 1902 —K. (wraz z przedmieściem wsią Szańce) miało 45 zakładów przemysłowych, podlegających nadzorowi inspekcyi fabrycznej z 3 082 robotnikami, czyli 28.7°/₀ wszystkich zakł. przemysłowych gubernii i 59° ₀ ogólnej liczby robotników. Zakłady te są następujące:

Liczba robotn.

Produkcya w rub.

3 młyny parowe 3 browary 2 fabr. tytoniu 2 fabr. farb anilinowych

2 fabr. zapałek 1 fabr. smarów do osi 1 zakład wytwarzania energii elektrycznej

42

129

28

512 548 350 240 37 499

45 fabryk

00 <M

CO O

3 082

34 500 132 000 28 000

28 556

1    fabryka powrozów

5 fabryk gilz

4    litografie

5    drukarni

7 tartaków (2 we wsi Szańce)

2    odlewnie żelaza (różne wyroby metalowe i narzędzia rolnicze)

1 fabryka śrub

1 fabr. różnych wyr. metal, (zamki, zasuwy, klamki, podków-ki do butów, pręty do parasoli, żelazka do prasowania, oddzielne części ma-. szyn rolniczych, gwoździe, różne wyroby z drutu)

1 fabr. drutu i gwoź-

11

73

64

40

109

co co

00 o

925

5 460 16 700 24 500 19 650

199 520

4 594 820

ee) Rzemiosła—Ongi rzemiosła w K-nie były wysoko rozwinięte Stefan Batory, przedsiębiorąc wyprawę inflacką, dla wielu doskonałych rzemieślników kazał tutaj pontony robić. Wszystkie niemal rzemiosła miały w K-e swoich przedstawicieli, brakło jeno płatnerzy. Przeto sejm warszawski polecił w r. 1613 u-rzędowi miejskiemu, „aby niezwłocznie płatnerzy do K-a sprowadził i dla nich mieszkanie i ślusarnię zbudował a z prowentów miejskich opatrzył, żeby zbroje i szyszaki nowe robione były“. Liczba rzemieślników wciąż wzrastała; samych garbarzów w połowie w. XVII K. liczyło około 100 majstrów, prócz czeladzi; stola-rzów, tokarzó«’ i szklarzów po 50, powroźni-ków i garncarzy tyluż, tkaczów 70; krawców w r. 1654 było 39. Ocalałe księgi cechowe z r. 1663 pokazują, że w roku tym było jeszcze: cieślów 18, bednarzów 9, mularzów 20. W r. 1Ó72 było: puszkarzów, kowalów, ślusa-rzów, nożowników, kotlarzy i mieczników 43. W r. 1684 było rzemieślników 32. Dziś rzemiosła w K-e nie odznaczają się niczem nad-zwyczajnem. Wyroby rzemieślnicze, służące do zaspokojenia najniezbędniejszych potrzeb, nie celują ani wytwornością, ani trwałością. Wielu mieszkańców woli nabywać odzież i obuwie w Wilnie, Warszawie lub za granicą. Następująca tablica przedstawia stan rzemiosł w K-e w r. 1902:

-o

202 440 753 000

1 250 000

'O

‘5?

dzi

1 fabr. pilników 1 fabr. wyr. srebr.

1 fabr. mąki kostnej i kleju 1 mydlarnia

CD O'

O’ C

770 500 4 200 24 000

121 250 80 260

piekarze

rzeźnicy

cukiernicy

krawcy

szewcy

modystki i szwaczki (bielizny)

rękawicznicy

czapnicy

zdunowie

mularze

stolarze i cieśle

bednarze

kotlarze

szklarze

rymarze

108

48

CO IM l> iO

20

17

I ^ Uczniów

135

138

Ol «s*

70

86

72

13

16

36

32

77

42

co co

108

35

72

41

27

21

12

22

20

11

27

14

14

14

28

33

21

24

52

33

43

37

14

35

15

16

35

19

16

31

34

23

blacharze

kareciarze

malarze

kowale i ślusarze

kominiarze

tokarze i snycerze

zegarmistrze i jubilerzy

introligatorzy

konował

fryzyerzy i cyrulicy

ogółem 1547    892    859

ff) Kredyt. W K-e znajdują się następujące instytucye kredytowe: oddział banku państwa, oddziały banków handlowych wileńskiego i orłowskiego, agentury banków ziemskich wileńskiego i petersbursko-tulskiego, kowieńskie tow. wzajemnego kredytu, różne domy bankierskie i kantory wymiany oraz kasy pożycz-kowo-oszczędnościowe przy niektórych instytu-cyacli rządowych, tudzież kasy oszczędnościowe banku państwa. W bankach ziemskich pod koniec r. 1902 było w zastawie 421 majątków miejskich za ogólną sumę 5 757 387 rub. 97

k. W kasach pożyczkowo-oszczędnościowych dla urzędników było w obrocie w r. 1902—47 908 rubli 70 kopiejek Przy kasie urzędników sądowych jest spółka spożywcza i sklep.—k) Oświata. K. posiada: gimnazyum męskie (pierwotnie szkoła Jezuicka w Krożach, założona w r. 1616, przeszła następnie w ręce Karmelitów pod nazwą Szkoły gimnazyalnej, która w r. 1843 zamieniona została na gimnazyum gubernialne i przeniesiona do K-a), mieszczące się we własnym gmachu, wzniesionym w r. 1863. Gimnazyum posiada bogaty księgozbiór, którego część, w postaci rzadkich ksiąg starożytnych, odziedziczonych po szkole w Krożach, oddano do biblioteki publicznej w Wilnie. W pierwszem półroczu roku szkolnego 1903 — 1904 gimnazyum liczyło 480 uczniów (katolików 178, luteranów 33, żydów 40, prawosławnych 221, mahometan 6, karaimów 2). Utrzymanie gimnazyum kosztowało w r. 1902 — 53 824 rb. 10 kop. Gimnazyum posiada 7 zapisów, które należały jeszcze do szkoły w Krożach, oraz 8 zapisów, uczynionych po r. 1843, ogółem około 75 000 rb. Odsetki od tego kapitału przeznaczone są na zapomogi i stypen-dya dla najuboższych uczniów. Gimnazyum żeńskie, założone w styczniu I860 r., mieści się od r. 1885 we własnym gmachu (wzniesionym za pieniądze, ofiarowane w r. 1845 przez szlachtę gubernij zachodnich na otwarcie w Wilnie instytutu centralnego (w sumie 64 350 rb.). Na początku 1903—4 roku szkolnego gimnazyum liczyło 447 uczennic (katoliczek 72, luteranek 14, żydówek 153, prawosławnych 201, mahometanek 6, karaimek 1). Na utrzymanie gimnazyum wydano w r. 1902 30 563 rb. 4 kop. Telszewskie dyece-zyalne katolickie seminaryum du-

chowne (założone w XVI w., pierwotnie znajdowało się w Krożach, w r. 1741 przeniesione do Woreń, a stąd w r. 1865 do K-a. W r. szk. 1903 — 4 seininaryum liczyło 110 uczniów (11 szlachty, 7 mieszczan, 92 włościan). Na utrzymanie seminaryum skarb wydał w r. 1902 — 7 500 rb. (opłata od uczniów nie jest tu wliczona). S i e d m i o-k 1 a s o w a szkoła handlowa, założona w r. 1904. Szkół znajdujących się w zawiadywaniu kowieńskiej dyrekcyi szkół ludowych było w K-e w 1903 r.—22, mianowicie: a) chrześciańskie: szkoła miejska 3-klasowa, prywatna szkoła żeńska 6-klasowa, żeńska szkoła parafialna 2-klasowa z klasą dodatkową rękodzieł, dwie szkoły parafialne męskie dwuklasowe, początkowa szkoła dwu-klasowa przy kościele luterańsk m, szkoła początkowa przy fabryce „Westfalia“, szkoła niedzielna żeńska;

b) żydowskie: szkoła począt. 2-klas. z klasą rzemieślniczą, 2-klas. szkoła ludowa, prywatna pocz. szkoła męska, 4 prywatne szkoły żeńskie, pryw. szkoła wieczorowa żeńska, 2 tal-mudtory. Do wszystkich tych szkól na pocz. r. 1903 uczęszczało 1317 chłopców i 1171 dziew. ^) Towarzystwa. W sześćdziesiątych latach w K-e powstało To w. miłośników czytania, posiadające dosyć obfitą książnicę (14 050 numerów) oraz czytelnię . — Wydatki Tow. w r. 1902 wynosiły 1 435 rb. 14 kop. Tow. muzyczne, liczące 600 członków, urządza co tydzień koncerty w gmachu teatru miejskiego, wzniesionego z funduszów miasta w ogrodzie miejskim. Tow. wydatkowało (w r. 1902) 5 201 rb. 48 kop. Tow. lekarskie liczy 42 członków, którzy zbierają się kilka razy do roku w celach naukowych.— wj Dobroć zynność. K. posiada: szpital miejski na 120 łóżek; przytułek (założony w r. 1868), w którym w r. 1902 znajdowało schronienie 57 osób; szpital żydowski z przytułkiem; Tow. opieki nad domem pracy, utrzymujące tanią kuchnię i przytułek noclegowy, tudzież dostarczające pracy potrzebującym (w r. 1902—87 osobom); Tow. w r. 1902 wydatkowało—1 349 rb. 40 kop.; tow. opieki uad ubogimi, prócz niesienia zwykłej pomocy biednym, utrzymywało w r. 1902 schronisko dla 22 kobiet, na co wydatkowało 2 284 rb. 54 kop.; przy Tow. istnieje, lecz działa niezależnie ódeń, pod protektoratem małżonki gubernatora, oddzielny przytułek „Żłobek“ dla podrzutków; „Żłobek“ utrzymywany jest z funduszów dobroczynności publicznej; Tow. pod nazwą „Podpora upadających“ wydaje ubogim pożyczki pod zastaw kosztowności bez procentu; rozchód tow. w r. 1902 wynosił 15 887 rb. 53 kop.; kobiece Tow. kowieńskiej parafii ewangelicko-augsburskiej pomocy ubogim swego wyznania, wydatkowało w r. 1902 — 1 012 rb. 41 kop.; Towarzystwa pomocy uczącej się młodzieży gimna-zyów kowieńskich wydatkowały w r. 1902 —

2 380 rb. 87 kop.; kowieński komitet miejski kuratoryum trzeźwości posiada „Dom ludowy“ z teatrem, przytułkiem noclegowym, tanią kuchnią i biblioteką-czytelnią; prócz tego komitet utrzymuje dwie herbaciarnie z taniemi kuchniami; w ostatnich czasach zorganizował tanią pomoc lekarską oraz biuro porad prawnych dla potrzebujących, komitet wydatkował w r. 1902—23 027 rb. 78 kop. Mówiąc o kuratoryum trzeźwości, nie można nie przytoczyć danych co do spożycia wódki przez ludność miasta: w r. 1902 w K-nie i na przedmieściach funkcyonowało 11 skarbowych sklepów wódczanych, które sprzedały 46 749.739 wiader wódki 40%'owej za 362 432 rb. 86V2 kop. (w tern: w Szańcach 3 531.75 i w Słobo-dzie Wiliampolskiej 2 614.5 wiader). W r. 1902 K-o wydatkowało na wódkę prawie po 5 rb. na osobę (bez różnicy płci i wieku). Wydział instytucyi cesarzowej Maryi posiada w K-nie swój przytułek dla dzieci (załóż, w r. 1848), w którym w r. 1902 było 18 chłop, i 18 dziewcz. Kuratoryum gubernialne utrzymuje przy tym przytułku szkołę rzemieślniczą, w której w r. 1902 uczyło się 32 chłopców szewctwa, stolarstwa, ślusarstwa i kowalstwa. Przy tejże instytucyi istnieje przytułek dzienny dla dzieci przychodzących, których w r. 1903 było 33. Kuratoryum wydatkowało w r. 1902 — 14 219 rb. 87 kop. Kowieński oddział rosyjskiego tow. Czerwonego Krzyża kieruje działalnością miejscowych komitetów powiatowych. Miejscowy kobiecy komitet Czerwonego Krzyża utworzył stowarzyszenie Sióstr Miłosierdzia, założył szpital (ambulatoryum) i aptekę; w r. 1904 otworzył lecznicę okulistyczną; wydatki komitetu w r. 1902 wynosiły 12 350 rb. 9 kop. Prócz tego istnieją w K-nie: komitet fortęczny Czerwonego Krzyża; dwa bractwa prawosławne (dobroczynne); zarząd okręgowy Tow. ratowania tonących (które wydatkowało w r. 1902 — 640 rb. 83 kop.); Tow. opieki nad zwierzętami (rozchód w r 1902 wynosił 48 rb. 18 kop.); tow. posiada lecznicę dla zwierząt.— n) K o ś c i 0-ły katolickie. Katedralny św. Piotra i Pawła, wzniesiony na pocz. XV w. (nie wiadomo przez kogo) — wspaniała budowla gotycka (kościół ten niegdyś administrowany był przez Augustyauów). Śeminaryjny św. Jerzego, zbudowany w r. 1471 przez marsz. Szandziwoje-wicza. Kość. św. Gertrudy, murowany, i kość. Benedyktynek pod wezw. św. Mikołaja (niewiadomo kiedy i przez kogo zbudowane), Koś. parafialny św. Trójcy, wzniesiony w. r. 1634 przez marsz. kow. Aleks. Massalskiego. Koś. św. Krzyża przy klasztorze Karmelitów (niewiadomej fundacyi); klasztor, zniesiony w r. 1831, zamieniony został na szpital wojskowy. Na cmentarzu kaplica pod wezw. Ukrzyżowania Jez. Chr., wzniesiona w r. 1851 z drzewa. Kość. ewangelicko-augsburski, wzuiesiony w r. 1683, przebudowany w r. 1851 (pierwotny

Wielka Uacytl. Font. Ilattr. Zosi. 31U. Tom XXXIX.

zbór powstał za czasów Stefana Batorego; był pono przy niin ministrem uczony Paweł Oder-born, znany biograf cara Iwana Wasilewicza). Cerkwie prawosławne: sobór św. Aleksandra Newskiego (dawny kościół Jezuicki, wzniesiony w r. 1759, zamieniony na cerkiew w r. 1824; Jezuici utrzymywali tu kolegium i szkoły wyższe; w kolegium umarł sławny Daniel Łęczycki); cerkiew św. Mikołaja (dawny koś. Franciszkański, wzniesiony w r. 1400 przez Witolda, w r. 1850 zamieniony na cerkiew),r stoi nad samym Niemnem, w pobliżu t. zw. „Świątyni Perkuna“; cerkiew, znajdująca się obok gimnazyum męskiego, została przerobiona w r. 1831 z dawnego kość. Dominikanów (wznieś, w r. 1678); cerkiew parafialna (na cmentarzu), zbudowana w r. 1862; cerkiew więzienna, wzniesiona w r. 1867; cerkiew jednowierców na Zielonej Górze (zbudowana w r. 1871); sobór, należący do wydziału wojskowego, pod wezw. św. Piotra i Pawła (ukończony w r. 1895). Żydzi posiadają bożnice i 26 domów modlitwy, —o) Zabytki przeszłości. Do najstarszych zabytków K-a należą zwaliska b asz-ty oraz muru zamkowego, znajdujące się na brzegu Wilii (t. zw. Zamek Królowej Bony); w XVII w. w zamku tym mieściło się więzienie miejskie. W pobliżu ogrodu miejskiego wznosi się niewysoka baszta, pozostała od będącego tu niegdyś muru miejskiego; druga taka baszta wznosiła się także na granicy ogrodu miejskiego i została zburzona kilkanaście lat temu przy budowie gmachu, mieszczącego obecnie kantor pocztowo-telegra-ficzny. Niewielki dom (obecnie należący do prawosławnego duchowieństwa soborowego), ze starożytnym, dobrze zachowanym gotyckim frontonem, znany pod uazwą (błędną) „Świątyni Perkuna“. Gmach ratusza, z piękną gotycką basztą; data wzniesienia jego nie jest znana. Wiadomo tylko, że w r. 1638 Olbrycht Stanisław ks. Radziwiłł kazał własnym kosztem ratusz naprawić i odnowić w nim izby sądowe. .Prócz tego jest w K-e pomnik, wzniesiony przez rząd rosyjski na pamiątkę roku 1812, odsło-niony w r. 1843.—p) Zarządadmiuistra-cyjny. Przed przyłączeniem do Rosyi K. było miastem powiatowem wojew. Wileńskiego, potem Trockiego, po utworzeniu zaś w r. 1795 namiestnictwa wileńskiego, wkrótce zamienionego na gubernię, K. zostało miastem powiatowem gub. Wileńskiej, następnie Litewskiej. Za Aleksandra I gubernia ta otrzymała znowu nazwę dawnej tj. Wileńskiej. Ukazem z r. 1842 z obszernej i różnoplemiennej gub. Wileńskiej wydzielono gubernię Kowieńską w obecnych jej granicach. W r. 1843 K. zostało głównem miastem nowo-utworzonej gu-bernii.—Cywilny zarząd administracyjny miasta spoczywa w ręku gubernatora. K. jest także siedzibą guberuialnego i powiatowego marszałka szlachty. — Przedstawicielem wyższej

władzy wojskowej jest komendant twierdzy, a zarazem dowódca załogi. Prócz tego w K-e znajdują się: sztab twierdzy, zarządy: inżenie-ryi, intendentury, żandarmeryi fortecznej, zarząd naczelnika wojennego, sztaby: 28-ej dy-wizyi piechoty i 3-ej dywizyi jazdy, 7-my no-worosyjski pułk dragonów, sztab 3-go dywi-zyonu konnej artyleryi, 3 forteczne pułki piechoty, telegraf forteczny. K. należy do okręgu wileńskiej izby sądowej i posiada własny (dla gubernii) sąd okręgowy. Pod względem komunikacyj podlega zarządowi okręgu wileńskiego i jest siedzibą naczelnika dystansu żeglugi na Nietanie. Przedstawicielem wydziału rolnictwa i dóbr państwa jest w K-e komitet ochrony leśnej. K. posiada następujące instytucye ministeryum finansów: izbę skarbową z podlegającemi jej instytucyami i 2-ma inspektorami podatkowymi; zarządy akcyzy: gubernialny i powiatowy; oddział banku państwa z kasami oszczędności. Prócz tego w K-e mieszkają : inspektorzy fabryczni — starszy i młodszy,, tudzież probierca gubernialny. Pod względem szkolnictwa K. podlega kuratorowi wileńskiego okręgu naukowego, kancelaryi in-stytucyi cesarzowej Alaryi oraz eparchialnej radzie szkolnej. R z y m.-k a t o 1 i c k i zarząd kościelny spoczywa w rękach telszewskiego konsysto-rza duchownego, znajdującego się w K-e, z biskupem dyecezyi telszewskiej na czele. Katolicki zarząd dyecezalny został przeniesiony do K-a z miąsta Wornie (pow. Telszewski) w r.

K. litewska jest nazwą albo patronymiczną (a więc odpowiada naszej „Kaunowicze“), albo mitologiczną—od boga Kaunasa, który może tu cześć odbierał. W ciągu całego w. XIII K. nie grało roli politycznej w dziejach Litwy; Krzyżacy zajęci byli podówczas podbijaniem Prus pogańskich. Za Witenesa Zakon począł nachodzić zbrojnie Litwę, lecz głównym celem jego wypraw było Grodno oraz zamki, leżące powyżej nad Niemnem, jak Junigeda (Welo-na), Bissena¹ (Średnik). Za Gedymina Krzyżacy poczęli zapuszczać się aż pod K-, a nawet, jak twierdzi Stryjkowski, zdobyli zamek tutejszy w r. 1317, choć kronikarze zakonni o tern milczą. Lecz dopiero za Olgierda i Kiejstuta K. nabiera większego znaczenia w dziejach Litwy: jest prawdziwein przedmurzem broniącem kraj ten od drapieżności krzyżackiej. Winrich Kniprode, w. mistrz Zakonu, uprzedzając gotującą się wyprawę Kiejstuta na Prusy, przybywa w r. 1362 ze znacznemi siłami pod zamek kowieński i, pomimo odsieczy ze strony Olgierda i Kiejstuta, pomimo dzielnej obrony dowódcy załogi Wojdata (syna Kiejstuta), bierze go szturmem (w wigilię Wielkiej nocy). Zdobytą warownię w. mistrz z ziemią zrównać kazał. W ciągu trzech następnych lat zamek kowieński nanowo odbudowano. Że w wojnie 1383 r. uległ znowu zburzeniu, widać z tego, iż w roku następnym (w końcu maja) Krzyżacy, popierający naw. księstwo Witolda, na zwaliskach dawnej warowni wznieśli nową (w sa-

(przekop, zrobiony od Wilii do Niemna i otaczający zamek, tworzył wyspę). Według kronikarzy pruskich przy budowie warowni pracowało 60 000 ludu i kilkanaście tysięcy koni w ciągu sześciu tygodni, budową zaś kierował sam w. mistrz Konrad Zolner. W nowej twierdzy osiadł komtur Krzyżacki z liczną załogą. Tymczasem Witold, pojednawszy się potajemnie z Jagiełłą i opanowawszy podstępem kilka zamków na pograniczu Żmudzi, pragnął warownię kowieńską owładnąć w ten sposób. W tym celu wyprawił Niemnem statki (na pozór z towarami), w których ukryte było wojsko. Gdy statki podpłynęły pod mury K-na, Krzyżacy podstęp odkryli, udaremniając zamiar Witolda. Wówczas Jagiełło wraz z Witoldem postanowili wspólnemi siłami zdobyć K. Nie była to rzecz łatwa. Po całomiesięcznem o-blężeniu (od końca września 1384 r.) udało się Litwinom zrobić wreszcie wyłom w murze zamkowym. Krzyżacy poczęli już tracić nadzieję, gdy niespodziewanie przybył z odsieczą Konrad Wallenrod. Ten zdołał znieść się z załogą i dostarczyć jej podczas nocy nieco żywności i zbrojnych. Lecz nazajutrz (d. 25 paździer. 1384 r.) Jagiełło wraz z Witoldem, zauważywszy odsiecz, rozkazali natychmiast przypuścić ogólny szturm do zamku.

1865. Kościół luterski w K-e podlega konsy- ' mem uściu Wilii do Niemna), którą nazwali storzowi kurlandzkiemu; reformowany—kolegium } Ritterswerder, tj. Wyspą (kępą) Rycerską w Wilnie. Prawosławny zarząd duchowny spoczywa w ręku litewskiego konsystorza duchownego. W K-e mieszka konsul niemiecki.

Pierwotnie K. rządziło się prawem magdeburski em. Po przyłączeniu do Rosyi na czele zarządu stała rada stanowa, złożona z 6-ciu członków (od r. 1808), która trwała do r. 1876.

Ustawa miejska (Gorodowoje położenje) z r.

1870 zastosowana została do zarządzania miastem w r. 1876 i trwała do] r. 1893, wtedy nakoniec zastąpiła] ją nowa ustawa z r.

1892.—Prezydentami (golowa) miasta K-a, od czasu wprowadzenia ustawy miejskiej, byli:

Uszak, Zengwil, Denks, Kierewicz, Piotrowski, major Buchman, Zapiesosznyj, gen.-major Czi-czerin, Fanstil, Januszewski, Strawiński, Ru-kujża, kupiec Hotkiewicz, gen.-major Rejchardt, kandydat praw Grundman (w r. 1903). Obecnie rada miejska składa się z 27 radnych, a zarząd tworzą: prezydent miasta oraz dwóch członków. Przy zarządzie znajdują się miejscy: budowniczy, lekarz sanitarny, weterynarz. —

2) Dzieje. K.jest jednem najdawniejszych miast Litwy; czasu powstania jego dokładnie nie znany. Stryjkowski i Kojałowicz przypisuje założenie warowni przy uściu Wilii do Niemna Kunasowi (pod koniec w. X), drugiemu synowi Palemona, co, naturalnie, jest fałszem; nazwa

Wallenrod, mając za mało sił do odparcia Litwinów,—gdy ci opanowali już przednie obwarowania, cofnął się^pośpiesznie, aby uniknąć pogoni wszystkich wojsk litewskich po wzięciu twierdzy. Wówczas załoga się poddała. Witold, przeszedłszy powtórnie na stronę Zakonu, coraz bardziej wzmacniał zamek kowieński. Pod jego murami Konrad Wallenrod (w pierwszych dniach października 1391    r.) rozłożył

wielki obóz, gdzie wyprawił dla swych gości zagranicznych bajeczną ucztę honorową, która miała około 500 000 (!) grzywien srebra kosztować. Tegoż roku (1391) przybył do K-na od Wład. Jagiełły Henryk, ks. mazowiecki, i skłonił mieszkającego tutaj Witolda do zgody z królem. Pojednany Witold na wiosnę r. 1392 opanował niespodzianie zamek kowieński i załogę krzyżacką wziął w niewolę. Warownia kowieńska uległa zburzeniu podczas wyprawy krzyżackiej w r. 1393, gdyż Konrad Jungingen, idąc w r. 1394 wraz ze Swidry-giełłą na podbój Litwy, zastał ją (w dniu 13 sierpnia) w zwaliskach, a miasto opuszczone. Odtąd K. było zabezpieczone od napaści Krzyżaków. Tutaj w r. 1396 Witold podpisał zawieszenie broni z w. mistrzem. Na mocy traktatu, zawartego przez tegoż księcia z zakonem w Grodnie (1398), Krzyżacy stali się panami Żmudzi, i granica ich posiadłości opierała się niemal o mury starego K-na, bo już nowe K., czyli zamek Gotteswerder, o milę zbudowany, należał do nich. Witold, po-różniwszy się znowu z zakonem o Żmudź, za-* czął już w r. 1401 coraz bardziej wzmacniać zamek i miasto. Następnie wszakże, uważając, że warownia kowieńska w razie wojny więcej szkody, niż pożytku Litwie przynieść może, kazał na wieść o ukazaniu się nieprzyjaciół opuścić ją i zburzyć. Odtąd K. utraciło swoje znaczenie strategiczne; zato jednak stało się miejscem rokowań między w. ks. litewskim a Zakonem. Witold, zajęty podbojem Rusi, po wzięciu Smoleńska, w celu zabezpieczenia się od Krzyżaków, porozumiewał się z w. mistrzem w K-nie (1404), gdzie potwierdził Zakonowi posiadanie Żmudzi i przyrzekł posiłki. Wezwano też panów żmudzkich, którzy złożyć musieli hołd poddaństwa w. mistrzowi. W roku następnym ułożono wspólnie z marszałkiem Zakonu wyprawę na Żmudzinów, usiłujących zrzucić jarzmo krzyżackie. W r. 1408 (6 stycz.) odbył się w K-nie nowy zjazd, na który, prócz Jagiełły i senatorów polskich, przybyli w. mistrz Ulryk Jungingen oraz mistrz inflancki, Witold zaś był pośrednikiem między królem a Zakonem. Celem głównym zjazdu miało być oznaczenie stałych granic między Polską a posiadłościami Zakonu, obrady wszakże nie doprowadziły do skutku. Po zwycięstwie pod Grunwaldem a przed wszczęciem się nowej wojny, cesarz Zygmunt, obrany rozjemcą w sporze o granicę między Polską

a Litwą oraz zatargów z Krzyżakami, przysłał do K-na hosła swego niejakiego Makra von Fluch’a, który -sporządził tutaj (28 lutego roku 1413) ważny dla dziejów Litwy akt. W tymże roku Jagiełło wraz z Witoldem wyruszyli na statkach Niemnem na Żmudź w celu nawracania jej mieszkańców na chrześciaństwo.—Pierwszy ślad przywilejów, danych K-u, pochodzijz r. 1408, kiedy Witold, po spaleniu się przywilejów miasta, nanowo je potwierdził. Książę szczególną opieką otaczał to miasto. Za niego powstały tam pierwsze murowane domy, a między niemi owa budowla gotycka z czerwonej cegły w stylu XIV lub XV w., błędnie za świątynię Perkuna poczytywana. Zamek tylokrotnie burzony i odbudowywany, został przez Witolda porządnie naprawionym. Witold też, w celu pomnożenia ludności miasta, osadził w K-nie sprowadzonych z Krymu Tatarów i Karajtów i nadał im przywileje. Kazimierz Jagiellończyk, będąc jeszcze w. księciem, przywilejem, wydanym w r. 1444 w Brześciu Litewskim, umieścił K. w rzędzie grodów litewskich, rządzących się według prawa magdeburskiego. Wyraźniej prawa miejskie K-na wyjaśnił inny przywilej Kazimierza (będącego już królem polskim), wydauy w r. 1463 w Grodnie. Król ten lubił K. i, bawiąc na Litwie, zawsze wstępował w jego mury. Tutaj w r. 1451 przybył Piotr Vasquez, poseł Filipa Dobrego, ks. Burgundyi, prosząc króla o posiłki dla odzyskania Ziemi św., lecz odjechał, nic nie wskórawszy. Podczas morowego powietrza w r, 1464 Kazimierz IV z królową i całym dworem przepędził w K-e większą część zimy. Aleksander, zostawszy w. księciem litewskim, nadania ojcowskie potwierdził otaczając¹ również opieką handel i kupców, prócz żydów i kacerzy, których do miasta wpuszczać zakazuje. Największą troskliwością otaczał K. Zygmunt Stary. Najpierw w roku 1507 potwierdził miastu dawniejsze nadania, w r. 1508 oddał mu w wieczyste posiadanie grunta, lasy i dwór z poddanymi po Michale Glińskim. Najważniejszy przywilej tego króla pochodzi z r. 1540, z niego wnioskować można o dobrobycie miasta oraz jego stosunkach municypalnych i handlowych. W przywileju tym Zygm. Stary, między innemi, nakazał magistratowi co rok najściślejszy zdawać rachunek z dochodów, zalecał kanały miejskie o-czyszczać, cegielnie, należące do miasta (dla naprawy murów), w dobrym stanie utrzymywać, place puste zabudowywać i domy zrujnowane naprawiać w ciągu roku i sześciu niedziel, pod karą konfiskaty na rzecz miasta itd. Tenże przywilej zawarował prawa mieszczan: np. każdy z nich miał prawo, wedle dawnego zwyczaju, posiadania własnej przeprawy przez Niemen, bez żadnej opłaty; wszyscy obywatele miasta zatrzymali dawny przywilej połowu ryb dziesięciu sieciami na Niemnie i Wilii, w gra-

nicach posiadłości miejskich; kto nie chciał poddać się prawu miejskiemu, nie mógł nabywać ani placów, ani domów w K-e, jeżeli zaś otrzymał je w spadku, dopiero wtedy wejść mógł w ich posiadanie, gdy poddał się temu prawu; nikt z mieszczan bez wiadomości magistratu nie mógł opuszczać swego stanu; nie-chcących podlegać prawu miejskiemu magistrat miał moc karać i wyganiać z miasta.

walnia mieszczan od wszelkich podatków publicznych i od ceł na lat 10, a także od stanowisk żołnierskich, stacyj i dostarczania ży -wności na wieczne czasy. Prócz tego król przywilejem, wydanym w r. 1665, dla budowy bulwarów nad rzekami, zniszczonych przez powodzie i pożary, oraz dla sporządzenia amu-nicyi i wyprowadzenia mirów wokoło miasta, pozwalał z puszczy własnej potaże i klepki dębowe spławiać bez żadnego cła do Prus na rzecz miasta przez 4 lata. Podobnież i Jan III starał się o podźwignienie K-a, przeto w r. 1676 potwierdza dawne przywileje miasta, pomnażając je nowemi swobodami: między inne-mi, zabrania mieszkać i handlować w K-e żydom; obcym kupcom nakazuje czynić zamianę towarów jeno z kupcami K-mi, których uwalnia od wszelkiego cła, przy wprowadzeniu do Prus lub przywożeniu stamtąd produktów; odnawia 3-y jarmarki dwutygodniowe; zabrania mieszkać i handlować w K-e kacerzom (zakaz

się poczęto. August II nietylko dawne nadania miejskie potwierdził (przywilejem swoim w r. 1698 tudzież przez konstytucyę sejmową w r. 1717), lecz nadto, dla wyprowadzenia miasta z długów, zaciągnionych na składki wojskowe i różne opłaty, edyktem z r. 1726 upoważnił magistrat do wybierania na rzecz miasta, aż do umorzenia pożyczek, dochodu od licencyi różnych, skrzynkowego, pieczęci kupieckiej itd. Tymczasem nowy cios wszystkie usiłowania zniszczył: straszny pożar w r. 1731 całe prawie miasto w perzynę obrócił,—zaledwie kilkanaście domów i kościół ewangelicki ocalały. Odtąd trudno było miastu podźwignąć się do dawnego stanu. Wojska rossyjskie, przechodząc w r. 1756 przez Polskę do Prus, rozebrały kilkadziesiąt kamienic na wymurowanie pieców do pieczenia chleba. Ustawa sejmowa z roku 1764, zabezpieczająca dawne swobody miast litewskich, zaświadcza o zupeł-nem spustoszeniu K-a. Dopiero w środku panowania Stan. Augusta, po dwukrotnem potwierdzeniu dawnych praw miejskich (w roku 1766 i 1768) K. poczęło nieco się podnosić. Rynek zabudował się porządnemi kamienicami, ratusz został gruntownie odnowiony; na naprawę fary król ofiarował 40 000 złp. (w r. 1771). Po upadku Jezuitów Komisya edukacyjna założyła tu szkołę podwydziałową (ob. Kowieńska

W tymże przywileju zastrzeżono, że dwaj bracia rodzeni lub stryjeczni razem ani do magistratu, ani do sądów wójtowskich wybierani być nie mogli; wójt sam jeden w małych je-iio sprawach wyrokował, ważniejsze z radą obowiązany był rozstrząsać; wszyscy zaś winni byli ściśle trzymać się prawa magdeburskiego, pod groźbą kary w apelacyi. Nadto przywilej ustanowił t. zw. brukarzy przysięgłych (według dzisiejszej terminologii — ekspertów), czyli znawców do oceny wartości różnych gatunków drzewa, potażu' i innych produktów krajowych, spławianych Niemnem ten, za dobrodziejstwo dla miasta uważany,— do Prus, aby tam, wedle dawnego zwyczaju, smutny skutek nietolerancyi na ruinie zarno-zupełną im wiarę dawano i powtórnie nie bra- żności krajowej i światła powstającej — nie kowano. Wreszcie przywilej powyższy nakazy- przyczyniał się zapewne do poprawienia bytu wał łaźnie i gorzelnie przejeść z miasta po- mieszkańców). Jan III, trzymając się dawnych nad obie rzeki, a to dla uniknięcia częstych ¹ przywilejów miejskich, osobnym edyktem z r. pożarów. Przywilej ten w zupełności został 1682 surowo zakazał żydom mieszkać w K-e. potwierdzony w r. 1548 przez Zygm. Augusta, Dzięki troskliwości Jana Kazimierza i Sobie-który prócz tego w r. 1558 uwolnił na zawsze skiego, K. chociaż w zupełności z upadku po-mieszczan tutejszych od dawania podwód. dźwignąć się nie zdołało, wszakże w części W r. 1562 podejmował Zygm. August w K-e handel i rzemiosło odzyskało i nieco ożywiać Jana, ks. Kurlandyi. Snąć istniały inne gmachy przyzwoite, które służyły za pomieszczenie królowi oraz jego dworowi, gdyż—jak nadmienia lustracya z r. 1570—„zamek K-i podmywany był przez rzekę Wilię, w którym zamku budowania żadnego nie było, tylko mu-ry stały około, a nad niemi pobicia żadnego“.-?-W drugiej połowie w. XVI K. przybrało postać europejskiego miasta. Osiadła tam pokaźna liczba rzemieślników i kupców cudzoziemskich (przeważnie Niemców), którzy, przy-jąwszy prawo miejskie, poczęli wznosić porządne domy murowane. Antom Schneberger, lekarz, żyjący na Litwie, jeszcze za Zygm.

Ul.

Augusta zachwycał się położeniem miasta, o-kazałością domów, rozległym handlem tudzież zamożnością i gościnnością mieszkańców; chwali też miody tutejsze, lipcami zwane. Henryk Walezyusz, w swojem potwierdzeniu praw i przywilejów (1574), nazywa K. zaszczytem Rzpltej. Pod rządami Jagiellonów, a jeszcze i Wazów K. wciąż wzrastało w zamożność. Lecz zawierucha wojenna za Jana Kazimierza jednym zamachem zniszczyła wszystkie owoce pieczołowitości królów: Moskwa, o-panowawszy K. w sierpniu r. 1655, całe miasto w popiół obróciła, oszczędziwszy tylko jeden klasztor. Po odzyskaniu K-a w roku 1661 Jan Kazimierz jął się natychmiast podniesienia miasta. Ustawa sejmowa z r. 1662 u- szkoła).

Po upadku Rzplitej K. dostało się Rossyi. Miasto upadało: w 1800 pożar zniszczył trzecią część K-a i kościół parafialny, w r. 1811 straszna posucha d .»tknęła okolicę; lasy były w płomieniach, bydło wyzdychało, a Niemen można było wbród przechodzić. Kampania r. 1812 ożywiła miasto; Napoleon I bowiem wy-zuaczył K-u doniosłą rolę w organizacyi dowozu wiktuałów dla armii, która zapuścić się miała wgłąb Rossyi: przez K. miały iść ładunki od Królewca drogą wodną z jednej strony, od Torunia lądową. D. 23 czerwca r. 1812 pięć korpusów i gwardya, około 220 000 żołnierzy, stanęło pod K-em, a szósty pułk ułanów polskich zajął posterunki przednie. Napoleon w tym dniu w mundurze polskim, wziętym od pułkownika Nogowskiego, w towarzystwie marszałka Berthier, który także przywdział mundur ułanów polskich, badał okolice K-na, wyszukując stosownego miejsca na przejście. Następnego dnia przebyto Niemen, i Napoleon zamieszkał w Kownie w klasztorze karmelitów, a później w domu Hechela nad samym Niemnem. W mieście urządzono składy, piekarnie, szpitale, dokoła w różnych punktach wzniesiono szańce. Przez K, cofały się także szczątki armii Napoleona I; Murat przeciągnąwszy przez miasto cofnął się dalej, a Neyowi powierzono zatrzymanie wojsk rosyjskich przed miastem. D. 14 grudnia ukazały się wojska rosyjskie, gen. Platów po krótkiej potyczce zajął K. dnia następnego, obwieszczając to zdarzenie 101 wystrzałami, a w d. 8 marca 1813 przywrócono władze, usunięte przez Napoleona I. Podczas r. 1831 K. było ogniskiem tłumienia powstania na Litwie, obok Wilna, gdyż pozostałe miasta były w ręku polskich — w okolicy K-a organizował powstanie Maurycy Prozor, obrawszy Janów za rezydencyę i usiłując odciąć K. od Wilna. W początkowych dniach kwietnia przywódcy ruchu (ks. Ogiński, Ma-ziański, Szukszta, Puszet) odbywszy naradę wr klasztorze kamedułów w Pożajściu, wyruszyli przeciw K-u, w którein dowództwo sił rosyjskich było w ręku pułk. Wyszkowskago. Atak d. 9 kwietnia nie powiódł się, acz Ma-ziański zajął Wiliampole. Oddziały polskie cofnęły się, jedne udały się pod Wilno gdzie oddano je pod władzę Załuskiego (oddziały Bi-lewicza, Ogińskiego, Przeciszewskiego i Matusiewicza), Prozorowi zaś poruczono obserwacyę K-a, ale Wyszkowskij rozbił go. Niebawem w K-e szukał schronienia gen. Sacken, pobity pod Rajgrodem przez Giełguda, idącego z pod Łomży na Litwę; przednie jego oddziały pod dowództwem Dembińskiego d. 3 czerwca 1831 ukazały się, w dwanaście godzin po przybyciu Sacke-na, pod K-em, zajęły Aleksotę i rozpoczęły o-strzeliwanie. Uczniowie szkoły miejscowej zbiegli do Dembińskiego i dostarczyli mu in-formacyj o szczupłości sił rosyjskich. Dembiński, oceniając należycie położenie strategiczne

tego punktu, jako ogniska pomiędzy Polską, Litwą i Żmudzią, pragnął zająć K. lecz nie otrzymał od Giełguda przyzwolenia na to. Swoją drogą, wskutek wymarszu wojsk rosyjskich z K-a, w czerwcu Zaliwski z oddziałem augustowskim zajął miasto, ale niebawem opuścił je, wyruszając na Wilno, ku armii Giełguda. Ten pomyślał o K-ie dopiero po przegranej, ale było już zapóźno: chciał gdzieś poniżej miasta wybrać miejsce na przejście Niemna, w tym celu w K-ie umieścił pułk Kikerniekie-go i szwadron Prozora. D. 10 czerwca gen. Malinowskij uderzył na miasto, Kikernicki z 600 żołnierzami zostali wzięci do niewoli, Emilia Platerówna przypadkowo ocalała. W K-ie spokój zapanowywa aż do „roku polskiego“ (1863): duszą przygotowywali był prezes Izby kryminalnej Chmielewski i lekarz gimnazyalny Dzieczkowski (skarbnik). W rocznicę Unii Lubelskiej (1861) odbyła się wielka uroczystość odnowienia pobratymstwa pomiędzy Polską i Litwą na moście zbieranym, idącym od K-a do Aleksoty. Dnia tego mieszkańcy K-a zdjęli z siebie żałobę narodową, a przybrani w jasne suknie zebrali się rano w kościele Augustyanów. Po nabożeństwie ogromna pro-cesya (na czele szło duchówieństwo, cechy), z obrazami i chorągwiami ruszyła na most — most zaczęto rozbierać, dwa przęsła już wyjęto. Z drugiej strony drogą od Pouiemonia i Sapieżyszek przybyła druga procesya, a ponieważ most nie był jeszcze naprawiony, przeto dwie gromady stanęły na moście tam, gdzie poczynała się przerwa i klęcząc zaśpiewały h>mn narodowy. Były kapitan dróg komunikacyjnych Michałowski, przywrócił niebawem komunikacyę i uczestnicy obu procesyi znaleźli się w uścisku braterskim. Połączone procesye ruszyły do majątku Godlewskiego w Królestwie, gdzie spędziły dzień cały. W r. 1863 młodzież szkolna porzuciła zakłady i udała się do oddziałów. Ale życie w samem K-ie nie zostało zamącone. W K-ie rozstrzelano kometa Białozora, księży: Mackiewicza i Raczkowskiego, leśnika Korejwę, Wróblewskiego, Waszkiewicza (pod górą Piotrowską i na miejscu, które dzisiaj zajmuje ulica Kurowska). — II Kowieńskie starostwo grodowe, leżało w województwie Trockiem, pow. Kowieńskim. Podług spisów podskarbińskich z r. 1569 było wówczas ekonomią królewską. Później oddzielone starostwo składało się z miastą Kowna z zamkiem zwanym Gotteswerder i z przedmieściami Aleksotą, Wiliampolem, soraz wsią Kiewliszki z przyleglościami. W r. 1771 posiadał je razem z starostwem Bobtowskiem, Prozor, opłacając z niego kwarty złp. 333 gr. 25, a hyberny złp. 216. Spis starostów ob. „Sł. Geogr.“ (Kowno).

III Kowieńska szkoła. Szkoły w Kownie powstały przy rezydencyi Jezuitów w r. 1624. Początkowo, z braku środków, rozwijały się

powoli, lecz w r. 1642, z przybyciem do Kowna trzech braci Jezuitów: Wojciecha, Kazimierza i Piotra Koj ałowięzów, którzy ofiarowali na ten cel dom w Kownie, szkoła wkroczyła na inne tory, a w niej, oprócz zwykłego zakresu nauk, wykładano wyższe kursa teologii i filozofii. Jak wszystkie kollegia jezuickie, kowieńskie rosło w majątek ruchomy i nieruchomy, znalazłszy takich dobrodziejów jak: Andrzej Skorupski, marszałek K-ski, Piotr Siur-ta, ciwun cywgolski, Marcin Piadziński, podsę-dek K-ski, ksiądz Jan Lawdański, którzy na rzecz domu Jezuitów w Kownie poczynili hojne zapisy. Wojny szwedzkie i moskiewskie ujemnie odbiły się na szkole kowieńskiej, zakaźne choroby, srożące się na początku XVIII w. (umarło aż 118 jezuitów z prowincyi litewskiej) nie ominęły i Kowna, gdzie wszyscy Jezuici wymarli. Dopiero w 1717 r. Jan P o-szakowski (ob.), prefekt szkoły, podjął starania o restauracyę Kollegium, które powołane na nowo do życia przetrwało do 1773 r. Po kassacie zgromadzenia Jezusowego Komisya edukacyjna otworzyła w Kownie szkoły pod-wydziałowe świeckie pod zarządem Akademii wileńskiej, która zaczęła się dość pomyślnie rozwijać: prospekt nauk, wydany 1778 r., świadczy o umiejętuem zastosowaniu nowych prądów pedagogicznych. Po ostatnim rozbiorze Rzplitej szkoła akademicka w Kownie upadła i nowy Zarząd instrukcyi publicznej oddał gmachy pojezuickie Franciszkanom, którzy zobowiązali się utrzymywać z własnych funduszów szkołę trzyklasową. Według raportu 1800 r. szkoła ta miała 4 nauczycieli: franciszkanin Ramatowski, prefekt, wykładał matematykę i fizykę, Kornierowski —prawo, historyę i literaturę, Niewiarowski był nauczycielem 1-ej klasy i jeden świecki, Wilhelm, nauczał niemieckiego. Później niewiadowo z jakich powodów część gmachów szkolnych zajęły władze administracyjne; wskutek skarg prefekta uniwersytet 1 wileński, który wówczas sprawował rządy nad wszystkiemi zakładami naukowemi, podjął sta- I rania, aby usunięto dykasterye policyjne, czemu wreszcie uczyniono zadość. W r. 1803 prefektem był ks. Antoni Przybyszewski, a nauczycielami ks. Józef Pawłowski i ks. Adam Błażyłowicz. Uniw. wileń. bezustannie przypominał zwierzchnikom szkół zakonnych, aby się ściśle trzymali programu edukacyjnego, o-pracowanego w Wilnie; ale ks. Franciszkanie niedługo zajmowali się nauczaniem w Kownie, bo już w 1806 r. zrzekli się kierowania szkołą, wymawiając się brakiem funduszów. Po ustąpieniu zakonników—uniw. wileński objął sam zarząd, przysyłając ze swego ramienia na irofesorów swych wychowańców; d. 1 października 1807 r. otworzono 6-klasową szkołą powiatową w tych samych zabudowaniach po-j ezuickich, położonych na obszernym placu rynkowym w pobliżu kościoła przy uściu Wilii do

Niemna. Nauczający mieszkali w murach po-klasztornych i szkoła miała bardzo dobre pomieszczenie. Lata 1806 — 1831, ostatnie istnienia gimnazyum kowieńskiego, stanowią najświetniej <zy okres w dziejach tej szkoły. Bardzo był szczęśliwy dobór profesorów, należących do sławnej i zasłużonej plejady pedagogów, która wychodziła ze wszechnicy wileńskiej, a ożywionych niekłamanym zapałem szerzenia oświaty. Zwierzchnikiem gimnazyum został Symeon Ławrynowicz, człowiek dzielny i energiczny, posiadający stopień doktora filozofii. Z profesorów byli najwybitniejszymi: Stanisław Dobrowolski, wykładający literaturę i historyę, i Józef Nieławicki — matematykę i nauki przyrodnicze —oba zaszczyceni w Wilnie stopniem magistra filozofii, ludzie młodzi, pełni entuzyazmu, a za pobytu w uniw. wileń. należący do towarzystwa Filomatów (od 1804 r.), gdzie, jak świadczy Lelewel, odczytywali swoje prace naukowe. Inni nauczyciele, acz nie dorównywali wyżej wymienionym, ale rów-niegorliwie pracowali: otrzymali byli wykształcenie w Wilnie, a nawet nauczyciel rysunków ukończył wydział sztuk pięknych w akademii wileńskiej. Szkoła kowieńska rozwijała się pomyślnie i była prawdziwem ogniskiem oświaty. Dzieci, oddawane tam do szkół, znajdowały zacne siły nauczycielskie, które kierowały u-miejętnie rozwojem młodocianych umysłów. W 1819 r. Ławrynowicz ustąpił ze stanowiska dyrektora, a na jego miejsce przeznaczono Dobrowolskiego, który na tern stanowisku zasłużył na powszechne uznanie, a jako zwierzchnik był serdecznie kochany przez młodzież. Na urząd profesora historyi i literatury, opuszczony przez Dobrowolskiego, przybył z Wilna młodziutki kandydat filozofii, Adam Mickiewicz. Dobrowolski polubił Mickiewicza, dał mu, jako początkującemu, swoje sekstezna z przedmiotów, które przedtem wykładał. Czy korzystał z nich poeta?—niewiadomo, ale Dobrowolski, przekonawszy się o jego uzdolnieniach i nauce, owe notaty wycofał. Mickiewicz był profesorem pilnym i pracowitym, postępy uczniów okazały się zadawalającemi. Na popisie szkoły kowieńskiej d. 30 czerwca 1820 r. miał przemowę uczeń Bernard Giedymin, którą napisał A. Mickiewicz, a po rozdaniu nagród ostatni głos do obecnych przypadł w udziale także poecie, który: „dawszy uczuć obdarzonym uczniom szacunek otrzymanych nagród, dalszych do naśladowania wzywając, ważność dobra nauk i łatwe onych źródła w żywych myślach okazał; nakoniec złożywszy winne uwielbienie wspaniałości doradców, którzy nadesłaniem książek na nagrody dla uczniów do podnoszenia i ożywienia nauk z tak zbawienną pomocą przychylać się raczą, wdzięczne wyrazy obecnej publiczności za darowane chwile oświadczył“ („Kuryer litewski“ 1820 J\° 87). W r. 1823 odbyła się wizytacya szkoły w Kownie

W. „Żywot Ad. Mickiewicza“ I; U ziębło „Szkoła kowieńska i wizyta jej w ostatnim roku wykładów Adama Mickiewicza“ (1904).

IV. Km/ieńska gubernia rozciąga się między 56°25'55" i 54°49' sz. płn. a 38°46'25" i 45°1'18" dł. wsch. (od Ferro). Graniczy: od płn. i wsch. z Kurlandyą (z pow. Hazenpoc-kim, Gołdyńskim, Tukumskim, Dobłeńskim, Bowskim, Frydrychsztackim i Iłłukszciańskim); od płd. z gub. Wileńską i Suwalską (z pow. Maryampolskim, granicę tworzy rz. Niemen); od zach. z Prusami i Kurlandyą (z pow. Gro-bińskim'). Granica z Prusami poczyna się od uścia do Niemna rz. Świętej, w odległości 127 w. poniżej Jurborka, i ciągnie się na przestrzeni 100 w.: pierwsze 4 w. idą po rz. Świętej, następnie 3¹/₂ w. — po jej dopływie Tot-czakelis, dalej zaś granica skręca w „Las Rossieński“. Od Jurborka do Połągi idzie t. zw. droga pograniczna przez m-ka: Taurogi, Nowe-Miasto, Szweksznie, Gorżdy i Kretyngę. Rozciągłość granic — 1 316 w.: z Kurlandyą 579 w., z gub. Wileńską 447 w., z gub. Suwalską 130 w., z Prusami 160 w. Największa rozciągłość gub. K-ej z płn. na płd. 350 w., z zach. na wsch 170 w. Najbardziej wysunięte punkty: na płn. zaścianek Pokiele; na płd. uście Śtrawy do Niemna; na zach. wieś Kiawlejki (prost Połągi); na wsch. zaśc. Al-chimce (koło Drui).—a) Obszar. Gub. K. jest jedną z mniejszych gub., wchodzących w skład państwa Rosyjskiego, i zajmuje 35.711.9 w. kw. (według Strelbickiego). Według obliczeń centralnego komitetu statystycznego, obszar gubernii, bez znaczniejszych wód wewnętrznych, wynosi 35.314.6 w. kw.—b) Podział. Gubernia dzieli się na 7 powiatów: Kowieński, Wiłkomirski, Nowoaleksandrowski (Jeziorossy), Poniewieski, Rossieński, Telszewski i Szawelski. gubernia podzielona jest na 33 stany policyjne i 141 gmin („wołost’“). W gubernii znajduje się 9 miast (7 powiatowych i 2 nieetatowe: Widza i Szadowo) i 277 miasteczek. — c) Zaludnienie. W r. 1857 gubernia liczyła 969 369 m-ców (477 128 męż. i 492 241 kob.), czyli na 1 w. kw. przypadło 27 m-ców; w r. 1894 (łącznie z ludnością miast)—1 638 374 m-ców (818 271 męż. i 829 103 kob.), czyli na 1 w. kw. przypadało 45 m-ców. w gubernii było 1 649 096 m-ców (907 305 męż. i 841 791 kob.), wtem ludności miejskiej 149 929 (80 220 mężcz. i 69 709 kobiet). Ludność gubernii w r. 1903 według wyznań:

Ludność pozostała Razem mężczyzn kobi et    mężczyzn

264

4 439    ^)14 817    9    614    31    724    14 053

365

1 134    12 829    12    462    14    130    13 596

36 996    39 035    120 234    114 007    157 230    153 042

przez Michała Chlewińskiego, który w ciągu kilku dni prowadził ścisłe egzamina uczniów (było ich wówczas 126, w 1800 r. 38). # Egza-rnina wypadły bardzo pomyślnie; nawet w suchym, urzędowym raporcie Chlewiński nie może powstrzymać się od słów uznania, jak pod każdym względem doskonale prosperowała szkoła kowieńska: część administracyjna, prowadzona z rzadką akuratuością, purządek wszędzie panował wzorowy, a postępy uczniów były doskonałe. „Gdybym, nie radząc się świadectwa przeszłych wizyt — pisze Chlewiński w raporcie do uniw. wileń.—sam w sobie tylko szukał poświadczenia o postępie tutejszej szkoły i zasługach dozorcy szkół i nauczycieli, z dzisiejszego obrazu tej szkoły nie mógłbym uchybić w niniejszym akcie zostawienia śladów moich uczuciów (tak). Zalety nauczycieli najlepiej się ocenia, kiedy w uczniach łatwo się rozwijają najcelniejsze władze umysłu, a wpły wu mechanicznego wykładania nauk na nich egzaminujący nie dostrzega. Smak ifjmiłość w uczniach do umiejętności dowodzi trafność nauczycielską, przywiązanie połączone z szacunkiem do uczących jest świadectwem umiejętnego obchodzenia się z młodzieżą. Znalazłszy te piękne owoce pracy, poświęcenia się i gorliwości szanownych nauczycieli i szanownego dozorcy, zapisuję do aktu obecnej wizyty to świadectwo dopełnionego oczekiwania wyższej władzy, czuwającej nad osiągnięciem głównych instrukcyi celów“. Kiedy Mickiewicz ustąpił z Kowna (1822), miejsce jego zajął uzdolniony filolog Zygmunt Bartoszewicz; z innych nauczycieli na wzmiankę zasługują Mikołaj Kozłowski i Chryzostom Niemczewski. Dobrowolski do r. 1831, t. j. do dnia zamknięcia tej szkoły, był dyrektorem, a potem przemieszkiwał w Kownie, odwiedzany przez uczniów i chętnie wspominając o czasach sławy szkoły kowieńskiej. Umarł tęn zacny przewodnik młodzieży w 1858 r. mając lat 83, urodził się bo-wriem w r. 1775. —Por. Łukaszewicz „Hist. szkół“ IV; „Catalogus domorum S. J. in Polonia“ Cracoviae 1899; „Sbornik matierjałow dla istorii proswieszczenija w Rossii“ (3 tomy 1893 —1898); Bonawentura z Kochano-wa „Wspomnienie o Kownie“ (Poznań 1854); „Kronika wiadomości krajowych i zagranicznych“ (1848 K> 10); „Muzeum“ (1896, 1897); „Materye z nauk dawane w szkołach kowieńskich z lat 1817-1818 i 1818—1819“; Ch mi e-lowski „Adam Mickiewicz“ I; Mickiewicz Ludność miast kobiet 22 714 1 939

mężczyzn 21 188 2 731

Katolików Luteranów Reformowanych Baptystów Prawosławnych 16 907 Jednowierców Staroobrzędowców 1 301 Żydów Karaimów Mahometan

38

14

Razem kobiet 629 939 23 698 6412

84

90

180

203

293

124

39

786

90

37

215

241

240

330

L. J.

W r. 1903

Ogółem płci obojga 1 201 3i4 48 053 12 926

557

45 77 l

695

27 726 310 272

37

45

76

82

158

420

129

1206

344

1 550

Według stanów:

Razem Ogółem kobiet płci obojga

977

50

79 697

Ludność pozostała Razem mężczyzn kobiet mężczyzn

927

38

792

39 942    39 755

2 394    4    470

198 556    383    078

598 454    1 103 168

72 616

kob. — Co do narodowości, a właściwie co do i języka domowego, posiadamy wszakże niedość ścisłe dane tylko o ludności włościańskiej, ponieważ* jednak ta warstwa ludności tworzy przeważającą większość, można więc powziąć najogólniejsze wyobrażenie. Ludności włościańskiej w r. 1903 według języka, używano w domu, a także według wyznań było:

r.

Ludność miast mężczyzn kobiet

12

135

5 241    35 453    34 514

4 489

2 076

136 197 138 289 184 522 502 731 596 136 504 714

875

685

1    519 60 267

2    318

1 391 48 325 1 983

J ©* ® §)

öS 'Ô -Î5    •    ⁰¹³

.® .3 £ rA 1 5 -§ N. 2

-Ö œ V c-

cś O

N a

72616

49 045

WYZNANIA:

'ziqooxe^g ⁰⁼¹

•Æ.'BfSOAVejjJ

MopvCz

•[0§ui3M.[j

iqsMop^z

23 571

iqO0llU9I]v[

00

73

472

90 396

73

2 578    2 455

3 613 10 875

612

980

867

2 974

2 820

05

170 465

151 750    2 579

146 492 17 120

867

2 974

CM

er

«0

CO

»o

765.    222

(CM

261

250

139 231    9 027

133 298    1 859

1 316    460

913

154 410 13 921

13 597 21 979

8 158

985 842 44 987

o *5-

ls-"iSIü!il

Ö OT W S £ £

Cudzoziemców (1903) było: w miastach 678 osób (326 męż. i 352 kob.), w powiatach 4 412 os. (2182 męż. i 2 230 kob.), ogółem w gubernii

2    090 os. (2 508 męż. i 2 582 kob.), W roku 1902 urodziło się w gubernii ogółem 57 225 dzieci (29 513 chł. i 27 712 dziew., wtem nieślubnych 2 227 [1158 chł. i 1069 dziewcząt]), co stanowi 3.47% ogółu ludności.

36 98 8 os. (18 791 męż. i 18197 kob.), czyli 2.24% og. ludu. A zatem ludność gubernii powiększyła się w tym roku o 20 237 os., stanowi 1.23° ₀ naturalnego przyrostu ludności. Z liczby zmarłych najwięcej przypada na dzie, ci do 1 roku—9 656 (5 442 chł. i 4 214 dziew.), dalej od 1 roku do lat 5: 6 148 (3 115 chł. .

3    033 dziew.); martwych urodziło się 64 dzieci (po 32 każdej płci). Ślubów zawarto

Zmarło:

co

w gubernii w r. 1902 — 11380 (wyznania katoli-8 767), co stanowi 1 ślub na 71 męż. i 74

Qèè i

JĘZYKI:

iqsliCsojj

ląsmopiia

iqzpnuiz

\m<>d

Powiaty

23    3 080    6 604    79

2 812    85 777

Kowieński

559    4 566

2 653    37 207 12 013

362    1 230    982    2 820

10 305

170 373

116 944

152 325

Wiłkomirski

Nowoaleksandr.

Poniewieski

261

849    3 327

436    547    392    250

339    1 443 8 110    913

53 639    86 269    8 367

134 038    731

524 159 691

2 812    579 582 379 998 22 088    42 832 29 730 9 563    8 158

Szawelski

Telszewski

Rossieński

Ogółem

gT

Rubryka języków: żmudzkiego a litewskiego jest niewłaściwą: są to nie odrębne języki, jeno gwary. Dane co do języka polskiego są fałszywe. Polski język usadowił się w miastach, nadto zaścianki drobnej szlachty (np. sławne Laudy) posługują się z nim stale, pragnąc w ten sposób wyróżnić siebie od włościan okolicznych. Stosunkowo najwięcej Polaków na wsi przypada na pow. Kowieński. Na Żmudzi, zwłaszcza w dzielnicy zachodniej pow. Telszewskiego i Rossieńskiego po polsku rzadko kto mówi, a nawet rozumie. Natomiast środkowy pas Żmudzi jest względnie silniej spolonizowany. Najpierw w okolicach Rossień i Keim istnieje wiele mniejszch majątków szlacheckich a nadto w Rossieniach, Szydłowie, Cytowianach, Poszawszach, Krożach istniały klasztory, które ongi były ogniskami polonizacyi (zwłaszcza dzięki szkołom, utrzymywanym przez klasztory). Ten pas względnie spolonizowany odróżnia się od rdzennych Litwinów znaczną obfitością ciemnych oczu. Na granicy zatknięcia się Litwinów z Białorusinami język litewski ustępuje białoruskiemu: można tam spotkać wioski o nazwie litewskiej, ale mieszkańcy prócz starców nie używają już języka litewskiego. W niektórych okolicach wśród włościan częściej można spotkać znajomość języka rossyj-skiego niż polskiego (wpływ szkoły, wojska, sądu). Na tak zwanej Litwie gub. K-a jest najbardziej litewską — i wydała (obok Suwalskiego) najwybitniejszych rzeczników litewszczyzny (ob. Żmudź, Litwa).— Afanasjew („Materjały dla geografii i statistiki Rossii, sobrannyje vo fi cerami general-nago sztaba“, Petersburg 1861) dzieli całą ludność gub. K-ej w r. 1857 według narodowości w ten sposób: 1) szczepu litewskiego: a) Żmudzinów 53 400 rodzin, ß) Litwinów 39 713,

c) Łotyszów 3 841,    2) szczepu żydowskiego

23 680; 3) szczepu słowiańskiego (Wielkorusów 5169, Polaków 3 131, Białorusinów 126, Ma-łorusinów 56) 8 482, 4) Niemców 3 319, 5) Cyganów 59 rodzin. Zatem Żinudzini tworzyą tu 40.2% ogólnej liczby rodzin zamieszkujących gub. K-ą i zajmują zachodnią jej część; Li- . twini, zajmujący wschód, część gub., tworzą 29.9° ę wszystkich rodzin, Żydzi—17.8%- Dane te zmieniły się, oczywiście, dzisiaj w liczbach bezwzględnych, o ile można wogóle zaufać im cokolwiek. — d) Budowa geologiczna. Znaczna część guberni Kowieńskiej powstała z formacyi dewońskiej. Powiat Sza-welski na półncc od Szawel, należy do formacyi sylurskiej: wzdłuż rz. Wenty napotyka się jurajską (pod Popielanami); w wodozbiorze Niemna i w okolicach przylegających do Prus, występuje form. trzeciorzędowa. Znaczną część powierzchni gub. tworzą warstwy napływowe. Od Dźwiny zach. pod gubernią rozściąga stary piaskowiec czerwony. Pow. Poniewieski obfituje w gips, który daje

Wielka Encykl. Powił. Ilustr. Zesz. 31U. Tom XXXII.

początek wielu zdrojom siarczanym w pow. Poniewieskim i Nowoaleksandrowskim. Żele-ziste źródła mineralne znajdują się w pobliżu Janowa (pow. Kowieński). W wapień obfitują wybrzeża rz. Świętej. Około Popielan (pow. Szawelski) istnieje osobny wodozbiór jurajski. Cała gub. K. należała do obszaru lodowca, który pokrywał znaczną część Rosyi w okresie po-trzeciorzędowym, przeto usiana jest głazami erratycznemi (grauit, gneis, dioryt, porfir), które idą niekiedy pasami, tworząc tak zwane „dyabelskie drogi“ (Velniu kiels). — e) Upostaciowanie powierzchni. Powierzchnia gub. wogóle równa, płaska; tylko płn.-zach. i wschód, jej część wzgórzysta, lecz wzgórza to niewielkie, rozdzielające jedynie kotliny różnych rzeczek. Najwięcej takich wzgórzy piaszczysto-wydmowych ciągnie się między rz. Minią i Wentą, w pow. Telszew-skim.—Średnie ich wzniesienie nad p. m. 84 sąż. (najwyższa góra Łopajcie—687.5 stóp). Są też wzgórza w pow. Szawelskim, głównie na granicy z Telszewskiem (Szatrya koło Łuknik 106 sąż.), Gerniki [niedaleko Kurtowian] —85 sąż. Około Taurogów wznosi się góra Pilkałnis (117.6 sąż.) obok Medwiagoły, najwyższy punkt w gu-bernii. Wody dość obfite. Wodozbiór rz. Niemna zlewa znaczną część gub.; wodozbiór rz. Aa zajmuje pow. Poniewieski i część Szawel-skiego; systemat rz. Wenty i Minii ogarnia część pow. Szawelskiego i Telszewskiego. Doliny wielu rzek pokryte są żyznemi łąkami. Z wyjątkiem rzek wpadających do jezior, wszystkie rzeki gubernii należą do wodozbioru morza Bałtyckiego, przyczem uścia ich wszystkich znajdują się poza obrębem gubernii. Rzeki gub. K-ej podzielić można na 4 grupy: 1) dopływy jezior: Indreja (do jez. Łosza), Ster-wica (do jez. Drywiaty), Bartawa (do jez. Li-bawskiego, w Kurlandyi); 2) rzeki, wpadające do zatoki Kurońskiej: a) Niemen z dopływami: Strawą, Wają, Proweną, Wilią (z dopływami), Niewiażą (z dopływami), Dubissą, Mitwą (z dopływami), Świętą i Jurą (ze wszystkich tych rzek żeglowne są: Niemen, Wilia i Niewiaża, spławue: Dubissa i Mitwa), oraz Memel; ß) Minia (z dopływami); 7) Okmiana; 3) rzeki, wpadające do właściwego morza Bałtyckiego: a) Święta (z dopływem), ß) Wenta ( [Windawa], z licznemi dopływami); 4) rzeki, wpadające do zatoki Ryskiej: a) Kurlandzka Aa, z odnogami Muszą i Niemunkiem.—Liczba j ezi or dochodzi do 700—800. Najwięcej ich w pow. Nowoaleksandrowskim, bo 400 (stąd „jezioroski“); pow. Wiłkomierski i Telszewski mają po 100 jezior; Szawelski i Rossieński — po 50; Poniewieski i Kowieński—mniej niż po 10. Największe jeziora znajdują się w pow. Nowoaleksandrowskim, jak: Dryświaty (9 w. dług., lO¹/^ w. szer., 40 w. obwodu, 25 sąż. głębok.), Drywiaty (31 w. kwadr.), Disna (20 w. kwadr.), Snudy. Dalej ważniejsze jeziora: Płotele, Łuk-

Lasy zajmują T/₆

szta (pow. Telszewski), Rubiki (pow. Wiłko-mierski), Rekijewskie (p. Szawelski). Błota gub. K-ej uważać można (na wschodzie), za przedłużenie bagien położonych w pow. Rze-życkim gub. Witebskej. Najbardziej obfituje w błota pow. Szawelski; największe z nich T i r u-1 e (40 w. kw.), pokryte na kępach lasami i obfitujące w najrozmaitszą zwierzynę; Komany (48 w. kwadr.), dostępne tylko zimą; w pow. Poniewieskim są błota Remigolskie (120 w. kwadr.); w pow. Nowoaleksandrowskim—Palmo (nie do przebycia), część obszaru gubernii i rozciągają się dosyć równomiernie, tak, iż znacznych przestrzeni bezleśnych nie napotyka się. Lasy iglaste przeważają w pow.: Kowieńskim, Szawelskim, Nowoaleksandrowskim i Rossieńskim; w pozostałych zaś — liściaste. Niegdyś cała Żmudź, a obecnie gubernia K., pokryta była lasami⁻ „tuta sylvis inumbrata“ — pisze Starowolski w swej „Polonia“. Obecnie lasy zajmują w przybliżeniu następujące obszary: więcej niż '/₆ część powierzchni pow. Kowieńskiego, Sza-welskiego i Rossieńskiego, więcej niż */₇ pow. Wiłkomierskiego i Poniewieskiego, i/₁ pow. Nowoaleksandrowskiego i mniej niź l/₇ pow. Telszewskiego. Co do obfitości lasów iglastych i lasu budulcowego pierwsze miejsce zajmuje pow. Kowieński. Piaski nie zajmują znacznych przestrzeni; piaski ruchome spotyka się na brzegach Niemna. W pow. Nowoaleksandrowskim grunt piaszczysty zajmuje r/s cz§ść jego powierzchni, w pow. Telszewskim—⁴/₅. Dookoła wielu jezior są wydmy piaszczyste. Wogóle jednak ani piaski, ani błota, z małeini wyjątkami, nie zajmują znacznych przestrzeni. Rzec można, iż w gub. K-ej niema wielkich obszarów nieprodukcyjnych, nawet błota bowiem, zajmujące r/₂₅ część całej powierzchni gub., przeważnie wysychają latem, tak, iż służą za pastwiska, a nawet łąki kośne. Najbardziej rozpowszechnione w gub. rodzaje gleby:czar-noziem (spotyka się tu i owdzie w pow. Szawelskim, Poniewieskim, szczególnie w Rossieńskim i Wiłkomierskim), glina (pow. Kowieński), piasek (ob. wyżej). W wielu miejscach gub. znajduje się torf, szczególnie zaś w pow. Telszewskim i Rossieńskim. — /) Klimat gubernii umiarkowany, wilgotny, bardzo zmienny. Średnia temperatura w r. 1902 wynosiła —)—5,19° R.; najcieplejszym dniem był dzień 2 czerwca (-(- 20° R.), najchłodniejszym — 21 grudnia (—16° R.). W r. 1902 rz. Niemen i Wilia zamarzały 2 razy: w lutym i listopadzie, puszczały zaś tylko raz: w marcu. Ilość opadów wynosiła w r. 1902—673 mm. (wobec 580 normalnych); dni pogodnych było —160. Wogóle silne mrozy bywają rzadko, śnieg leży zwykle niedługo; niekiedy śniegu nie bywa wcale (w zimie 1889 — 90,    1893—94). Lato

także bardziej umiarkowane niż w guberniach położonych na tej samej szerokości dalej na wschód.

Panujące wiatry: płd.-zach. i płd.-wschodni. W błotnistych okolicach gubernii rozpowszechnione są febry, gorączki tyfoidalne i kołtun [plica polonica), kołtun] jednak nie grasuje tu tak silnie jak w gub. Mińskiej i Grodzieńskiej.—</) Flora. Główne rodzaje drzew—jodła i sosna—znajdują się we wszystkich prawie okolicach leśnych gubernii. Sosnę spotyka się tylko obok jodły lub gatunków liściastych. Dąb trafia się tylko oddzielnie, jakoteż olcha. W pow. Szawelskim i Telszewskim istnieją gaje brzozowe, prócz tego brzoza rośnie wszędzie obok innych rodzajów, podobnie jak osina i klon. Bardzo rzadkie są niewielkie lasy lipowe; lipa najczęściej także rośnie razem z innemi gatunkami drzew. — h) F a u n a mało się różni od fauny tej strefy do której należy cała gubernia, chociaż ongi gub. K., jak i cała Litwa, była, podług badań Eichwalda, ulubionem siedliskiem mamutów, turów, żubrów, jeleni i inn. Specyal-na odmiana słoni (elephas odontotyrannus), odkryta tutaj przez Eichwalda, nigdzie więcej nie była spotykaua. Obecnie w gub. znajdują się następujące zwierzęta: niedźwiedź (zwykły), wilk, borsuk, lis, kuna, tchórz, łasica, ryś, wydra. Niedźwiedzie zachodzą do gub. K-ej przeważnie z Kurlandyi i pow. Dziśnień-skiego gub. Wileńskiej. Wilki są wszędzie; najmniej posiada ich pow. Telszewski; najczęściej spotyka się je około błot w pow. Szawelskim, 'Nowoaleksandrowskim i Wiłkomierskim. Ryś zachodzi do gub. K-ej z Kurlandyi. Kuna (białoszyja) mieszka wszędzie; wydra znajduje się w rzekach: Dubissie, Wencie, Świętej i in., a także w niektórych jeziorach. Zrzadka spotyka się dziki i łosie. Sporo jest zajęcy; prócz tego są owadożercze krety, jeże, myszy polne; z ptaków: sokoły, orły, rarogi, jastrzębie, sowy, puhacze, kruki, gawrony, kawki, sroki, wilgi, szpaki, kosy, pliszki, skowronki, cietrzewie, jarząbki, kuropatwy, przepiórki, głuszce, synogarlice, gołębie, czajki, dzikie gęsi i kaczki, cyranki, nurki. W Niemnie i Wilii znajdują się łososie (przychodzące z Bałtyku) i jesiotry, w rzekach z duem kamienistem — pstrągi; wogóle w rzekach gub. przebywają: lipienie, szumbuugi, ukleje, liny, płotki, leszcze, karasie, szczupaki, sumy, sandacze, okunie-jaz-garze, miętusy, węgorze, minogi.— i) Kultura rolna i leśna. Według statystyki z r. 1902 do szlachty należało 1 526 774 dzies. (w tern nieużytków 136 515 dzies.), do różnych osób 257 120 dzies (w tern nieużyt. 18 536 d.), do włościan 1 693 749 dzies. (w tein nieużyt. 76 138 dzies.), do miast i miasteczek 6 247 dzies. (w tern nieużyt. 2 077 dzies.), do skarbu 167 080 dzies. (w tern nieużyt. 12 545 dzies.); ogólny obszar własności ziemskiej — 3 650970 dzies. Do najbardziej uprawianych roślin w gub. K-ej należą: żyto (ozime), owies, jęczmień, pszenica (ozima), groch, a także pro-

Obsiano    Posiano Zebrano

dzies.    pudów pudów

pszenica ozima 51 147    511470    3171 114

' żyto ozime    366 599    3 665 990    20 896143

pszenica jara    6 441    64410    302 627

żyto jare    11 130    100170    367 290

owies    204 455    2 044 550    13 289 575

jęczmień    184 730    1847 300    9 605 960

gryka    2 660    15 966

groch i bób    38 053    380 530

kartofle    57 702 4 616160 17137 494

43 088    258 528    775 584

32136

47 898 418 583

len

2 472    14 832

so, bób, buraki, trawy pastewne; w ostatnich czasach rozpowszechnia się kultura ziół wonnych i leczniczych. Ważne miejsce w gospodarstwie rolnem zajmują kartofle, których spora ilość idzie do gorzelni. Znaczną rolę odgrywa uprawa lnu, znanego ze swych przymiotów. Najlepszy len, przytem w znacznej ilości, uprawiany jest w pow. Nowoaleksau-drowskim (słynny len rakiski hr. Tyzenhauza). Prócz tego uprawiane są: konopie, słonecznik, mak. Ogrodnictwo i sadownictwo rozwinęły się bardzo w ostatnich czasach. Stan zasiewów i zbiorów w r. 1902:

konopie

•Słomy zebrano: jarej 40 222 902 pud. i ozimej 52 915 766 pud., razem 93 138 668 pud. Siana zebrano w r. 19036 342 000 pud. W roku 1902 wysłano ładunków zbożowych ze stacyj kolejowych gnb. K-ej 3 539 576 pud. (1 915 000 pud. mniej niż w r. 1901 ) i przez komory celne wywieziono na sumę 281 174 rub. (70 000 rub. mniej niż w r. 1901). W gospodarstwach gub. K-ej czynnych było w r. 1902: 18 stałych i 299 ruchomych lokomobil (o 41 więcej niż w r. 1901); najwięcej w powiatach: Ponie-wieskim (106) i Szawelskim (90), najmniej w No-woaleksandrowsk'm i Wiłkomierskim (po 15). Niewiele gub. Rossyi posiada tak szerokie zastosowanie siły parowej w rolnictwie jak gub. K-a, a to za sprawą niezmiernie napiętego wy-chodźtwa włościan do Ameryki oraz olbrzymich rozmiarów osady włościańskiej, cieszącej się w ogóle dobrobytem; folwarki więc z konieczności muszą zastosowywać machiny. 0-gólna liczba lokomobil rolniczych w gub.: Wileńskiej, Warszawskiej, Grodzieńskiej i Suwalskiej była podobno już w r. 1901 dwa razy mniejsza od liczby lokomobil w gubernii K-ej. W r. 1902 sprowadzono do gub. nawozów sztucznych koleją Libawo-Romeńską 1 107 105 pud. (o 219 000 pud. więcej niż w r.

1901); na stacye Poniewież i Szawle przywieziono po 150 000 pud. W r. 1902, niekorzystnym dla całego gospodarstwa rolnego wogó-le, wywieziono z gub. owoców koleją Lib.-Rom. 80 651 pud., najwięcej ze stacyi Janów (23 241 pud.) i Kiejdauy (16 365 p.). —Lasów, podlegających nadzorowi zarządu ochrony leśnej, było w r. 1902—596 066 dzies. (3 506

poręb). Do skarbu należało 148 400 dzies. (190 poręb). W r. 1902 w gub. było: 341000 koni, 633 000 bydła rogatego, 428 000 owiec, 397 000 świń i 21 000 kóz. W ostatnich czasach zaczęło rozwijać się gospodarstwo mleczne (klimat sprzyja hodowli traw), posługujące się centryfugami dla przeróbki mleka na masło, które przez Libawę odchodzi do Danii, a wraz z tern rozpowszechniają się lepsze rasy bydła. Według danych spisu wojskowo-konnego z r. 1900 —w gub. było 344 378 koni, w tem 68.3$ w wieku roboczym. Powyższa ogólna liczba koni należała do 129 586 osób. Na 100 m-ców przypada 21.4 koni, na 1 w. kwadr, obszaru gub. 9.18 koni. Do włościan należało 231 214 głów na 128 579 gospodarstw. Gospodarstw włościańskich nieposiadających koni było 20.8$. Śród m-ców miast było 6 559 posiadaczy zie • mi, do których należało 10 858 koni; L02 306 koni należało do innych właścicieli ziemskich poza obrębem miast. Z ogólnej liczby posiadaczy: jednego konia miało 52 717 osób, parę koni 30 565 os., trójkę 19479 os., czwórkę 11 525, pięć sztuk 6 260 osób, sześć sztuk 3 414 os., siedm 1 690 os., ośm 896 os., dziewięć 509 os, dziesięć 398 os.; 11—20 koni było w 1322 gospodarstwach, 21 —30 w 414 gosp., 41—50 w 307 gospod., 51 — 75 w 56 gospod., 76 — 100 w 7 gospod., 101 — 200 w 8 gospod. i 201—300 koni miało jedno gospodarstwo. W porównaniu ze spisem z r. 1891, przyrost koni stanowi 8 316 czyli 2.5%. W r. 1902— 1 074 763 włościan posiadało 1 672 558 dies. (1 593 950 dzies. uprawnej i 78 608 dies, nieużyt.) ziemi ukazowej, oraz 83 139 dies, ziemi dokupionej. Ogółem było 130 898 o-sad, w tem 31 558 dies. (24.1 °/o) obszaru 20 i więcej dziesiatin, 31 370 osad (23.9°/₀) od

10—20 dies., 38 635 osad (29.5%) od 3 — 10 dies, i 29 335 osad (22.4%) poniżej 3 dies. Z ogólnej liczby włościan 208 898 osób było bezrolnych (około 19%). O ile rozdrabniała się własność włościańska wskutek podziałów rodzinnych i z innych powodów, okazuje się z tego, że pierwotnie gub. liczyła 106 220 o-sad, gdy obecnie 130 898, czyli o 23% więcej. W r. 1902 włościanie nabyli przy pomocy Banku włościańskiego 3 186 dies, ziemi za 238 917 rub., przyczem pożyczki Bank wydał 178 850 rub., a 60 067 rub. nabywcy zapłacili z własnych funduszów. Najwięcej ziemi nabyto w pow. Szawelskim (1917 dies.), najmniej w pow. Nowo-aleksandrowskim ( 41 dies.), w pow. Telszowskim wcale ziemi nie nabywano. Ogółem włościanie nabyli od początku działalności banku do d. 14 stycznia 1903 r.—21 950 dies, ziemi za 1422 621 rb. (pożyczek wydano 911 951 rb., dopłacono 510 670 rb.). Najwięcej nabyto w pow. Rossieńskim (6 446.97 dies.) i Ś^awelskim (6 330 dies.), najmniej w Po-niewieskim (377 dies.). Na Żmudzi i w Po-

Produkcya w rublach: 392 727 574214 162 484 2 034 227 126 350 276 760

garbarnie.........

tartaki (leśne)........

cegielnie.........

mydlarnie.........

fabr. wyrobów cukierniczych .    .    .

maślarnie i fabr. sera.....

fabryki zapałek .    .

niewieskiem włościanie są bardzo zamożni: o-kolice Linkowa, Szwekszeń, Retowa, Szawel słyną z włościan swoich: chaty obszerne, dla gości    świronki, synowie    kończą    wyższe

zakłady naukowe. — Operacye włościań-skich spółek pożyczkowo-oszczędnościowych w roku 1902: ogólna liczba członków d. 14 stycznia r. 1903 wynosiła 22 542, udziały—800 523 rb. 72 kop., kapitał zapasowy—242 180 rb. 28 kop., wkłady — 1292 313 rb. 1 kop., pożyczki — 914016 rb. 8 kop., sumy przechodnie—46 371 rb. 81 kop., pożyczki członków spółek—2 726 191 rb. 87 kop.; ogólny obrót —7 847 399 rb. 39 kop.— Jc) Przemysł. Ludność wiejska trudni się przeważnie rolnictwem, tudzież różnemi rzemiosłami, zaspakajającemi potrzeby domowe oraz wymagania gospodarstwa rolnego. Nieznaczna część włościan pracuje w charakterze robotników okrętowych na rzekach. Kobiety-włościanki tkają artystyczne rozmaite przedmioty, odzież kobiecą i stroje, których wzory guber. komitet statystyczny przedstawił na wystawie ubiorów, urządzonej w r. 1902 w pałacu tauryckim w Petersburgu, a które rok rocznie można oglądać na wystawie w Rossie-niach, urządzanej przez tow. roln. W ciągu ostatnich lat 15-tu wśród włościan mało- i bezrolnych poczęło rozwijać się coraz bardziej wy-chodźtwo na zarobki. Z pow. Nowoaleksan-drowskiego sporo robotników wyrusza do innych gubernij, a nawet do Syberyi w charakterze kopaczy. Włościanie powiatów pogranicznych idą do Prus jako robotnicy rolni. Sporo włościan wyrusza i za Ocean. W r. 1902 do Prus udało się 236 włościan. W ciągu 5-le-cia 1895 — 1900 wyruszyło do Ameryki Północnej i w części do Afryki Południowej 9 523 włościan płci obojga, z których powróciło 1 493. W r. 1900 wyruszyło 2 363 włość., wróciło 456, w r. 1901—2 183, wróciło -637, w r. 1902 — 3 207, powróciło 1106. O rozwoju wychodźtwa na zarobki sądzić można z liczby paszportów wydawanych przez zarządy gminne: w r. 1901 wydano paszportów 42 624, a w r. 1902—42 923. Tak zw. kart zagranicznych wydano w r. 1902 w pow. Telszowskim i Rossieńskim 55 750 (1166 więcej niż w r. 1901). Rzemiosłami trudni się w gub., według danych urzędowych, z górą 30 000 osób: majstrów, robotników i uczniów. Rzemiosła nie są udoskonalone, po części wskutek braku odpowiednich szkół profesyonalnych, a także z powodu stosunkowo blizkiej odległości od wielkich środowisk przemysłowych, jak Ryga, Warszawa, Petersburg, zaopatrujących swemi wyrobami i gub. K-ą. Ogółem w gub. w r. 1902 było czynnych różnych zakładów i fabryk 2 061, w których pracowało 8 321 robotników. Ogólna summa produkcyi wynosiła około 97₂ mil. rb. Produkcya głównych gałęzi przemysłu gub. K-ej w r, 1902 przedstawia się tak;

Zakłady przemysłowe

gorzelnie .........

browary..........

fabryki tytoniu.......

młyny ..........

fabr. mąki kostnej......

odlewnie żelaza.......

fabryki drutu, gwoździ, śrub i innych

wyrobów metalowych ....    2743100

832 048 302 708 249 535 103 104 446 255 82 157 93 926

Według danych inspekcyi fabrycznej w różnych fabrykach i zakładach przemysłowych w r. 1902 było czynnych ogółem 100 kotłów parowych i 42 lokomobile. Nieszczęśliwych wypadków z robotnikami w fabrykach i zakładach przemysł, gub. K-ej w r. 1902 było 79 (o 8 więcej niż w r. 1901); z tej liczby śmiertelnych było 4, z ciężkiem okaleczeniem 9 i lekkiemi obrażeniami 66. Rodzinom zmarłych oraz ciężko okaleczonym (jako niezdolnym do pracy) dano wynagrodzenia. Skarg w r, 1902 robotnicy wnieśli: 14 zbiorowych i 121 osobistych. Pretensye robotników dotyczą głównie warunków umowy; w 94 wypadkach osiągnięto porozumienie; 24 skargi uznano za nieuzasadnione; 18 skierowano do sądu.—Głównemi ogniskami produkcyi fabrycznej są miasta: Kowno i Szawle. — /) Handel. Według danych statystycznych izby skarbowej, od d. 14 listop. 1901 r. do d. 13 listop. 1902 r. ogółem wykupiono w gub. 14 974 świadectwa handlowo-przemysłowe, z czego wpłynęło do skarbu 242 117 rb. Wr r. 1902 w gub. było 12 172 handlarzy i kupców. Kupców 1 i 11 gildyi było 385, w tern tylko 12 chrześcian, reszta zaś żydzi. Summa obrotów w 5 915 przedsiębiorstwach handlowych wynosiła w r. 1902— 46 579 000 rb., a 156 przemysłowych—6 999 000 rb. Przez komory celne gub. K-ej przywieziono w r. 1902 z zagranicy (głównie z Prus) towarów na summę 605 761 rb., wywieziono zaś na summę 6 325 439 rb. Dochód z cła wynosił 195 784 rb. Główne towary przywozu: ryby: zboże (w ziarnie), nawozy sztuczne, metale, węgiel kamienny i koks, nasiona, maszyny i narzędzia rolnicze i in. Główne towary wywozu: towar leśny (3 915 306 rb.), zboże (w ziarnie), len, siemię lniane, drób żywy, jaja, wieprzowina, owoce i jagody, smoła drzewna, konie i in. W obrębie gub. w r. 1902 było 608 wypadków zatrzymania kontrabandy na summę 30 708 rb. Najważniejszą drogę handlową dla gub. K-ej, prócz kolei, tworzy Niemen (na przestrzeni 138 w.) oraz jego dopływy: Wilia

(40 w.), Niewiaża (190 w.) i Dubissa (90 tanin. Na szkoły te w r. 1902 wydano 37 931 wiorst): W obrębie gub. w r. 1902 nałado- rb. 88 kop. (o 5 0( wano i wyprawiono 2 657 statków i 890 tra- [uczniów było o tew z towarami na summę 2 241 578 rb.; przy- mości ogólne, było do gub. i zastało wyładowanych w jej o- w roku 1902 w gub. było 204 męż. i 4 ko-brębie 1 858 statków i 1441 tratew z towa- biety; niższy personel pomocniczy stanowili: 140 rami za 1 794 735 rb.; minęło gub. 27 statk. farmaceutów. 227 felczerów, 2 felczerki, 67 i 3 518 tratew z towarami za 3 465 007 rb. akuszerek i babek, 13 lekarzy chorób zębów Z ogólnej summy przywozu przybyło do gub. i 39 dentystów. A pt e k i oddziałów ich było 112 z Prus drogą wodną różnych towarów na 85    (60 normalnych, 1 homeopatyczna, 51 wiej-

rb. więcej niż w r. 1901 i więcej]), n) Wiado-Lekarzy cywilnych

statkach 333 942 pudy za 164 000 rb. Ruch skich). W r. 1902 wydano lekarstw za handlowy na kolejaeh w r. 1902 przedstawia 244 059 rb. 97 kop. W ciągu roku 1902 lisię w następujących liczbach: wysłano — czono chorych : w szpitalach rządowych 20 318 753 pudy; przybyło — 16 563 448 pud., i prywatnych wydziału cywilnego 6 773 os. wyjechało wogóle 547 062 osób. — Jar- (zmarło 342 os.), poza szpitalami 213 663 os. marki posiadają znaczenie tylko dla wymiany Ogółem wskutek ostrych chorób zakaźnych miejscowej; z innych gubernij towary prawie zmarło 5 660 os. Ospę ochronną zaszczepiono wcale nie są dostawiane, prócz koni. Ogółem 39 109 osobom. Z chorób zakaźnych najbardziej w r. 1901 na 296 jarmarków przywieziono to- były rozpowszechnione: koklusz (1 753 chorych), warów za 1 275 000 rb., sprzedano za 858(00 odra (1 697), szkarlatyna (968), ospa (739), ty-rb. — m) Oświata. Wszystkich zakładów fus (2902). Na utrzymanie wiejskiego wydzia-naukowych, prócz szkół wydziału eparchialnej łu lekarskiego w r. 1902 wydano 63 213 rb. rady szkolnej, miała gub. w r. 1902 — 303    83 k. Weterynarzy praktykowało w gub. 19.

z 22 862 ucz. (17 335 chł., 5 527 dziew.). Śre- Na wydział weterynaryjny wydano 9 448 rb. dnie szkoły są (prócz K-na): gimnazya--męskie 65 kop. Gwałtowną śmiercią zmarło w r. i żeńskie w Szawlach, szkoła realna i semi- 1902 w gub. 521 os. (374 męż. i 147 kob.). naryum nauczycielskie w Poniewieżu. Na utrzy- W tern ofiar zabójstw było 86 os. (51 męż. manie szkół średnich w r. 1902 wydatkowano i 35 kob.); dzieciobójstw 57; samobójstw (z K-nem): 204156 rb. 41 kop. Szkół niż- 27 (24 męż. i 3 kob.); nagle zmarło 167 os. szych, pozostających w zawiadywaniu kowień- (123 męż. i 44 k.). Pożarów w r. 1902 by-skiej dyrekcyi szkół ludowychew r. 1902 by- ło w gub. 569, spłonęło 720 budynków, stra-ło ogółem 302 (w tern 228 wi jskich) z 20 719 ty wyniosły 840 998 rb. Z miast najwięcej ucz. Na szkoły chrześciańskie przypada 17 694 pożarów było w K-nie i Szawlach (po 15). ucz. (14 009 chł. i 3 685 dziew.). Uczniowie W Rossieniach w ciągu lat 1901 i 1902 wcale szkół niższych dzielą się według stanów na: nie było pożaru. Zimą było pożarów 82, wio-dzieci włościan 65.4 %, mieszczan 28.3 %, szła- sną 171, latem 144 i jesienią 172. Z pod-chty i urzędników 6° ₀; cudzoziemcy tworzyli paleń było 57 pożarów, od pioruna 24, wsku-0.5°/₀. Według wyznań: katolicy około 63°/₀> tek nieostrożności 61. Kapitał ubezpieczeń protestanci 6.1°/o> żydzi 21.3°/₀, prawosławni (ubezpieczenie obowiązkowe) dnia 14 stycz. 6.6°/₀, staroobrzędowcy z górą 2°/₀, mahometa- 1903 r. wynosił 1 560 176 rb. 29 k. Spraw nie l.l°/₀. Z ogólnej liczby uczących się sądowych we wszystkich instancyach w 1902 w początkowych szkołach ludowych wszystkich w gub. było 31 293 karu. 1 35 867 cywil. Do kategoryj: 15 822 na włościan przypada 12 830 kowieńskiego sądu okręgowego wpłynęło 4807 ucz. Według obliczeń dyrekcyi szkół jedna spraw karn. i 2 823 cywilne; do sądów pokoju szkoła przypadała na 4 738 włościan, a jeden 24 700 karn. (oskarżon. 37 492, skazano 16 094) uczeń na 75 włościan. Stosunek jednego ucz- i 20 282 cywil.; do sądów gminnych 1 786 karn. nia-włościaznina do ogólnej liczby dzieci włościan (107 os. skazano na karę cielesną) i 12 762 cyw. w wieku s kolnyrn równał się 1 :12, czyli że nau- Organy policyi wykryły w r. 1902—9 307 kę pobiera tylko 8.81°/₀ dzieci w wieku szkol- przestępstw i wykroczeń, przyczem do odpo-nym. W stosunku do obszaru gub. jedna szko- wiedzialności pociągnięto 10 729 os. Koni ła ininisteryalna przypada na 156.62 w. kwadr, skradziono w gub. 587. We wszystkich wię-Ogółem na niższe szkoły ministeryalne i na zieniach i aresztach gub. w r. 1902 było administracyę szkolną w r. 1902 wydano 22 483 os. (19 635 męż. i 2 848 kob.). Jedną 252 990 rb. 45 kop. Prócz szkół ludowych, z ujemnych cech ludności, przeważnie włościań-podlegających dyrekcyi szkół, gubernia posiada skiej, jest pieniactwo. W r. 1902 urzędów p o c z-118 szkół wydziału eparchialnej rady szkol- towo-telegraficznych było w gub. 61, po-nej, w tem 48 cerkiewno-parafialnych i 70 cztowych 26. Wysłano (wewnątrz państwa): zwykłych szkół czytania i pisania (ros. „szkoła posyłek pieniężnych i wartoś. 29 088 718 rb., gramotnosti“). W szkołach tych uczyło się 3113 przekazów pienięż. (pocz. i telegr.) na 7 135 064 dzieci (1 967 chł. i 1 146 dziew): prawosław- rb., wydawnictw peryodycznych 61914 sztuki; nych 1 430 (46°/₀), staroobrzęd. 631, katolików j za granicę: posyłek pieniężnych i wartościo-692, luteran 195, żydów 164 oraz 1 mahome- i wych na 1 287 517 rb., korespondencyi poleconej 25 704, list. zamk. 868 815, list. otw. 197 666. rossieńsko - taurogeński (89 wiorst) i ponie-Otrzymano (z wewnątrz): posyłek pień. i wart. ! wiezko-wileński (87 wiorst), ogółem, 406 w.

na 26 642 565 rb., przekazów (pocz. i telegr.) na 7 141 936 rb., listów zamk. płatnych 3 402 759, bezpłatnych 1223 519, listów otwart. płatnych 1 646 908, bezpłat. 42 525, koresp. poleconej 336 652, posyłek pod opaską 595 176, wydawnictw peryodycznych 2 796 721 egz.; z zagranicy; posył. pień. i wart. na 2 707 501 rb., koresp. poleconej 67 894, list. zamk. 873411, list. otwart. 239 453, wydawnictw peryodycznych 25 242 egz. Ogółem otrzymywano w gub. około 300 różnych gazet i pism (polskich, rosyjskich, łotewkich, niemieckich i in.). Wydawnictw peryodycznych otrzymano w r. 1902 ogółem 17 860 egzempl. (polskich 4 353, rosyjskich 11689, łotewskich 666, niemieckich 530, żydowskich 586, w innych językach 36). Z pism polskich przychodziły: „Kuryer Polski“ (579), „Gazeta Świąteczna“ (470), „Kraj“ (369), „Gazeta Polska“ (274), „Przegląd Katolicki“ (195), „Słowo“ (160), „Wiek“ (136), racka“ (143), „Zorza“ (146) i inne. Telegramów wysłano ogółem 123 424, otrzymano 142 496. Dochód poczty w r. 1902 wynosił 361 339 rb., telegrafu — 84113 rb.,

435 452 rb.; wydatki —194 921 rb. o)Komuni-kacya. Drogi wodne. Niemen z dopływami: Wilią, Niewiażą, Mitwą i Dubissą; ogólna przestrzeń dróg tych dochodzi do 859 w. (tylko XU część tej przestrzeni jest żeglowna). Niemen wzdłuż granicy przepływa i jest żeglowny na przestrzeni 138 w„ Wilia w obrębie gub. płynie i jest żeglowna na przestrzeni 40 w., Nie-wieża jest żeglowna na przest. 35 w. (płynie na przest. 190 w.), Mitwa żeglowna tylko na przest. 10 w. od uścia, Dubissa żeglowna tylko na wiosnę podczas prz/boru wody (płynie na przest. 90 w.). Na ulepszenie żeglugi w obrębie gub. wydano w r. 1902—23 184 rb. 90 k. W tymże roku rozpoczęto roboty w celu zbadania drogi wodnej Niemeńsko-Windawskiej (na długości 366 w.), na co wydatkowano 9 735 rb. 36 kop. Roboty te zamierzono ukończyć w r. 1904 Rozpoczęto je przed kilkudziesięciu laty, ale rok 1831 przerwał je na długie lata. Drogi żelazne: petersbursko-warszawska (na przestrzeni 54 w, w obrębie gub.), libawo-ro-meńska

łącznie z szosami—730. Stacyj poczt, konnych było w r. 1902 — 87; pod poczty i sztafety użyto 9 513 konie. Dróg miejscowych różnego typu istnieje w gub. 6 284 w. Różnego rodzaju urządzeń mostowych w r. 1902 było w gub. 11680 (w tern 5 224 mosty). Promów gub. posiadała: 1 rządowy oraz 43 prywatne i publiczne nierządowe. Ogółem na urządzenia drogowe wydano z funduszów gubernii w r. 1902 45 812 rb. 27 kop. Gubernia ogółem zapłaciła w r. 1902: państwowego podatku gruntowego 79 561 rb. 85 kop., gubernialnego podat. ziemskiego 167 344 rb. 93 kop., opłat wykup-nych 1 964 510 rb. 50 kop., należności za u-bezpieczenie 136 523 rb. 56 kop., zaległości w opłatach państwowych 106.508 rb. 56 kop., podatku gminnego 465 506 rb. 20 kop., powinności naturalnych na summę 967 526 rb. 25 kop. Z sum ziemskich (gubernialnych) w r. „Biesiada Lite- 1902 przeznaczono na: utworzenie kapitałów drogowych tudzież budowę i naprawę urządzeń drogowych i mostowych 13°/₀ ogólnej sumy, która miała wpłynąć w tym roku; na utrzyma-razem nie miejscowych zarządów cywilnych 16$;

utrzymanie wydziału lekarskiego 19$; zapomogi zakładom dobrocz. publiez. 9$; utrzymanie wydziału weterynaryjnego 21; utrzymanie więzień i aresztów 3°/₀; powinność wojskową 2°/₀, utrzymanie duchowieństwa 8%, oświatę ludową 2%. Z budżetu gminnego (141 gmin) wyznaczono na: utrzymanie zarządów gminnych 28°/₀; utrzymanie stójek 33°/₀; wydział policyjny 10°/₀; szkolnictwo 18°/₀; wydział lekarski

0.2°/n; nieprzewidziane wydatki 3%; pensye dziesiętników, sołtysów, magazynierów, stróżów tudzież ubezpieczenie zapasowych magazynów zboża 8°/₀; przeciętnie przypadało na gminę po 3 666 rb., a 50 kop na duszę. Różnych dochodów niestałych do skarbu powinno było wpłynąć w r. 1902 (z zaległościami) 6 835 554 rb.; na rachunek tej summy ściągnięto w r. 1902 58 986 rb.; pozostało więc do d. 14 stycz. 1903 r. — 6 767 568 rb. w tem6 650 578 rb. stanowią kary nałożone na rodziny żydowskie za uchylenie się od pełnienia powinności wojskowej. Akcyza w r. 1902 miała dochodu: z trun-z opnogą Radziwiliszki — Kałkuny ków 333 276 rub.; z wyrobów tabacznych

[ogółem 378.5 w.] i odnogą od stacyi Mura-wiewo [do niedawna Możejki] na Mitawę i Rygę [17 w.]) oraz wązkotorowa podjazdowa Swięciany-Poniewież (100    w.). Ogółem ko

lei wąskotorowych gub. posiada 429.5 w. Z innych dróg są szosy: dźwińsko-kowieńska (172 w. w obr. gub.) i rysko-taurogeńska (152 w.), przez Janiszki, Szawle, Kelmy. Obecnie projektują szosę od Rossień do kolei żel. w. Utrzymanie i naprawa pierwszej kosztowały w r. 1902 — 191.325 rb. 73 kop.; drugiej — 94.344 rb. 54 kop. Prócz tych dróg są trakty pocztowe: kowieńsko-możejkowski (230

1 106 712 rub. 31

165 528 rub.; z zapałek 64 263 rub.; z innych źródeł 803 rub.; ogółem 563 870 rub. (mniej niż w roku poprzednim o 67 146 rub.). Dochód brutto ze sprzedaży trunków wynosił 3 647 572 rub. 95 kop.; wydatki (licząc zapomogi dla ku-ratoryów trzeźwości)

kop.); czystego zysku przeto otrzymano 2 540 851 rub. 64 kop. Wszystkich zakładów, podlegających kontroli akcyzy, w roku 1902 było w gub. 4 354 (o 156 więcej niż w r. 1901). Obroty skarbowej sprzedaży trunków w r. 1902 {przedstawiają się w liczbach: z ubiegł, roku pozostało 124 94iy₃ wiad. 40%;

przybyło w r. 1902 — 525 512y₂ wiad.; sprzedano w 7 składach i 246 sklepach skarbowych 472 519 wiad, zapisano na straty 18 951 wiad.; na rok 1903 pozostało 158 984 wiad.

61, Grzegorz Wewel von Krieger 1861 — 63, baron Engelhardt 16 czerw, do 5 sierp. 1863, Mikołaj hr. Murawjew syn 1863 — 66, Aleksy Kaznaczejew 1866 — 68, Michał ks. Obolenskij 1868 — 74, Piotr Bazilewskij 1874 — 79, Sergiusz Gudim-Lewkowicz 1879 — 80, Mikołaj Baranów 1880—81, Waleryan Mielnickij 1881 — 87, Eugeniusz Kurowskij 1887 — 90, Mikołaj Klingeuberg 1890 — 96, Sergiusz Suchodolskij 1896 — 99, Aleksy Rogowicz 1899 — 1902, Emanuel Watazi od 14 lutego r. 1902. —Gub. K. została utworzona w r. 1842 z następujących powiatów gub. Wileńskiej: Telszewskiego, Sza-welskiego; Rossieńskiego, Upickiego (dziś Poniewieski), N^woaleksandrowskiego, Wiłkomirskiego i części K-o.Hr— Pod wględem a r c h e o-lo|gicznym gub Kowieńska obfituje w moc wielką dokumentów przedhistorycznych, z jednej strony dzięki nizkiemu poziomowi kultury rolnej, z drugiej poszanowaniu, którein lud otacza niektóre z pomników przeszłości (mianowicie grodziska). Puścizna ta pochodzi przeważnie z okresu ww. VIII—XIV. Tak zw. sta-

Gubernia zużytkowała 449 125 wiad. — Na każdego mieszkańca gub. przypadało w roku 1902 wódki 40k-ej nie więcej nad 0.27 wiad.; czyli o 0.01 w. więcej niż w r. 1901. Wo-góle pod względem stosunkowej ilości zużywanej wódki gub. K. zajmuje jedno z ostatnich miejsc w rzędzie gubernij, w których zaprowadzono sprzedaż skarbową trunków. -Wszystkie dobra skarbowe w gub. K-ej, pozostające w zawiadywaniu ministeryum rolnictwa i dóbr państwa, przyniosły wpływu brutto 735 911 rub.; wpływ czysty wynosił 640 204 rub. Dnia 14 stycznia r. 1903 w bankach były w zastawie 763 majątki miejskie, ocenione na 14 577 255 rub., na które otrzymano pożyczek długoterminowych 8 208 700 rub.; na majątkach tych pozostało długu 6 931 168 rub.

cyj kamiennych odkryto niewiele, co pozostaje może w związku z nieobecnością wydm; wogó-le na Żmudzi krzemień spotyka się bardzo rzadko. Miejsce poczesne zajmują grodziska, t. zw. skopowe góry, sypanki, po litewsku, pile, pilaie, pilute itd., piłkalnis i Piles kalnas (ob. Piłka lnie). Niektóre z nich — a znajduje się ich około paruset, a może nawet kilkaset — dochowały się prze-wybornie, tak, iż można odróżnić wały, tossy itd. doskonale. Wiążą się one w zwartą sieć o-bronną i zawiadamiającą, i są tak rozłożone iż wici ogniste, zapalone na jednej sypance, były widoczne na innych. Niekiedy pomiędzy niemi można doszukać się jeszcze grobli z pa-lów lub brodów z kamienia, zwanych k o 1-gryndami (ob. Kulgrindis). Istnieją nadto Alkos kalnai—góry ofiarnieze, oraz inne, których znaczenia dotychczas nie odcyfro-wano, np. Jokas kalnai, Bobos kalnai.

71 kop. Na 3 090 dobrach ziemskich, obszaru 715 709 dzies., pozostało długu 28133 299 rub. Ogółem na majątkach miejskich i wiejskich w r. 1903 było długów 35 064 468 rub. Wraz z pożyczkami, wydanemi przez bank włościański , otrzymamy ogólne zadłużenie gubernii w bankach ziemskich —

35 976 418 rub. 71 kop. (o 1584 000 rub. więcej niż w r. 1902). — Gub. K. ma 199 parafii katolickich, rozdzielonych między 17 dekanatów dyecezyi telszewskiej: Abelski, Botocki,

Janiski, Jezioroski (Nowoaleksandr.), Kowieński,

Krozki, Olsiadzki, Poniewieski, Retowski, Sza-dowski, Szkudzki, Szydłowski, Uciański; Wieksz-niański, Wieloński, Wiłkomierski i Worniań-ski. Kościołów parafialnych katol. posiada gub. 206, filialnych 131, kaplic 273; kość. protestanckich 31, domów modlitwy 6; prawosławnych cerkwi 44 (prócz K-a); dom modlitwy raskolników 170; bożnic 80, domów módl. żyd. 260; karaimskich dom. mod. 2 (w Ponie-wieżu); mahomet. meczet 1 (w Widzach). —

jący, oczekuje na badacza. Niektóre z grodzisk uchodzą dzisiaj za święte miejsca (np. Święta góra pod Szawlami, góra ś. Jana wKal-waryi żmudzkiej). Mogilniki dochowały się także przewybornie. Nad Niewiażą są to okrągłe kurhany, około 8 —10 kroków w średnicy, około 1—1 Ya łokcia wysokości, dokoła otoczone u podnóża rzędem kamieni. W okolicy Salant, Szwek-szeń istnieją cmentarzyska: na dnie znajduje się bruk, a nad nim gniazda popiołu ze spalo-nemi resztkami. Cmentarzyska słyną niekiedy pod nazwą Melżynu kapai (cmentarze wielkoludów). Szczegóły ob. Litwa, Żmud ź. Bibliografia przedmiotu patrz: T. W. Pokro w-skij „Archeologiczeskaja karta Kowienskoj gubernii“ (Wilno 1899); praca ta podaje inwentarz pomników przedhistorycznych—informacye

Z akł a d y i i n s t y t u c y e dobroczynne (prócz i Viru kalnai (góry śmiechu, babskie, tnę-K-na); 5 szpitali miejskich, 5 szpitali żydów- j skie). Materyał ten, z rokiem każdym zanika-skich, kilkanaście Tow. pomocy biednym, kilka Tow. pomocy niezamożnym uczniom i u-czennicom gimnazyum i szkoły realnej i inn.

Inne tow. i instytucye na prowincyi: Szawel-skie Tow. lekarzy, Retowskie Tow. zachęty hodowli koni rasy żmudzkiej, Tow. mleczarskie „Biruta“, Cytowiańskie i Telszewskie Tow. spożywcze (w ostatnich czasach powstało bardzo wiele kooperatyw spożywczych; kilka Towarzystw rolniczych, kilka Tow. wzajemnego kredytu, 8 ochotniczych straży ogniowych. — Komory celne istnieją: w Kretyndze, Jurborku,

Taurogach, Ojsianach, Gorżdach i Nowem-Mie-ście.—Gubernatorowie Kowieńscy od r. 1843:

Iwan Kałkatin 1843—48, Atanazy Radiszczew 1848 — 51, Piotr Szwarc 1851 — 54, Iwan Ro-manus 1854—57, Stanisław Chomiński 1857 —

zbierane za pośrednictwem pisarzy wiejskich i nauczycieli, mnóstwo błędów i absurdów.

6 277 dzieci (3 260 chł. i 3 017 dziew.); zmarło 3 882 os. (2 007 męż. i 1 875 kob.); przybyło przeto 2 395 os. (1253 męż. i 1 142 kob.); ślubów zawarto 1148. — e) Budowa geologicz-u a. Pow. K. należy do formacyi trzeciorzędowej, złożonej z piasku i gliny z cienkiemi war-- stwami lignitu oraz śladami bursztynu. Gdzieniegdzie występują zdroje siarczane i słone. Eichwald wspomina o zdrojach siarczanych koło wsi Borciany i w pobliżu m-ka Janowa, a słonych na brzegach Niewiaży (np. koło miejsc. Poniewieżyk). Rzeki obfitują w głazy wapienne, wśród których spotyka się sporo skamieniałości. Zdarzają się okazy paleontologiczne; przy robotach kolejowych ziemnych znaleziono w pobliżu K-a, pod wierzchnią warstwą gliny, na głębokości około pół stopy, zęby mamuta oraz. rogi wielkiego jelenia przedpotopowego (cervus gigant eus). — f) Upostaciowanie powierzchni. Powierzchnia pow. przedstawia równinę, którą podzielić można na 3 części, pomiędzy rzekami Dubissą, Niewiażą i Wilią. Prócz okolic m-ka Datnowa usiana jest nieomal wszędzie głazami erratyczneini, się-gającemi niekiedy olbrzymich rozmiarów (np. na polu dóbr Polepe [gm. Jaśwojnie] znajduje się głaz, mający w obwodzie około 30 kroków i wznoszący się nad pow. gruntu prawie na 1 */a sążnia. Nad równiną wznosi się Góra Zielona w samem K-nie; Mankuny (o 12 w. na płn.-wsch. od m-ka Żejmy), wznoszące się na41³/4 sąż. nad pow. morza, i Poszyle (62 sąż.); niższe: Łazdiuy, Rymki, Guczkompie, Gielny, Si-rotyszki (około 29 sąż.). Rzeki należą wszystkie do systematu rz. Niemna; sam on oblewa pow. z płd. (na przestrzeni około 100 w.), oddzielając go od gub. Suwalskiej. Żeglugę utrudniają katarakty (koło m-ka Rumszyszki), zwane „Mostami Dyabelskiemi“. Oddawna już pracowano nad oczyszczeniem rzeki i uczynieniem jej spławną, ale dopiero przed laty 20 rozpoczęto roboty systematyczniej sze. Dopływy Niemna w obrębie p-tu: Strawa (dolny jej bieg, na przestrzeni 13 w., tworzy granicę między pow. K-im a Trockim), Waja, Proweua, Wilja (najważniejsza, z dopł. Szeszuwką lub Szeszu-pą), Niewiaża (z dopł. Laudą, Datnówką, Szu-szwą i Abelą), Dubissa. Jezior w p-cie niewiele (najmniej ze wszystkich powiatów); największe: Powerszulis (położone w pogranicznym lesie bagnistym między Wasiliszkami i Żoginiami, około 4 w. w obwodzie) i Ażurelis (koło Rumszynek); oba jeziora obfitują w ryby. Błot posiada powiat sporo (okolice m-ek: Czekiszki, Ejragoła, Wędziagoła, Wilkija). Na płn. Rumszyszek ciągnie się nieomal nieprzebyte błoto Wielki Rojst (około 5 w. kw.).—g) Kli mat p-tu K-go niestały i nierównomierny, lecz zdrowszy niż w pozostałych powiatach. Średnia temperatura roczna -\- 7.15°R., w do-

Z pośród przyczynków ważniejsze (prócz prac

E. Tyszkiewicza, dzisiaj przestarzałych): C.

Grewingk „Über heidnische Gräber Russisch-Litauens“ („Verhandl. der Estn. Gesell, zu Doipat, 1870); tenże „Zur Kenntniss der in Liv.-Est., Kurland u. einigen Nachbargegenden aufgefundenen Steinwerkzeuge heidnischer Vorzeit“ (tamże 1871), oraz cenne prace T. Dow-girda (w „Pamiętniku fizyograficznym“ VI,

VII, VIII, IX, X). —Por. także L. Krzywicki „Żmudź starożytna“ (Warszawa 1905).

V. Kowieński powiat leży w płd.-zacb. części gub. K-ej i posiada kształt dośtf prawidłowego wielokąta, wyciągniętego z pin. na płd.; tylko na płd.-zach. niewielkim, wązkim klinem wrzyna się pomiędzy gub. Suwalską a pow.

Rossieński. a) Granice. Na zach. z pow.

Rossieńskim, na [phi. z Szawelskim i Ponie-wieskim, na wsch. z Wiłkomierskim, a na pld.-wsch. i pld. z gub. Wileńską i Suwalską, b)

Obszar: według Koeppena 3 894 w. kwadr, lub 405 625 dies., według Strelbickiego—3 534.2 w. kw.; wreszcie według obliczeń (najbardziej pono ścisłych) sztabu wojenno-topograficznego — 3 523 w. kw. Największa rozciągłość z płn. na płd. — 87 w., z zach. na wschód — 69 w.

c) Podział. Powiat podzielony jest na 16 gmin (Betygoła, Wielona, Wilkija, Raudań, Średniki,

Kroki, Ejragoła, Jaśwojnie, Słoboda Aleksandrowska, Bobty, Żejmy, Kiejdany, Krasnosiel-skoje [dawne m-ko Sołoinianka], Rumszyszki,

Surwiliszki, Janów), 4 stany policyjne (Wilkija, Ejragoła, Kiejdany, Janów), 5 rewirów są-dowo-śledczych, 5—poborowych (do służby wojskowej), 2 — wiejsko-lekarskie. K. liczy 22 miasteczka: Betygoła, Bobty, Czerwony-dwór,

Czekiszki, Datnów, Ejragoła, Grynkiszki, Janów, Jaśwojnie, Kiejdany, Kormiałów, Kroki,

Łabunów, Opitołoki , Rumszyszki, Skorule,

Średniki, Surwiliszki, Wielona, Wędziagoła,

Wilkija, Żejmy, cl) Zaludnienie. W r.

1902 powiat (bez K-a) liczył 170 392 m-ców (84 375 męż. i 86 017 kob.); według wyznań: katolików 134*345 (65 223 męż. i 69122 kob.), luteranów 2 056 (1047 męż. i 1009 kob.), reformowanych 61 (35 męż. i 26 kob.), baptystów 7 męż., prawosławnych 4 469    (3 164 męż.

. i 1 305 kob.), jednowierców 14 (6 męż. i 8 kob.), żydów 24375 (12 444 męż. i 11931 kob.), mahometan 45 (40 męż. i 5 kob.), poganin 1 męż.; według stanów: włościan 117 908 (56 439 męż. i 61469 kob.), mieszczan 34 945 (16 915 męż. i 18 030 kob.), kupców i t. zw. obywateli (ros. grażdanin) 93 (47 męż. i 46 kob.), szlachty dziedzicznej i osobistej 12 403 (6 161 męż. i 6 242 kob.), stanu duchownego 106 (102 męż. i 4 kob.), wojskowych zapasowych i dymisyo-nowanych, policyantów i strażaków 4 468 męż.; cudzoziemców było w pow. 469 (243 męż. linie Niemna jednak doskonale dojrzewa wino. i 226 kob.). W r. 1902 urodziło się w pow. h) Pod względem fauny pow. K. ustępuje po-

Obsiano Wysiano desiatin pudów 9 993    99 930

39 960    399 600

Zebrano pudów 619 506 2 277 720

1    974

2    013 1 384 955

467 012

3    438 54 219

1 769 526 24 912 2 028

42

410

61

549

21 307 8 981

213 070 89810 1 146 49 290 476 640 8 304

181

4    929

5    958 1 384

156

936

zostałym powiatom; wielka zwierzyna lub drapieżniki trafiają się bardzo rzadko; z drobnej zwierzyny najwięcej zajęcy i kuropatw. Zato flora jest bogata i nadzwyczaj różnolita (zwłaszcza w dolinie Kowieńskiej). Znajdują się tam modrzew, tuja, lipa czarna, prążkowany klon pensylwański, orzech grecki, kasztan, cis, topola balsamiczna, włoska i srebrzysta, drzewo morwowe, białe akacye.—i) Kultura rolna. Pow. K. posiada 337 025 des. ziemi, podlegającej opłacie podatku gruntowego. Stan zasiewów i zbiorów w r. 1902 przedstawia poniższa tablica:

Pszenica ozim.

Żyto ozime Pszenica jara Żyto jare Owies Jęczmień Gryka

Groch i bób Kartofle Len

Konopie

Siana zebrano 2 108 000 pud. W p-cie czynnych było 35 lokomobil; koni było 37 598. Według statystyki z roku 1902 w p-cie jest 124 670 des. ziemi ukazowej (w tern 6 011 nieużytków); ogólna liczba osad włościańskich wynosi 9 929, w tem po 20 i więcej desiatyn— 2 245, po 10—20 des. —3 242, 3 — 10 des.— 2 449 i poniżej 3 des. —1 993 osady. Włościan bezrolnych 15 493 osoby płci obojga. Bydła rogatego było u włościan 45 030, owiec, kóz i świń 62 161 szt., koni 20 320. Włościanie opłacili następujące podatki: gruntowy 6 361 rub., guber. ziemski 13 370 rub., gminny 41 895 rub., ubezpieczenia 18 572 rub.; opłaty wykupne wynosiły 156 338 rub., zaległości w opłatach skarbowych 2 572 rub., powinność naturalna wyraziła się w summie 115 859 rub. Przy pomocy banku włościanie nabyli 491 dzies. gruntu. Ogółem tą drogą do d. 14 stycznia roku 1903 włościanie nabyli 3 449 dies, za 252 545 rub., przyczem pożyczki otrzymano 176 271 rub., dopłacono zaś 76 274 rub. Rolnictwu sprzyja dobrego gatunku gleba (czarno-ziem i glina), Płodozmian bardzo rozpowszechniony. Uprawa roli użytkuje z siły koni i wołów; robotnicy przeważnie stali. Mleczarstwo rozwinięte. Z nawozów sztuczn, pierwsze miejsce zajmują supersfosfaty i mąka kostna. Hodowla trzody chlewnej (wędliny), drobiu, owoców, wyrób sera—stanowią poważne gałęzie gospodarstwa rolnego. Wychodźtwo na zarobki coraz bardziej wzrasta; w r. 1902 wydano włościanom 4 687 paszportów, h) Wiadomości ogólne. W roku 1902 w p-cie było 8 fabryk: masy drzewnej i papieru (w maj. Peładnogi), cegły

Wielka Ëncykl. Pow§*. Iliutr. Zeas. 3111). Tom XIXIX.

i dachówki (w maj. Poniewieżyk), cegły (w maj. Sorgiany), garbarnia (w Kiejdanach),

3 młyny (w Grynkiszkach, Kiejdanach i Jod-kiszkach), gorzelnia (w maj. Suryszki). W p-cie 26 jarmarków.—i) Szkoły: 17 początkowych męskich i 4 żeńskie; 2 dwuklasowe, 9 jeduo-klasowych; 7 cerkiewno-parafialnych, 8 szkól czytania i pisania (ros. „szkoła gramoty“). W p-cie 8 aptek, 2 lecznice, 7 lekarzy wolno-praktykujących. Kuratoryum trzeźwości ma 7 herbaciarni. W p-cie w r. 1902 funkcyono-wało 28 sklepów skarbowej sprzedaży trunków; sprzedano 42 963 wiader 40°/₀ za 328 902 rub. Kantory pocztowo-telegraficzne istnieją w Janowie i Kiejdanach, oddziały pocztowo-telegraficzne w Ejragołach i Wilkii; oddziały pocztowe w Krokach i Czekiszkach. Towarzystwa: Betygolskie Tow. pomocy biednym, Janowskie żydowskie Tow. pomocy biednym, stowarzyszenia pożyczkowo-oszczędnościowe w Betygole i Żejmach. Straże ogniowe ochotnicze w Kiejdanach i Ejragole. Kościołów katolickich w K-nie i powiecie: 30 parafialnych, 15 filialnych i 24 kaplice; jeden zbór luterski (Kowno) oraz jeden dom modlitwy (Ejragole); zbór kalwiński (Kiej dany); 28 bożnic i szkół żydowskich; 6 cerkwi prawosławnych. — Powiat K. dawny graniczył: na płn. z pow. Upickim, na wsch. z Wiłkomierskim i Trockim, na płd. z Grodzieńskim i Trockim, na zach. z Prusami, z częścią zaniemeńską pow. Rossieńskiego i dalej, po prawej stronie Niemna, z tymże powiatem, korytem rzeki Niewiaży, aż do granicy pow. Upickiego pod Surwiliszkami. „Staroż. Polska“ pisze o p-e K-m: „Pod względem ważności historycznej nie ustępuje w niczem powiatowi Trockiemu. Dzieje tej krainy są dziejami prawie całej Litwy, jest ona polem nieustannem zapasów książąt i ludu litewskiego z nieubła-ganemi wrogami ich—Krzyżakami. Nie tylko w każdem mieście, ale w każdej osadzie niemal zostały dotąd ślady lub wspomnienia krwawych walk ze zbrojnymi mnichami Zakonu krzyżackiego, lub wędrownem rycerstwem z całej Europy, szukającem sławy i łupów na ziemi litewskiej. Co zaś do znaczenia tego powiatu pod względem płodów przyrodzenia i położenia handlowego pierwsze on miejsce zajmuje w całem województwie Trockiem.“—Marszałkami p-tu K-go byli: Piotr Wizgierd (1596), Aleksander Massalski (1621), Jędrzej Skorul-ski (1631), towarzysz ks. Radziwiłła w pielgrzymce do Jerozolimy, Łukasz Szemiot (1648), Karol Rostowski (1650), Kryspin Hieronim Kir-szensztajn (1652), Jan Kiełczewski (1674), Za-biełło (1700), Bogusław Ogiński (1724), Mikołaj Zabiełło (1740), Antoni Zabiełło (1750—1758), Szymon Zabiełło (1767 — 1770), Ignacy Zabiełło (1784—1793), Ignacy Siwicki (1799), Ignacy Zawisza (1801 —1807), Franciszek Kozakowski (1808), Józef Zabiełło (1815), Ignacy Zabiełło (1828—1831), którego, po powołaniu do Wilna,

1851) lekarz polski.—Po ukończeniu szkół we Lwowie w r. 1814 wstąpił do wydziału akademickiego lekarskiego w Warszawie, w roku zaś 1818, już od uniwersytetu królewsko-war-szawskiego, osiągnął dyplom magistra medycyny, poczerń, dla dalszego kształcenia się wyjechał do Krakowa, gdzie mu w r. 1820, po obronieniu rozprawy „De leucorrhoea“, godność doktora medycyny przyznano. Bezpośrednio po otrzymaniu dyplomu wstąpił do służby wojskowo-lekarskiej polskiej i w r. 1823 został posunięty na lekarza sztabowego pułku

4-go piechoty. Podczas wojny r. 1831 pełnił służbę lekarską w korpusie Jagni in a. Po przejściu wojsk polskich za granicę pruską został lekarzem naczelnym szpitala wojskowego w Tczewie nad Wisłą. W lipcu r. 1832 powrócił do kraju rodzinnego i osiadł w Pilicy, gdzie do śmierci zajmował się wykonawstwem lekarskiem. —K. był ojczymem znanego okulisty W. Szokalskiego (ob.), i on go też skłonił do zajęcia się nauką lekarską.—Por. S. Koś-śmińskiego „Słownik lek. polsk.“ str.

zastępował Stan. Gieysztor. Po r. 1831 marszałkami byli: Wilamowicz, Mikulski, Stasie-wicz, Ben. hr. Tyszkiewicz, Nikodem Kupść, Józef Dowgird, Lud. Żyliński, Ap. Statkowski (zastępca). Wymieniani też są w niektórych źródłach: w w. XVII Rafał Skorulski; po rozbiorze kraju: Brunnow, Jańczewski, Mejszto-wicz, Zawiszowie Ignacy i Ludwik.

Kowpang moneta srebrna na wyspie Suma-frze, wartości 50 kopiejek.

Kowrow, miasto powiatowe w gub. Włodzimierskiej, na wyniosłym brzegu rz. Kija-zmy; punkt węzłowy dróg żelaznych: Moskwa, Niżny Nowogr.-K.-Murom. Według spisu jednodniowego z 1897 r. liczył K. 1 457 m-ców; 2 cerkwie, teatr, młyn parowy, warsztaty mechaniczne mosk.-niżno-nowogr. dr. ż., produk-cya machin, wagonów; tkalnia bawełniana, produkująca rocznie do 110 tys. pudów perkalu, zatrudniająca 1 700 robotników, z obrotem 2 300 tys. rb. handel zbożem, solą, rybami i drzewem. Pod K-em pokłady wapna.—Kowrow-s k"i powiat w środkowej części guberni Włodzimierskiej zajmuje przestrzeń 3165 wiorst kw. Grunt przeważnie nizinowa; na prawym brzegu Kljaźmy obfite pokłady wapnia, którego wydobywanie i obróbka stanowią główne zatrudnienie ludności; prócz tego nad rz. Nierechlą kopią różne rodzaje glin, zdatnych do wyrobów garncarskich i cegielnianych. Gleba kamienista, piaszczysta, mało urodzajna prócz wązkiego pasa na prawym brzegu Kljaźmy. Lasy zajmują 150 tys. dzies. D. 1 stycz. 1895 było w powiecie 114 587 m-ców (55 466 mężczyzn i 59 121 kobiet). Najbardziej przemysłowa półn.-zachodnia część powiatu, gdzie rozwinęło się zwłaszcza tkactwo sarpinek, perkalu; 13 fabryk zatrudnia się przędzeniem i tkaniem bawełny (Manufaktura Gorkinskaja z obrotem 165 754

Hr.

W w.w.

242.

Dr J. P.

Koz, perska moneta miedziana, wartości o-

w. w. w-

koło kopiejki.

rubli,

Gorbunowych — 89 588 rb., Manuf. Leżniew-skaja — 78 310 rb.). Szkół w powiecie 36; uczęszcza do nich 1 354 chłopców i 344 dziewcząt, prócz tego istnieją szkoły fabryczne. Ziemstwo wydatkuje: na oświatę ludową 10 850 rb., na pomoc lekarską dla ludu 21 000 rb., na bibliotekę przy zarządzie ziemskim 400 rb.; dochody w 1891 r. wynosiły 83 417 rb.,—ogółem wydatki na potrzeby miejscowe 74450. (Ob. „Encikłopediczeskij Słowar“ B’rockhausa

1    Efron a).

Kowiya (Cowries) Kuwer, Kaury, Ko-ris, Boss, tak nazywają muszelki, używane jako moneta zdawkowa w Indyach Wschodnich, w Syamie i w niektórych krajach Afryki wschodniej. Na jedną rupię takich muszelek liczą

2    560 sztuk, ob. Pio .ii ą d z e (dzieje).

Kowsong, K a n s u n g, sztuka czarnego nan-kinu, używana na Mindanao za monetę, o różnej wartości.

Kowszewicz Józef (* w r. 1789 w Pod-

w.w.w.

L. K.

W. w. w.

Koza. wyraz posiadający bardzo różnorodne znaczenie. E. Majewski i K. Stoły h wo („Wisła“ XIX, 47—48) przytaczają aż 32 tablice odmiennych zastosowań, a chociaż niektóre z nich można z sobą połączyć, to w każdym razie pozostaje jeszcze kilkanaście zgoła różnych znaczeń. Niewątpliwie, wszystkie one rozwinęły się z nazwy zasadniczej—zwierzęcia, ale obecnie prócz niewielu wypadków niepodobna uchwycić związku, który istniał pomiędzy nazwą zwierzęcia i jej stosowaniem. Niektóre z nich jako nazwy dają się odgadnąć. Taką jest nazwa K-y nadawana swawolnym podlot-1 270 robotników ; kom, a w dalszym ciągu młodym mężatkom, albo nazwa nieściętego kawała pola. Co do nazwy więzienia: K-a, koziejewo, koziarnia —światło może rzucają zwroty mowy: „doić kozę“. Trudniej już zrozumieć zastosowanie nazwy K. do krzemieni obrobionych (ob. Kozik), lub takie znaczenie jak: 1) narzędzie do składania drzewa z wozów na reje; 2) ławka z karbami o dwóch nogach na jednym końcu do spychania drzewa z sań; 3) rodzaj statku wodnego do przewożenia zboża, łódź do wyławiania z rzeki piasku lub żwiru (wskazówką może-jest nadawanie nazwy K-y łódce rybackiej z nosem śpi czas tym); 4) wysoki chojak z blokiem i szczeblami, używany przy budowie wiatraka;

5) skrzywienie ścian w budynku; 6) sposób wiązania ram okiennych lub odrzwi); 7) skradzione z fryszerki żelazo, w małych, zgiętych sztabach, pokryjomu wynoszone; 8) przyrząd złożony z prostej deski z podstawą wielkości cegły, używany do noszenia cegły.

Koza {Capra), zwierzę typu kręgowców, horęach w Hrubieszowskiem — f w Pilicy w r. gromady ssaków, parzystokopytne, przeżuwają-

ce, pochwo- czyli pustorogie, należy do tej samej rodziny co owca, jakkolwiek na* pozór różni się znacznie od niej. W rzeczywistości jednak różnice te: np. brak u kozy gruczołów (worków) międzykopytowych i łzowych, kość nosowa o grzbiecie wyciągniętym prostym, inny wygląd i właściwość sierści, a nadewszyst-ko odmienny kształt rogów, są bardzo znaczne, gdy porównywać owcę domową z takąż K-ą. Są to jednak cechy drugorzędne, które u różnych odmian owiec i kóz domowych występują w stopniu nader różnorodnym. Tak np. w Turcyi znana jest odmiana owiec o rogach długich w kształcie korkociągów, a znów w Afryce istnieje K. z „baranim“ nosem i rogami, dokoła uszów zagiętemi. Określając powyżej stanowisko, które K. w zoologii zajmuje, zaznaczono tem samem główne jej cechy anatomiczne. Znamienną „ozdobę“ K-z wszelkich tworzy dłuższa sierść pod głową, dająca sutą nieraz brodę. Budowa tych zwierząt jest silna i zwięzła, nogi średniej wysokości i grubości, uszy zaostrzone i prosto stojące. Z K-z domowych ( Capra Jdrcus) szczególniej cenioną jest obecnie odmiana, hodowana w okolicach górnego biegu Saany dopł. Aary, w kantonie Berneńskim w Szwajcaryi. Dużego wzrostu, silnie zbudowane, okryte sierścią koloru białego, K-y te odznaczają się brakiem rogów, które może stopniowo zanikły, jako niepotrzebne zwierzęciu, posiadającemu obrońcę w człowieku. Wydajność młeka z K-z Berneńskich jest znaczna i wynosi przeciętnie 4 litry dziennie. Jeżeli prawdą jest, że mleko tych K-z, bardzo tłuste, pozbawione jest zupełnie przykrego, właściwego mleku koziemu, zapachu i że K-y wogóle nie podlegają gruźlicy, w takim razie K. Berneńska powinna być hodowaną nietylko w Szwajcaryi, ale i w tych krajach, gdzie dotąd nazywano K-ę pogardliwie, ale mianem wielce zaszczytnem: krową ubogiego. Ser z mleka koziego jest niezły. 1-Mięso K-z dorosłych ma wartość niewielką, koźląt zaś bardzo jest chwalone. Skóra kozia, zależnie od wieku zwierzęcia, używaną bywa na rękawiczki, trzewiki, siodła itd., przyczem uchodzi za mate-ryał wyborowy. Oprócz mięsa i mleka, a także kiszek, używanych chętnie do wyrobu strun, ma dużą wartość sierść, jako trwalsza od wełny i daleko trudniej wchłaniająca wilgoć. W Aym względzie K-y Ang orska i K a s z-mirska zasłynęły oddawna, a wyroby (np. szale) z delikatnej o pięknym połysku ich sierści, będąc sztuki tkackiej najwyższym wytworem, są jednym z najdroższych przedmiotów handlu, które Europa otrzymuje z Azyi. Dotychczas nie oznaczono ściśle pochodzenia K-y domowej, ale zdaje się, za protoplastę jej należy uważać K-ę bezoarową (Capra aegagrus), która zamieszkiwała niegdyś południowo-wschodnią część Europy i Azyę zachodnią, a dzisiaj spotyka się jeszcze na Krecie, w Małej Azyi i Persyi; głowę jej ozdabiają długie rogi, słabym łukiem ku tyłowi zagięte i z przodu silnie karbowane. Nazwę swą „bezoarowej“ zawdzięcza K. kamykowi, który się w jej wnętrznościach znajduje i który uchodzi za niezawodny środek przeciw wszelkim chorobom i jadom a zowie się po arabsku badesar. Z rozmaitych odmian K-y domowej wymienić musimy K-ę śruborogą której rogi, dochodzące u samców metra długości (u samic znacznie krótsze), są zakręcone jak śruby. K. śruboro-ga, inaczej zwana Mark hur, zamieszkuje góry Afganistanu, Himalaje zachodnie a także góry Hindukusz. Warto zaznaczyć, że Markhur-kozieł oprócz brody, wszystkim K-om właściwej, posiada grzywę. Wreszcie wymienić należy K-ę Mamberską z Afryki Północnej i środkowo-afrykańską K-ę — karzełka. K. Mamberska różni się bardzo od innych K-z domowych; krótki jej pysk, o kształcie mopsim, z dolną szczęką wysuniętą naprzód, nos jak u owcy wygięty i również jak u owcy zakrę-cońe rogi, szerokie zwisające uszy, wreszcie długie obwisłe, do ziemi nieraz sięgające wymiona, nadają wygląd osobliwy tej K-e, której krótka i gładka sierść.pręgowana jest jak u tygrysa lub, jak u lamparta, ozdobiona w centki. Chociaż lubieżność jest ogólną cechą wszystkich kozłów, to jednak kozieł Mainberski zasługuje w tym względzie na wzmiankę szczególną; nie tylko K-y wszelkiego gatunku, ale i pierwsza lepsza antylopa pobudza go do nie-powściągniętych niczem zapałów miłosnych, których widok nie może nie wywołać w nas o-brazu Fauna. W tej mierze godnym współzawodnikiem kozła Mamberskiego jest kozieł-ka-rzełek, który natarczywością swoją wobec rosłych K-z i antylop sprawia nader komiczne wrażenie. Odmiana tych K-z karlich odznacza się cechami właściwemi, wszelkiemu skarłowaceniu a więc grubą głową i takim tułowiem, krótkiemi nogami, rogami w zaniku itd. Zupełnie odrębnym) gatunkiem K-z jest K. skalna (Capra ibex której samiec nazywany także koziorożcem, posiada olbrzymie czterokańciaste rogi z szeregiem zgrubień, niby węzłów (kolanek), znajdujących się w odstępach. Budowa ciała ciężka, mocne nogi i brak u samców brody cechuje ten gatunek K-y. Kozieł skalny, jak nazwa wskazuje, jest mieszkańcem okolic górskich; w Europie zamieszkiwał niegdyś Alpy, Pireneje, Kaukaz, Tyrol itd., dzisiaj w górach Tyrolskich jest wielką rzadkością, a w Alpach spotkać go można jedynie na pograniczu Włoch, Szwajcaryi i Francyi między Mont Blanc i Monte Rosa. Niemniej wielką osobliwością jest dziś kozieł skalny w górach Pirenejskich i na Kaukazie, gdzie nazywają go turem. Zwinnością ruchów, umiejętnością wchodzenia na wysokie, jak najmniej dostępne szczyty przewyższa kozieł skalny wszystkie inne zwierzęta górskie, nie wyłączając gemzy (kozicy); dla-

A. K.

L. K.

tego też polowanie na kozła skalnego, jedno z najtrudniejszych, wymaga bardzo dzielnych myśliwych.

Koza. K-ą nazywają kawałek roli, porosłej zbożem, formy nieregularnej, wśród łanów innego zboża: „cóż znaczy ta koza łńbinu wtem zbożu?“ („Spraw. Kom. jęz. Ak. Um.“ V, 135), a w dalszym ciągu niedożynek, pół zagona, pozostawionego do żęcia z powodu niedogodnego położenia pola (Ko 1 b e r g i „Krakowskie“ IV, 310). „Koza jest to wąski pas niezżętego zboża przez ostatnich zastawiony żeńców, zwykle próżniaków. Pokazuje się to mianowicie wówczas gdy dozorca ńie dopilnuje dostatecznie roboty na ostatnich zagonach“ (Kolberg „Krakowskie“ II, 530). Otóż wszystkie te zastosowania wyrazu K. świadczą, jak dalece lud nasz w okolicach niektórych zapomniał o pierwotnej treści nazwy stosowanej. — A mianowicie w okolicy Międzyrzecza żniwiarze pozostawiają garść zboża na pniu po dożynkach, ubierają ją w kwiaty, związawszy w snop uprzednio i zostawiają „dla matki ziemi“, żeby się nie pogniewała. Włościanie nazywają tak wystrojony snopek kozą, mieszczanie w Międzyrzeczu dożynkami, a w Że-lisławie brodą. Dokoła K-y odbywa się pielenie, orka, siew i bronowanie, ku czemu służy zwykle schwytana przez chłopców jedna ze żniwiarek, którą przy obronowywaniu ciągną za nogi. Potem żeńcy z wieńcami i pieśnią dożynkową idą na ucztę, dożynkiem zwaną, do dworu lub gospodarza. Ob. A. Piesze z y liski „Bojarzy Międzyrzeccy“ (Warszawa 1893, str. 93) oraz „Wisla“ III, 650; K. Skrzyńska „Kobieta w pieśni ludowej“ fstr. 72). Nazwa K-y powtarza się w obrzędach dożynkowych także poza obrębem kraju naszego. W pewnych okolicach Bawaryi, Hessyi, ostatnia garść nosi nazwę K-y, a niekiedy snopkowi temu nadają formę tego zwierzęcia, albo też przybierają odpowiednio ostatniego żeńca i zowią kozłem lub K-ą. W związku z użyciem nazwy K. znajduje się powiedzenie „K-y gonią się po polu“, gdy wiatr faluje zboże. Wyjaśnienie ob. Pępek (zboża), Zbożowe baby, zbożowych zwierząt kult. Spe-cyalnie co do K-y zbożowej Frazer „Golden Bough“ II 12—18 (wyd. I). W związku z u-osobianiem sił zbożowych w K-ie pozostawał zwyczaj u Litwinów pruskich (Praetorius „De-liciae Prussiae“) zabijania uroczystego K-y podczas siej by zbóż ozimych i zawieszanie tej skóry na żerdzi nad polem aż do żniw.

Koza. Na wsi u nas podczas świąt Bożego Narodzenia lub w Ostatki zapustne chłopcy wiejscy chodzą ze śpiewami i muzyką z chaty do chaty, prowadząc „Kozę“. W Modlnicy np. pod Krakowem obchód K-y przypada na Ostatki; „chłopak, który ją przedstawia, nakryty jest całym kocem kudłatym, derą lub kożuchem, sierścią wywróconym na zewnątrz, chodzi na trzech nogach, tj. ma jedną nogę na przodku (kij) a dwie z tyłu, ogon kudłaty, na kiju przywiązany i przykryty derką, a wszystko ma wygląd jak zwierzyna. Dzwonek ma uwiązany u karku przy prawym rogu, kwiateczek czerwony na czole, pysk obszyty czerwonem suknem, a kłapię nim becząc. Prowadzi tę K-ę czterech chłopaków i przychodzą z nią do chałupy przy odgłosie muzyki, K-a, jak wleci do jakiego domu, to różne pokazuje sztuki, kładzie się i tarza po ziemi, a przewracając się beczy głośno ludzką mową, że jej się jeść chce; goni przytem dziewki, kłapie im za uchem, pysk na nie rozdziawia itd.“ (Kolberg „Krakowskie“ I, 263). Inne opisy: Kolberg „Chełmskie“ I, 121 — 124 (melodye pieśni śpiewanych; chłopców towarzyszących K-ie zowią Kozakami sama] u-roczystość odbywa się na Nowy Rok); tŚwią-tek „Lud nadrabski“ 89—92, K-ę zowią także turoniem [ob.]); „Wisła“ VIII, 268 (w pow. Nowo-Aleksandryjskim, gub. Lubelskiej podczas świąt B. Narodzenia, podano bardzo mierny, bo niewyraźny, rysunek K-y); Ciszewski „Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w Olkuskiem“ (33, podczas świąt B. Narodzenia); wzmianki: A. P leszczyński „Bojarzy Międzyrzeccy“ 83; St. Polaczek „Wieś Rudawa“ w Krakowskiem 49, na Boże Narodzenie; Kolberg „Radomskie“ 1, 94, II, 135 (w Zapusty, dołączono melodyę śpiewanych piosnek); J. Karłowicz „Słownik gwar polskich“ (Koza) przytacza w rękopiśmie o obchodzie K-y w zapusty w Augustowskiem; Kolberg „Poznańskie“ I, 123- 126 oraz „Wisła“ IX, 499) podają wiadomości o zabawie w Zapusty, zwanej Podkoziołek (ob.): podczas tańca przed muzyką stoi talerz, a obok niego figura drewniana przystrojona w różne płatki, zwana dla dwóch rogów koziołkiem albo podkoziołkiem, a niekiedy głowa kozła wystrugana z drzewa—jedna to z odmian obchodu K-y; Woycicki w „Kolędach“ JNs 182 — 335. E. Majewski i K. Stołyhwo „Wisła“ XIX, 63—65 (art. „Koza“) zebrali razem opisy K-y. K-a jest obchodem pokrewnym Ko-niko w i (ob.), Turoniowi (ob.), Niedźwiedziowi, ale spotyka się ją częściej niż te wszystkie inne obchody. Z obyczaju dzisiejszego trudno odtworzyć jej dawną postać, a mianowicie czy było to święto miejscowe, związane z podaniami danej okolicy (rodu), a więc poniekąd totemistyczne, czy też miało rodowód rozleglejszy, tj. zrodziło się z poglądów kosmicznych. Faktem jest, iż obchody tego rodzaju wiążą się z kultem bab zbożowych. Prawdopodobnie, dawniej oprowadzano rzeczywistą K-ę, niedźwiedzia itd., po-czem zabijano je i spożywano ich mięso. 0-pracowaniem tego rodzaju wątków zajmuje się w ostatnich czasach Thomas w łamach Folklore’u londyńskiego. Natomiast więk-

L. K.

S. K

szą wyrazistością odznaczają się pokrewne obchody, w których kozioł występuje: było to zwierzę związane z kultem Fallusa i w obchodach jego pierwiastek ten zawsze jest obecny, ob. Ko’zioł. — Por. Zapusty, Totemizmu szczątki (w Europie), Zbożowych zwierząt kult.

Koza (C a p e 11 a, Capra, H i r c u s, u A-rabów Alhatot), gwiazda pierwszej wielkości w gwiazdozbiorze Woźnicy (a Aurigae), położona na lewem ramieniu rysunku, konstela-cyę tę wyobrażającego. Jest to gwiazda żółta, według widma swego należąca zatem do typu TI gwiazd stałych, do którego należy i słońce nasze. Paralaksa jej roczna wynosi 0.11", światło zatem na przebycie dzielącej ją od nas drogi potrzebuje 30 lat. Według podania mitologicznego, zachowanego przez Era-totenesa, ma to być przeniesiona na niebo K. nimfy Amaltei, która mlekiem tej K-y wykar-miła młodego Jowisza.

Koza, rodzaj armatki, znanej w w. XV, a pospolitej w inwentarzach zamkowych w w.

XVI. Na zamkach z czasów Zygmunta I znajdowały się obok taraśnic także foglerzy i K-y.

Ob. Gloger „Enc. staropolska“ III, 92.Red-

Koza, ryba, ob. Ciosa.

Kozacy K o z a czy z na. I) Rodowód. Nazwa Kozak, znana we wszystkich językach wschodnich turańskiego pochodzenia, oznaczała junaka, jeźdźca uzbrojonego, śmiałka, gotowego do boju, mołojca, czatowni-ka, stojącego na straży siedzib lub koczowisk.

Na najdalszym Wschodzie europejskim nazwa ta powstąła, a zaniesioną była bardzo wcześnie przez ludy koczownicze turańskiego pochodzenia na oba podbrzeża Dniepru dolnego.

W początkach wieku XIII, i dawniej, cała przestrzeń ziem od Donu dolnego do uść Dniestru, przez całą szerokość stepów, ponad niższym biegiem Dniepru i Bohu, opierająca się na południu o wybrzeża morza Czarnego, była w ręku P o ł o w c ó w. Na północ od nich legły ko-czowiska pokrewnych im tak zwanych Kara-tułów (Czarnych Kłobuków), ludków drobnych, wojowniczych, zostających w ciągłych zbrojnych rozterkach z Połowcami. Byli to: ponad Rusią Torcy—szczep najsilniejszy; Berendeje, dochodzący prawie aż do Kijowa, których główne siedziby spotykano nad Rastawicą i Hniłopiatem, wreszcie, ku Dnieprowi, Czerkasi i szczątki Pieczyn-gów. Karatułowie, sąsiadając na południu swych koczowisk z Połowcami, z którymi często walczyli, na północy, w okolicach Kijowa, bezpośrednio dotykali do siedzib słowiańskich, do dawnych Polan naddnieprzańskich, po waregskim podboju nazywanych Rju-sią, która niezbyt szerokim pasem otaczała Kijów ówczesny. Z temi szczepami słowiańsko-ruskiemi wchodziły w przymierza wymienione ludki koczownicze: niejednokrotnie razem

czyniono wyprawy na swych wspólnych wrogów, Połowców. Coraz bardziej zbliżając się do życia słowiańsko-ruskiego ulegli owi koczownicy wpływowi żywiołów słowiańskich. Łączą się z nimi nietylko w boju, ale i w życiu oo-dziennem; przygotowuje się w ten sposób grunt do zupełnego zespolenia się ludków pochodzenia turańskiego z mową i wiarą słowiańskich żywiołów. Wzajemne sprzymierzenie się, wspólność życia bojowego na obszarach stepowych, gdzie nie istniały żadne granice naturalne, dzielące te szczepy, wpłynęły tak dalece na obyczaj żywiołów słowiańsko-ruskich, iż poddawały się one zwyczajom ludków stepowych i na wzór swych sojuszników koczujących, wytwarzały w swem łonie gromady większe lub mniejsze, włóczące się po stepie w celach walki na własną rękę lub rabunku. A więc bardzo wcześnie, w XII i XIII w., zapuszczali się Zuchwalsi jeźdźcy z siedzib słowiańsko-ruskich w głąb stepów, pojedyńczo, bądź małemi gromadkami, szukając łupu: stawali się w ten sposób „junakami“, „kozakami“. Jeżeli takie łupieżcze gromadki nie były rzadkością wśród koczowników turańskich, to i szczepy słowiańskie, nad Dnieprem osiadłe, dostarczać umiały wielekroć łupieżców stepowych, wałęsających się po stepie, czyli „brodzących“, wraz z nomadami, lub bez nich, ale stosownie do ich o-byczaju. Dawano im nazwę Brodnicy, nazwę o brzmieniu słowiańskiem, co świadczy, iż pierwiastki koczownicze, turańskie, niezawsze wśród tych „Brodników“ górowały. Obyczaj ludów turańskich, na grunt słowiański przeszczepiony, dawał plon coraz bujniejszy, gdyż z biegiem czasu coraz więcej pierwiastków pochodzenia turańskiego łączyło się i assymilo-wało z ludnością słowiańsko-ruską. „Brodników“ widać już nawet, jak mówią wzmianki kronikarskie, w XII wieku; później, przy pierwszem pokazaniu się Mongołów na Zadnie-przu, Brodnicy biorą udział w bitwie nad Kał-ką, z Połowcami trzymają, ale już na polach Kałki (r. 1223) ci stepowi wałęsający się bojownicy składają dowody złej wiary, zdradzają równie swych sprzymierzeńców, Połowców, jak i książąt ruskich, przechodzą już bowiem do obozu Mongołów. Po wielkim najeździe mongolskim rozproszone na wielkich obszarach stepowych ludki koczownicze wracają do siedzib dawnych i do uprzedniego sposobu życia: ukazują się znowu na przestworzach stepowych śmiałkowie, zbrojni mołojcy, Kozakami zwani, szukający przygód a jeszcze bardziej łupu. Cała przestrzeń dzisiejszej Ukrainy Przednieprzań-skiej, w epoce przedmongolskiej, i w pewnej mierze po najazdach mongolskich, posiadała ludność, nie słowiańską, ale nomad ów jmchodze-nia turańskiego; wśród niej-to wyrabiał się ów żywioł kozacki. Przedewszystkiem pierwiastki koczownicze mogły wytworzyć i wytworzyły te ruchome gromady i jednostki opierające swój

byt na łupieztwie . Zwierzchnictwo mongolskie, rządy „Baskaków“, nie przeszkadzały wcale wytwarzaniu się i istnieniu tego pierwiastku wojowniczo-koczowniczego, który poddaje się władzom mongolskim i od nich uznaje się zależnym aż do epoki zdobywców litewskich. Ten pierwiastek wojowniczo-koczowniczy istnieje nietylko na ^stepach Przeddnieprzań-skich, ale na szerokich rozłogach na wschódi^od Dniepru, gdzie wciąż brzmi ta nazwa K-ów. W kroniczkach Rzeczypospolitej Genueńskiej, mówiących w XIII w. o napadach ludków koczowniczych na kolonie genueńskie na Krymie, zbrojne te i łupieżcze hordy są nazywane K-mi-tatarskimi: jeden z dowodów, iż nazwa, również jak byt pierwiastków orężnych, łupieżczo-koczowniczych, szeroko na południo-wschodzie Europy rozszerzonemi i znanemi były. Tam więc, zdała od obszaru słowiańskiego, szukać nakży początków wytworzenia się K-ów. — Brodnicy, wyżej wspomniani, owi stepowi najezdnicy i łupieżcy, tułający się na Zadnie-przu, pochodzenia słowiańskiego, zupełnie znikają w epoce wielkich najść mongolskich: wszelki ślad ich istnienia i nawet ich nazwy zatraca się, gdy Litwa ustala swą władzę w Kijowie i sięga na stepach południa aż do uść Dniepru. Zniknienie to jednak było tylko pozorne; właściwie przeobrazili się oni tylko, stali się nadal znanymi, pod inną tylko nazwą, pod imieniem K-ów. Zmiany nazw, często zdarzające się, nie przesądzają o zmianie ducha, usposobień gromad wałęsających po stepach, żyjących z łupów i dla łupów. Zanim jednak kozaczyzna rozwinie się pod tą ostatnią nazwą na stepach południa naddnieprzańskiego, zanim tam wytworzy dla siebie siedzibę stałą, w dziedzinach Rzeczypospolitej, kna jej krańcach południowo-wschodnich, „u Krajów“ (u brzegów, u krańców) jej ziem, na tak zwanej Ukrainie, spotykamy K-ów na północy, na Litwie; i tu i tam nazwę zaniesiono z dalekich krańców Europy wschodniej, a nietylko nazwę, ale i ducha i obyczaj ożywiające te gromady zbrojne, ruchliwe, z pierwiastkiem rolniczym mniej wspólnego mające, bardziej ciążące ku życiu koczowniczemu, gdzie urosły prototypy K-ów.— II) Kozaków na Litwie spotyka się bardzo wcześnie: słychać tam o nich znacznie przedtem, zanim staną się głośnymi na stepach naddnieprzańskich, na początku XV w. są wzmianki o K-ach litewskich za dni Witolda, który, walki prowadząc z hordami tatarskiemi, jeńców tatarskich, pochodzących z ziem dalekich, z nad Wołgi, z Kipczaku, osadzał na Litwie, gdzie, osiadłszy, tworzyli odrębny żywioł społeczny. Wśród licznych watah tatarskich, osadzanych przez Witolda na Litwie, istnieją przedstawiciele różnych stanów Kipczackiej, czyli Złotej Ordy. Obok warstw wyższych — begów, murzów, ułanó w—tłumy ludu pospolitego znane były pod mianem K-ów. Wi-told tłumy te osadzał na prawie wojennem. Biegli w rzemiosłach, tworzyli znaczną mniejszość, pozostawali w miastach, wsiąkli w żywioł miejski, lub przeważnie obok niego się rozwijali. Warstwy wyższe zajęły stanowisko obok warstw górujących wtedy na Litwie i o-trzymały nadania ziemi z osiadłą na niej ludnością (z poddanymi); lecz ciżba gminu tatarskiego, otrzymując małe działki ziemi, niezalu-dnione—bez poddanych—zobowiązaną została do stawania zbrojnie w obronie kraju: byli to K-cy tatarscy, których stanowisko społeczne liczne ślady urzędowe ściśle określają, stawiąc ich obok tłumów niższego bojarstwa, sług „pu-tnych“. Dokumenta urzędowe (w „Metr. Litewskiej“), często o nich mówiąc, nazywają ich takimi, co siedzą na ogrodach, „pas z ni nie mają“; dalej, określając ich stanowisko społeczne, odzywają się o nich, że „ludzi nie mają“. Różnili się ci K-y tatarscy na Litwie od bojarów swoją odrębną organizacyą wojskową, posiadali oddzielne „stiahi“ —chorągwie wyłącznie tatarskie, pod które prowadzili ich właśni do-wódzcy, atamani; uzbrojenie ich miało swe odrębne właściwości. K-y tatarscy na Litwie tem się stanowczo a wybitnie różnili od wszelkich innych K-ów w ziemiach Rzpltej, i na jej skraiskach, że w ich szeregach nie było wcale innych żywiołów oprócz tatarskich, że były to zastępy dobrze zorganizowane, poddane pewnym prawom i przepisom, wypływającym z ich obowiązków służby wojskowej. Te chorągwie kozactwa tatarskiego (s t i a h y — wyraz to staro-słowiański, u Nestora spotykany, oznaczający oddział zbrojny) posiadały charakter wyznaniowy: były wyłącznie inahome-tańskie. Mahometanizm, a wreszcie tło społeczne, w którem nie było zmieszania żywiołu tu-rańsko-słowiańskiego (jak na Ukrainie), zatamowały wszelki dopływ pierwiastków miejscowych do tych chorągwi kozactwa tatarskiego, które nie wprowadzały fermentu, nie oddziaływały wcale w sposób politycznie destrukcyjny na otaczające społeczeństwo. Owszem, uczciwie służyli oni nowej ojczyźnie i z nią się zespolili. Kozactwo tatarskie na Litwie nie miało charakteru, straży na granicach ziem W. Księstwa; przeważnie K-ów osadzano około zamków dla obrony miast. Istnieją przeto, za dni Witolda i później rozsiani na całej przestrzeni Litwy, w okolicach Wilna, Trok, Nowogródka, a zarazem pod Połockiem, Mozyrzem, Owru-czem, na porzeczu Niemnowem, o^oło Mere-cza, Waki. O tej lekkiej jeździe tatarskiej Stryjkowski tak pisze: „I cóż jest nad Polaka w polu mężniejszego? A nad Litwą w Kozac-twie co jest bieglejszego“. —S tiahi K-ów tatarskich przez cały w. XVI i znaczną część XVII zachowują swoje piętno wyznaniowe; później niektórzy przyjmują chrześciaństwo, nie zrywając wcale ze swą organizacyą wojskową. Liczne ślady w aktach urzędowych świadczą, że aż do XVII w. zachowały się te wojskowe organizacye kozackie wśród Tatarów litewskich. „Służbę wojskową przy zamkach odprawiają“ i posiadają swych „atamanów“, których król nazywa „K-mi naszymi“. Atamanów, czyli chorążych zwykle król mianował. Takim „atamanem“, w r. 1619, w pow. oszmiańskim był Szajen Achmecewicz, w pow. wileńskim Abrahim Alejewicz Kieński, a w kilka lat później, w powiecie grodzieńskim Asan Abazo-wicz, w daleko zaś na wschód wysuniętem Mścisławskiem Szejc Siulamanowicz.—Na wzór tych urządzeń wojskowych tatarskich, na krańcach północnych i północno-wschodnich dziedzin litewskich, poczęły się tworzyć doraźne milicye pograniczne, kozackie, z ludności miejscowej. Widzimy zatem na porzeczach Dźwi-ny górnej „K-ów połockich“, „witebskich“, których czas powstania uszedł uwagi badaczy; są już jednak znanymi w połowie wieku XVI. Za wojen" Stefana Batorego, a mianowicie podczas drugiej wyprawy moskiewskiej, występują na widownię wypadków „pograniczni kozacy“ pod Ostromieckim (Ostromęckim); o kil kanaście zaś lat wcześniej, jeszcze za Zygmunta Aug., „witebsy K-y“, pod Biruli naczelnictwem, wpadają do sąsiednich posiadłości, palą tam zamki Wieliż i Uświat; noszą nazwę „K-ów Biruli“, co nasuwa przypuszczenie, iż byli ochotnikami zwerbowanymi do śmiałych przedsięwzięć. — Tak więc, zanim zacznie szeroko rozbrzmiewać nazwa K-ów na Ukrainie, istnieją już K-cy wśród Tatarów na Litwie i wśród żywiołów litewsko-ruskich. Ani tatarscy K., ani powstali z żywiołów miejscowych w dziedzinach północnych W. Książąt Litewskich nie wytworzyli oddzielnej warstwy społecznej; nie podnosili głowy ponad poziom wojskowych szeregów i swych obowiązków służby bojowej. Nazwa K-ów wśród Tatarów litewskich z biegiem czasu ginie, przybierają oni miano „ułanów“ i pod tem imieniem są znani już za Stefana Batorego, jako jazda lekka, póki wreszcie rozluźnione węzły instytucyi nie rozprzęgły się zupełnie, po dniach klęsk, w drugiej połowie XVII w.—Odtąd milknie wszelka wieść, zarówno o K-ach tatarskich, jak i o K-ach na północnych i północno-wschodnich pograniczach Litwy. „Ułani“ są na Litwie chorągwiami szlachty tatarskiej; sama nazwa to wskazuje (ułan, murza, to przedniejsza warstwa ludności tatarskiej). Chorągwie tatarskie „ułanów“ nazywano Petyhorskiemi; pod tem imieniem przetrwały one do końca Rzplitej. „Pe-tyhorskie“ chęrągwie na Litwie znaczyły tyle co „Pancerne“ w Koronie. W „Voluminach Leg.“ są stawiani pancerni liussarze obok pe-tyhorców. Rozróżniają ich tylko rodzaje broni. „Hussarze (czytamy w „Vol. Leg.“, t. III), z kopijami, Petyhorce z dzidami“. Oprócz dzid używali łuków. Po upowszechnieniu się broni palnej długo Petyhorce nie mogli się rozstać ze strzałami i łukiem; gdy wreszcie przestali łu-kienń posługiwać się w boju, chowano sajdaki (kołczany) ozdobne, napełnione strzałami, jako wspomnienie przeszłości i zazakładano je na siebie tylko podczas uroczystych wystąpień [np. podczas pobytu Stanisława Augusta w Nieświeżu]. Dla tego też cechy łuczników długo przetrwały w miastach na Litwie: istnieje jeszcze w XVIII w. taki cech w Brześciu Lit., a Jul. Niemcewicz pamięta z lat dziecinnych łuk zawieszony nad łożem dziada swego. Są to małe pozostałości po Petyhorskiej jeździe, która zakończyła dzieje bojowników tatarskich, osadzonych przez Witolda na Litwie pod mianem K-ów III) Kozacy w ziemiach ukrainnych, na pobrzeżach i stepowych przestworzach Dniepru dolnego, powstają i rozwijają się na podścieli-sku zupełnie innego zaludnienia, więc stanowczo się różnią od K-wa litewskiego. Żywioły obce życiu osiadłemu szczepów słowiańskich, żywioły turańskiego pochodzenia koczownicze -jak już wyżej to wskazano — zapełniały stepy Podnieprza dolnego i stały się podstawą tego amalgamatu etnicznego, z którego urosła kozaczyzna ukraińska. Po napadach Mengli-Gireja, kiedy Kijów uległ spustoszeniu a ogromne zastępy ludności uprowadzono, zaczęły stepy ukrainne zaludniać się napływową rzeszą z ziem leżących nad górnym Dnieprem. Z falą dnieprową płynęły te pierwiastki pochodzenia słowiańskiego na stepy południowe, wyludnione podczas Mengli-Girejowych najazdów. Stają się one składnikiem przyczyniającym się do wytworzenia z ludków’ stepowych, turań-skich, z przymieszką znaczną żywiołu słowiańskiego, jednej całości, jednego zlewku, wśród którego górował żywioł stowiańsko-ruski. Wytworzyła się warstwa ludności „brodniczej“. Różnorodność pierwiastków składających ten amalgamat ludności mało osiadłej, skłonnej do łupieżczych najazdów, odbiła się w jej charakterze, usposobieniach, obyczaju. „Kozakowa-nie“ (tj. wyprawy łupieżcze, lub w celach łowieckich, mniejszemi lub większemi „kupami“, gromadami), weszło do obyczaju warstwy tej ludności o mieszanem pochodzeniu. Nazywano ową warstwę przybyszów, połączoną z iniej-scowemDpierwiastkami turańskiemi, mianem stepowych „uchodników“, którzy przeważnie łowiectwem się trudnili, w różnych jego postaciach; pod innem nazwiskiem długie lata ich nie znano. Nazwa „Kozak“, powstała, jak wiemy, na Wschodzie, trzyma się długo, bardzo długo, wybrzeży Czarnego morza, zanim przejdzie na stepy wyżej progów położone. Różne hordy tatarskie używają tej nazwy nieustannie; każdy mieniony był K-em, kto z najazdu czynił sobie rzemiosło: lud to wojenny, ale niezorganizowany, „luźnie“ walczący , wybiegający w step za zdobyczą, „kozakują-cy“ („Źródła Dziej.“, t. XXII; ob. umieszcz. tam studyum AL Jabłonowskiego), Tak też i u nas rozumiano ową nazwę.“ — Wiódł żywot K-ki—żył z łupu“ — pisze B. Paprocki („Gniazdo cnoty“). Zygmunt I, w liście z roku 1511, do Bohdana, wojew. wołoskiego, dziękuje, iż go zawiadomił, że carewicz perekop-ski przyciągnął już Tpod Daszów (Oczaków) i „mnodzy K-y ku niemu zbierają sie“ (Z „metr. Lit.“, ks. 193, przytocz, w „Żródł. Dziej.“ t. X, str. 94). W sto lat później ukazuje się u ua-szych pisarzy odpowiadające powyższemu używanie tej nazwy: „K-two tatarskie głodne, którzy w płomieniu ogniowym chleba szukają“.... (Jędrzej Łubie niecki'w swej „Poloneu-tychia, albo Królestwa Polskiego szczęście“). Kto szedł z tych stepowych, naddnieprzańskich ziem leżących u „krajów“, tj. krańców państwa Polskiego—a więc z ziem „ukrainnych“ — walczyć z Tatarstwem, otrzymywał także nazwę K-a. Po ustaleniu się 'zwierzchnictwa litewskiego na stepach naddnieprzańskich, w ziemiach, które później nazywano Ukrainą, pierwiastki koczownicze zanikać stopniowo zaczynają: długo jednak są liczne i nader widoczne. Wśród znacznego przestworza ziem niezaludnionych istniały nieliczne gródki hospodarskie, wzniesione dla obrony, nad Dnieprem i Bobem, jak: Kaniów, Czerkasy, Bracław i Winnica, a na płaskowzgórzu między temi rzekami Zwinogród nad Tykiczem. Opierały się o te gródki liczne gromady „uchodników“, wśród których były żywioły zarówno turańskiego jak i słowiańskiego pochodzenia. „Uchodnicy“ głównie opierali się o Czerkasy, posunięte bardzo na południe; tam warstwa tej ludności ruchliwej, łowieckiej, łupieżczej, również wyzyskującej ostępy leśne jak stepy i tonie rzeczne, miała swe przytulisko: to było jądro jej rozwoju i działalności. Stamtąd czynili napady na koczowiska tatarskie, prowadząc odwetowe uporczywe walki ze stepowymi najezdni-kami. Nazywać ich zaczęto „Czerkasami“, i ta nazwa szczególnie ustaliła się wśród Moskwy, która z czasem tak nazywała całą ludność U-krainy po obu brzegach Dniepru. Jeszcze w XVIII w. dochowały.ię tego ślady: nazywano w Moskwie Rusinów naddnieprzańskich nieina-czej jak „Czerkasi“, a ich mowę językiem „Czerkaskim“, i tern mianem określano również na wschodzie, nad Oką i Kljaźmą, nad górną Wołgą, całą późniejszą kozaczyznę. W drugiej połowie w. XV, podczas walk, Czerkaski gródek stawał się coraz bardziej ostoją żywiołów łupieżczo - koczowniczych, zespolonych w większe watahy, a walczących z watahami tatarskiemi. Kiedy w roku 1482 Kijów uległ ruinie, Zwinogród zniknął z powierzchni stepów, zburzony, „Czerkaski-grodek“ dawał jedyne schronienie tym burzliwym uchodniczym żywiołom, z krwi i ducha więcej turańskim niż słowiańskim. Czerkaski-gródek a wraz z nim Kaniów, uważane były za ogniska najważniejsze życia osiadłego, i dlatego też oba te „zamki hospodarskie“ miały swych namiestników—starostów, wspólnych dla obu zamków, a starosta rezydował w Czerkaskim-gródku, czyli Czerkasach. Ten tedy Starosta Czerkaski i Kaniowski zależał od wojewody kijowskiego, lecz zależność była więcej nominalną niż rzeczywistą; władza starościńska wśród pustkowi znacznie urastała, acz niezawsze znajdowała posłuch. Watahy uchodnicze, zajmujące się „kozakowaniem“ wśród stepów, w Czerkasach posiadały punkt oparcia się; słabo obronny— niemniej jednak obronny, palisadami otoczony, dla ubieżenia zbrojną dłonią koczowników niełatwy—zamek w Czerkasach był tarczą gromad uchodniczych: i dlatego też legendy, mieniące» Czerkasy kolebką kozaczyztiy, w pewnym stopniu mają słuszność. Pod osłoną palisad Czerkaskiego zamku urastały te czynniki burzliwe, z których wyłoniła się kozaczyzna. Obowiązani oni byli do służby wojennej „pod posłuszeństwem zamku“ za prawo używalności pewnych działów ziemi, tak zw. „wckodów“ myśliwskich. W XV w., prawie aż do końca stulecia, nie spotykamy w stepowych naddnieprzańskich ziemiach innej nazwy, jak U c h o-dnicy lub Czerkas i, niekiedy zabłąka się nazwa Sewruki, spotykana na lewem po-rzeczu Dniepru, a dopiero na schyłku rzeczonego stulecia brzmieć zaczynają wyrazy: K-cy, kozaczyzna. Nigdzie jednak niema śladów historycznie sprawdzonych, żeby K-y byli już wtedy zorganizowani i tworzyli jakąś całość, chociaż lata kończące wiek XV zapełnione były walkami ciągłemi z hordami tatar-skierni. Wszelkie więc legendy, później wytworzone, o kozaczyźnie jako instyticyi orężnej, zorganizowanej w w. XV, posiadającej swych atamanów, niczem innem nie są jeno wytworem fantazyi pokoleń i czasów, stosunkowo nowych, chociaż te twierdzenia legendarne weszły na karty opracowań historycznych, zaciemniając prawdę dziejową. W końcu XV, czy też na rozświcie XVI w., jeżeli spotyka się wzmianki w źródłach archiwalnych o kozakach, to niezbyt liczne i jedynie świadczące o ich zajęciu głównie łupieżczem. „Dla chciwości, dla rozpusty w kozactwo się udali — mówi Ł. Górnicki—u nich łup lepszy niż cnota“. Naśladują w tern swych sąsiadów, Tatarów, z którymi są spowinowaceni nietylko obyczajem, ale i pochodzeniem: nazwiska K-ów z tych watah łupieżczych (jak np. Duszbek i inne podobne, zachowane w materyałach dziejowych) wymownie świadczą, iż krwi słowiańskiej było wśród tęgo pierwotnego K-wa zbyt mało. Łupieżcze ich czyny dokonywane w głębi stepów, poza progami, lub u uść dniepro-wych, często nie uchodziły bezkarnie. Skargi pokrzywdzonych kupców, tatarskich Gub genueńskich z Kaffy, posłów hanatu, czy moskiewskich, nie pozostawały bez skutku. Władza hospodar-ska królewska sięgnąć umiała aż w głąb Pól

Dzikich, niezaludnionych przez ludność osiadłą, i dłonią swych starostów imała i karała napastników. Chociaż organizacyi stałej K-y w o-statnich latach XV w., nie posiadali jeszcze, wszakże pojedyńcze luźne jednostki tworzą watahy z dowódzcami, których nazywano atama-nami, i wprędce spotyka się nazwę rot, z głębi Polski przybyłą, dawaną tym zbrojnym kupom.—Jeżeli zawiązki kozaczyzny były obce, na podścielisku turańskiem urosłe, kiełkujące u wejścia do Dzikich Pól, to wkrótce żywioły słowiańskie, rusińskie i nierusińskie, coraz gromadniej biorą udział w „kozakowaniu“, stają w szeregach K-ch, i niebawem wytworzą liczną warstwę ludności kozaczą, która nietylko na południowych krańcach ziem stepowych, a pustych, zaznaczy swe istnienie, ale rozleje się w okolicach bardziej zaludnionych, sięgnie od Dzikich Pól na północ, ku środkowi Ukrainy. Pierwsze wzmianki o K-ch, wśród naszycli historyków, spotykamy u Bielskiego; ten, pod r. 1516 zapisał taką relacyę z powodu napadów tatarskich, które han Perekopski tlóma-czył doraźnym wybrykiem młodzieży, „której płochości nie mógł ukrócić“. „Widząc naszy tatarskie pośmiechy, więcej przysiędze ich nie chcieli wierzyć i poczęli tam służebnych więcej chować, których się zebrawszy kilkaset, z Przecławem Lanckorońskim j achali w koza ct w o pod Białogród, zajęli dobytek Turecki i Tatarski, pędzili do domu. Tatarowie i Turcy, pogoniwszy je, u Widowego jeziora bili się z nimi; przemogli naszy i z korzyścią się wrócili. A natenczas się K-y u nas wszczęli“ [Bielski „Kronika“, wyd. Turowsk. ks. V, str. 990, 991]. Wzmianka ta tycze się jednak, nie powstania kozaków, ale jedynie „ko-zakowania“, które w Ziemiach Koronnych przedtem znanem nie było; a dał mu początek pan koronny, Przecław Lanckoroński, który był starostą chmielnickim. Jest i inna, bardzo wczesna wzmianka u Bielskiego, tycząca się koza-ctwa, a mianowicie pod r. 1508 mówi on o Po-łozie „Rusaku“, nazywając go „Polus“, „sławny kozak“. [Bielski, str. 950, ks. w., wyd. Tur.]. Dzisiejszy badacz dziejów Ukrainy Al. Jabłonowski nader trafnie w tym „Polu-sie“ domyśla się Senki Połozowicza, który był później starostą w północnej Kijowszczyźnie (O wruckiem), a legenda zrobiła z niego kozaka („Źródła Dz.“ t. XXII). Wkrótce po tej doraźnej wyprawie Lanckorońskiego, za dni Zygmunta I, są „urzędowe“ wzmianki o K-ch, którzy występują podczas wojny z mistrzem krzyżackim Albertem. Tworzyli oni drobne oddziały jazdy lekko zbrojnej (levioris arma-turne), w szeregach chorągwi nadwornych. — Bardzo jednak być może, iż w szeregach tych kozaków Zygmunta I, używanych w wojnie pruskiej (1520 i nast.), niebyło wcale owych stepowych junaków, a jedynie wytworzono na ich wzór lekką jazdę, i dano im nazwę, wziętą

Wielka En cykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 311b. Tom XXXIX.

z przeciwległych, a tak dalekich krańców państwa Jagiellonów. — Od owych jednak lat i tych wzmianek, to z pod pióra kronikarzy (jak Bielski), to urzędowych (w „Księg. skarb.“), zaczyna nazwa kozaków upowszechniać się, a liczba ich wzrastać, zapełniając się żywiołami i miej-scowemi, i napływowemi. Napływ był szybki; prąd szedł od północy, z włości więcej zaludnionych ziem Kijowszczyzny, z zachodu— z okolic Polski środkowej. Wytwarza się liczna warstwa społeczna, na której barkach spoczywa obrona tych przestworzy wielkich, wystawionych na ciągłe najazdy dziczy wschodniej. Jedni posuwają się na południe tak głęboko, iż rozniecają swe doraźne ogniska obozowe w pustyni, której „nikt jeszcze nie odmierzył szablą“, stają u progów Dnieprowych, wdzierają się na wyspy za progami, na tak zwanym Niżu, gdzie tworzą obronne „zasieki“ („Siecze“, „Sicze“), z których powstaje zawiązek Bractw Siczowych, zawiązek tak zwanych do ostatnich czasów Niżowców i Zaporożców (ob. Zap o róże). Inni opierają się o miasta ukrainne, prowadzą życie bardziej osiadłe, zobowiązują się do pewnych posług zamkowych, w Czerkasach, Kaniowie; ale przeważnie nie chcą podlegać prawom i przepisom, nie znoszą ciężarów i o-płat podatkowych: tkwi w nich duch samowoli, wyniesiony ze stepu, zdobywają sobie słusznie im należne miano „nieposłusznych“. Wkrótce, po kilkudziesięciu latach, nadejdzie chwila, iż w każdem z miast ukrainnych, przy każdein siedlisku obwarowanem, w każdej osadzie tulącej się do palisad zamku rozróżniać będą u-rzędowe lustracye starostwa wykazy mieszkańców „posłusznych“ od „nieposłusznych“. W tem ostatniem określeniu rozumiano tę ludność kozaczą, która, chociaż osiadła w miastach i prowadziła życie rolnicze, wiecie jednak corocznie udawała się na „kozakowauie“, od czego nie można jej było powściągnąć, a wyłamywała się z pod władzy starościńskiej, nie uznając jego „przysądu“. Ta warstwa ludności, wykarmionej na samowoli „w polach“, coraz bardziej rozszerza się w południowym pasie ziem, od Dniepru do Bohu, od Czerkas do Bracławia; nieujinowana w karby posłuszeństwa staje się ona niebezpieczną dla spokoju wewnętrznego, tembardziej, że pustyuie szybko zaludniają się, dziewicze stepy zamieniają się, dzięki pracy pługa polskiego, na łauy uprawne. Samowola wśród życia osiadłego, rolniczego, wśród siejby kultury, posuwającej się coraz dalej z województw zachodnich, nie mogła się ustalać; potrzeba było jej kres położyć. Nieprędko jednak pomyślano o tem, gdyż wszelkie poskramianie, bodaj najłagodniejsze niezbędne, nie leżało w naturze rządów państwa polskiego, systematyczne zaś sięganie dłonią wł t-dzy do krain tak odległych, o stosunkach bardzo nieustalonych, łatwem nie byio; zresztą ten żywioł ruchliwy, śmiały, nieocenionym był

materyałem do obrony wśród trwogi tatarskiej. Mieszczanie różnych miast i miasteczek, gdzie K. osiedli, uskarżali się na nich nieustannie. Dość już docinków mieli mieszczanie od starostów, tak, iż wytworzyło się przysłowie wśród mieszczaństwa ukrainnego: „od Krakowa t do j Cza-kowa (Oczaków) wsiudy bida od’nakowa“ — a tu jeszcze doskwierali im niejednokrotnie o-siadli wśród nich K-y. Mieszkańcy Kaniowa skarżą się na nich, utrzymując, iż są gorszą od samych pogan przeszkodą w wyzyskiwaniu „wchodów siwerskich“ za Dnieprem, gdyż „ustawicznie tam się trzymają na mięsie, na rybie, na miodzie, sycą miód jak doma“. Z tego widać, że kozactwo pod postacią łowców, rybaków, pasieczników występujące, współzawodniczyło z ludnością oddawna osiadłą, spokojną, zależną od starostów, prawom poddającą się — „posłuszną“. Znamienną jest też rzeczą, iż Czerkasy nigdy nie skarżą się, chociaż i tam są K-y obok ludności „posłusznej“, i tam są nawet liczni „przychoży“ tj. wędrowni K., którzy w mieście nie posiadali domów, ani gospodarstw, na zimę tylko przytułku szukali u osiadłych; żywioł to był najuciążliwszy,—lecz i on nie raził w Czerkasach, kolebce „uchodników“ i różnego rodzaju „kozako-wania“. W miastach leżących zdała od południowego pasa ukrainnego Kozacy nie byli wcale pożądanymi gośćmi. Tolerowano ich, ale na stałe tam nie osiadali. W Kijowie kozak był tylko gościem. „Kozak abo jakikolwiek gość, kto do Kijowa z góry, z niżu, abo z zapola przyjedzie, daje obwiestki namiestnikowi wojewody gr. 1“—czytamy w materya-łach dziejowych z r. 1552. W Winnicy również K-ów uważano za gości chwilowych i składać obowiązani tam byli jako opłatę za prawo pobytu 3 gr.—W Bracławiu na nich nieprzyja-źnie patrzano: poza Bracław, Winnicę na północ, lub zachód). K-y wcale nie osiedlali się; o-kolice wyższej kultury, dawniej zaludnione, wolnemi od nich były.—Nie przeszkadzało to wszakże niektórym ziemianom bracławskim i innym, co wgłąb stepów zabiegli, i tam się osiedlili, łączyć się z różnymi luźnie wałęsającymi się K-ami i z rożnem hultajstwem, i wraz z nimi „kozakować“. Stosunki bojowe owych wojowniczych, czy też niespokojnego ducha, ziemian nadawały watahom kozackim jakąś cechę militarną, podnosiły ich ponad poziom zwykłych „kup kozakujących“. Były też przykłady, iż bardzo wcześnie do kół ziemiańskich w województwach wystawionych zarówno na niebezpieczeństwa od ściany tatarskiej jak i na swawolę kozacką wciskały się żywioły niegdyś zwane „uchodnicze“, później pod mianem kozactwa słynące, ludzie „nie wiedzieć skąd przybyli“. Tak wBracławskiem widzimy podobne przykłady, a tych przybyszów, wtrętów ziemianie bracławscy „bracią sobie niemia-* nują, ani wiedzą skąd są“, („/módł. Dz.“ t. VI).

Ku środkowi XVI w. urasta ten pierwiastek ko-zaczy we włościach, szybko zaludniających się, na porzeczach Dnieprowem i Bohowem. Osadnictwo z zachodu, z ziem koronnych, po Unii lubelskiej wzbierające coraz-to większą, falą, kierujące się na stepy u wejścia do Dzikich Pól, wśród którego nader wiele było pierwiastku polskiego, szlacheckiego —przyczynia się niemało do wzmożenia się kozaczyzny. Wszystko, co'tam przybywało i osiadało, zespalało się z kozaczemi żywiołami, powiększało ich liczbę i potężniejszą jeszcze bardziej tę warstwę czyniło. Starostowie na zamkach ,gospodarskich“, widząc w tych śmiałych, burzliwych żywiołach wyborny materyał odporny w walkach z po-potęgą pogańską, starali się luźne kupy kozacze zespalać w szeregi pod ich własnem dowództwem: powstały przeto wspomniane wyżej „roty“, które stają się obroną zamków. Skupiając około swych siedzib te luźne, samowolne żywioły, owe ,,watahy hultajstwa“ różnorodnego, osadzając je na ziemiach hospodarskich, starosto wie’’; pobierali od nich niekiedy pewne małe daniny, co powiększało dochody starostw, lecz przedewszystkiem wzmacniało możność obrony: od metody walk obronnych, posiadając już w K-ach większą siłę, przechodzono do zaczepnego boju. Przytoczony już tu przez Jnas Lubieniecki, w swej „Poloneutychii“, mówiąc o dobie ostatniego z Jagiellonów, wyraża się, że „częściej nasi w pola i Tatarskie, chodzili w kozactwo, niż Tatarowie do nas“; a dalej dodaje, iż ziemianie nawet „za myślistwo to sobie mieli, abo sami w pola chodzić, abo czeladź i poddane swe wyprąwować“. Zaprawienie. kozaków przez starostów do posług wojskowych nie czyniło z nichrjmateryału podatnego pewnej karności, nie wytrzebiało z ich usposobień samowoli: szli chętnie w bój, ale wobec małych nawet usiłowań ujęcia ich w karby posłuszeństwa, wyłamywali się wnet z pod zależności starostów, mieniąc siebie „wolnymi ludźmi“. O tern ujęciu w~karby rozrastającej się siły kozactwa zaczęto myśleć jeszcze w pierwszej połowie XVI w., ale od zamiarów do czynu prawie się nie posuwano. Są ślady, chociaż niezupełnie historycznie stwierdzone, że już w r. 1522 później głośny Osta-fi Daszkowicz, z czasem Starosta Czerkaski i Kaniowski, przedstawiał konieczność poddania pod władzę najwyższą państwową i ujęcia w karby porządku rozpasanych żywiołów kozackich. Pewnem za to już jest, że we dwa lata później oddawali K-y, pod wodzą Senki Połozowicza i Krzysztofa";Kinitycza niemałe u-sługi. Ci wodzowie, to starostowie królewscy (przynajmniej pierwszy niewątpliwie był Starostą Ezeczyckim), zdołali zorganizować poczet zbrojny kozaków i z nimi aż na Niż, do Ta-wani chodzili i „tam będąc, posługi nie mało swej uczynili“. Król Zygmunt, widząc, iż z małym pocztem dużo dokazali, zalecał pa-

nom radnym, aby obmyślili środki, któreby w posłuszeństwie i zupełnej zależności od władzy królewskiej większą liczbę kozaków utrzymały. „Gdyby tam tysiąc abo dwa ludzi (królewskich) kozaków ma Dnieprze mieszkało, snaćby i owszem była od nich większa i znamienita posługa i obrona państwom (królewskim) “ . „Raczcie o tern radzić i myśleć,—pisał Zygmunt Stary—raczcie obrać z dworzan naszych którego godnego i dobrego człowieka i kazać mu wprędce do Kijowa jechać i kozaków zbierać... sukien i pieniędzy dla nich kilkaset kop posłać, a tych kozaków po Dnieprze na przewozach rozłożyć, aby nam i Rzplitej ziemskiej służyli i tych przewozów strzegli i bronili, ile im Bóg miły pomoże“. Widoczne tu już było dobre zrozumienie pożytku państwowego, jaki można-by było osiągnąć, wziąwszy w kluby wojskowego rygoru i poddawszy władzy królewskiej te liczne, na samowoli stepowej wychowane tłumy różnorodnego kozactwa. W lat kilka później, w r. 1533, na sejm koronny do Piotrkowa przybył—co już jest faktem historycznym — wspomniany wyżej Ostafi Daszkowicz, który posiadał poza sobą przeszłość burzliwą, pewien czas na Moskwie przebywał, chwiał się niegdyś w wierności ku królowi, kozakował, a wres/cie, gdy umysł jego przyszedł do pewnej równowagi, wystąpił na owym sejmie z projektem stałej obrony granic ukrainnych, w stepach zagubionych, od Tatarstwa. Bielski to wystąpienie Daszkowicza na Piotrkowskim sejmie omawia szerzej: „Na tym sejmie —pisze kronikarz (Kronika, ks. V, str. 1059, wyd. Turów.) było poselstwo od cara Przekop-skiego, Oslam sułtana, którem przyjaźń potwierdzał, upominków jednak zwykłych się dopominając, gdyż wielkim kosztem swym swoje murzy i ułany od drapieźstwa państw koronnych zatrzymywa. Był z tymiż posły i 0-stafi (Daszkowicz) star. czerkaski, który do rady przywiózł wielkie kule od strzelby tatarskiej, którym się mężnie na Czerkaskim zameczku obronił; za co mu król, biskupi i panowie wszyscy dziękowali i pieniędzy niemało złożyli, a król mu, aby potem chętliwiej służył, Krzyczew i Cieciersko, zameczki za Nie-prem, ku używaniu dał. Tamże w radzie tego Ostaficza pytano, jakoby temu zabieżeć, aby Tatarowie u nas tych szkód nie czynili; radził, ' abyśmy na Nieprze dwa tysiące człeka ustawicznie chowali, którzyby na czajkach przeprawy Tatarom do nas bronili, a kilkaset jazdy do tego, którzyby im żywność obmyślali; do tego, jako na.Nieprze jest wiele takich ostrowów, żeby na nich zamki zabudowano i miasta zasiadały. Podobała się ta rada wszystkim, ale przedsię nic się nie stało“... Dziwnie daleko w przyszłość sięgająca ta rada nie wywołała działalności natychmiastowej; niemniej zaczęto myśleć z czasem o porządnej organi-zacyi Kozaków. Tenże sam Zygmunt, w siedem lat później nakazał (w r. 1540) spisanie regestru kozaków kijowskich. Dworzanin królewski, Stret Sołtowicz otrzymał to polecenie („Arch. Sang.“, t. IV, JV° 236). Niema wszakże pewności czy Sołtowicz zdołał to zadanie uskutecznić. Król wprędce potem u-skarża się, pisząc do liana, ,,że źli ludzie K-y, jako z zamków naszych, tak też i z moskiewskiego, z niemałym pocztem na rzece Dnieprze leżą i konie z sobą mają, i gońców naszych, takoż i twoich, którzy do nas chodzą, strzegą i grabią“. Powyższe wyrazy świadczą, że wzięcie w kleszcze karności nie szło ani szybko, ani łatwo. Byli wprawdzie ludzie rozumiejący konieczność ,,wzięcia w rząd“ kozaków, i słusznie twierdzili, że ta siła, nieujęta w karby porządku, która mogłaby pożytek niemały przynieść, ,,miasto pożytku więcej nam szkodzi“, (Bielski „Kronika“, str. 1361, wyd. Tur), lecz z drugiej strony przypływ ciągły żywiołu polskiego, i to nieraz z warstw górujących w społeczeństwie, podsycał bezkarnie rozwój stepowych pierwiastków burzliwych. Już za dni Zygm. Augusta zabiegali na Niż—a więc do najdalszych okolic w Dzikich Polach, poza progi Dnieprowe—ludzie możni, usposobień a-wanturniczych, których sama obecność wśród tych pustkowi podniecała jeszcze bardziej duchy niespokojne, skłócone oddawna ze wszelkim porządkiem społecznym, wyrosłe na zaczynie krwi ludków pochodzenia turańskiego. Typem takich pierwiastków o usposobieniach burzliwych, z możnych rodów Rzplitej był książę Dymitr Wiszniowiecki, który w życiu złożył dużo dowodów niesłychanej odwagi i zarazem fantastycznych upodobań śmiałka i wędrownego rycerza. Posiadat on starostwa Czerka-skie i Kaniowskie, skąd udał się w głąb Pól Dzikich, gdzie poza progami, na rzeczywistem już Zaporożu, chwilowo ustala się mocno, stara się urzeczywistnić myśl obrony od łupieżczych najazdów tatarskich. Grupują się około niego junacy, co tam byli dawniej zbiegli, najśmielsi uchodnicy, i tworzyli osad najburzliwszych fermentów. Z ich pomocą umacnia się on na Dnieprowej wyspie Małej Charcicy (Chartycki ostro w), poza progami buduje tam, ,,ku powściągnieniu złych ludzi“, zameczek, uzbraja go i tak forfyfikuje, iż te obwarowania były przedmiotem podziwu. Jedyne to w XVI w. wśród pustych, dzikich przestworzy Niżu fortyfikacye umiejętnie sypane. Ks. Dymitr zbyt był fantastycznym, zbyt zmiennych uspo -sobień i płomiennej arnbicyi, by wytrwał na stanowisku, na którem mógł się i pożytecznym stać i sławą zajaśnieć. Nie wytrwał, laury zdobył bardziej w legendzie: opuścił Charcicę (Chortycę), nie zorganizował kozactwa, które do niego garnęło się, nie wytworzył skutecznej obrony; rzucił się w wir przedsięwzięć awanturniczych, które skończyły się dla niego tragicznie: zawisł w Stambule na haku. Król Zygm.

Aug. cenił jego męstwo, lecz ze smutkiem widział, proszonych w bezbrzeżnych pustyniach, a wre-iż na charakterze, na wierności jego polegać nie można; stwierdzają to słowa królewskie: ,,pod takim czasem najwięcej takich sług potrzeba, ale nie z takiemi myślami“. Pobyt ks. Dym.

szcie i o tych, którzy we włościach nie poddawali się władzy hetmańskiej — mowy być nie mogło. Z rozkazu Zygm. Augusta w r. 1572 Jerzy Jazłowiecki, ówczesny hetman w. k., wprowadza pierwsze ujęcie w kluby porządku Kozaków. Poddaje ich pod władzę „starszego“, zależnego od hetm. w. kor., i spisuje ich „poczet“—tj. regestr.—Wpisani do „pocztu“ zostali uwolnieni z pod „przysądu“ starostów, mieli być zależnymi jedynie od władzy swej wojskowej— „starszego“—którym mianowano Jana Badowskiego, i mieli otrzymywać żołd królewski. Zameczek „we włościach“, Białacerkiew, przeznaczono na rezydencyę tego „starszego“. — W tymże roku 1572 Badowski wraz z J. Czerskim, her. Nałęcz, i J. Żukowskim, którzy się mienili „kozakami Niżowymi“, mieli wypłacone pierwsze subsydya ze szkatuły królewskiej. (Ob. „Źródł. Dz.“, t. XXII str. 423). Pierwszy „regestr“ i mianowanie „starszego“ nie zapobiegło niepokojącemu stanowi rzeczy na Ukrainie. Pewna tylko część K-ów do porządku została doprowadzoną; inni na własną rękę urządzali wyprawy, mieli siebie za państwo w państwie; jeszcze inni była to ciżba fermentu społecznego, różne męty i „hultajstwo“, nienaginające się do żadnego ładu i karności: to dalej swawolą i łu-pieztwem żyło i, nieposkramiane, broiło. W owej epoce (w r. 1574) miała miejsce wyprawa Swier-czowskiego na Wołoszczyznę, wyprawa samowolna, na pomoc hospodarowi Iwoni. Ta wyprawa, przez skozaczonego szlachcica z Lubelskiego prowadzona, miała w swych szeregach dowódców kozackich, przeważnie Polaków, ludzi stanu rycerskiego, co wyborną jest dla nas wskazówką, jakie żywioły zaczęły wówczas zasilać watahy kozackie. Iwonią, schlebiaiąc im, ma do nich mowę po polsku (Bielski „Krön.“ str. 1347). Udział w sprawach hospodara Iwoni wcale nie wypływał z pobudek politycznych: K-y występują jako najemnicy; Iwo-nia tak ceni ich męstwo i umiejętność prowadzenia walki, iż hojnie ich obdarza — misami „pełnemi złota“—mówiąc przyteni: „a tyle za koń płacić chcę, ile sami rzeczecie... „Bo chociaż was garść widzę przeciwko takowemu nieprzyjacielowi, tedy tak was sobie kładę, jakobyście we dwanaście tysięcy koni przybyli“ (l. c.). „Czerń“ kozacza w tym posiłkowym hufcu, z dwunastu setek składającym się, zapewne była co do pochodzenia różnorodna, ale wszyscy przewódcy i co było przedniejszego a prawdziwie rycerskiego, składali się z ziemian polskich, którzy na ziemie ukrainne spłynęli ze znacznej przestrzeni, od Płocka, Lublina począwszy, do Bracławia. I Iwonia tak na ów lud wojenny patrzał, gdyż mówił doń: „po-przysięgam, że wam i narodowi waszemu, zacnemu polskiemu, czynić zawsze będę dobrze“

(ii. c. str. 1356). Niezmiernie szybko zmienia się na tych przestworzach stepowych stan rze-

Wiszniowieckiego na Zaporożu, poprzedzający na lat kilka Unię Lubelską, a więc epokę wyjęcia tych ziem z pod zwierzchnictwa Litwy i wcielenia do Korony, chociaż krótkotrwały, przyczynia się do rozszerzenia wieści o ziemiach zaporozkich. Zaporoże staje się odtąd znanem w Polsce, jako siedziba najśmielszych bojownL ków, jako posterunek najdalej w głąb Pól Dzikich wysunięty, gdzie zawiązywało się to „Bractwo Siczowe“, które wprędce miało pozyskać tak wielkie znaczenie. (Ob. Zaporoże). W czasach, gdy tam gościł książę Dymitr Wisznio-wiecki, i wogóle w epoce przed Unią Lubelską,

Zaporoże nie ma rozgłosu. Ks. Dymitr i jego obwarowania, dokonane na wyspie poza Kataraktami Dnieprowemi, rozsławiły Zaporoże, na którem w owej epoce powstaje rzeczywiście zawiązek „Towarzystwa“ Niżowców; lecz Wi-śniowiecki nie był hetmanem, jak to znacznie później podawano, mieniąc go, po Lanckoroń-skim, hetmanem Zaporoża: obaj byli w rzeczywistości jedynie starostami grodów królewskich; pierwszy Czerkaskim i Kaniowskim, drugi Chmielnickim. Wiszniowiecki miał jednak w swej istocie dużo snąć uroku dla tych duchów zdziczałych, a bezbrzeżnie śmiałych, z niczem nieli-czących się; zbierają się bowiem około niego, w owej pustyni, całe watahy ludu różnorodnego: obok awanturniczych rycerzy snuje się ciżba różnorodna tego ludu, co z różnych okolic Litwy i Korony biegł tłumnie na Niż. Z listów Zygm. Aug. do Radziwiłła (wydanie Lachowicza) dowiadujemy się, że gdy ks. Dymitr przybywał z Pól Dzikich, to „zjechał ze wszytką rotą swą, z tym swym wszytkim kozac-twem a chłopstwem, które około siebie bawił“.

Wyrazy te dają rys owych żywiołów burzliwych otaczających budowę fortyfikacyj na Niżu i służących mu za siłę i obronę. W dziesięć lat po pobycie Wiszniowieckiego za progami liczba śmiałków na tych ostatnich kończynach Pól Dzikich tak się pomnaża, iż, jak wskazują źródła dziejowe, duże zapasy amunicyi i wszelkich potrzeb wojennych szły dla nich z włości Rzpltej, co zostało zabronionem stanowczo przez władzę królewską, wnet po Unii Lubelskiej. Akt Unii, wcielający Bracławszczyznę i Kijowszczyznę do Korony, poddał kozaków pod władzę hetmana w. k., czego następstwem było natychmiastowe spisanie tych kozaków, którzy rzeczywistą tworzyli siłę zbrojną i których mogła dosięgnąć dłoń hetmańska: do takich zaliczano tylko tych, co we włościach przebywali (w starostwie Czerkaskiem i Kaniowskiem); ale i ci nie wszyscy w pewien ład zostali u-jęci. O innych, którzy u progów, czy też za progami, stale bądź chwilowo gościli, o roz-

był

siła ta żywiołowa,

czas,

czy. Kozactwo, powstałe z zawiązków pochodzenia tnrańskiego, przekształcających się na żywioły turańsko-słowiańskie, zasilane uprzednio pierwiastkami bojarsko-mieszczańskiemi, zapełnia swe szeregi, ku końcowi XVI wieku, ogromnym, wysoko falą wzbierającym przypływem różnorodnych jednostek i całych tłumów, przeważnie z zachodu i północo-zachodu, z siłą niczem nieprzepartą wciskających się. Te o-statnie żywioły składały się głównie z warstw szlacheckich. One-to przymożnie przyczyniają się do wytworzenia potęgi militarnej i zarazem społecznej, która mogła się stać dźwignią podniesienia się znacznego i umocnienia Rzplitej polskiej, gdyby we właściwem czasie została ujętą w karby porządku. Że jednak władza państwowa dokonać tego nie zdołała, póki jeszcze

niczem nieokiełznana, uniosła później mury, podmyła podstawy gmachu państwowego. Stefan Batory miał, wśród swych planów obszernych, zamiar uporządkowania silną dłonią Kozaków, ale przedwczesny zgon nie pozwolił mu urzeczywistnić zamiarów. Później wytworzyło się dużo legend o wolnościach, któremi rzekomo król Stefan obdarzyć miał kozaków, i legendy te zużytkowywano dla różnych celów; weszło na karty historyków zadnieprzańskich mnóstwo mglistych twierdzeń o „ordynacyi kozactwa“, dokonanej jakoby przez Batorego. Rzeczywistość wszakże nic nie miała wspólnego z temi legendami późniejszemi. Batory zastał już K-ów w starostwach ukrainnych zregestrowanych, tj. spisanych, i tych używał w swych wyprawach na północ. Spotykano ich zarówno pod Pskowem jak i w Siewierszczyźnie. Tym uznanym urzędownie, spisanym „w regestr“, służącym pożytecznie Rzplitej, Batory nadał leżący w górnej Ukrainie, a więc zabezpieczony poniekąd od niespodziewanych napadów tatarskich, zamek Trechtymirów, gdzie mogliby mieć „obrad swoich i rządu wojskowego stolicę, oraz arsenał i skład wojennych zapasów, a w miejscowym klasztorze szpital“ (Piasecki). O ża-dnem wytwarzaniu udzielności kozackiej, tworzeniu hetmanów z władzą niejako monarchicz-ną, o urządzeniu stałych pułków (z tysiąca śmiałków każdy), o oddzielnej stolicy, trybunale, o innych zarządzeniach, narażających na rozczłonkowanie jedność Rzplitej, nie mogło być mowy, zwłaszcza pod Batorym, który ani praw Rzpltej, ani też własnej, królewskiej władzy uszczuplić nigdy-by nie pozwolił. .On nietyl-ko że nie przymnażał swobód żywiołom niesfornym i swawolą się bawiącym, lecz przeciwnie, pragnął narzucić karby rygoru na nieposłusznych. Zajęty wojną moskiewską, chciał mieć spokój od południa, a tymczasem i han tatarski na swawolę kozacką, na pograniczach Hanatu Krymskiego, i Turcya na „chadzki“ K-ów Niżowych na morze wciąż się uskarżali. Wchodzi więc król w rokowania z hanem Machmet-Gi-rejem; w r. 1578 oświadcza mu, że nie bierze odpowiedzialności za swawolę i chadzki kozackie, wzywa go do ścigania wspólnego „Tatarów Nizowców“. We dwa lata później rozkaz Batorego każe „imać“ wszystkich, którzyby się ważyli niepokoić posiadłości tureckie. Swawolne kozakowanie ani Podkowie, ani takiemu Samuelowi Zborowskiemu nie uszło płazem za dni Batorego. A „swawola“ tem niemniej nie zmniejszała się, zuchwalstwo wzrastało: „Niżowcy“ u-topili posła królewskiego Głębockiego. Tu zaznaczyć należy, iż „Niżowcami“ uietylko ci nazywali siebie, którzy, zabiegłszy za progi Dnieprowe i tam obwarowawszy się zasiekami na leśnych ostrowach i potworzywszy „sicze“, bezpiecznymi się czuli, zarówno od pohańców jak i od władzy królewskiej, ale i ci, co mieszkali we włościach, pod władzą starościńską, także często mienili siebie Niżoweaini, zapewne dla tego, iż pod względem terytoryalnym mogli siebie tak nazywać, gdyż byli rzeczywiście „Ńiżu“, ziem dolnego Dniepru, mieszkańcami.³ Że to miano i kozakom twńrzącym bractwo siczowe i innym służyło, istnieją liczne świadectwa. Batory regestrowym kozakom nadał własny szyk bojowy piechoty, taki, jaki był używany na Węgrzech, i ten szyk, różny od polskiego, wraz z uzbrojeniem w piki i rusznice przetrwał u nich długo i, wedle twierdzeń znanego badacza naszej wojskowości, pułków, Konst. Górskiego (“Hist, piech. polsk.“), stał się, wraz z pamięcią o bohaterskiej postaci Batorego, podnietą do przypisywania temu królowi owych nadań wolności zbyt obszernych. Przypisywano mu nawet nadanie m. Baturyna, na Zadnie-przu, acz to miasto znacznie później powstało. Regestrowi kozacy za czasów Batorego byli poddani mianowanemu z ręki królewskiej „Starszemu“. Czytamy w aktach współczesnych: „Powołanym, tak do strzeżenia granic państwa od najazdów tatarskich, jak i do wojny z Księst. Mosk., żołnierzom dnieprowskim, Niżowcami zwanym, przeznaczonym został przez

J. Kr. M. za Starszego (dux supremus) ks. Mich. Wiszniowiecki, kaszt, bracł. i star. czer-kaski“ („Źródła Dziej.“ t. XXII, str. 425). Tych „starszych“ mienili u nas hetmanami, ale raczej w mowie potocznej niż w aktach u-rzędowych. Świadek współczesny epoce Batorow-skiej, kronikarz Bielski, którego „stryjcem her-bownym“ był Orysowski alias Oryszowski, w r. 1589 „porucznik“ oddziału Niżowców, z 5Ö0 ludzi złożonego, a we cztery lata później „starszy“ wojsk zaporoskich, obeznanym był bardzo ze sprawami ukraińskieini i o owym swym „stryj-cu“ wyraża się, że „hetmanem bywał u kozaków przez czas niemały“. I inni pisarze podobnie nazywali „starszych“ kozackich hetmanami, zapominając, że tytuł hetmana był sa-mowolnem przywłaszczeniem godności, która im nie służyła, owi „Starsi“ bowiem poddani byli władzy hetmana w. k.—Współcześni Batoremu

zamiary Batorego ’ wprowadzenia ładu, prawa, do tych niesfornych mas, zużytkowania ich dzielności bojowej, skoro będzie „pod posłuszeństwo ujęta“--spełzły na ni-czem, wskutek nagłej śmierci tego króla. Konieczność jednak wprowadzenia porządku wśród kozaków narzucała się umysłom ówczesnym. Niepokój wzniecany przez orężnie łotrujące kupy swawolne w ościennych posiadłościach sułtana i whanacie sprowadzał na głowę Rzpltej klęski ogromne. Kozacy niewpi-sani do „regestru“ posuwają się aż do wybrzeży Krymu, grożą stolicy hanatu, „wybierają i palą sułtanowi“ miasta na północy Morza Czarnego. Zemsta muzułmańska nie kazała na siebie czekać. Lwów ujrzał wkrótce ze swych murów ognie obozowisk tatarskich; zagony hanatu złupiły ogromne obszary Rzplitej, a odpo-powiedzialność za te klęski i obawę nowych spadają na K-ów; oni-to bowiem swemi „chadzkami“ wywołali burzę muzułmańską. Po częściowem uspokojeniu pogranicza na sejmie r. 1590 ukazuje się pierwsza konstytucya obostrzająca dawne przepisy o K-ach i wprowadzająca nowe. Konstytucya ta, „Porządek z strony Nizowcow y Ukrainy“ oraz „koło tych ludzi, które się na Nizie i za Porohy bawią4 („Volum, leg.“ t. II, f. 1329), zwróconą była tylko przeciw żywiołom swawolnym; tamowała czyny samowoli, kłócące Rzplitą z potężną Portą Otomańską i Hanatem Krymskim. Kon-stylucya rzeczona zalecała, aby hetman kor, całe Zaporoże „opatrzył“; łotrujących „pod posłuszeństwo“ ująć miał, oznaczyć im „przełożonego, człowieka szlacheckiego narodu, także rotmistrze abo setniki szlachcice“. Bez woli hetmańskiey „nie mają [oni] nigdy granic Koronnych przechodzić, ani wodą, ani ziemią, a pogotowiu w Państwa sąsiedzkie wtargać...“ W dalszym ciągu ta uchwała zabraniała łupić karawany kupieckie, czynić najazdy na włości, wreszcie wskazywała jaki ma być „regestr“. Niżowcy po tej ordynacyi mają—głosiła konstytucya—„nikogo do towarzystwa swego nad wolą starszego abo przełożonego, a starszy abo przełożony nad Hetmańską wolą nieprzymo-wać, i ma ich bydź zawżdy regestr u hetmana. A kiedyby który z służby uszedł, a inny na to miejsce był przyjęty, ma o tern starszy zawżdy dać znać do Hetmana, aby pewną o nich y imionach ich miał wiadomość". Ponieważ rozmaici łotrzykowie, ludzie niemający nic do stracenia, nieustannie dążyli na Niż, zaciągali się i bywali przyjmowani do szeregów kozackich; ponieważ to w powszechny obyczaj weszło, co znacznie pomnażało żywioły swawolne: przeto ordynacya ówczesna głosiła, iż „przesądzonych abo na gardło y ha poczciwość skazanych, aby tam nie przyimowano“. Wsz^st-Tak więc ów dokument jest dla nas ko, co tu przytoczono z powyższej konsty-

pisarze nasi o rzekomej ordynacyi, nadanej ko- Wszystkie żakom przez tego króla, nic nie wspominają, a jako echo surowości, z jaką ten król przeciwko wszelkiej swawoli występował, pozostało świadectwo jednego z mniej rozgłośnych publicystów (Palczewskiego, autora brosz.

„O kozakach“), gdzie czytamy, iż jeszcze za kr. Stefana radzono o tern, „jakoby kozaki znieść, bo dla moskiewskiej wojny nie chciał Turkom dać najmniejszej przyczyny do nieprzyjaźni; ale rady znaleźć nie można; owszem, wielkie niebezpieczeństwo obaczono“. Te „niebezpieczeństwa“ występowały już po Batorowskiej epoce, Palczewski zaś jest już pisarzem z początku XVII wieku. W rzeczonej epgce, jeszcze Kozacy nie tworzą w ziemiach ukrainnych stanu oddzielnego; obyczaj walki na tych kończynach ziem chrześciańskichstaje się powszechnym, puste przestworza są szkołą bojową dla wielu z okolic osiadłych; kozakowanie i ciągłe walki dorywcze są obyczajem nietylko kozaków.

Paprocki w „Ogrodzie królewskim“ o ziemiach niżowych tak się wyraża: „wiele chudych pachołków potciwych dla ćwiczenia w rycerskich sprawach tam jeździ, i z paniąt ruskich, podolskich, między nie niemało zajeżdża, bo między niemi dobrze się wyćwiczyć może w porządek i czynność rycerską“. Badania dziejowe dzisiejszych czasów wynalazły nader ważny dokument XVI w.,, który wyświetla pochodzenie pewnej grupy Kozaków: jest to „Regestr kozaków niżowych, zaporoskich i rzecznych, którzy chodzili na służbę króla imci do Moskwy“.

Dokument ten, niezmiernie ważny — „sporządzony przy rozdawaniu sukien i pieniędzy“, podpisany zaś przez Jana Orysowskiego z Oryso-„porucznika kozaków zaporożnych“, i Jana Czerskiego, herbu Nałęcz, podstarościego czer-kaskiego — podaje długi imienny spis oddziału kozackiego, złożonego z 500 głów, podzielonych na 50 dziesiątków pod „atamanami“.

Oprócz tego był poczet złożony z 30 ludzi, którzy tworzyli niby przyboczną straż porucznika.

W tym „poczcie“, jak nazwiska, imiona i miejsce pochodzenia wskazują, była trzecia część szlachtą polską, ze środkowych województw; inni to Rusini, ale przeważnie z okolic dalszych z Polesia, z Wołynia. W samym zaś oddziale spotyka się 10$ Polaków z różnych okolic; są i z Krakowa, tak bardzo odległego, z Kujaw, nawet z Poznania; jest wśród nich garstka znaczna szlachty, ale spotyka się i lud pol-

„Domaków“, „Śmiechów“, są Gołuchowscy, Osińscy, Smolscy, Trę-biccy, Zatorscy. Są wreszcie liczne jednostki z Siewierszczyzny, nazywani „Moskwicinami“, ale tylko z tego powodu, że ich ziemia podlegała wtedy w. ks. Mosk-mu; są i Wołosi, a wreszcie pierwiastki turańskie: Bakaj, Bałakczej, Dziembułak i in.

ski. Obok „Drabów“,

szczeliną, przez którą prześwieca dność

różnoro- j tucyi sejmowej o Kozakach, było jedynie ry-pochodzenia kozakujących tłumów. | gorein wojskowym, nie przekraczało zwykłych

przepisów karności wojskowej, która zawsze i wszędzie    bezwzględną; ale pomimo że

było mądrze obmyślane i wprowadzało kontrolę Rzplitej na stepach, że uie pozwalało ko-zactwu urastać zbiegami, znosiło udzielność tłumów zdziczałych, a tymczasem uszlachetnić •mogło ów lud wojskowy — wcale nie zostało wykonanem. Nie było komu wprowadzić w życie ową ordynacyę i przestrzegać jej wykonania. Państwa sułtana nie przestawały uskarżać się na nieustanne inkursye Niżowców; przysyłała Porta wciąż gońców, domagając się ich zniesienia. Dla „pohamowania“ więc swawo-leństwa wydaną została nowa ordynacya. Pierwsza konstytucya nie ograniczała liczby „regestru“: ta ordynacya uchwalała „przebrać tysiąc człowieka pachołków ćwiczonych“ („Arch. Kij.“ cz. III). Starszym miał im być Mikołaj Jazło-wiecki, star. śniatyński, a porucznikiem wyżej wspominany J> Oryszowski. Strażnicze leże miało mieć to kozactwo w ramy prawa i karności ujęte na „uroczysku“ Krzemieńczuk na lew. brz. Dniepru, u ujścia Psła (Psioł czyli Psłoj, albo też miał być zbudowany gdzieindziej zameczek drewniany w głębi „pól dzikich“ ,,dla zabronienia przejścia Tatarom“. Lakonicznie kronikarz o tein się wyraża, ,,ale z tego wszystkiego nie było nic“ (Bielski — str. 1659 wyd. Tur.). Wogóle wszystkie kon-stytucye sejmowe zostawały martwą literą: „prawa Rzpltej nie trafiały do przekonania u-mysłów swawoluych“ (Jul. Bartoszewicz); zresztą nie było ani potęgi, któraby czuwała nad wykonaniem praw, ani władzy i siły wykonawczej. Pierwiastki anarchiczne w samej Rzpltej zaczęły coraz bardziej się rozwijać i nieposkromione osłabiały władzę państwową, tak, iż górowanie nad niesfornemi żywiołami ukrainnemi stawało się kwestyą nie do rozwiązania. Zresztą „konstytucye“, uchwały, poskramiające, nakładające pewne wędzidła, są już rzeczą uieco spóźnioną—stanęły ostatnie wśród nich w r. 1590, gdy Epoka Batorowska, wraz z myślą i energią tego króla w przeszłość zapadała: upłynął był czas stosowny do brania na wędzidło tego ludu wojowniczego, wytwarzającego we włościach coraz silniejszą warstwę społeczną, podczas gdy ci, co zabiegli „za progi“, usadowili się tam mocno, zawiązawszy zaś bractwo siczowe, uważali się najczęściej za wolnych od posłuszeństwa Rzplitej, przyjmowali obce poselstwa, wchodzili w umowy z innemi potencyami, zbrojne napady czynili na sąsiadów i tworzyli jakby państewko niezależne. I obcy też tak zapatrywali się na Zaporożców. Cesarz niemiecki, Rudolf II, wysyła w r. 1594 do Zaporożców poselstwo, które wchodzi z nimi w rokowania, pragnie z nich mieć siłę pomocniczą przeciw Polsce. Występując z pretensyami do niezależności, jak w tym razie, gdy z nimi układy prowadził poseł ces. Rudolfa II (Er. Lassota „Tagebuch“), z drugiej strony często składali dowody swego męstwa w posługach Rzpltej. Różnorodność żywiołów i różnorodność prądów nurtujących umysły tych tłumów, zawsze gotowych do walki, w nieustannym ruchu i przemianie, poniekąd tłómaczy te sprzeczności. Za dni poselstwa Eryka Lassoty siła to była, jak na ówczesne stosunki, nie do pogardzenia. Poseł cesarski liczył ich gotowych do boju trzy tys., a drugie tyle miało być we włościach. Siła ta tern groźniejszą mienić się mogła, iż był to lud doświadczony w boju, znoszący lekkiem sercem wszelkie niewygody odległych wypraw i umiejący górować nad niebezpieczeństwami. Każdy taki bojownik ważył za trzech żołnierzy innych krajów („Tagebuch des Erich Lassota von Steblau“). Już w parę lat po pierwszej konstytucyi, wprowadzającej ład wśród Rejestrowych i Niżowców, występują pierwsze ruchy kozackie. Szlachcic podlaski Kosiński, z powodu swych osobistych uraz postanowił wystąpić zbrojnie, wprawdzie nie przeciw Rzpltej, ale przeciw jej dostojnikom. Korzystając z niechęci wywołanych przez ordynacyę (mienione niesłusznie uciskiem), zebrał w r. 1591 znaczne tłumy, liczące pod bronią do pięciu tysięcy głów, wśród których znaczne zastępy były różnego hultajstwa. Rozgrom tłumów Kosińskiego w r. 1593 chwilowo tylko wstrzymuje groźne niespokoje kozackie. Bunt Kosińskiego rzucił żarzewie, którego obfite krwi strumienie zalać już nie zdołały. Bielski o jego działalności pisze, iż „do cżegoś większego się brał“, rozumiejąc pod tern niejasnem określeniem przejawiającą się już u Kosińskiego dążność wytworzenia jakiegoś samorządu kozackiego, jakgdyby państwa w państwie, co zresztą nowiną nie było w tych głowach zapalnych, skłóconych z prawem i porządkiem publicznym. Ciągnąc przez wojew. wołyńskie i kijowskie, zajmując tam zamki, również prywatne jak i królewskie, zmuszał on ludność wiejską i miejską, a nawet drobną szlachtę, do składania przysięgi wojsku kozackiemu, a tem samem oddawał ją pod tak zwany „przysąd“ kozacki, wyjmując z pod jurysdykcyi władz i sądów królewskich. Pierwszy ten ruch, będący niczem inuem tylko rokoszem ambicyi i prywaty, posługujący się namiętnością tłumów zdziczałych, poskromiono; lecz inne nie omieszkały później ukazywać się na stepach ukrain-nych. Szybko wzrastają pretensye Kozaków i z tem większym naciskiem występują ze swe-mi uroszczeniami, gdyż poza sobą mają na Dzikich Polach, za progami, urastające silne i niełatwe do doścignięcia i poskromienia Zapo-roże, gdzie istniała zorganizowana potężna siła wojskowa. Wszystkie te ruchy rokosznicze, acz jak najbardziej rozpościerane, nie skupiały całości sił kozackich. Jednych widzimy w obozach rokoszniczych Kosińskiego, Łobody, Na-lewajki; inni, również liczni, walczą pod he-tmańskiemi znaki Zamoyskiego, Żółkiewskiego, w pocztach pańskich, służących Rzplitej: i ci jej wiernie służą. Po Kosińskim następuje zawierucha Łobody, a wreszcie burza wszczęta w r. 1594 przez Nalewajkę. Ten ostatni rokosz uśmierzany był przez wojska Rzpltej; w ich szeregach także niemało było Kozaków.

Za dni Nalewajki burza przybierała takie rozmiary i tak zuchwałe pomysły wykołysała, iż hetman Żółkiewski w ten sposób o niej do kró la pisze: „brzydko aż wspominać, do czego się to swawoleństwo brało... jakie zamysły o Krakowie, stolicy sławnej w. kr. m., rozbiciu, wytraceniu stanu szlacheckiego. I to pewna, iż bardzo było to swawoleństwo się wzmogło“.

Po rozbiciu i straceniu Nalewajki „zaczęto zabiegać“, aby nie powtórzyły się te krwawe dni rokoszu. Zeznawano, iż „Ukraina swawolą kozacką im dalej tern bardziej się z szkodą Rzpltej szerzy“... Staje więc r. 1596 konstytucya sejmowa zalecająca surowe środki, aby znosić te swawolniki aż do ostatniej kropli krwi („Vol. Leg.“ II f. 1447). Wówczas odebrano imTrech-tymirów, nadany przez Batorego na przytulisko, i na szpital dla starych i okaleczałych kozaków. Podobne „szpitale żołnierskie“ później nieco, w w, XVII, Rzplta tworzyła w innych prowin-cyach (miały je Warszawa, Tykocin, Lwów). Znacznie późniejsza legenda, na Zadnieprzu powstała, utrzymywała, że Trechtymirów był nadany przez Batorego jako pewnego rodzaju stolica kozaczyzny. Tradycya fikcyjna pragnie się przedzierzgnąć na fakt historyczny. Z biegiem czasu legenda ta, acz urągająca wszelkiej prawdzie dziejowej, rozrasta się, ustala, z ust tłumu przechodzi na karty opracowań historycznych. Wytwarza się tak zwana „Legenda Batoryańska“. Chciano w wiekach późniejszych wykazać, iż kozaczyzna posiadała w XVI w. wolności, „starożytne“ prawa „narodu“ kozackiego. Rzeczywistość nic nie miała wspólnego z tą fikcyą, którą na Zadnieprzu już w w. XVIII wytworzono. Jakie Trechtymirów z nadania swego miał znaczenie, najlepiej mówią nam o tem komissarze królewscy, przypominający wr. 1617, gdy to stare nadanie zwrócono napowrót Kozakom, iż Trechtymirów ma przy nich pozostać „takowym sposobem, żeby ten monaster starym, chorym, poranionym był u-cieczką dla wychowania i przemieszkiwania spokojnego do śmierci; ale zbierać się i zwoływać do kupy, jako gdzieindziej, tak i tu nie mają“ (Niemcewicz „Pamiętniki“ t. VI). Ostatnie lata XVI w. przechodzą dość spokojnie: niema śmiałka, któryby wywołał nową burzę. O ruchach zbrojnych zwróconych o-strzem dzid kozackich do ziem Rzplitej, od czasu stracenia Nalewajki aż do pocz. XVII w., nie słychać. Skrępowani ostatnieini ordynac yami K-y nie wchodzą na drogę rokoszów; zbrakło na razie watażków, duchów niespokojnych a ambitnych. Że Nalewajko miał dużo przymiotów na wodza tłumów i mógł swe zalety pożyteczniej zużyć, świadczy o tem Bielski, mówiąc: „była to osoba krasna, mąż, ktemu nieleda, by to był na dobre obracał, co mu Bóg dał; do tego puszkarz znamienity“ („Kronika“, str. 1766). Wiek XVII w zakresie stosunków kozackich pomyślnie się rozpoczął. Biorą K-y udział w wyprawach Rzplitej: walczą w wojnie wołoskiej, wyruszają do Inflant, co wywołuje zniesienie bauicyi, ciążącej na barkach uczestników tumultów Łobody i Nalewajki, tudzież obietnicę oddania Trechtymirowa. Uchwała sejmowa z r. 1601 podnosi ich zasługi, uzasadniając zniesienie banicyi i przyrzeczenie „zwrócenia Trechtymirowa“ pochlebnemi słowy, iż w wojnie wołoskiej „wiernie i godnie służyli“, a w podnoszonej walce ze Szwedem, „przeciw Karoluso-wi służyć obiecali“. Rzeczona konstytucya zastrzegała, iż ten dowód łaski Rzpltej nie zmienia podstaw dawnych urządzeń: pozostawać mieli i nadal pod zwierzchnictwem „starszego“ (który pospolicie nazywany był u nich hetmanem), mianowanego przez hetmana w. k-go, a ci, co nie wyciągali zbrojnie w pole i siedzieli na roli, zależnymi być mieli zawsze od „przysądu“ starostów i władzy tych panów, na których ziemiach osiedlili się. Po raz to pierwszy w akcie urzędowym nazwano ich „Kozakami Zaporoskimi“ i, udzielając im owej am-nestyi, zastrzeżono, iż w razie wpadnięcia w nowe „zbrodnie“, ponownie podlegać będą banicyi („Vol. leg.“ T. II p. 1525). Tym razem nie wpadali w nowe „zbrodnie“; owszem, pierwsze dziesiątki lat XVII wielu widzą ich na posługach Rzpltej. Podczas wojny inflanckiej brało udział parę tysięcy K-ów na żołdzie Rzpltej. Zabytek historyczny z r. 1601 mówi, że ich było 2032, z których „Czarnych pachołków“ 1799, inni zaliczali się do starszyzny: „starszy“ nosił nazwę „hetmana“, „poruczników“ nazywano „pułkownikami“, pod którymi byli „dziesiętnicy“ i „proporni“, tj. chorążowie („Kijewsk. Starina“, T. LII, zesz. 2). Epoka Samozwańców, sprzyjając rozwojowi u nas swawoli panów, patrzała na wzrost liczebny K-ów. Jedni z możnowładczych rodów idą samowolnie na Wołoszczyznę; inni Dymitra prowadzą na tron moskiewski, Rzpltę zmuszają niejako do walk z Moskwą; i jedni, i drudzy, i Rzplta, posiadają w szeregach swych Zaporożców. Ich liczba coraz bardziej się zwiększa. Przy boku samozwańca walczy 12 tys. z pewną liczbą dział; pod Smoleńskiem ma Rzplta zaporozkiego wojska trzydzieści tys., i w każdej z ówczesnych większych bitew liczą ich pewną ilość. Oto w bitwie pod Kłuszynem Żółkiewski ma dziesięć secin Zaporożców, a przytem posiada 400 K-ów, nazywanych „Pohrebyszczanami“, z pocztu książ. Zbarazkich; jednocześnie zaś ciągnie z Ukrainy pod Smoleńsk Charlęski z dwutysięcznym zastępem K-ów. Jednein słowem, na, każdem prawie z ówczesnych bojowisk, również w ’Wołoszczyznie, jak poza górnym Dnieprem, na szerokich przestworzach ku wo-dozbiorom Wołgi, spotykano tak wielkie siły zaporozkie, iż nasuwa się pytanie: skąd tak znaczne ilości żywiołów kozackich mogły się zebrać? Innej odpowiedzi nie ma historya nad ten znany fakt, iż zapisywały się do kozackich szeregów tłumy różnorodne. Nazywały one siebie „Zaporożcami“, chociaż właściwie wielu wśród nich na Zaporożu nawet nie było i nie zaliczało się do Bractwa Niżowego (ob. Zapo-rożcy). Tych K-ów, co szli wgłąb Moskwy w epoce Samozwańców, Czerkasami tam nazywano. Zresztą w Moskwie zawsze ich tak nazywają, od lat dawnych i później bardzo długo. „Litowskije ratnyje ludi, Czerkasy i Kozaki“ to są nazwy wzięte z urzędowych dokumentów, pisanych w ziemiach wiel. książąt moskiewskich owej epoki. Temi imiony określano część znaczną żywiołów wojskowych idących tłumnie z Rzpltej do w. ks. Mosk. („Akty Zapadn. Ros-sii... Akty istoriczeskije“...). W drugim dziesiątku lat XVII w., kozaczyzna, nosząca już wciąż nazwę Zaporożców, nieczująca gniotącej dłoni, zdolnej utrzymać ją w karbach, rozpoczyna okres jeszcze większej swawoli, „chadzki“ powtarzają się coraz częściej: im trudniej zwracać się ku plądrowaniu ziem własnych, ziem Rzpltej (późniejszy bojownik z pod Cecory u-miał ich nieco poskramiać), tern silniejszy nacisk wywierają na pogranicza tureckie, na dalekie wybrzeża morza Czarnego, ściągając na Polskę całą potęgę Państwa Otomańskiego. Oprócz „wzruszenia pokoju pospolitego“ i targania dobrych stosunków sąsiedzkich z ościennymi, w kupy się zbierają przeciw swoim, łupiąc włości i zamki. Napróżno konstytucye sejmowe grożą, powołują się na normy prawodawcze i zwyczaje, gdyż czytamy w jednej z uchwał („Vol. leg.“ T. II, p. 1667): „wielkie bezprawie i swawolą ci K-y czynią, tylko to zwierzchności starostw naszych y panów swych nie przyznawaj ą, ale Hetmany swe i inszą formę sprawiedliwości swej mają: czem miasta i miesz-czany nasze uciskają, władze urzędników naszych i urząd Ukrainny mieszają, szkody i krzywdy nieznośne, gwałty i mordy, dla nie-dościa sprawiedliwości, impune czynią“... Tak motywowano uchwałę (1609 r.), zalecająca posyłać komisarzy uspakajać tłumy, szukać „aktorów swawoli“, a wreszcie, jak grożono, „będzie li tego potrzeba i wojska naszego kwar-cianego użyć“. Wszystkie groźby przeważnie pozostawały bez skutku, uchwały stawały się martwą literą, z którą nie liczono się, nie było bowiem dłoni silnej, któraby je w życie wprowadziła. Ramię Zygmunta III nie zdołało tak ciężko zawisnąć nad Niżem i bojownikami, bądź swawolą bawiącymi się, bądź marzącymi o wytworzeniu państwa w państwie, jak to czyniła dłoń Batorego; niemniej stawały uchwały krępujące poniekąd dotychczasowe wolności.

Wielk* Kacyki. Pow»z. Ilułtr. Ze»*. 311b. Tom XXXIX.

Zapadła więc z toku rzeczy uchwała nakazująca powściąganie nieposłusznych siłą oręża i znosząca „jurysdykcye atamanów, których sobie K-y, wyłamując się z posłuszeństwa zwierzchności swojej stawili“, gdyż te jurysdykcye były „prawu pospolitemu przeciwne“. Niemniej jednak wzrasta siła kozactwa coraz bardziej, a władza „starszych“ wojska niżowego, którzy się mienili „hetmanami“, powagą się staje wielekroć. Żywioły niespokojne, ^ których na Ukrainie wytwarzał się ferment, pospolicie nazywany „swawolą“, nie były wyłącznie miej sco wemi; płynęły z dalekich okolic, z województw zachodnio-północnych. Stepy Ukrainne u wejścia do Dzikich Pól były tylko terrenem dla nich, na którym mogły się rozwinąć, gościnnie tam przyjmowane, i gdzie znajdowały wszelkie warunki i środki do urzeczywistnienia swych burzliwych zamiarów. Najbardziej niespokojne duchy szukały dla siebie gruntu jeszcze bardziej dalekiego: szły na Niż, za „progi“, i tam, wcieleni do Bractwa Siczowego, w jego szeregach bądź odbywały owe sławne „chadzki“ na morze, bądź ciągnęły do włości, gdzie, jako groźna siła, z dłonią na szabli dyktowali swe żądania i to, co prawem mienili. A siła ich, uietylko orężna, lecz i liczebna, była znaczną; nie mówiąc o Zaporożu i Siczy, gdzie zorganizowanych bojowników na kilka tysięcy i więcej liczono, we włościach, w trzecim dziesiątku lat XVII w., ludność K-czą z rodzinami na 80 000 głów podają współcześni (B e a u p 1 a n „Description d’Ukrainie“... 1666). Na tak znacznych siłach oparci przewódcy tych tłumów urastali w powagę, której ślady liczne istnieją w źródłach dziejowych. Jeżeli przytem osobiste przymioty owych „starszych“, czyli hetmanów kozackich, wyróżniały ich, to prawdziwą byli potęgą. Już Oryszewski posiada powagę wielką; skarżą się przed nim K-y w sprawach ważnych na namiestników woje Wodzińskich w Kijowie, z prośbą, by się do króla wstawił. Wierzą w skuteczność jego wstawiennictwa; on w r. 1591 podpisuje się: „Supremus capitane-us ex brachio S. R. M-tis exercituum Cosacho-rum Nisowiensium circa fluvium Borysthenem, prope insulam Tartarorum Perecop dictam“ („Źródła dz.“ T. XXII str. 438). Pamiętają K-y o tym tytule i dlatego, o wiele lat później (w 1617 r.), żądają „starszego“ z ramienia króla „jako niegdyś Oryszewski bywał i insi“. („Pamiętniki o dawnej Pol.“; wyd. J. Ur. Niemcewicza, T. VI, str. 436 i in.). Oryszewski, długo przesiadując u „progów“, w Dzikich Polach, skozaczał, zdziczał; ze zdumieniem na niego patrzano, gdy ukazał się w kole obrad sejmu konwokacyjnego (1632 r.): był „ubrań po grecku“, a kiedy czytano złożone przez niego żądania Niżowców, „siedział między pany po turecku“. („Scriptores rerum polonicarum“ t. XI str. 33:Dyaryusz sejmu konwok.“). Jeżeli ów „starszy“, z ramienia królewskiego wyznaczony tak zespala się z obyczajami wschodniemi, tembardziej ta ciżba z różnych województw ciągnąca na Niż, sadowiąca się w głębi Dzik. Pól szybko kozaczała, a wreszcie chłopiała. Powaga, stanowisko „starszych“ kozackich jeszcze bardziej urastają, gdy godność tę piastuje Piotr Konaszewicz, Sahajdacznym zwany. Jego osobiste przymioty, zasługi dla Rzpltej, której był nieraz ramieniem przeważnem, wytwarzają tę powagę, z którą powszechnie liczono się. Mąż ten niedość iż dłoń żelazną miał, którą umiał poskramiać wszelkie rwanie się do samopałów i szabel wojska zaporozkie-go i ciżby kozackiej; ale był on też przyjacielem prawa, ładu, a więc i Rzpltej, nie pragnącej niczego innego tylko właśnie ładu i poszanowania prawa. Gdy stanęła komisya, tak zwana 01 s z a n i c k a, nad Rosią, w Olszanicy, regulująca sprawy ukrainne (tj. kozackie), Rzplta, reprezentowana tam przez ludzi najpoważniejszych, znalazła w Konaszewiczu męża wyrozumiałego, miłośnika porządku i pokoju wewnętrznego. Państwo, zobowiązane rozkazywać, układało się, w rokowania wchodziło. Rzecz szła o zmniejszenie „regestru“; różne względy polityczne i oszczędności budżetowe kazały wówczas Rzplej, by dążyła do jego zmniejszenia. Zmniejszono go, zredukowano do tysiąca, chociaż słusznie twierdzono, że „do zatrzymania tamtych miejsc, i bezpieczeństwa ich większej kupy ludzi potrzeba“. Przeprowadzono tę re-dukcyę głównie dla niesforności kozactwa: obawiano się, by większe siły, trzymane na żołdzie Rzpltej, nie rzuciły się na prowincye tejże samej macierzy, która im żołd „groszami“ i „suknem“ płaciła. 'Jeżeli większe siły nie miały zajęcia bojowego, jeżeli nie uderzały na wroga zewnętrznego, to swawolę u siebie rozpoczynały: stąd więc dążność Rzpltej, by podczas pokoju zmniejszać „regestr“ do najmniejszej liczby. Konaszewicz to rozum kał, nie sprzeciwiał się; ale gdy później nadeszła „potrzeba“, dni walki zewnętrznej, umiał zwołać dumy pod sztandary Rzpltej. K-y zobowiązali się podczas komisyi wykreślić z regestru „wszystkich rze- ! mieślników, kupców, szynkarzy, wójtów i innych ludzi zbytecznych“, co wskazuje, że w o-wej epoce rdzeń wojska niżowego był szlachecki, i rzeczywiście uważali oni siebie za rycerstwo; Rzplta nie odmawiała im^tego tytułu „panów mołojców wojska j. król. m. zaporoz-kiego“. Byli wśród nich liczni nieherbowni, ale rzemiosło rycerskie, któremu się oddawali, posiadanie ziemi, zawód zarazem ziemiański i rycerski—stawiały ich na szczeblach stanu uprzywilejowanego. Słusznie przeto badacz dziejowy twierdzi że, „lubo większa ich część nie była ze stanu szlacheckiego, przecież wolnością życia i używaniem majętności swoich z tym najprzedniejszym stanem Rzpltej są po-równani“.^Scieśnianie liczby regestru nie prze

szkadzało do pomnożenia go natychmiastowego, gdy to stawało się niezbędnera. Konaszewicz; dokonywał tego w sposób niezwyczajny. Po komisyi olszanickiej niemal natychmiast prowadzi na pomoc królewiczowi Władysławowi 20 000 wojska niżowego. Pod Cecorą jest ich garstka, ale w rok po klęsce cecorskiej, gdy olbrzymim siłom tureckim zamknąć należało drogę do wnętrza Rzpltej, Konaszewicz dzielnie przyczyuia się do tego zatarasowania bram Rzpltej, prowadząc pod Chocim (w r. 1621) 30 000 K-ów. Wkrótce potem Konaszewicz już nie żył. Zeszedł z,widowni mąż, umiejący odpowiedzieć stanowisku swemu, posiadający ufność obu stron spierających się to o wysokość regestru, to o drobne pojedyńcze nadużycia,, to o wielkie „chadzki“ na morze, zakłócające pokój z potężnym .sąsiadem. On, zamiłowaniem ładu wyróżniając się, umiał równowagę stosunków utrzymać, a co więcej, niejedną prawdziwą usługę oddać wspólnej macierzy—Rzpltej. Po zgonie Konas/ewicza stosunki coraz bardziej wikłają się. Komissye wyznacza Rzplta nieustanne; uchwały ich jednak są nie wykonywane, a układy stają się coraz burzliwszemi. Ks. Krzysztof Zbarazki, widząc jak regestr tłumnie jest zapełniony i nikt nie chce się zeń wykreślić, wzdraga się wziąć udział w komissyach, twierdząe, iż „na tę posługę trzeba było jechać jako na największą i najważniejszą wojnę“. Widzi on, że do zwykłych czynników niepokoju przybywa nowy, w postaci propagandy niepokojów pod osłoną rzekomo religijną, i tak się wyraża: na K-ów „żaden rozkaz i żadne zobowiązanie nie wpływa; pohopni do swawoli i najazdów, zawsze naruszać traktaty będą, znajduje się bowiem dość ludzi nieprzychylnych, mianowicie między popami, którzy podburzać nie przestaną“. Obce państwa nieraz już posługiwały się możnością łatwego pozyskiwania K-ów dla szkodzenia Polsce. Za dni Rudolfa II, jak widzieliśmy, wysłaniec cesarski, Fr. Lassoia von Steblau, wchodził z nimi w rokowania polityczne, chciał z nich mieć sprzymierzeńców przeciw Rzpltej, posyłał im buławy i buńczuki. To podniecało ich butę: zaczęli siebie uważać za czynnik polityczny pierwszorzędnego znaczenia. Gdy Żółkiewski zdobył obóz Łobody i Nalewajki, znalazł tam owe buławy i listy ces. Rudolfa II. W ćwierć wieku, czy też później, starają się inni sąsiedzi, ze Wschodu, zabiegać o zjednanie wojska niżowego; rozpoczyna się wśród włości cicha i z początku słaba, niewzbudzająca posłuchu propaganda religijna, pragnąc na tern polu wytworzyć niechęć dla Rzpltej. Obojętność zupełna religijna K-ów na Niżu, zwłaszcza wśród bractwa siczowego, gdzie różnorodność żywiołów, ciągłe obcowanie z pogaństwem i nieustanne życie obozowe wyziębiały te resztki wiaryr jakie istnieć mogły, usuwały wszelki grunt do takiej propagandy, która jednak z cicha posu-

wprowadzenie ładu i zabezpieczenie pokoju od południa, wstrzymująca samowolne wyprawy ’na wybrzeża tureckie i tatarskie —a w danym razie mogąca być podstawą do działań zaczepnych przeciwko Perekopowi, stała się źródłem dotkliwych utyskiwań i wzburzenia umysłów. Owoce tej niechęci wkrótce ujawniły się: Kudak, jeszcze niezupełnie wykończony K-y zdobyli, załogę wycięli a warownię zburzyli. Powtórnie go trzeba było odbudowywać: odbudowano i znacznie wzmocniono; nie przestał jednak być postrachem i przyczyną wyrzekali. Powstały w Rzplitej głosy, w owej dobie i nieco wcześniej, aby K-ów znieść zupełnie; ale odpowiadali publicyści na te hasła, iż to ,,sęk bardzo twardy, węzeł dziwnie uwikłany, do którego potrzeba, nie miecza A-leksandra W., ale Salomonowej mądrości“. W innej znowu ówczesnej pracy publicystyka głosiła, iż „Kozaki znosić jest inhonestum, inutile nawet, gdyby possibile było... słuszniej i bezpieczniej o tern radzić, jakoby ich w porządek wprawić“. „Wprawienie w porządek“ było wszakże zbyt trudną sprawą, sama bowiem Rzplta na brak silnego rządu cierpiała. Kierunek represyjny, jakiego zaczęto się trzymać wobec nieustannej swawoli, wznoszenie twierdzy u porohów, odcięcie Zaporoża od włości dawały się usprawiedliwiać ze stanowiska ówczesnych stosunków i interesów Rzpltej, lecz ani tego kierunku, ani uchwalonej ordynacyi nie zdołano systematycznie przeprowadzić i u-trzymać: brak silnej dłoni rządzącej stawał wszystkiemu, co mogło być dla państwa poży-tecznem, na przeszkodzie. — Zburzony Kudak wprędce odbudowano i zdawało się, że dawno upragnione „wprawienie w porządek“ kozac-twa urzeczywistnia się. Stanęła konstytucya w r. 1638, krępująca wszelką odrębność i wolność K-ów. Nakazywała ona uważać odtąd K-ów za „w chłopy obrócone pospólstwo“. Jako następstwo tej uchwały oznaczono regestr na 6 000, pod dowództwem pułkowników ze szlachty; naczelny komisarz Rzpltej, zależny od hetm. w. kor., miał czuwać nad porządkiem, dli rygory. Powstawały bunty opornych: Pa- Regestrowa kozaczyzna powinna była istnieć wluka, Huni, Ostranicy: rozgromiono je; ponad pierwszym progiem Dnieprowym stanęła for-teczka, Kudak, (ob.) górująca i nad Niżem i nad południowemi okolicami zaludnionej U-krainy, nad tak zwanemi włościami, wstrzymująca „chadzki“ na morze, odcinająca stanowczo wszelki dopływ z włości na Niż, do Siczy, za progi. W lipcu 1635 r. forteczka już była gotową i uzbrojoną. „Działa zatoczone na wały Kudaku w posłuchu miały trzymać cały Niż i w mocy nowej warowni 'było ogło-dzenie nawet Siczy, gdyby chciano przeszkadzać dowozowi za progi żywności z górnych porzeczy Dnieprowych“ („Kudak, twierdza kresowa i jej okolice“, przez M. Du-bie cki.).

wała się wśród włości. Z latami ferment niechęci wzmagał się i wciąż rósł. Hetman Koniecpolski w sprawie zmniejszenia regestru, gdy len po Konaszewiczu doszedł do wielkiej liczby 50 000 i zmniejszyć się w żaden sposób nie dawał, umiał powściągnąć K-ów i wziąć ich w karby. Zmuszeni orężem na Kurukowie, naprzeciw Krzemieńczuka, u Dniepru, zgodzili się, acz z trudnością, poprzestawać odtąd na sześciotysięcznym regestrze. Tłómaczyli się, że wśród nich dużo jest żyjących bojową tradycyą dawną, nieraz bardzo chlubną: wystąpić więc z szeregów dla takich bojowników przytrudną jest rzeczą. „Między nami ludzi tych—mówili oni—co od dziesięciu, dwudziestu i trzydziestu lat dziełom rycerskim się na służbach Rzpltej parając, szablą clileba sztuki sobie nabywali i członków stradali, więcej dziesiątka tysięcy naleść się może“. Wypisujący się z regestru pod naciskiem czuł się obrażonym. Wcisnęły się już były do szeregów żywioły wieśniacze, które, długo „używając wolności“ i „pędząc żywot rycerski“, uważały się za rycerstwo, za ludzi wolnych: nic :jwięc dziwnego, iż ich godność osobista cierpiała, gdy pod naciskiem wypierano ich z regestru. Echo tej obrazy i zdeptanej godności osobistej brzmi w słowach, które do hetm. Koniecpolskiego wyrzeczono: „jakoż ten jurysdykcyi pańskiej, swobodnym bywszy, podlegać może“... („Pa-miętn. o dawn. Pol.“, wyd. Niemcewicza). Ko-missya Kurukowska (1625 r.), ograniczając regestr do 6 000, pozostałych oddawała pod roz^ kazy podstarościch i włodarzy, skazywała na robocizny i daniny, oddawane panom tworzących się na obszarach Ukrainy olbrzymich majątków. Poza tym szczupłym regestrem były całe tłumy zbrojnego ludu, który głosem wielkim wołał, że „jurysdykcyi pańskiej“ podlegać nie może ten, który się za rycerza miał, strącić się na poziom stanu chłopskiego nie da. Postanowienia więc Kurukowskie w znacznej części pozostały niewykonanemi; wszakże, po kilkunastu latach, wznowiono usiłowania w tym kierunku i K-cy w jeszcze ściślejsze wpa-

jedynie w trzech obszernych Czerkaskiem, Korsuńskiem i w nowoutworzonem Czehryńskiem; wszyscy zaś wiejscy poddani, tak królewscy jak i panów, mieszkający poza granicami rzeczonych starostw, mieli już na-zawsze zostać chłopami: nikomu więc odtąd niewolno było w dobrach szlacheckich zwać się K-em, rościć praw do należenia do stanu kozackiego, który oni na równi ze stanem szlacheckim uważali. Mienili siebie rycerstwem, co rzeczywistości poniekąd odpowiadało. Sama Rzplta w żadnej ciężkiej przygodzie nie odmawiała im tytułu „panów mołojców wojska J. król. m. Zaporozkiego“. Posiadali oni na tych bezbrzeżnych przestworzach stepowych swe działy ziemi, które stawały się niesporną ich

starostwach:

Twierdza ta, mająca na celu

własnością drogą dawności użytkowania jednych i tych samych gruntów, na których zakładali chutory, osady, korzystając w całej pełni z praw niczem nieskrępowanej wolności. K-y swe działy ziemi sprzedają, kupują inne, dziedziczą po krewnych, zapisują rodzinie lub monaste-rom. Niekiedy otrzymują nadania królewskie, chociaż rzadko tą drogą dochodzą do własności: nadania wyłącznie prawie ci otrzymują, którzy już przedtem byli szlachtą. Niektóre materya-ły histor. dość niedawno odszukane i wydane („Cztenija w 1st. O. Nestora“, ks. VIII, 1894) stwierdzają, że ta własność K-ka obejmowała niekiedy bardzo wielkie przestrzenie, przeważnie w okolicach głęboko posuniętych ku Dzikim Polom. Liczne więc te tłumy ludu zbrojnego, oddającego się zawodowi rycerskiemu, nikomu niepodlegające, używające praw własności swych majętności, słusznie uważały siebie, iż dorosły do praw stanu szlacheckiego i stoją na równi z tym stanem. Domagały się one, by te ich działy ziemi, przez nich prawem długiej używalności posiadane, zaliczouo do własności ziemiańskiej, niezależnej od starostów, jeno od króla, a ich samych za ziemian uważano. Dorósłszy do znacznej potęgi swego stanu, będąc wielokroć w możności dawan.a pomocy Rzpltej, odbywając ,,chadzki“ za morza, które trwogą napełniały Państwo Tureckie, dalekimi byli K-cy od jakiejkolwiekbądź uległości u siebie, na tych stepach, gdzie powstała i rozwinęła się kozaczyzna. Rozszerzająca się od końca XVI w., a na początku XVII coraz bardziej wzmagająca kolonizacya ziem ukrainnych, olbrzymią ławą posuwająca się wgłąb stepów i zaludniająca je tysiącznemi wioskami i miasteczkami, ścieśniała coraz bardziej siedziby kozackie, wprowadzała prądy usposobień pokojowych, stopniowo zwracała tę massę wojowniczą do pracy rolniczej, do zamienienia oręża na pług, naginała do,uległości tych, którzy od wszelkiej uległości dalekimi zawsze byli i siebie uważali za równych tym, co ich naginali. Zamienienie ,,K-ów w chłopów“ wytwarza wkrótce szereg walk zupełnie innych, z charakterem odrębnym od tych, które uprzednio K. prowadzili. Nie będą to już walki z pogaństwem, nie obrona Rzpltej od najazdów tureckich lub tatarskich, nie stawanie w ciężkich przygodach pod sztandarem Rzpltej, nie występowanie przeciw mo-żnowładcom, których nazywali ,,Królewiętami“, ale pójdą z tatarstwem i zagonami tureckiemi w przymierzu przeciw Rzpltej. Takie wojny rozpoczynają się w r. 1648, kiedy Chmielnicki, „zbiegłszy na Niż, dla swej prywaty pociągnął z Zaporoża zbrojne} hufce Siczowników do walki z Rzpltą. Szereg długich krwawych bojów, jakie wtedy rozpoczęły się, położył kres dawnemu stanowi rzeczy. Wielka, krwawa burza wywołana przez Chmielnickiego, którą lud nazwał trafnie „ruiną“, wytworzyła olbrzymi przewrót społeczny, wstrząsający budową Rzpltej a nieprzynoszący lepszej doli tłumowi wciągniętemu w wir ognisty. Chmielnicki, opierając^ się w pierwszych chwilach rokoszu na Niżowcach, pociągnął tłumy ludu wiejskiego, zapisując je do regestru, co wytworzyło ostateczny mate-ryalny upadek szlachty południowych województw. Opierając się na masach ludowych, na popłochu, który wzniecił był w Rzpltej swem wystąpieniem pełnem grozy, ogłosił się on hetmanem kozackim, chociaż przy pierwszem swem wystąpieniu nazywał siebie jedynie „Starszym“. Rzplta tytuł ten uznała. Było to, ściśle biorąc, dopiero pierwsze hetmaństwo kozackie, gdyż przedtem byli tylko „Starsi wojsk jego król. m. zaporoz.“, których nieprawnie nazywano hetmanami, lub oni sami siebie tak tytułowali, a w rzeczywistości podlegali hetmanom w. k. Ci „Starsi wojsk jego kr. m. zapór.“, jeżeli nie podnosili rokoszu, skromnie poprzestawali na tytule prawnym, opartym na dawnym zwyczaju i uchwałach Rzpltej; ilekroć jednak podnosili sztandar buntu, zaczynali się mienić hetmanami kozackimi, a również każdy watażka, jeśli przeciw Rzpltej występował, przybierał tytuł hetmana. Było to zawsze połączone z jakimś ruchem buntowniczym. Wiedziano o tern po za granicami Rzpltej i dlatego ces. Rudolf II, pragnąc pozyskać dla siebie Zaporożców, jak już widzieliśmy, posyła im insygnia hetmańskie. O kandydatów do noszenia owej uzurpowanej buławy i przybierania, bodaj chwilowo, tytułu hetmana kozackiego było nadzwyczaj łatwo: każdy czujący w sobie moc do przewodniczenia buntom i chęć-przygód występował z rokoszem i z nazwą, hetmana. Chmielnicki nie posiadał lepszych praw nad innych watażków. Tytuł przywłaszczony Rzplta mu potwierdza, podczas gdy on występuje już nie w charakterze przywódcy K-ów i zbrojnych tłumów chłopstwa cisnącego się od pługa i roli do jego obozu, ale jako o-brońca ludu. Gdy zagony swe łupieżcze cofnął z pod Zamościa ku Ukrainie, gdy fala jego niszczącego zalewu wstecz popłynęła, tryumf jego stał się zupełnym, pycha zaś wzrosła. Do Kijowa wjeżdża jako tryumfator i władca. Wprawdzie już i Nalewajko umiał w swej swawolnej ambicyi wznieść się nad tłumy i wystąpić z tytułem „Car Naływaj“ (Bielowski „Nalewajko i Loboda“). Chmielnicki podczas tego wjazdu monarchiczne formy przybiera i królewskim otacza się przepychem. Poprzedzają go chorągwie, działa, rynsztunek bojowy, orszak jego pułkowników lśni od złota, zdobytego w zamkach i dworach panów i szlachty ziem ruskich; wita go duchowieństwo, a-kademia, tłumy ludu; wygłaszają na cześć pysznego wodza rymowane panegiryki, pisane po polsku, w którym go mienią rycerzem podobnym do Machabeuszów, Mojżeszem wiary ruskiej, obrońcą ludu. A tego ludu tłumy przepełniają jego obóz: już i dawniej wielką ciżbą

cisnęły się do szeregów wszelakich buntów; gdyż zawsze dla ludu ruskiego swoboda życia obozowego, pełnego przygód, i łatwość zdobycia bogatych łupów miała niemało uroku. W Kijowie przyjmuje Ch. poselstwa: siedmiogrodzkie, wołoskie, sułtańskie, moskiewskie; tym zjazdem inauguruje swą władzę monarchiczną. Jest władcą od tej chwili, lub przynajmniej mieni siebie władcą ziem szerokich, które omsam,czy też tłumy jemu podległe złupily. Sięga ta władza na Przeddnieprzu do Horynia na zachodzie, na wschodzie zaś, na Zadnieprzu idzie do granic ziem carskich. Kraje te, niemające oddzielnej nazwy, zaczynają odtąd zwać „Hetmańszczyzną“, od tytułu władcy-hetinana. Tytuł ten, w pojęciu Chmielnickiego, ma odtąd oznaczać nie-tylko najwyższego wodza, ale panującego ze wszystkiemi atrybucyami władzy nieograniczonej, górującej na Przed- i Zadnieprzu. — Stosunek do Rzpltej, jeżeli miał być jaki, to nie inny jak lenny, na wzór Kurlandyi lub Prus książęcych, z węzłami bardzo luźnej zależności. Wielka burza, przez Chmielnickiego wszczęta, mająca się zakończyć zagładą kozaczyzny, jego tylko samego wysoko wynosi. Massy ludowe, których mienił się obrońcą, nic nie zyskały; owszem, na Zadnieprzu lud, pod inną władzę przezeń oddany, widział wielką później różnicę na gorsze: czasy więc walk Chmielnickiego nazwał słusznie „ruiną“, a na jego mogile później powtarzał orzeczenie za życia jego wytworzone „szczob toho Chmela perwa kula ne mynuła“. Pragnął on ze swej władzy wojskowej, hetmańskiej, wytworzyć państwową, naczelną władzę, marzył bowiem o wytworzeniu państwa dla siebie, marzył o dostojeństwie „księcia ruskiego“, o panowaniu nad Ukrainą. Dla urzeczywistnienia marzeń zmieniał hasła walki, zmieniał sztandary: posługiwał się, to niby narodowem, to religijnem, aczkolwiek sprawy wiary wcale go nie obchodziły, ani tych tłumów, co za nim szły; wchodził w rokowania z Rzpltą, wielekroć je nawiązywał i nieustannie zrywał, dla błahych powodów lub zgoła bez nich. Szeregi kozactwa regestrowego znacznie rozszerzyły się. Chmielnicki, opierając się na tłumach i im schlebiając, domagał się regestru dochodzącego do 40 000. Zgodzono się i na to; lecz poza ciżbą regestrową, stało drugie tyle, chcących się wpisać, a wreszcie widziano w jego obozach kilkadziesiąt tysięcy ludu wiejskiego, oderwanego od roli i nieehcącego do niej wracać: wszystko to trzykroć przewyższało zamierzony regestr. Owe tłumy cisnące się do regestru, zagrażały nieraz i Chmielnickiemu; wielekroć był on o a łasce mas ludowych. Ostatecznie poddał się z Za-dnieprzem Rosyi, w styczniu r. 1654 (ob.Fere-j asł a w) marząc, że na Zadnieprzu, które miało być odtąd terenem jego działalności, i z nim pod władzę rosyjską przeszło, wytworzy dla siebie państwo kozackie, do którego dążył. Ale na Zadnie-

przu państwo kozackie nie powstało. Wytworzono tam prowincyę rosyjską, prawie autonomiczną, która jednak już w następnem stuleciu traci swe odrębne prawa. Wobec tego ubezprawnienia na Za • dnieprzu w tak zw. hetmańszczyźnie—powstają legendy—o kozactwie i jego prawach niezwykle obszernych, nadanych rzekomo przez królów polskich. Chciano temi twierdzeniami błędne-mi poprzeć swe prośby o utrzymanie dawnych prerogatyw. Pierwsze to źródło siejby fałszów, z których robiono historyę kozaczyzny i Mało-rossyi w XIX w.—Hetmańszczyzna, sztuczny wytwór polityczny, ręką Chmielnickiego dokonany, rozpada się na dwie połowy, w chwili jego poddania się Rosyi: na Przeddnieprzań-ską i Zadnieprzańską; drugą z nich nazwano Małorosyą. Sama nazwa wskazuje, że ani na chwilę nie istniała myśl zp chowania na-zawsze tym ziemiom prerogatyw odrębności szerszej; tem bardziej że do zachowania żadnych swobód ani w Perejasławiu, ani nigdzie nie zobowiązano się. Zadnieprze składało się z wojew. Czernihowskiego —tj. obszernego węgła ziem między Desną a Dnieprem, tudzież z części woj. kijów, na lew. brz. Dniepru. Kijów, z trzymilowym obwodem, dotykającym rzeczek Stulmy i Irpenia, na praw. brz. Dniepru, zostawiono narazie w ręku cara Aleksego Michałowicza, na dwa lata. Przeddnieprska, zachodnia część Hetmańszczyzny, nie posiadała granic ściśle określonych od zachodu (ob. Kij o w) i tylko za dni fermentu, podczas wojen Chmielnickiego, i nieco później, może być mowa c tej kre-acyi państwa w państwie. Jedynie bezbrzeżna słabość polityczna Rzpltej tłómaczy istnienie chwilowe tej kreacyi, na prawym brzegu, którą wytworzyła ambicya Chmielnickiego. Po obu brzegach Dniepru są dwaj odrębni hetmani: jeden ulega wpływom polskim-, drugi rossyj-skim. Są oni niezmiennemi tylko narzędziami dwóch państw ścierających się o władzę na pobrzeżach ukrainnej rzeki. Moskwa dąży do opanowania całej hetmańszczyny, posunięcia granicy bodaj po Styr na zachodzie, lub i dalej; Rzplta zaś—do odebrania przestworzy za-dnieprzańskich, któremi władała do niedawna. We cztery lata po poddaniu Zadnieprza Moskwie staje między komisarzami Rzpltej a Wyhow-skim, hetm. kor. z ramienia Rzpltej, umowa w Hadziaczu, na mocy której wytwarzał się, obok Korony i Litwy, trzecia całostka w Rzpltej: W. Ks. Ruskie (patrz W y h o w s k i).\ To wielkie księstwo miało się składać z trzech województw; Kijowskiego, Czerniehowskiego i Bra-cławskiego—i posiadać cały zastęp oddzielnych dygnitarzy i urzędników wojewódzkich, ruskich, podobnie jak w wiel. ks. łitewskiem byli litewscy. Hetman w. rus. miał być nie reprezentantem ludu i wielkorządcą kraju na wzór Chmielnickiego, lecz pierwszym dygnitarzem ruskim, pierwszym senatorem swych województw, a buława ruskamiała używać tej samej powagi jak koronna i litewska. Trzy województwa ruskie brałyby czynny udział w wyborze hetmana, którego król nie nominował, ale jedynie z czterech kandydatów przedstawionych przez województwa wybierał. Inne warunki umowy zapewniały mnóstwo przywilejów żywiołowi ruskiemu, który w granicach rzeczonych województw mógł się rozwijać niezależnie, wraz ze swoim wschodnim kościołem, atak wytwarzane państwo o nader szerokiej autonomii, węzłami tylko federacyi—w gruncie rzeczy dośćluźnemi— łączyło się z Polską Wolność wielka, gdzieindziej nieznana, mogła stać się atrakcyjną dla Zadnieprza: stąd też hetmani lewobrzeżni stawali w opozycyi, aby przy władzy się utrzymać. Zresztą przeważny wpływ Moskwy nie pozwala Umowie Hadziackiej rozwinąć się, u-stalić, sięgnąć po ziemie lewobrzeżne, już od Rzpltej odpadłe. W r. 1667 Pokój Andruszow-ski zapewnia ostatecznie Moskwie ziemie za-dnieprzańskie. Ukraina rozpada się na dwie połowy: to, co przy Moskwie pozostało, nie poprzestaje na nazwie hetmańszczyzny: otrzymuje nowe miano Małorossyi, a jej hetmani zwą się „małoruskimi“. Ci hetmani małoruscy wytworzyć starają się na Zadnieprzu pewną autonomię, łudzą pozorami niepodległości kozac-two, to jest lud, gdyż tam cała massa ludu mieni się wówczas kozactwem. W rzeczywistości jednak nie oni o losach swych i pro-wincyi swej mogą stanowić. Od Traktatu An-druszowskiego wszystko na Zadnieprzu, stopniowo, powoli, dąży do assymilacyi z państwem, któremu się K. poddali. Hetman, z tytułem ma-łoruskiego, nie jest wodzem, ale dygnitarzem politycznym, wielkorządcą, zależnym najzupełniej od „Kolegium“ (rodzaj ministeryum do spraw małoruskich) w Moskwie. Bojarowie carscy są dowódcami załóg wojskowych, kon-systujących w miastach, i trzymają w posłuchu ludność, której umysł coraz mniej o ko-zactwie i swawoli kozackiej może marzyć. Tuż obok ludności miejscowej, dla której nazwa

K. stała się jakby nazwą narodowości, wytwarza się nowy żywioł: rossyjski. Mnóstwo przybyszów, carskich bojarów, nabywających dobra lub otrzymujących je hojną dłonią w darze, osiedla się w Hetmańszczyźnie, nazywającej się już stale Małorossyą. Żywioł ten zaczyna górować, zagłusza pierwiastki miejscowe, ko-zactwo, stojące na nizinach społecznych. Wolności, niby zabezpieczone Umową Perejasławską w tych ziemiach lewobrzeżnych, znikają systematycznie, przy każdej sposobności; wzmacnia to assymilacyę, a hetmani nie są już w mocy temu przeszkodzić. Znaczna część kozactwa w epoce poddania się Chmielnickiego Moskwie przeszła na lewy brzeg Dniepru: pociągało ich imię Chmielnickiego i rozgłos wytwarzania się państwa poza Dnieprem. Polska Ukraina, spustoszona i wyludniona po „ruinie“, wyzuła się w ten sposób z licznych żywiołów kozackiego buntu. Niemniej we wschodnich województwach Rzpltej przez szereg lat istnieli hetmani K. na praw. brz. Dniepru. Był samozwańczym hetm. Doroszenko, który powziął myśl opierania się na Turcyi; przeciw niemu postawiła Rzplta swego hetm., Hanenkę, ten wszakże ją zdradził. Jednocześnie nawet na Przeddnieprzu było dwóch: Doroszenko, marzący o jakiejś niepodległości przy pomocy tureckiej, i Hanen-ko, bez żadnego znaczenia i wpływu. Wogóle w Polsce idea Hetmańszczyzny Kozackiej nie znajdowała już gruntu do rozwoju i trwania ku końcowi XVII w.; wprawdzie Jan III naznaczał hetmanów nakaźnych, kozackich, lecz ci już nie posiadali żadnej władzy. Takimi byli: Eustachy Hohol, Kunicki; pierwszy z nich został uszlach-conym. Niezależnie od podwójnej Hetmańszczyzny istniało wciąż Zaporoże, tj. bractwo siczowe na Niżu, dalej wlokące swe istnienie, nie-mające nic wspólnego z żadną z dwóch Het-mańszczyzn. Za dni saskich są jeszcze usiłowania w Polskiej Ukrainie Samusia i Paleja, aby wzniecić burzę, z którejby urosło hetmań-stwo. Usiłowania te na niczem spełzły; burza zostawiła po sobie ślady na dużej przestrzeni, lecz oprócz ruin nic nie wytworzyła. — Het-mańszyzna zadnieprzańska jeszcze w pierwszej połowie XVIII w. wlecze swój żywot, chociaż już bardzo skrępowana i w prawach uszczuplona. Zamiary Mazepy: uwolnienia się za pomocą Szwedów, za dni Wojny Północnej, ostatecznie dobijają cień - jej autonomii; a jednocześnie i Sicz Zaporozka cierpi od gniewu i mściwych rozkazów Piotra W.—Piotr , zniszczył Sicz w^r. 1709; Zaporożcy posunęli się wgłąb wybrzeży Dniepru pod władzę Hanatu Krymskiego, i do.r. 1734 byli w zależności od niego. Po . trzynastu latach pobytu pod władzą hanów wracają . Siczowniey na dawne zgliszcza, ale są już najzupełniej zależnymi oi Rossyi. Dni ich mniemanej samodzielności były policzone. W r. 1776 Sicz Zaporozka—wówczas istniejąca nad rzeczką Podpolną—została zniesioną z rozkazu ces. Katarzyny II. Zaporożcy poczęści rozproszyli się, wsiąknęli w massy ludowe dolnego Zadnieprza, po części osiedlono ich w głębi cesarstwa. Ostatni koszowy Zapo-rozkich K-ów, Piotr Kalnyszewski, wywieziony na wyspę Sołowiecką na Białem Morzu, przebywał tam jako więzień, w zamknięciu, i w bardzo późnej starości umarł dn. 12 list. 1803 r.

Terrenem walk kozackich i polem rozwoju Kozaczyzny były tak zwane Dzikie Pola ( Campi Deserti). Były to przestworza, których granice,' nie dają się ściśle określić. Przeważnie są one krajem stepów, ale niemniej spotykano tam i większe, bądź mniejsze przestrzenie lasów. Rzeczywiście Dz. Pola tam zaczynały się, gdzie ustawała kolonizacya ziem południowych Rzpltej. Ponieważ osadnictwo niezawsze w jednych zamykało się granicach i niekiedy bądź szło w głąb stepów, bądź po przejściu czambułów tatarskich cofało się, więc i północna granica Pól Dzikich była w niektórych miejscach ruchomą niejako, niedającą się przeprowadzić dokładnie. Wszakże granica ta, bodaj w ogólnych zarysach, może być wskazaną. Tam, gdzie spotykano kres osadnictwa, na południowych miedzach województw Bra-cławskiego i Kijowskiego, gdzie legła równina bezleśna, tak zwana w XVIII w. „ostatnia“ Ukraina—tam zaczynały się Dz. Pola. Rzeczki Jahorlik i Kodyma, z których pierwsza wpadała do Dniestru, druga do Bohu, wreszcie rzeczka Taśmina, lub nieco na południe od niej jej dopływ, Wyś — to granice północne Dzikich Pól, na prawem pobrzeżu Dniepru, a na Zadnieprzu rzeczka Oreł tworzyła taką krawędź północną. Na zachodzie Dz. Pola opierały się o Dniestr, niżej uścia Jahorlika, a dążąc ku wschodowi, wpoprzek dolnego Bohu i Dniepru, gubiły się u wierzchowisk lewych dopływów dnieprowych. Południe Pól Dzikich opierało się o Limany: Dniestrowy, Bohowy, Dnieprowy—i o ten przestwór pustyni stepowej, który legł na Zadnieprzu poza Końskiemi Wodami. Ogromne przestworza tych stepów tylko wczesną wiosną były zielone; w lecie już szarą barwą traw wypalonych świeciły. Pola Dz. nie mogły się nazwać zupełnie bezleśnemi. W rozpadlinach, w jarach, w które step obfitował, gdzie nieco więcej było wilgoci, spotykano gaje (tak zw. baj raki), a wzdłuż rzek ciągnęły się duże przestrzenie lasów. Nad Taśminą Beauplan spotykał wielkie lasy. U źródeł Wysi i drobnych innych dopływów Taśminy legły obszary lasu Łabe-dyńskiego, znanego już w r. 1570 hetm. Ja-złowieckiemu podczas jego wyprawy na Ukrainę. Er. Lassota za Czerkasami, jadąc na południe, na Niż, spotykał duże lasy. Na Zadnieprzu, na niżowych porzeczach dopływów Dnieprowych, również znaczne obszary miejskie widz.ano nadPsłem, Worsklą, ktôiyen część dotąd tam przetrwała. Samarskie lasy, ponad Samarą, wpadająca do Dniepru, wprost Kuda-ku, dostarczały K-om materyału do budowy statków, na ich „chadzki“ morskie, a Beau-planowi—budulcu, gdy wznosił rzeczoną twierdzę. U wejścia w głąb Pól, na prawym brzegu Dniepru, „Czarny las“, który był wielekroć stanowiskiem czambułów tatarskich, zmierzających do Polski, ogromną przestrzeń zajmował, otaczając swym cieniem źródła Ingulca, Żółtych Wód i innych rzeczek i strumieni. Często w Dz. Polach spotykane nazwy z zakończeniem roh (róg), co oznaczało las, stwierdzając istnienie licznych gajów, zarośli, czyli tak zwań. „bajraków“. Mapa Beauplana Ukrainy świadczy wyraźnie o dużych leśnych przestrzeniach rozrzuconych na Niżu, aż prawie do limanów dnieprowych.—Zachodnia część Dz. Pól, między Bohem a Dniestrem, nosząca nazwę „Pól Oczakowskich*', znacznie mniej obfitowała

w lasy: tam prawie ich nie było. Jeżeli rzucimy okiem na rozłogi stepowe za Kodymą, to jedynie we wklęsłościach—„bałkach“—istniały karłowate „bajraki“, i to rzadko, bliżej zaś morza i one znikały, step bezbrzeżny biegł aż do Limanów Czarnomorskich.—Dz. Pola, roztaczając bardzo szeroko swe rozłogi, odstraszały od siebie ogromem bezludnym, bezdrożnym. Kto wpadł tanv, kto się tam usadowił, stawał się niedoścignionym: zarówno Tatarzyn, uprowadzający z Polski jassyr, bądź łup, jak i osadnicy, którzy aż w głąb tych pustyń niekiedy zabiegali. Osiwiały w bojach hetm. Żółkiewski, wyborny znawca charakteru walk tatarskich, mówiąc o Tatarach, wyraża się: „z pustyń chyba ptak albo zwierz mógł o nich dać wiadomość“. W jednym ze swych listów tak o walce naDz. Polach tenże Żółkiewski pisze: „Tatarzyna goniąc, jakby też kto motyla po powietrzu gonił“. To określenie hetmańskie walk z Tatarzynem zastosować się daje i do upędzań się za K-ami w stepowych pustyniach. Mówiono o tego rpdzaju trudzie bojowym, iż praca to próżna, „jakby wiatry siecią zagarniać“... „jakby łowić Tatarzyna“.—Bezdrożność stepów, ich rozmiary, brak dokładnych wiadomości o ścieżkach, które przez pustynie prowadziły do obozowisk kozackich na Niżu, do tak zwanych Siczy Zaporozkich, stanowiły wielekroć znakomitą siłę odporną K-ów, którzy zabiegali na Niż, i tam z czasem wytworzyli swe państewko zaporozkie. Na stepach, na Polach Dz., urosła moc bojowa K-ów; znali oni je wybornie: na tern rozwartem morzu pól byli jak wieśniak w swem domowem obejściu. Nie uprawiali ich, ale je znali, kochali, jako arenę swych bojów. Późniejsi Niżowcy mawiali: Step bat’ko, a Sicz maty. Pragnęli tem określeniem okazać swą cześć dla stepu, na którym walczyli, gdzie spełniali swe bojowe zadanie, dobijali się sławy i łupu w walce z pogaństwem. — Przyroda stepowa Dz. Pól znacznie różniła się od dzisiejszej. Do tych przestrzeni lasów, których obecnie albo już niema, albo są tylko resztki, dodać potrzeba bujność niezmierną traw, w których jeździec z koniem mogli się ukryć, gdy w nie wpadli, niby w fale morza; trawa ta bowiem, jak się wyrażano, „nigdy kosy nie widziała“. Obyczajem ludów wschodnich wypalano trawy. Płomienie pożarów stepowych, podniecane mar-cowemi wiatrami, niszczyły suche trawy, przygotowując podścielisko dla nowej roślinności. W pożarach stepowych ginęły niezliczone muchy i muszki, które były plagą stepów w XV w. i później. Pamiętnikarz XVII w., Bogusław Maszkiewicz, widział pola na Niżu pogorzałe od umyślnie nieconych pożarów: „wszystkie pola pogorzały—pisze on—i ziemia jako sadza tak czarną była... gdzie przecie trawa gruba, nie wszystka z korzeniem wygorzała; ale te nie-dogarki bardzo na konie nasze złe były, bo

ich w piętki kłuły, ażeśmy w skórę nogi końskie oszywali“. Muchy, muszki, komary, szarańcza często nawiedzająca, węże, padalce, jaszczurki,—wszystko to tworzyło plagę prawdziwą dla mieszkańca lub wędrowca Dz. Pól. Wielka ilość wężów wytwarzała o nich legendy; nazywano je „połozami“, i stały się one przedmiotem różnych bajek w w. XV i później opowiadanych i opisywanych. Maszkiewicz tak pisze o połozach: »między rożnem robactwem wężami, gadzinami, padalcami — natrafiliśmy położą tak grubego jako ręka człowieka między łokciem a dłonią, a tak długiego jako kopia niemal. O tym powiadają, że gdy posłyszy człowieka na koniu jadącego, by najrącz-szym, dogoniwszy go, okręca się koło konia i człowieka“. (Ob. DyaryuszBogus. Kaz. Maszkiewiczaw ,,Pam. hist, o daw. Polsce'⁴, T. V). Zbieracz Rzączyński („Historya naturalis curiosa Reg. Pol...“) nie wahał się powtarzać bajek o połozach, co wskazuje jak długo o Dz. Polach miano dziwne mniemania, które, rozchodząc się po kraju, przyczyniły się do powiększenia pójęć o grozie tamecznej przyrody. Relacya Rzączyńskiego o połozie mówi: „szlachcic jeden uciekający z niewoli, gdy szedł piechotą przez Dzikie Pola, ujrzał tę gadzinę grzejącą się na słońcu, którą gdy ciął szablą, z sykiem wielkim podleciała w trzcinę. Szlachcic zaś po kilku dniach znalazł głownię w pochwie stopioną“.—Bajeczne opowiadania były tu zbytecznemi, bo i rzeczywistość nieraz groźnie zarysowywała się. Szarańcza, nawiedzająca bardzo często Dz. Pola, stanowiła jedną z największych klęsk. Nad brzegami Dniepru pokazywała się ona w czasach już bardzo dawnych: Nestor o niej wspomina, a Beauplan w swym opisie ^.Ukrainy szeroko opowiada o przykrościach doznawanych z powodu szarańczy nawet w mieszkaniach, nie mówiąc już o klęskach w polu, gdzie wszystko chciwie niszczyła. Klęska to sroższa nieraz od Tatarów. Wpadała szarańcza do mieszkania, mówi Beauplan, wciskała się do misy z jedzeniem, stawała się utrapieniem konia, napastowała jeźdźca; skutecznie z nią walczyć koń nie u-miał, jeździec nie zdołał. Miryady much i muszek różnej wielkości i barwy również natarczywie napastowały i ludzi i konie; walka z niemi dziwnie była trudną: broniono się dymem, ale bezskutecznie, wiatry tylko wschodnie lub północne, nagle uderzając, usunąć mogły stanowczo to niezmierne utrapienie zarówno człowieka, konia, jak i bydła. Kozactwo, lud miejscowy, z Niżem obeznany, łatwiej z klęską owadów dawał sobie radę; przybysze gorzej cierpieli. Beauplan poświęca sprawie owadów dłuższy ustęp: „Zrana tylko widać zwyczajne i mało szkodliwe ‘(owady), ale o południu pokazują się większe, nieraz grube na palec, i do tego niezmiernie dokuczliwe. Przyczepiały się do koni, do ludzi, gryzły ich do krwi, do spuchnienia. Pod wieczór chmury komarów, zdaje się, jedną ciągnęły massą“... („Description d'Ukrainie“). Dziki zwierz widocznie nie był rzadkością na Dz. Polach, gdyż podróżnik XVI w. (Er. Lassota) dążący na Niż, na ścieżce stepowej spotkał w dzień niedźwiedzia, na praw. brz. Dniepru, w okolicy Progów, w miejscowościach, gdzie teraz nawet trady-cya zniknęła, by tam kiedy mógł być las. Stada koni dzikich, czyli, jak inni twierdzą, „zdziczałych“, często spotykano na Dz. Polach. U-trzymywały się tam one aż do XVIII w., i nieraz, gdy się pokazywały na dalszych horyzontach, szerzyły postrach, brano je bowiem za czambuł tatarski. Jelenie, sarny, dziki, rzadkością tam nie były; szczególnie jednak licznych spotykano bobaków (Ar et omy s Bobac), a i dziś jeszcze gnieżdżą się się one tłumnie na stepach. W niektórych okolicach stepów, z powodu zbyt licznych gniazd bobaków, konie w otworach utykały i nogi łamały. Na Dz. Polach, przylegających do Niżu, u Progów, spotykano niezmierną obfitość ptactwa i ryb, co nietylko dostarczało Niżowcom pożywienia, lecz było przedmiotem handlu dla nich, podczas bowiem przerw bojowych stawali się kupcami.—Dzikie Pola na prawem pobrzeżu Dniepru najeżone są licznemi mogiłami. Zabytki to prastarych wieków, prastarego życia Scytów. Są one na stepach hieroglifami, niezrozumiałemi dla badaczy, są wymownem świadectwem, że nie była tam wiekuiście pustynia, że człowiek istniał tam przed wielu wiekami, że pracował, wojował; że, wreszcie, roiło się niegdyś od ludu na tych pustyniach, że zaludnienie w każdym razie znacznie większe było, w o-wej przeddziejowej epoce, niż za dni późniejszego parowiekowego władztwa zaporozkiego bractwa rycerskiego. Dzieje Zaporoża do mogił prastarych a olbrzymich ludów zaginionych dorzuciły swe mniejsze mogiły, nasypy, wały obozowisk, lub też do dawnych olbrzymów dodały późniejsze, własne historyczne wspomnienia. Rzadko Zaporoże chowało swych bojowników na szczytach starożytnych mogił, a jeżeli to czyniło niekiedy, nadawano starożytnej mogile nazwę nową pogrzebanego wodza. Z XVII w. przetrwało parę takich nowszych nazw, przywiązanych do ziemnych olbrzymów wieków dawnych. Takiemi są: „Mogiła Mariana“, blisko Kudaku, gdzie spoczęły prochy pierwszego komendanta twierdzy kudackiej (Jana Mariana), a w głębi stepów, na zach. od Kudaku, „mogiła Potockiego⁴) miejsce rzekomego grobu Stefana Potockiego, wodza bitwy$ u Żółtych Wód, tam rannego i zmarłego w niewoli kozackiej. Podobnych zabytków doby historycznej jest stosunkowo bardzo mało. Tradycyi wśród teraźniejszego zaludnienia Dz. Pól na-próżno-by szukano; dawnych pokładów małego , ledwo istniejącego zaludnienia teraz niema ani śladu; dzisiejsze pochodzi od warstw znacznie

Prawa te Li-

późniejszej kolonizacyi, która nie wzięła w spuściźnie żadnej tradycyi, żadnej legendy; a to, co się dochowało wypaczone jest, zmienione. Pieśni historyczne, kozackie, opiewające różnych watażków zaporozkich (np. rzekomo zebrane przez czł. Akad. Petersb. Srezniewskiego), przeważnie nie z ust ludu zaczerpnięte, ale sztucznie wytworzone (Srezniewskij najczęściej sam je układał), jako falsyfikat nie powinny być źródłem dziejowem: a jednak są, gdyż do dziejów Zaporoża dużo weszło żywiołu fantastycznego, który krytyka historyczna z czasem dopiero usunie.—Mogiły na bezbrzeżnych stepowych pustyniach, gdzie prawie do końca XVIII w. hie było dróg, służyły za drogowskazy, równie dla czambułów tatarskich jak i dla oddziałów zaporozkich. Gdyby nie te punkt a wytyczne i nie wklęsłości (zwane ba łka mi), zbyt trudnem byłoby oryentowanie się wśród powodzi traw, burzanów w jednostajności stepów. Przy zupełnym braku dróg mogiły w dzień a gwiazdy w nocy jedynemi były przewodnikami, drogowskazami. Wysokie trawy uginały się pod kopytami konia, szczególnie podczas nocnej rosy, i wytwarzały taśmę zmiętych traw, czyli szlak; śladem tych „szlaków“ upędza-no się za Tatarzynem. Po przejściu czambułu tatarskiego pozostawały na trawach szlaki nadzwyczajnej szerokości. Tatarzy szli bowiem ławą szeroką, najazd biegł szybko, „jako lecą ptaki drapieżne“. Chcąc się od niespodzianego najazdu zabezpieczyć, urządzano w XVII w., i później, na stepach rodzaj telegrafu, uwiadamiającego o zbliżającym się nieprzyjacielu. Stawiano na wyniosłych mogiłach znaki strażnicze ze smolnych beczek; Zaporożcyje nazywali figury. Kiedy „szła orda“, zapalano te figury. Łuna palących się znaków strażniczych biegła ognistemi wstęgami na ogromnych przestrzeniach stepów. Pola, gorejące znakami ostrze-gającemi o uajeździe zbliżającym się, zwykle milczące, większem jeszcze stawały się pustkowiem: nieliczny mieszkaniec, który ażnaDz. Pola zabiegł, chronił się do „bałek“, jarów, „bajraków“, gdzie przeczekiwał przesuwanie się ordy. Pól tam prawie zupełnie nie uprawiano, a jeżeli później, ku początkowi XVII w., uprawiać zaczęto, to „bardzo mało i ostrożnie“—jak pisze pamiętnikarz, dworzanin ks. Jerem. Wiszniowieckiego. Określenie uprawy pól jako „ostrożnej“ miało uzasadnioną podstawę: osadnicy musieli walczyć z tysiącem niebezpieczeństw. Eryk Lassota twierdzi w swym pamiętniku, iż wieśniacy na Podolu, w okolicach Pikowa, z bronią w ręku wychodzili do prac rolnych. Jeżeli praca rolna w głębi Podola tyle przedstawiała niebezpieczeństw, w Dz. Polach tern większemi była zagrożona.—Za dni pierwszych Jagiellonów osadnictwo z Rzpltej od Jahorlika i Kodymy, przez „Oczakowskie Pola“—tj. w tej okolicy Dz. Pól, które legły między dolnym Bohem a doln. Dniestrem—po-

WielkaEncykl. Powbz. llustr. Tom XXXIX. Zesz. 31 lb.

suwało się do wybrzeży Morza Czarnego; ustalić się jednak nie zdołało na długo. Za pierwszych Jagiellonów istniały tam obszary poczęści zaludnione możnych rodów z nad górnego Dniestru: Buczackich, Jazłowieckich; lecz już za Zygmunta I Nogajscy Tatarzy przypędzać zaczęli swe stada na Dz. Pola i coraz-to mocniej ustalali się, dążąc od Krymu, od Limanów, od morskich wybrzeży, wytępiając przytem spotkane tam ślady naszej kolonizacyi. Za Zygmunta Aug. koczowiska Nogajców wyparły wszystko, co tworzyło kolonizacyę Rzpltej stając u progu Bracławszczyzny i Podola, na miedzach okolic dobrze zagospodarowanych. Zaczęły się wówczas przez Dz. Pola przedzierać czambuły tatarskie na Podole i dalej: tworzyła się odtąd ta rana Rzpltej, wciąż jątrząca się i nigdy już potem niezabliźniona—nieustannych napadów tatarskich. Zachodnia część Dz. Pól—„Oczakowskie Pola“ —zawsze uważaną była za posiadłość Litwy, a po Unii, w zjednoczonej Rzpltej, nawet wówczas, gdy ten dziki step zalały koczowiska i stada ordy, nie zaniedbywano ze swemi prawami wobec hanatu występować i bronić tytułów dawnego posiadania. Już i wcześniej winstrukcyi danej posłom regulującym granicę z Turcyą (w r. 1542), czytamy: „Jeśli że Turcy będą mówić, że to tatarskie są pola, bo po tern znać, iż są na nich jeszcze groby tatarskie, odpowiedzieć, my na on czas daliśmy byli i dopuścili Oczakowa używać... dla posług, które Tatarowie nam czynili...“ Dalej, wymieniwszy, iż Tatarów, na stałe sadowiących się tam ze swemi stadami „mocno bito“ i spędzano orężem, wyżej przytoczona instrukcya głosi: „a też bez tych poddani nasi obejść się żadnym obyczajem nie mogą, dla żywności swej i statków swoich, i też iż wiedzą, że ich z starodawna były w używaniu, Ale gdy pola, wedle starych a prawdziwych granic, ograniczone będą, tedy... dla przyjaźni z carem tureckim owce pasać dopuścim na tych naszych polach, za najmem i płatem słusznym i podobnym“... twy do pobrzeża Morza Czarnego i Limanów, tj. ujść Dniepru i Dniestru, opierały się na Witoldowych podbojach. Za Kazimierza Jagiell. dopiero, i to ku końcowi jego panowania, próbowali Tatarzy spędzać straże litewskie od uść dnieprowych. Przy każdej sposobności przypominano Tatarom, że się wdarli nieprawnie do obcego władztwa. I te stanowcze przypomnienia i wielokrotne ostre instrukcye, dawane posłom czyniącym rozgraniczenia z państwami sułtana, wymownem są świadectwem dziejowem, iż starano się władzę królewską nad Dz. Polami utrzymać na całej przestrzeni aż do morza. Jedno z takich za dni Zygmunta I przypomnień brzmi w ten twardy a jasny sposób: „My granic oczakowskich ukazy wać nie możemy, bo Oczaków jest króla imei, i stoi na gruncie własnym w. Księstwa litewskiego

i z dawnych czas k’temu państwu należał większych wcale, nie różniąc się pod tym wzglę-i trzymany był... czemu świadczą i pisma do- ! dem od mapy inżyn. Beauplana, z czasów Wła-konczalne z carami perekopskimi“... Podsta- dysława IV; wreszcie bezludność, na prze-wą praw Litwy do Dzik. Pól, w szczególności ważnej części tych pustkowi, stwierdza pamię-zaś do „Pola Oczakowskiego“, są podboje Wi- tnikarz, konfederat barski, Chojecki, z drugiej tolda, których granice południowe stara legen- połowy XVIII w., który, dążąc od Donu do da tak określa: miał ów książę-zdobywca, dotarłszy Dniepru, nie spotykał prawie wcale na tych do pobrzeża morza Czarnego, wjechać konno wielkich stepowych przestworzach siedzib ludz-w fale morskie i powiedzieć „póty moje“. Le- kich. Chata w głębi jaru ukryta, hutor ko-genda ta, a raczej podanie utrwala historyczny żacki, t. zw. „zimownik“, lub buda „na baszta-fakt posiadania już przez Witolda pobrzeża pół- nach“ nie może się mienić osadą: a tylko nocnego Morza Czarnego od uść Dniestru poza z takiemi siedzibami i śladami życia spotykał Liman Dnieprowy na wschodzie, gdzie granica się wspomniany Chojecki. Wykazy urzędowe gubiła się wśród stepów przylegających do Pe- ludności w posiadłościach Siczy Zaporozkiej, spo-rekopu. Od czasów Witoldowych w Oczako- rządzone około r. 1769, na lat kilka przed znie-wie strzegła granic straż litewska, a jeżeli sieniem Siczy, wskazują, że zaludnienie mniej wypasali tam swe stada Tatarzy, to jedynie za więcej na całym obszarze, wraz z 6 000 Siczo-opłatą. Unia Lubelska wciela do Korony Podo- wników, nie przekraczało 20 000 głów, gdy le, Ukrainę, a z niemi i Dz. Pola. Osadni- obecnie na tern tery tory um zamieszkują prze-ctwo w głąb Dz. Pól nie sięga, bo utrzymać się szło dwa miliony ludności, tam nie może; ale przynajmniej w te ich czę-    Wiek XVIII kładzie nareszcie kres

istnieniu Kozaczyzny pod rozmaitemi formami wegetującej. W Ukrainie polskiej znikł jej ślad; po walkach i spustoszeniach Paleja nie odradza się; są już tylko napady hajdamackie; zbójeckie gromady rabują, niepokoją kraj na przestrzeni od Dniepru do Bohu: u-ganiają się za tętni łupieżczemi bandami wojska polskie, straż na Ukrainie trzymające. Za-poroże, dogasające, zdziczałe, niemające w sobie ani śladu rycerskości dawnej, zasila swymi Siczownikami gromady hajdamackie, „koli-jami“ zwane. Grasowanie zbójeckich Kolijów po Ukrainie, trwające przez całą dobę saską i na początku panowania Stan. Augusta, wytwarza okropny okres w dziejach Ukrainy, nazywany Koliszczyzną. (ob. Gonta, Po lska, U-k rai na, Żeleźniak). Najgłówniejszym objawem hajdamackim była R z e ź H u m a ńs k a w r. 1768. Rzpltanie miała dość mocy, aby wstrzymać trwanie i rozrost zbójeckich tłumów; sąsiednia potency a niemi się posługuje, gwoli ustalaniu niepokojów wewnętrznych, co polityce mocarstwa ościennego wychodziło na dobre. Koli-szczyzna wnosiła tradycye krwawe do życia ludu ukrainnego. Z tego posiewu miały i później urastać czyny gwałtu i zdziczenia. — Het-mańszyzna dłużej nieco przechowuje żywioły kozackie, chociaż już one nie inne jak ciche, spokojne, w karbach bezwarunkowego posłuszeństwa trzymane. Są już nie wojskiem, ale stanem zobowiązanym do służby wojskowej; podlegają przeważnym pierwiastkom wielkoro-syjsk-im. Ludność Hetmanszczyzny dzieliła się wszakże ciągle na pułki. W XVII w., od cza-

ści, z których wykroili Zaporożcy swe posiadłości na Niżu, niemało wsiąkało kolonizacyi polskiej; a wsiąkała ona w te bujne role, ponad dolnym Dnieprem, i bądź ginęła, wytępiana orężem wschodnich najazdów, bądź dziczała. Zdziczenie było nader częstem, szczególnie w e-poce gdy i Sicz Zaporozka, na przełomie dwu stul. XVII i XVIII, zatraciła wszelkie lepsze tradycye rycerskie. Ślady polskiej kolonizacyi pozostały w nazwach uroczysk, niw, mogił, i to bardzo daleko, w głębi Dz.

Pól. W braku piśmiennych świadectw takie nazwy na Niżu, jak „Wojciechowy“ jar, „Jac-kowe mogiły“ i inne liczne, nieznanego pochodzenia, mówią wymownie, iż te ziemie niemało pochłonęły polskiej kolonizacyi. —P o s i a d ło -ści w oj s k a z ap o ro zki ego, wykrojone z Dzikich Pól, leżały na obu porzeczach Dnieprowych.

Znane pod nazwą Niżu, były to dorzecza Ba-zawłuku i Ingulca, dopływów na prawym brzegu Dniepru, Samary i Końskich-Wód, na lewym; zajmowały dzisiejsze powiaty, w gub. Ekatery-nosławskiej [Jekaterynosławskiej]: Ekateryno-sławski, Werchodnieprowski, Nowomoskowski,

Pawłogradzki, Aleksandrowski, a w gub. Cher-sońskiej pow. dzisiejsze: Aleksandryjski i część Chersońskiego. — W XVIII w., stosunkowo do swych obszarów, stepy te niezaludnione były prawie wcale. Nie mówiąc o relacyach podań dawnych, zapisanych przez badaczy nielicznych XIX w., niemówiąc o szczupłym ma-teryale statystycznym rosyjskim, jaki pozostał, są i inne świadectwa, zgodnie stwierdzające, iż kraj ten pustynią leżał prawie zupełnie bezludną aż do końca XVIII w. — Karol XII, po j sów Chmielnickiego, było ich 32, później, po pogromie połtawskim (w. r. 1709), od rz. Wor- Mazepie, za hetmaństwa Skoropadzkiego, zmniej-skli do Dniestru dolnego z trudnością przedzie- szono tę liczbę do 10. Były to pułki: kijowski, ra się przez całą szerokość Dz. Pól, nie znaj- czernihowski, starodubowski, nieżyński, perę-dując tam żadnych prawie osad. Mapa Akad. jasławski, przyłucki, łubieński, hadziacki, mirgo-Nauk Petersb., wyd. w r. 1745, nie zawiera na rodzki i półtawski. Poza niemi kilka tysięcy całym obszarze posiadłości Siczy Zapór, siedzib dymów zaliczano do tak zw. K-ów służbowych;

obowiązkiem ich było dostarczać na dwórjhet-mana zwierzyny i ptactwa, za co ich uwalniano od powinności[jwojskowych. Dzielili się oni na bobro wnikó w, strzelców, i ptaszników: nazwy wskazywały jakiemi działami myśliwstwa się trudnili. Po zniesieniu urzędu hetmana, zamiast myśliwskiej daniny do dworu hetmańskiego, opłacali podatek do skarbu. Wyżej wymienione pułki tworzyły jazdę, ale była i piechota: oddziały piechoty kozackiej nazywano serdi ukami; takich serdiuków— za hetmaństwa Mazepy—były trzy pułki. Od czasu Mazepy i jego sprzymierzenia się z Karolem XII spadają na Hetmańszczyznę (coraz częściej nazywaną Małorosyą) ciosy wielkie: ludność jej massami powoływana na północ do kopania kanałów, w celu połączenia wodo-zbioru Bałtyckiego z morzem Białem, lub do budowania założonego niedawno Petersburga, tłumnie wymiera z chorób i trudów; hetmani chociaż bez władzy, z trudnością utrzymują się na swych stanowiskach. W ciągu kilkuastu lat nawet wcale nie było hetmana (1787 —1750). Później wznowiony ten urząd był bardziej synekurą niż stanowiskiem. Złożono go w ręce hrab. Kiryła Grygoryewieża Razumowskiego, który był kreaturą dworską, nic niemającą wspólnego z trądycyami historycznemi dawnej kozaczyzny. W r. 1764 usunięto go z tego stanowiska. W r. 1785 z pułków K-ów mało-rossyjskich, bo tak nazywano pułki na Zadnie-przu, utworzono pułki karabinierów. Wreszcie Sicz, we dwanaście lat po zniesieniu urzędu hetmana na Zadnieprzu, w r. 1776, jak wyżej, również została zniesioną. Najdalsze więc echa państwa kozackiego, które zamierzał Chmielnicki wytworzyć, echa kozackich wolności zamilkły nazawsze; ziemie kozackie za panowania Katarzyny II zaledwie już cień posiadały swych dawnych odrębności. Do odrębnych prerogatyw, jakie tam z czasów Rzpltej pozostały, zaliczyć potrzeba Statut Litewski, którego z sądownictwa nie usunięto, ani w XVIII w., ani nawet w XIX, chociaż go Rossya usunęła d. 9 września 1840 r. z Litwy i połudn. prowincyj. Ziemie hetmańszczyzny (Małorossya) za Katarzyny II tworzyły 3 namiestnictwa: kijowskie, nowogrod-siewierskie i czernihowskie. Ces. Paweł wnet po wstąpieniu na tron (d. 30 list. star. st. 1796 r.) „zatwierdził w Małorossyi zarząd i sądownictwo, jakie tam, na mocy dawnych praw i zwyczajów istniały“—i z namiestnictw trzech dawnych wytworzył jedną gubernię: „Małorossyjską“. Stolicą tej gubernii był Czerników.—Aleksander I, w r. 1801, podzielić rozkazał gubernię Małorossyjską na dwie, Czernihowską i Połtawską — które dotąd są w tychże granicach.—Zanim kraj kozacko-ma-łorossyjski rozpłynął się w wielkim oceanie Państwa Rossyjskiego, Małorossyanie za Katarzyny II wielekroć kołatali do tronu o swe prawa, powołując się na rzekome przywileje królów polskich. Wówczas wytworzyła się legenda o takich nadaniach i takich prawach, jakie nie istniały nigdy w rzeczywistości.—W r. 1767, i później, pracowała, z rozkazu Katarzyny II, w stolicy państwa, komissya reorganizacyjna, która, wśród innych spraw, miała na celu zastosowanie i do Małorossyi (przedtem „Hetmańszczyzny“) porządków „ogólno-państwo-wych“. Komisyata, nazywana „Katarzyńską“, zachwiać mogła stanowiskiem społeczno-poli-tycznem rodów kozackich, z których, za dni władztwajrossyjskiego, wytworzyła się była warstwa górująca w Małorossyi, rodzaj szlachty — dworiaństwo. Przedstawiciele tej szlachty, zasiadając w rzeczonej komissyi, bronili interesów swego stanu, opracowywali memoryały traktujące o takich prawach kozackich, jakie wprawdzie nie istniały i historyi nie są też znane, ale, wprowadzone do memoryału w o-świetleniu fantastycznem, mogły bronić stanowiska szlachty (dworianstwa) małorossyj-skiej i przyczynić się do utrzymania tych nielicznych odrębności, których używała jeszcze Małorossya (np. Statut litewski). Jednym z wybitniejszych przedstawicieli wkomisyi reorganizacyjnej był Poletyka. Ten G. A. Poletykai syn jego W. G. Poletyka byli autorami memoryału opartego na fantastycznych twierdzeniach o przeszłości K-ów i ich stosunku do Polski. Praca ta, rozpoczęta przez G. A. Poletykę (ojca, f 1784), który zebrał niejako materyał i powziął myśl walczenia o autonomię Małorossyi przez dowodzenie praw historycznych, uzupełnioną została i wpewien system ujętąprzez W. G. Poletykę. Dzieło to, opracowane wspólnemi siłami Poletyków, pod nazwą „Historyi Russów“, uchodziło długie lata, dla zapewnienia mu powagi, za pracę Jerzego Koniskiego, arcybisk. prawosław. białoruskiego (* 1717—f 1795). Kilkadziesiąt lat praca ta znaną była w rękopiśmie jedynie (do r. 1846, kiedy ją wreszcie wyd. w Moskwie), i z manuskryptu tego korzystali pierwsi rossyjscy historycy Małorossyi i Kozaczyzny (Bantysz-Kamieuskij, Markiewicz i inni). Praca Poletyków stała się w ten sposób źródłem obfitem, z którego hojną dłonią rozmaici późniejsi czerpali niekrytycznie mnóstwo szczegółów błędnych, podań fałszywych, nawet bajek potwornych. „Historya Russów“—jak się wyraził pisarz rossyjski Karpow, w swej polemice z pisarzem małorosyjskim Kuliszem—„obliczoną była na zupełne (ówczesne) nieuctwo publiczności i literatury rossyjskiej“, a zupełnie „wystarczała prostaczemu społeczeństwu za-dnieprzańskiemu z drugiej połowy XVIII w,..“ (Al. Jabłonowski, „Kozaczyzna a Le-gitymizm“). — Zachwaściła ona jednak uie-tyłko umysły pisarzy zaduieprzańskich, jak: Bantysz - Kamienskij („ Istorija Małorossiji“ 1822), N. Markiewicz („Istorija Małorossiji“

1842) Filaret Huinielewski, arcyb. praw. (w „Opis. Czerników, eparchiji“) i liczni in.;

M. D.

i nasi również pisarze, jak M. Gliszczyński („Znaczenie i wewnętrzne życie Zaporoża, 1852) i Jan Nep. Czarnowski („Ukraina i Zaporoże, czyli historya Kozaków od pojawienia się ich w dziejach do czasu ostatecznego przyłączenia ich do Rossyi“, 1854, 2 tomy), opierając się na powyż. pisarzach małoros. i na ross. pis. A. rfkalkow-skim, wprowadzili do naszej literatury i do pojęć społeczeństwa naszego mnóstwo potwornych błędów historycznych, które do dziś mącą pogląd dziejowy na przeszłość i wytwarzają niezliczoną liczbę bałamuctw i niedorzeczności, tułających się dotąd i w pracach naukowych, i w całokształcie pojęć naszego stosunku do dawnej Kozaczyzny. Chociaż badania źródłowe, wsparte krytyką historyczną, rozproszyły mnóstwo fałszywych twierdzeń i nierozsądnych bajek, wszakże dotąd utrzymują u nas mniemania przypisujące naszemu społeczeństwu dużo przewinień fikcyjnych w przeszłości wobec Kozaczyzny.—Źródła do historyi Kozaczyzny rozproszone są w licznych materya-łach historycznych, które wydano w różnych zbiorach aktów dawnych rossyjskich: „Akty otnos. k istoriji Zapad. Ros.“, „Arch. Kijów.“, „Czten. I. O. Nestora.“, „Kijew. Star.“, „Akty jug.-zap. Ros.“ i in.); najnowszem jest dzieło Starożenki (1904). Wśród zbiorów naszych pierwszorzędne znaczenie mają: „Źródła Dziejowe“, wyd. w Warsz. 1877 — 1897; głównie tomy V, XX, XXI i XXII opracowane przez A1 e-ksandra Jabłonowskiego. Z polskich opracowań historycznych tyczących się Kozaków Jul. Bartoszewicza liczne monografie (o Niżu, Zaporożcach, K-ach); Kar. Szajnochy „Dwa lata dziej, nasz.“, „Zdób. pługa poi.“; Aleksandra Jabłonowskiego („Starostwa Ukrainne“, „Kozaczyzna a legity-mizm“). Wśród badaczy małorossyjskich najpoważniejszy Kulisz „Istorija Wozsojedi-nienija Rusi“.

Kozacy nadworni i dworscy. Były to prywatne poczty pańskie, zależne zupełnie od swych możnych panów. Jedni zostawali na żołdzie pańskim; z różnych żywiołów społecznych wytwarzani, stanowili lekkie chorągwie. Ci nie byli niczem złączeni z pewną włością; zawiązywano i rozwiązywano te poczty dowolnie: lud to był służebny. Inni zespoleni byli z włością możnych panów posiadaniem ziemi. Właściciel dużych obszarów posiadał znaczną liczbę K-ów obowiązaną do służby wojskowej, tak przy pańskim zamku jak i w polu, w razie niebezpieczeństw, w zamian za uposażenie w ziemi. Różnili się oni od K-ów regestrowych, czy też zaporozkich, tern, iż tamci posiadali własn ą starszyznę, przez siebie wybieraną i całkowitą własną organizacyę wojskową, gdy K-y nadworni, zależni od panów, słuchać musieli naznaczonych przez nich poruczników. Odmienne to kozactwo od regestrowego nie o wiele było słabszem od niego liczebnie. Każdy

z możnowładczych panów ogromne poczty nadwornego kozactwa posiadał. Na początku XVII w. widzimy dobrze uzbrojone poczty kozackie możnowładcze wspierające swem silnem ramieniem wojska koronne. Bracławszczyzna tworzyła główną kolebkę tych wojsk pańskich kozackich, tam bowiem legły ogromne latifundya możnych rodów: Zbarazkich, Kalinowskich; broniąc granic posiadłości swych panów, bronili K. zarazem granic Rzpltej. Byli pożytkiem ojczyzny, ale i jej niebezpieczeństwem; broniąc od Tatarów, sami czynili najazdy na irłusy tatarskie, jako odwet za najazdy, co prowadziło do zawikłań poważnych. Za króla Stefana odbierała Rzplta skargi ze Stambułu na ks. Zbarazkich, że „chowają kozaków“ w swych włościach, którzy poddanym suł-tańskim duże szkody wyrządzają. Z żywiołów mieszczańskich przeważnie pochodziły te poczty pańskie. Widziano je noszące nazwy od miasteczek latifuudyów magnackich. Zapisali się w dziejach K. nadwornych pocztów pańskich z takiemi nazwami, jak: „Pohrebyszcza-nie“ ks. Zbarazkich, którzy w r. 1609, w wojnie moskiewskiej dzielnie „po kozacku“ jpoczynają pod swoim starszym Piaseckim i wracają łupem obciążeni; „Przyłuczanie“; wreszcie „Kozacy humańscy“ Kalinowskich, biorący wielokroć udział w wojnach zewnętrznych, co z jednej strony pomnażało możność obrony Rzpltej, z drugiej zaś tworzyło niepokój zewnętrzny; poczynali bowiem ci K. wielokroć samowolnie, i jeśli panowie nie wahali się plątać spraw publicznych swemi wystąpieniami wszczynającemi zewnętrzne zatargi, zuchwalstwo takie obcem nie było i pocztom pańskim. Pobłażano tej samowoli; wszakże są ślady, że nawet w przywilejach lokacyjnych miasteczek zakładanych na jpogra-ni czach Dzikich Pól zastrzegano z góry, aby nie dopuszczać się samowoli w zakresie „Ko-zakowania“. A przeto, na początku XVII w., gdy zakładano Tetyjów, wpisano do aktu erek-cyi osady, aby „mieszczanie z rynsztunkiem wojennym na pole bez wiadomości i pozwolenia hetmana nie wychodzili sami, ani też nikogo nie wyprawiali, żywnością nie zasilali, w oręż nie opatrywali“... Tetyjów nie jest tu wyjątkiem: i w innych nowoosadzanych miasteczkach potrzeba było czynić podobne zastrzeżenia; żywioł mieszczański bowiem najwięcej dostarczał „kozakujących“ osobników, z tego żywiołu przeważnie rekrutowali się K-cy we włościach pańskich. Rudawski i inni pisarze XVII wieku przesadne podają liczby K-ów pocztów pańskich, mówiąc, że Kalinowscy mogli ich mieć ze swych dóbr około 30—40 tys.; nie ulega wszakże wątpliwości, iż wielka była liczba tych pocztów pańskich. — Ks. Wisznio-wieccy na swych olbrzymich obszarach na Zaduieprzu posiadali bardzo poważną siłę kozaków nadwornych, zależnych od władzy pańskiej. Że poczty tych książąt były znaczne,

M. n

świadczą o tem wspomnienia Bogusława Maszkie-wicza, mówiące, iż ks. Jeremi Wiszniowiecki, gdy odbywał podróż w r. 1647, dla przyjemności jedynie, z Łochwicy na Niż dnieprowy, do Kudaku, towarzyszyło mu kilkanaście tysięcy zbrojnego ludu. Poczty pańskie, im były liczniejsze, tem bardziej samowola wśród nich urastała: poczuwały się siłą, którą bez zaprzeczenia były, i, na kilkanaście lat przed wystąpieniem Chmi ilnickiego, już w Lubnach, rezy-dencyi latifundyów ks. Wiśniowieckich, na Za-dnieprzu, K-cy tamecznych włości książęcych przybierają nazwę „towarzystwa“, swego starszego tytułują „atamanem wojska zaporozkiego łubieńskiego“,—słowem, okazują dążność do zaznaczenia, iż są instytucyą samodzielną, niezależną od posiadaczy włości. Przy takiein u-sposobieniu i dążności wszelkiego rodzaju ko-zaczyzny do samowoli, buuty Chmielnickiego znalazły w pocztach pańskich materyał podsycający i rozogniający walki rokosznicze. — W późniejszej epoce i aż do końca istnienia Rzpitej możniejsze i mniej zamożne domy szlacheckie posiadały K-ów; ale to już nie siła zbrojna, lecz służba dworska, K-y dworów pańskich odznaczali się roztropnością, odwagą zwinnością, wiernością dla swych panów, u-miejętnością ścisłego spełniania swych obowiązków. Byli oni wielekroć gońcami wiozącymi listy w sprawach pierwszorzędnego znaczenia do okolic odległych, i umieli wyjść z trudności i niebezpieczeństw, nieraz z poświęceniem, wywiązać się szczęśliwie z otrzymanych poleceń. Czasem ważne tajemnice im powierzano; tak np. Szczęsny Potocki, chcąc komuś okazać jak roztropnymi są jego K-y dworscy i że w warunkach nieznanych a trudnych umieją sobie poradzić, zawołał raz do siebie, w Tul-czynie, K-a dworskiego i, wręczając mu list, kazał go natychmiast konno aż do Paryża zawieźć, do p. Delagarda, Kozak natychmiast rozkaz wykonał: trudności go nie zrażały ; po wielu miesiącach z odpowiedzią z Paryża do Tulczyna wrócił.—Fakt ten, trącący nieco legendą, ilustruje wybornie przedsiębierczość, roztropność owych dworskich K-ów, typu dziś zaginionego, który rekrutował się z ludu ukra-innego, a wyrabiał się na wzorach sług dawnych dworów szlacheckich, zespolonych ściśle z rodziną swych panów i jej losami.

Kozacy (wojsko rosyjskie). Wyraz pochodzenia turańsko-tatarskiego oznaczał człowieka wolnego. 1) Początek. Żywioły niezadowolone z istniejącego porządku społeczno-politycznego w Rzplitej Polskiej i Ks. Moskiewskiem osiadały na stepach, u uść Dniepru, Donu, Wołgi, Jai-ku, tworząc wolne drużyny. Step niezalu-dniony był więc klapą bezpieczeństwa dla państw wymienionych. Obecnie trudno jest orzec, jaki kierunek przybrałyby sprawy w tych państwach, gdyby wszystko, co było opornego, nie miało uścia po za granicę ojczyzny.

Z początku rządy nie miały dość sił do walk z K-ami, zresztą i dosięgnąć ich było bardzo trudno; następnie zaś walki podjęte przez Rzeczpospolitą miały wynik dla niej ujemny. Lecz zbrojne tłumy K-ów, które skutecznie stawały w obronie swoich swobód wobec potęgi Rzeczypospolitej, nie umiały ich obronić w starciu z dyplomacyą Carów Moskiewskich a następnie rządu Cesarstwa Rosyjskiego. Odbierano im prawa jedne za drugiemi. a w razie oporu wymierzano surowe kary, szczególnie na atamanów: Brzuchowieckiego Chmielnickiego, Wyhowskiego; za zdradę skazywano na śmierć; Samojłowiczowi odebrano buławę, a następca jego, Mazepa, zginął haniebną śmiercią. Bunt Dońskich K-ow pod wodzą Buławiua stłumiono za czasów Piotra Wielkiego z najwięk-szem okrucieństwem. Odtąd K-cy jakgdyby pogodzili się z losem i jakkolwiek od czasu do czasu wybuchały rokosze, to jednak przewódz-cy ich, podnosząc sztandar buntu, nie mieli ani jasno określonego celu, ani też ściśle o-kreśionego planu. Wszystkie też powstania K-ów miały zawsze ten sam skutek — zupełną porażkę. Równolegle rząd rosyjski umiejętnie się posiłkował wojowniczym żywiołem. K-y szli zawsze w straży przedniej przy podbojach Rosyi. Czynność tę pełnią dotąd. K-cy w Rosyi biorą swą nazwę od miejsca stałego zamieszkania i dzielą sią na K-ów: Dońskich, Kubańskich, Terskich, Astrachańskich, Ural-skich, Orenburskich, Sybirskich, Semireczyń-skich, Zabajkalskich i Amurskich. Dońscy stanowią rdzeń kozactwa. Zamieszkują oba brzegi rzeki Donu; od niej też powzięli swe miano. Obszary, które zajmują, zowią się Ziemią Wojska Dońskiego. Po r. 1549 liczba wychodźców z W. ks. Moskiewskiego tak się zwiększyła się na Donie, że w r. 1570 rząd moskiewski wysłał do nich posłów, uznając przez to ich niezależność. Data też powyższa uważana jest za początkową urzędowego istnienia Wojska Dońskiego, jakkolwiek faktycznie K-cy zaczęli się tam osiedlać daleko wcześniej.—Zamieszkując, przy uściach Donu, wRozdorach a następnie w Czerkasku, walczyli wciąż z Turkami, którzy utrzymywali wojska w Azowie, jako też z Tatarami Krymskimi i Nohajskimi. Często napadali na wybrzeża półwyspu Krymskiego i Anatolii, gospodarowali w bliskości Konstantynopola. W r. 1636 zdobyli Azów, lecz zmuszeni byli go opuścić. Ze wzrostem centralizacyi w W. Ks. Moskiewskiem stosunek między K-ami i władzami tego księstwa znacznie się pogarsza, szczególnie z powodu tłumnego zbiegostwa na Don mnóstwa mieszkańców moskiewskich. Po stłumieniu buntu Razina (ob.), Dońca, po raz pierwszy zaprzysięgli carowi wierność. Cierpiano ich w bliskości granic państwa tylko dla ich ciągłej lojalności, którą się od czasów buntu Buławiua odznaczali w przeciwieństwie do K-ów Siczo-

wych. Ci, po okazaniu kilkakrotnie niezadowolenia z reform im narzucanych, istnieć przestali. Na każdą wojnę Dońcy idą chętnie. Tak, kiedy Paweł I, zawarłszy pokój z Napoleonem, dał rozkaz wyruszenia dolndyj Wschodnich,-Dońcy powstali wszyscy w liczbie 41 pułków i 2 konno-artyleryjskicli kompanij. Brali też udział we wszystkich wojnach, prowadzonych przez Rosyę w Europie, na Kaukazie i Azyi Mniejszej. Używani wciąż bywają do tłumienia ruchów wewnętrznych w cesarstwie. W ostatnich czasach było kilka protestów z nad Donu przeciw temu, lecz wyszły one tylko z łona warstw inteligentnych,—większość pozostaje lojalną.—Pewnej daty co do zjawienia się K-ów na Kaukazie niema. Kroniki wskazują jednak, że w r. 1574 w uściach rzeki Tereku byli już K-y, zwani Terskimi i Grebieńskimi. Przed Piotrem Wielkim w dziejach Rosyi nie odegrali oni jednak znaczniejszej roli. Dopiero po stłumieniu buntu Buławina osiedlono w uściach Tereku część zbuntowanych Dońców, którzy wraz z zamieszkałymi tam dawniej K-ami utworzyli tak zwane Wojsko Astrachańskie. W r. 1832 odłączono Astrachańców i sformowano z nich oddzielne wojsko; wszyscy K-cy kaukazcy o-trzymali miano K-ów liniowych wojska kaukazkiego. Dopiero wr. 1860 sformowano z nich dwa zupełnie odrębne wojska, Ter-skich i Kubańskich K-ów. Uralscy, 0-renburscy, Sybirscy, Semireczeńscy, Zabajkalscy i Amurscy K. pochodzą wszyscy od Nadwołżań-kich. Zjawili się oni wkrótce po zdobyciu Kazania i Astrachania. Za czasów panowania Iwana Groźnego trudnili się oni rozbojami (w or o wali) i przez to przeszkadzali handlowi Państwa Moskiewskiego z Persyą: dlatego też posłano przeciwko nim wojsko, które rozproszyło zbrojne ich tłumy. Jedna z rozbitych band osiadła u uścia rzeki Jaiku. Za panowania cesarzowej Elżbiety Petrówny pozwolono tym K-om osiąść wzdłuż obu brzegów rzeki aż do samego jej źródła, a w r. 1748 wyznaczono im hetmana (atamana) i tern samem dano początek teraźniejszemu wojsku orenburskiem u. W XIX stuleciu dołączono stawropolskich Kałmyków.—Inna z band, jak głoszą kroniki, zwróciła się ku Uralowi, założyła tu miasteczko, które później Uralskiem nazwano — stąd Uralscy K-y. Najwięcej atoli • przyczyniła się do wzrostu Państwa Moskiewskiego jedna z luźnych band, pochodząca też od nadwołżańskich K-ów. Po pogromie, unikając pościgu, zwróciła się ona pod wodzą Jermaka na północ i wstąpiła na służbę da kupców Stroganowych. Jermak podbił zachodnią Sy-beryę, lecz nie mógł się tam utrzymać, dowiódł jednak łatwości zawładnięcia tym krajem. Lecz do początku XIX w. nawet zachodnia Syberya nie była faktycznie zajętą; znajdowały się tam tylko niewielkie komendy K-ów, które konwojowały towary kupców rosyjskich, transporty rządowe i zesłańców. Dopiero w r. 1808 z odzielnych komend sformowano wojsko syberyjskie. Ci z K-ów tegoż samego wojska, którzy znaleźli się w obrębie generał-gu-bernatorstwa turkiestańskiego, wytworzyli w r. 1867 wojsko se mi reczeń skie. Jeden z pułków wojska sybirskiego nazwano zabajkalskim i posłano jeszcze w r. 1851 dla z organizowania wojska zabajkalskiego, które przeważnie rekrutuje się z Tunguzów, Buryatów i Rosyan zesłanych do Syberyi. Z chwilą zajęcia olbrzymich obszarów nad Amurem (r. 1858) za niezbędne uznano ochronę granicy od strony Chin. W tym celu z części wojska zabajkalskiego z domieszką tubylców uformowano wojsko amurskie.— 2) Urządzenia. Na czele wojsk K-ch stoi a-tainan wszystkich wojsk kozackich. Tytuł ten od r. 1827 należy stale do następcy tronu cesarstwa. Na czele wojska dońskiego, sybirskiego i amurskiego postawieni są na kaź ni ataman i wojakowi (oni też pełnią obowiązki gubernatorów w ziemiach im podwładnych); w wojskach: kubańskiem, terskiem, a-strachańskiem, uralskiem, orenburskiem, setni-reczeńskiem, zabajkalskiem główni naczelnicy wojskowi noszą miano atam. nakaźnych, ich zaś nakaźnymi atamanami wojskowymi są główni naczelnicy krajów, do których należą ziemie danego wojska (generał-gubernatorzy, namiestnicy i dowodzący wojskami w okręgach wojskowych). Urzędy nakaźnych atamanów wojskowych i atamanów nakaźnych nadawane były niegdyś z wyborów; następnie potworzyły się silne partye rządowe, które otrzymywały instrukcye z Petersburga. Obierano na atamanów tych, których rząd wskazywał; o-becnie atamanów mianuje cesarz. Powołanie K-ów na służbę należy do głównego zarządu wojsk K-ch, który stanowi jeden z departamentów ministeryum wojny; on też zarządza częścią wojskowo - gospodarczą wszystkich ziem K-ch. Ministeryum wojny posiada wszelkie te prawa w stosunku do ziem wojska dońskiego i astrachańskiego, jakie ma ministeryum spraw wewnętrznych względem całego cesarstwa. Dochodami wojsk, pochodzącemi z dzierżawy lasów, wód, szos, jako też z obszarów niestanowiących własności prywatnej więc z publicznych, jako też kapitałami każdego z wojsk poszczególnie zawiadują zarządy wojskowo-go-spodarcze; sprawy zaś, dotyczące organizacyi wojsk, jego wychowania szeregowego, wydział wojskowo-sądowy itd. należą do okręgowych sztabów wojskowych, na czele których stoją o-kręgowi atamani. Wskutek małej liczby wojsk semireczeńskich i amurskich władzę atamanów okręgowych sprawują sami atamani nakaźni. Władzę policyjno-administracyjną w ziemiach wojsk K-ch pełnią instytucye i osoby ustanowione dla całego cesarstwa. Istnieją więc też same zarządy gubernialne z gubernatorami na czele, powiatowe z naczelnikami okręgów, sta-

nowymi pristawami itd. (K-y nie posiadają tylko naczelników ziemskich). Z pod tego ogólnego prawidła wyjątek stanowią ziemie tych wojsk, których sprawy administracyjno-policyj-ne załatwiane są w ministerynm nie spraw wewnętrznych, lecz wojny (wojska dońskiego i astrachańskiego). Czynności naczelników o-kręgowych pełnią w nich atamani okręgowi.

Najniższą instancyą administracyjno-policyjną, zarówno jak i wojskową, jest zarząd staniczny, który składa się z obieralnych: stanicznego a-tamana i stanicznego schodu. Stanica rozporządza należącą do niej ziemią, lasami i t. d. dzieli je między K-mi, puszczaj w dzierżawę, i zarządza stanicznemi kapitałami. Stanica odpowiada gminie w cesarstwie; jest jednak między niemi zasadnicza różnica. Stanica nie jest stanowa: podlegają jej zamieszkali K-y wszystkich stanów, rang i warstw społecznych.—3) O bszary zajęte przez wojska i ilość mieszkańców. Liczba mieszkańców podana tu jest w przybliżeniu. Do ilości otrzymanej w dzień spisu jednodniowego (9 lutego n. s. r. 1897) dodano 0.84°/o przyrostu rocznego według pracy Ludwika Cybulskiego („Przyczyny upadku rolnictwa i głodów w Rosyi“ str. 31). Odpowiednią tablicę ob. na obocznej szpalcie. — '

Jeżeli do ilości 52 029 000 dziesięcin, stanowiących ogół własności wojsk, dodamy 9 972 000 ziem K-ch gubernii Irkuckiej i Jenisejskiej, I otrzymamy olbrzymi obszar—około 10 tys. mil kwadratowych, czyli r/4o powierzchni cesarstwa z ludnością— '/

całej Rossyi. Ziemie oddane do użytku wojsk dzielą się na trzy kategorye: 1) rezerwowe, wypuszczane w dzierżawę jako grunta orne lub pastwiska, stanowią główną rubrykę dochodów skarbu wojskowego; 2) staniczne. Za normę przyjęto 30 dziesięcin na każdego mężczyznę, w rzeczywistości zaś, wskutek braku ziemi w niektórych wojskach (Dońskich), obecnie przypada mniej. Obszarami temi stanice rozporządzają samodzielnie. Dzielą je pomiędzy obecnych K-ów, wydzierżawiają udziały, przypadające nieobecnym. Ziemie te nie mogą być tylko sprzedane osobom prywatnym lub towarzystwom, z wyjątkiem wypadków wskazanych przez prawo. 3) Do trzeciej kate-goryi należą grunta, dane oficerom lub urzędnikom na własność, z prawami spadkobier-stwa, w zamian za emeryturę. Prawo uwłaszczenia należy już do przeszłości a jakkolwiek i obecnie bywają podobne wypadki, to jednak spotyka się je coraz rzadziej i są one skutkami dawnego prawa. Obecnie na własność ziemię o-trzymują ci tylko, którzy we właściwym czasie nie skorzystali ze wspomnianego prawa.

Wielkość ucząstków darowanych rozmaitym o-sobom zależała od ich rangi i jakości gruntu, oszacowanego przy podziałach. Ucząstki wspo- j łóstwa mniane mogą być sprzedane osobom niena-leżącym do wojska, lecz są na wieczne czasy

ui9{9§o

episinuiy

9lJ[SU0ZO9Jim0g

eiąsjiq£g

9ił[Sjnqu9J0

0p[suui[ouj|sy

52 029

603

7 814

348

5 115

8 492

6 458

679

78 334 360193 130 008 29 231 166 295 26 233    3 724 567

247 609

15 370

59371

66 751

30

ilości mieszkańców

9PISJ0J,

eiJlsuuqnyj

9RS«°(I

1 949

6 048

14517

1 711 861    1 038 791 153 247    30 374

Tysięcy dziesięcin

Mieszkano, obojej płci:

prawosławnych

00

131

628

13 325

63 669

739

28 490

17 838

122 771

staro wierców

innych wyznań chrze-

426

28 099

Oł o

co

co

>o

>o

2 427

4 213

32 823

17 184

1097

CD CO

00

co oo

<M O

4 335

10 074

ściańskich

1 721

441

mahometan

37 504

pogan

1882 651    1062 685    182 471    31202 160 339 406 455 134 888 31677 195 022 26 278 4113 668

Razem

obłożone ciężarami wpływającemi do kasy e-merytalnej i do wojskowej. Oprócz ziem Wojska K-e korzystają z praw wyjątkowych do rybo-morzach: Dońskie i Kubańskie w Azowskiem, — Terskie, Astrachańskie i Ural-skie w Kaspijskiem. Nadto K-om nadano wy-

na

jąlkowe prawa dobywania soli na własny uży- siadają niezmierne bogactwa mineralne; w Ziętek z jezior słonych, znajdujących się nawet mi Wojska Dońskiego znajduje się węgiel kapo za obrębem ziem K-ch. Rolnictwo na zie- mienny średniej jakości i z wysokoprocentową miach K-ch jest w najrozmaitszych warunkach rudą żelazną. Węgiel jednak dobywa się ko-pod względem rocznej summy ciepła, ilości at- sztein rolnictwa, głównego bogactwa kraju, mosferycznych opadów, oddalenia od kolei że- W interesach przedsiębiorców podniesiono cło od iaznych, brzegów morza, rzek i ićh spławno- węgla kardiffskiego: okręty więc angielskie, za-ści. Na ogół gleba jest dobra. Błota i piaski bierająCe zboże rosyjskie* idąc do Rossyi, nała-żajmują w porównaniu z innemi prowincyami dowują się balastem. Tym sposobem zboże Öesarstwa nie wielkie przestrzenie. Siew zboża ponosi koszty podwójnego rejsii i wyładowa-zwiększa się z roku na rok. Podług ilości ze- nia balastu u brzegów morza Czarnego* Ziemia branych plonów, przypadających na każdą o- Wojska Kubańskiego obfituje w źródła naftowe, sbbę, wojska idą w następującym porządku: Sól dobywają mieszkańcy brzegów lńorża i je-Semireczeńskie, Kubańskie, Orenburskie, nä- zior. Bogactwo doskonalej rudy żelaznej w zie-wet spieniężają zbytek zbiorów. Ziemia Woj- mi Wojska Dońskiego ściągnęło mnóstwo irańska Dońskiego należy do wyjątkowych pięciu cuskich i belgijskich kapitałów, lecz wskutek gubernij Rossyi Europejskiej, które nawet ogólnego przesilenia żelaznego, wywołanego w latach nieurodzajnych mogły zboże spienię- ukończeniem budowy dr. syberyjskiej, wzniesione żać. Pozostałe wojska częstokroć przymierają zakłady przemysłowe znajdują się w stadyum głodem. Wziąwszy ogół ziem, ilość zebranego upadku. Inne gałęzie przemysłu nie znalazły ziarna nie wystarcza do wyżywienia głów na tu podatnego gruntu; rzemiosła słabo rozwinię-nich zamieszkałych. Na ziemiach wojska Ter- te, handel w ręku żywiołów napływowych.— skiego i Dońskiego głównym środkiem utrzy- 4)Kapitały wojsk są ich własnością jako mania są bogate winnice. Terskie wojsko osobnej instytucyi państwowej. Zawiaduje nie-sprzedąje wina za 160 tys. rub. rocznie. Mnó- mi ministeryuin wojny; pobory i wypłaty za-stwo wód słodkich i słonych, znajdujących się łatwiają kasy ministeryuin finansów. Główne-w obrębie ziem wojskowych (oprócz Orenbur- mi rubrykami dochodów są: 1) pewna część skiego, Semireczeńskiego i Zabajkalskiego), wpływów z podatków koronnych; 2) za użyt-daje K-om możność trudnienia się rybołów- kowanie wydzierżawionej ziemi, lasów, wód; stwem. Ogółem połów ryb w latach 1884    3) za uwolnienie od służby na zasadzie pra-

i 1885 dał K-om na przeciętnego mieszkańca wa. obecnie skasowanego i 4) % od funduszów około 4 rub. Z tego na Uralskie wojsko przy- rezerwowych. Wydatki stanowią: 1) pożyczki pada rub. 70, Astrachańskie 14, Amurskie 8, rządowi na utrzymanie rozmaitych instytucyj: a na Orenburskie tylko kilkanaście kopiejek, rządów gubernialuych, szkół itd.; 2) część Mnóstwo łąk i sąsiedztwo koczowniczych ple- wydatków na utrzymanie oficerów, znajdują-mion sprzyjają hodowli koni i bydła. Na 100 cych się na służbie; 3) na komendy w ziemiach dusz ludności przypada koni: w wojsku Zabaj- wojsk; 4) na rezerwistów, wzywanych na letnie kalskiem —125, w Uralskiem, Amurskiem i Se- ćwiczenia; 5) na szpitale, lazarety itd. Ogół mireczeńskiem—przeszło 80, w Dońskiem — o- kapitałów w r. 1886 składał się z dość po-koło 28 i Kubańskiem — 20. Ogółem na ka- kaźnej summy 6 664000, z której 42 % wniósł żde 100 dusz przypada 37 sztuk koni. Bydła rząd w charakterze zapomogi, 32# otrzymano w K-ch rękach znajduje się przeszło 4 milio- / z dzierżawy ziem wojskowych; 9 6 przypadło ny czyli więcej niż 115 głów na 100 dusz, — | ze składanych odsetek; 4# za uwolnienie od

owiec do 8 mil. czyli 2.1 przypadało na każdego mieszkańca. Należy jednak zaznaczyć, że konie i bydło są gatunków miernych. W celu polepszenia rasy koni pośpieszono ze środkami zaradczemi, skutków jednak można się spodziewać dopiero po kilkunastu latach. Tylko Wojsko Dońskie posiada stajnię rozpłodową, wypuszczającą do stanic około 60 ogierów. Nadto w stepach zadońskich puszczono bezpłatnie dla hodowców koni około 780 tys. dziesięcin, na których pasie się przeszło 70 tys. sztuk. Zr.dońskie stepy dostarczają ros-syjskiej kawaleryi około 50# koni remontowych. Oprócz tego istnieją tam rozpłodowe tabuny, własność stanic, które w celu hodowli koni, dają pastwiska częstokroć z ujmą dla gospodarstwa rolnego. W pomienionych tabunach naliczono około 50 tys. koni gowych. Wnętrza niektórych z ziem K-ch po-

szere-

służby. Jest to jednak kapitał dla wojska martwy, gdyż tylko rząd może nim rozporządzać. Daleko większą summę (21 145 000 rub.) posiadają stanice. Kapitały służą więcej celom kulturalnym wojska. Część ich przeznaczono na utrzymanie szkół i szpitali; reszta idzie na umundurowanie i uzbrojenie biedniejszych K-ów. Dotąd przeznaczeniem stanicznych sum, zarówno jak i kapitałów wojskowych, jest postawienie, wrazie potrzeby, wojsk na stopie bojowej. Że temu zadaniu mogą sprostać wymieniane summy za dowód służy fakt, iż podczas wojny w roku 1877 — 8 uruchomiono za nie ulgowych K-ów. —Powinność wojskowa, a właściwie jej porządek, odbywa się według regulaminu, wypracowanego w r. 1875 dla Wojska Dońskiego; ten, z nieznacznemi zmianami, stał się obowiązującym i dla pozostałych wojsk oprócz Uralskiego, dla którego wypra-

cowano inny. Zwyczaj przyjęty z dawien dawna, zjawiania się na służbę na własnym koniu i w pełnym rynsztunku trwa dotąd. Kozak rozpoczyna służbę w roku 18-ym życia i wstępuje do kategoryi przygotowawczej. Trwa ona trzy lata, a właściwie dwa , gdyż dopiero w drugim roku rozpoczynają się ćwiczenia w stanicach a w trzecim K-y tej kategoryi zbierają się podczas lata do obozów. Katego-rya służby w szeregach rozpoczyna się w 2l-m roku życia i trwa 4 lata. W piątym roku K-y powracają do domów (lgota), gdzie są zaliczeni do pułków drugiej kolei; obowiązkowo co rok odbywać mają letnie ćwiczenia w obozach, mieć wszystko przygotowane do pochodu i utrzymywać konie. Po czterech latach takiej służby K-y przechodzą do pułków 3-ej kolei, zwalniani są od obowiązku utrzymywania konia, lecz jeszcze raz odbywają ćwiczenia letnie. Do kategoryi rezerwistów należą wszyscy ci, którzy skończyli służbę. W czasie wojny można z nich utworzyć nowe pułki. Opołczenie bjwa powoływane z najwyższego rozkazu i organizowa-

W c

Jazda

S3

WOJSKA

secin pieszych

secm konnych

bateryj konnych

oficerow

niższych stop-

ni wojskow.

ne osobne pułki. Wiek dla opołczeńców nie jest przez prawo ściśle określony; na wszelki przypadek na listę opołczeńców zaciągnięci są wszyscy wolni od służby do 32-go lat życia. K-y nie zdolni do służby w szeregach mogą być użyci w pułkach jako rzemieślnicy, pisarze lub też niżsi funkcyonaryusze przy szpitalach, kan-celaryach, obozach i t. d. Niezdolni nawet do takiej służby uwalniani są zupełnie, muszą jednak w ciągu 20 lat wnosić do kasy stanicz-nej pewną sumę, która jest przeznaczoną na zapomogi dla uboższych K-ów, znajdujących się na służbie. Zupełnie niezdolni do służby używani są niekiedy jako Stróże lub woźni przy instytucyach wewnętrznych Wojska K-e wysyłają na służbę do Cesarstwa piechotę, arty-leryę i jazdę, a dla służby wewnątrz ziem wojskowych oddzielne komendy piesze i konne. Piechota dzieli się na bataliony po 4 seciny w każdym, jazda na pułki po 6 secin i arty-lerya na baterye konne po sześć dział.—Wojska kozacze wypełniają służbę podług następujących zasad:

asie pokoju.

Artylerya

la

f s.

w.

■ö o

£-3

tsj

ui O £

Piechota

Razem

koni

oficerów

koni

oncerów

niższych stop-

o

GO

‘S’

koni

ofi cerów

niższych stop-

111 WOjSK

koni

dział

Dońskie Kubańskie Terskie Astrachańskie Uralskie Oreuburskie Sybirskie Semireczeńskie Zabajkalskie Amurskie Seciny Irkucka i Krasnojarska

00

O CM

2 —    12    242    234

H IO O'

o oo ^

I—*

00 Tjt f-^ Ttt O CO t^ 50

LO 05 to co to to O i—*

CO 05

^ to

tO 05

O co to o

to o> 00 to

50

co

CO

llllll

144

to

656

628

32

666

632

to

CM

co

CM

co ^

kO

05 50 05 O O

o o

t-h CM

108 3211 1183 12 42 705 353 —

12    242    234

Ogółem 2237 50941 42524 132

W czasie wojny.

Dońskie Kubańskie Terskie Astrachańskie Uralskie Oreuburskie Sybirskie Semireczeńskie Zabajkalskie Amurskie Seciny Irkucka i Krasnojarska

9 318 23 1356 51529 54230 116 4830 31 180 5 683 30540 32494 28 1479

6133 32 1690 52 1779 140 5696 858

710

12

46

1718

CD I

to I

144    2

to 05 ^ to

l_i Ol

•O

00 co

O 00 oo t-

2 —    12    230    234

12    230    234

Ogółem 3698 156260 153390 474

Wiellui Kacyki, rowu. Ilustr. Zesz. 312a. Tom X.XXÏJ.

67

J. K-ski.

Red,

W stosunku do ogółu ludności męskiej na służbie w czasie pokoju znajduje się w wojsku Amur-skiem i Semireczeńskiem 6°/cń Uralskiem, Astra-chańskiem i Sybirskiem —5 — 6%; w Dońskiem, Kubańskiem i Terskiem — 4 — 5°/₀; w Zabaj-kalskiem i Orenburskiem—S¹/^ -    4°/q. Wszyst

kie wojska wystawiają 4.3u/₀ męskiej ludöosci, w czasie zaś wojny—13.2°/₀. Każdy z K-ów, idąc na służbę, ponosi koszt 175 — 250 rub. na kupno konia, umundurowania, białej broni i rynsztunku — karabin otrzymuje od rządu. Niektóre- z konnych pułków K-ch łączą się ze sobą po cztery i stanowią samodzielne K-e dy-wizye, a mianowicie w jedną Dońską i dwie Kau-kazkie, lub też wchodzą w skład regularnych dywizyj po jednemu do każdej. Tak 10 pułk K-ów Dońskich, 30-y Orenburski i 1-y Uralskisą czwar-temi pułku 14stej dywizyi jazdy regularnej. Taktyka K-ów jest nieco odrębna od taktyki jazdy regularnej. Podczas gdy regularna atakuje zwartą masą, częstokroć w ścieśnionych kolumnach, Kozacy otaczają nieprzyjaciela ławą, czyli gęstszym lub rzadszym łańcuchem poje-dyńczych jeźdźców, którzy wyszukają do uderzenia miejsc słabych i dają o nich znać manewrującym w tyle odwodom. Siła uderzenia jazdy może być matematycznie niemal wyliczoną. Jest ona wypadkową z pomnożenia masy przez impet. Masą jest tu ogół ciężaru ciał końskich i ludzkich. Ponieważ zaś, jak się to już wyżej rzekło, konie K-ów nie należą do gatunków najlepszych: są słabej konstytucyi i nie wytrzymują współzawodnictwa z końmi raso-wemi, ani dystansowemi na szybkość, wypadkowa więc nie może być wielka, nie może iść w zawody z takąż wypadkową jazdy regularnej na rosłych i szybkich rumakach. To też w otwartych starciach K-cy nie zyskali sobie sławy. Lecz jak konie tak i ludzie tego rodzaju broni są obdarzeni od natury wytrwałością, nadto konie stepowe umieją odszukać i odkopać z pod śniegu kopytami trawę i nią się w ciągu kilku dni żywić. Ta zaleta więc uzdolnią je do wojny podjazdowej czyli najazdów. Na wojnie K-y kierują się odrębną etyką, w stosunku do innych wojsk przypominającą zamierzchłą przeszłość: dlatego też Japończycy w ostatniej wojnie odmówili traktowania ich jako strony wojującej, a skłonni do symbolizowania, osadzili na grobie zabitych K-ów nahajkę („Russk. Słowo“, lipiec 1904).

Bibliografia: Lewszin „Istoriczesko-je i statisticseskoje obozrjenje uralskich K-ów“ (Petersb. 1823); Broniewskij „Istorja Donsk. wojska“ (Petersb. 1834); Kostomarow „Bunt Steńki Razina“ (wlstor. Monogr.“ II, Petersburg 1863 i 1872); P. Gołowinskij „Słobodskije kazaczji półki“ (Petersburg 1865); Suchoru-kow „Istoriczeskoje opisanje ziemli Wojska Donskago“ (Nowoczerkask 1867 — 1872); S a-weljew „Trechsot’ljetje Wojska Donskago“ (Petersburg 1870); P. Korolenko „Czerno-morcy“ (Petersburg 1874); Witjewskij „Jaickoe wojsko do pojawlienija Pugaczewa“ (w Russ. Arch.“ 1878); Popko „Terskije K-ki iz starodrjewnich wremjeu“ (Petersburg

1880); Horoszichiu „Kozaczji wojs.ca“ (Petersburg 1881); Szczerbina „Biegłyje i krjepostnyje w Czernomorii, kołonizacya ku-banskoj obłasti“ („Kij. Star.“ 1883, VII i XII, 1884, II); S zima u o w rGtawniejszije momenty w istorii zemlewładjenia Charkow, gub.“ („Kij. Starina“ 1882); Dubro win „Pugaczew i jego soobszczniki“ (Petersburg 1884); Türen ko „Istoricz. zapiski o wojskie czerno-morskom“ („Kij. Star.“ 1887, III, VII); D.Ba-galjej „Oczerki iz istorii kołonizacii i byta stepnoj okrainy Moskow. gosud.“ (Moskwa I,

1887); „Kubanskije kazaczje wojsko“ (pod red. E. Pelicina, Woroneż 1889); Abaza „Kozaki: doncy, uralcy, kubancy, tiercy“ (Petersburg

1890); Starikow „Kratkij istoricz. oczerk Orenburg. Kaz. wojska“ (Orenburg 1890); N. Storoźeuko „Reformy w Małorossii pri gr. Rumiancjewie“ („Kij.. Star.“ 1801, III); Iwanow „Peresielenje Zaporożcew na Tamań“ („Kij. Star.“ 1891, VII); P. Korolenko „Azowcy“ („Kij. Starina“ 1891, VII i VIII). — Nadto „Akty o K-ach“ („Arch. jugo-zapadnoj Rossii“ cz. III) oraz prace liczne Kostom a-r o w a.

Kozacy w wojsku polskiem. D. 7 maja r. 1790 sejm uchwalił uformowanie dwóch pułków K-ów. Komisya wojskowa podała do ogólnej wiadomości d. 14 maja tę nową formacyę wraz z jej etatami, zachęcając obywateli do oddawania do tych pułków swych nadwornych K-ów. W końcu maja zawarte zostały umowy z Janem Potockim, rotmistrzem kawaleryi narodowej, starostą kaniowskim, oraz z ks. Józefem Poniatowskim, generał-lejtnantem, na werbowanie owych K-ów. Pułki liczyły po 1000 głów.—Zawiązkiem dla pułku K-ów ks. Poniatowskiego było 400 doborowych K-ów granow-skich, ofiarowanych przez ks. Czartoryskiego, pięknie umundurowanych i na dzielnych koniach. Połączono ich z K-ami berszadzkimi, korsuńskimi i innymi, i sformowano z nich pułk o dziesięciu pełnych sotniach pod nazwą „Wiernych K-ów“. 40 najpiękniejszych mołoj-ców ks. Poniatowski dobrał do swego boku, którzy wraz z dwoma oficerami pełnili ciągle przy nim służbę. Dowódcą pułku był pułkownik Stanisław Urbanowski. Ubiór składał się z żupaników karmazynowych, kontuszów i szarawarów czarnych. Książę Poniatowski, z chwilą formacyi tego pułku stawszy się jego ata-inanem, począł nosić ową burkę historyczną, przez tych K-ów przyjętą, którą mając na sobie, w Elsterze utonął. Była ona tkana z długiej czarnej sierści wielbłądziej, materyą karmazynową podbita i tak lekka, że podobno trzech funtów nie ważyła. Pułk K-ów posiadał dziarską kapelę, złożoną z 12 trąb, 2 oboi,

2 klarnetów, 4 waltorni, 2 żelów itd. Muzykanci mieli złote galonki naszyte na kontuszu. Pułk ten odznaczył się pod Dubienką. Wszyscy oficerowie bez wyjątku, jak twierdzi Cichocki w swych pamiątkach, otrzymali krzyże wojskowe. (B. Gembarzewski w Glogera „Enc. Staropolskiej“).

Kozacy. Zwyczaj trzymania K-ów dworskich oddziałał na lud i wprowadził do jego obchodów postać K-a: w Przemyskiem podczas obrzędów weselnych dwaj „Cyganie“ lub „K-y“ wsuwają się za stół i siadają przy drużce (Kolberg „Przemyskie“ 123), a na Kujawach podczas obrzędu frycowego u kosiarzy prowadzi fryca pod rękę dwóch „starostów“, przed nim skacze jeden lud dwóch K-ów, siedzących niby konno na kijach (Kolberg „Kujawy“ I 238). Warto zwrócić uwagę iż lud wyrazów pochodnych od K-a używa na oznaczenie rozpusty: kozaczka=dziewka, która jest nierządnicą (Kolberg „Mazowsze“ III, 21); zkozaczyć się“=zostać matką przed zamęż-ciem.

L. j.

162)

L. K.-

L. K.

Kozaczyński Michał, na chrzcie Manuel, (* w 1699 r.). K. odebrał wykształcenie w a-kademii kijowskiej, gdzie jakiś czas nauczał. Następnie wysłał go metropolita Zaborowski do Serbii dla zakładania tam szkół. Powróciwszy do Kijowa, K. po ustąpieniu Sylwestra Kulabki w 1739 r. sprawował urząd prefekta akademii, a w roku następnym został mnichem wydubickiego klasztoru, w którym później był archimandrytą. Wydał w 1745 r. w Kijowie dzieło w trzech językach, łacińskim, polskim i rusińskim, „Filozofia Arystotelesa według rozumowania Perypatetyków“. W tej bardzo scholastycznej pracy wielce znamiennej, zamieścił także panegiryki carowej Elżbiecie i Razumowskiemu, również pisane w trzeoh językach.—Por. Askoczewskij ,,Kijews. A-kademjej“ 1856 II; J ab łono w s ki A. ,,Akad. kijowsko-mohilańska“ 1900.

Kozak, taniec ruski, tańczony z wielkiem upodobaniem na Ukrainie i za Dnieprem w Ma-łorossyi, z mniejszein nieco lub przy rozlicznych odmianpch w innych częściach Rusi. Prosta, ale wyrazista jego melodya, zrazu powolniejsza, później szybsza, porusza się w takcie na % z rytmicznym naciskiem na obie ćwierciowe; składa się czasami z dwóch części po 4 lub 8 taktówr; czasami po 3 lub 6 taktów. K. tańczony bywa we dwie osoby, naprzeciwko siebie w dwóch końcach izby stojące. Tancerz ująwszy się pod boki, sam go rozpoczyna, w skokach lub podrygach zbliżając się do tancerki to prosto, to bokiem, to zakreślając półkole. Gdy się do niej zbliży, przytupuje przed nią kilkakrotnie (na co ona niekiedy również przytupnięciem odpowiada), a nie dotknąwszy nawet jej rąk i nie odwróciwszy twarzy, w tenże sam sposób jak zaczął, odbywa cofając się w tył, wszystkie figury (lub jedną

przez siebie obraną), póki nie powróci na miejsce, z którego wyszedł. Wówczas (a nawet prędzej jeszcze) drogą tąż samą przebiega ze swego stanowisks ku niemu tancerka, trzymając się pod boki i naśladując ile możności jego ruchy. Poczem oboje już naprzeciwko siebie tańczą, coraz to żywsze robiąc poruszenia, całem ciałem. Rękami jednak nie splatają się wcale i wogóle nie dotykają się siebie. Czasami każde z nich po kilka odbędzie kolei, nim razem zatańczą. Częstokroć stawa kobieta naprzeciwko kobiety lub mężczyzna naprzeciwko mężczyzny. Ten drugi wypadek miewał szczególniej miejsce u Zaporożców, gdzie nie było kobiet, a tańczyć lubiono, naśladując w podskokach, zrywaniach się, koziołkach, wy-rzucaniach nóg i przysiadach (przysiadaniu się nogami aż do ziemi) jakoby napad nagły i zdradziecki na pohańca lub wroga. K. miał wziętość dawniej w całej Polsce; tańczono go zarówno w dworkach szlacheckich, jak i w chatach włościańskich. Włościanie znają go nawet obecnie. W Poznańskiem weselnicy udają się do domu i tańczą K-a, kobiety przebrane za chłopów, a chłopy za kobiety (Kolberg „Poznańskie“ II, 268 z melodyą i śpiewką, w której są wyrazy pochodzenia ruskiego). To przebieranie się świadczy, iż lud nasz nie przyswoił sobie tego tańca i wciąż uważa go za coś obcego. Na to wskazują także obyczaje z okolic Międzyrzecza Podlaskiego, gdzie tańczą K-a sami chłopcy; etykieta wiejska nawet wymaga, ażeby podczas tego tańca skromne dziewczyny wydalały się z izby. Tańczą tutaj chłopcy, biorą się najpierw za ręce i skaczą, następnie odskakują od siebie i jeden naprzeciw drugiego to kolejno, to razem, skaczą w przysiadach i, z najrozmaitszą gestykulacyą, nie zawsze przyzwoitą, wyśpiewują („Wisła“ III, 65—66). O rozpowszechnieniu K-a wśród ludu naszego świadczą melodye, zabrane w różnych ekoli-cach przez Kolberga („Mazowsze“ II, 252 § 716; III, 333, § 536; „Krakowskie“ II, 495 —496 §§ 836—839; „Kieleckie“ II, 33 § 160 —

L. K.

Kozak, przezwisko parobków w Poznańskiem, ob. K o z i a k, a także tych, którzy chodzą z „kozą“ (ob. Koza, obchód). Nazwa niema nic wspólnego z Kozakami (ob. Kozak, Kozacy),

Kozak Jan Sofro n (* w Homacjowicach [Czechy] w r. 1602—f w Bremie d. 30 stycznia r. 1685) lekarz. Do uniwersyietu zaczął uczęszczać w Pradze, ale przerwał naukę wskutek niepokojów, od których zaczęła się wojna Trzydziestoletnia (ob.) i przybył w r. 1618 do Bremy; rok następny również tam spędził, poczem, udawszy się do Anglii, w r. 1620 wstąpił do uniwersytetu oksfordzkiego; w r. 1623 powrócił stamtąd do Bremy i podążył zaraz dalej do Pragi, gdzie «zabawiwszy niedługo, wy-j brał się z powrotem do Anglii; stamtąd wkrót-

ce przeniósł się do Hollandyi i wstąpił do służby wojskowej; sprzykrzyła mu się wszakże niebawem, więc ją^porzucił i w r. 1625 zapisał się do wydziału lekarskiego w Lcjdzie; stamtąd udał się do Caen w Normandyi, gdzie wówczas istniał wydział lekarski, i od niego w r. 1629 otrzymał dyplom doktorski. W roku następnym został lekarzem wojskowym w służbie szwedzkiej i pozostawał w niej do r. 1635, w którym osiadł w Bremie i już do końca życia w mieście tem zajmował się wykonawstwem lekarskiem i pracą naukowo-le-karską. — K. był zwolennikiem Paracelsa (ob.) i w jego też duchu napisał i wydał szereg dzieł z zakresu filologii, teologii oraz sztuki lekarskiej; wymienienie napisów ich byłoby tu zbyteczne.—Por. „Biographie médicale“ (t.

szy, niewypowiedziawszy ostatniego swego słowa. Wyczerpującej oceny jego działalności literatura nasza nie posiada: w chwili zgonu artysty pisma krakowskie, a poczęści i warszawskie, zamieściły krótkie notatki.

Kozakiewicz Ant oni, malarz polski współczesny (* w Krakowie 1841 r.). K. uczęszczał początkowo do gimnazyum, w r. 1859 wstąpił do szkoły Sztuk pięknych, gdzie kształcił się pod kierunkiem profesorów Łuszezkiewicza i Szynalewskiego. Po ukończeniu szkoły, w r. 1865 zaczął wystawiać obrazy rodzajowe w Towarzystwie przyjaciół Sztuk pięknych. Uzyskawszy stypendyum rządowe, wyjechał do akademii wiedeńskiej, w której przebywał w ciągu 1867 — 1872 r. przeważnie w kompozycyjnej szkole prof. Engertha. Obrazkiem z tej epoki najpopularniejszym było niewielkie płó-cienko z wielkim smakiem wykończone i z du-żem charakterystycznem zacięciem namalowane p. t. Drzemka dorobkiewicza. Obrazek ten, wystawiony w 1867 r. w Krakowie a następnie w Warszawie, był wielokrotnie reprodukowany. Namalował później K. Zabawę w Kaźni, dalej poważuy obraz historyczno-rodzajowy Śmierć konfederata Sawy, i wiele innych. Związawszy się w Krakowie jeszcze ścisłym węzłem przyjaźni z kolegą swym Franciszkiem Strejt-tem, razem z nim przeniósł się w 1872 r. z Wiednia do Monachium. Tutaj natrafiwszy na niezmiernie ożywioną artystyczną działalność polskiej kolonii artystycznej, stał się w krótkim czasie jednym z poważniejszych jej przedstawicieli. Obrazy, które zaczął często wystawiać, cieszyły się nietylko uznaniem artystów i krytyki, lecz wśród „Kunsthandlerów“ chętnych miały zawsze nabywców. Maluje on prze-

A. P.

V, str. 451), i „Biographische Skizzen verstorbener Bremischer Aerzte und Naturforscher“

(Brema 1844, str. 99).

D-r J. p.

Kozak Ługański, pseudonim pisarza rosyjskiego, Włodzimierza Dahla (ob.)

Kozakiewicz Piotr, rzeźbiarz i snycerz polski współczesny, brat starszy Antoniego,

[ob.] (* w Krakowie 1835—f 1893). K. kształcił się w krakowskiej szkole Sztuk pięknych, a przeszedłszy na wydział rzeźby w 1862 r., pracował pod kierunkiem prof. Kossowskiego.

Wyrobiwszy się technicznie, rozwinął swój talent niepośledni w snycerstwie przeważnie, rzeźbiąc w drzewie bardzo piękne płaskorzeźby i figury. Po wycieczce za granicę osiadł na stałe w Krakowie, gdzie pracował w kierunku kościelnym, komponując pełne wzniosłego ducha i w stylu utrzymane postacie świętych.

ny z XV i XVI stulecia. Do liczby tych ostatnich należały obrazy: Nauki Babci, Nauki dziadunia. W 1876 r. nadsyła K. do salonu pa-ryzkiego barwną kompozycyę z epoki konfede-racyi Barskiej p. t. Ostrzenie pałaszy. Prace K-a pojawiają się najczęściej na stałych wystawach w Monachium, Berlinie, Krakowie i Warszawie. Przez wiele lat maluje artysta niezmordowanie w pracowni swej w Monachium, przysparzając sztuce polskiej dzieł wartości niepośledniej - zbywa je jednak najwięcej handlarzom obrazów niemieckimi angielskim,—tak, że do kraju niewielka ich liczba zdołała się dostać. Pochowawszy w Monachium najserdeczniejszego druha Strejtta, pozostaje jeszcze w stolicy Bawaryi lat kilka; w końcu około 1900 r. przenosi się na stały pobyt do Warszawy. K. w ciągu długiej swej kary ery namalował moc obrazów, wielka ich część nosi na sobie ślady stosowania się artysty do gustu nabyw-

Niezależnie od licznych kompozycyj samoistnych wprowadził do rzeźby kopie z obrazów olejnych, które modelował z niezwykłą ważnie sceny rodzajowe w formie średniej plastyką. W ten sposób wykonał powtórzenie wielkości obrazów, osnute na tle bądź krakow-obrazu brata swego Antoniego, Ślepy grajek, skiego życia wiejskiego i miejskiego, bądź sce-w ten sposób odtworzył kilka z arcydzieł Matejki. Utwory jego w tym kierunku są wprost niedoścignione w precyzyi wykonawczej, w harmonii całości, w sumienności szczegółów modelowanych. Dzieła Piotra K-a są licznie rozrzucone po kościołach krakowskich i prowincyo-nalnych, a jedno z nich mianowicie, płaskorzeźba z Maciejowic Matejki, mieści się w Muzeum w Sukiennicach. Artysta ten, zdolnościami dużemi od natury obdarzony, nie uwydatnił może w zupełności swego talentu, borykając się przez całe życie z najfatalniejszemi warunkami, walcząc ciągle o chleb powszedni, nie mógł we właściwym iśó kierunku. Przy większem poparciu, mógłby był o wiele więcej dzieł stworzyć i swoją samoistość bardziej w dziełach swych ujawnić. Robota zarobkowa, codzienna praca, wyrobnicza nieledwie, pętała wyższe aspiracye artysty, który marzył o polu twórczości opromienionem sławą Wita

Stwosza, a u nas od tylu wieków odłogiem le- ców i mody panującej; są to obrazy tak żącem. Marzenia te nie ziściły się, zmarł w ci- 1 zwane kunst-händlerskie, robione na za-

Tow. Prz. Sztuk pięknych.

A. B.

730.

nem

srebrny, wspięty w prawo; w lewem, czerwo-

D.

Bed.

i III, 93.

mówienie. Są jednak w licznym jego dorobku rzeczy o wyższej wartości artystycznej, które mu uznanie wśród współczesnych przyniosły a miejsce wydatne w historyi sztuki polskiej zdobędą. Obrazy te są zawsze doskonale narysowane, tchną nieco akademizmem rodzajowym akademii wiedeńskiej, tem niemniej mają dużo uczucia, wyrazu, i charakterystyki. Do obrazów wyższego rządu należą, o-bok zacytowanych wyżej: Ślepy Grajek, utwór doskonale odczuty a który przyniósł artyście medal na wystawie powszechnej wiedeńskiej 1873 r.; dalej znów Fotograf na wsi, scena pełna humoru i doskonała pod względem powietrznego oświetlenia i w. in. Od lat kilku K. wystawia przeważnie w Warszawie, niewielkie obrazy, zawsze starannie wykonane; są to jednak reminiscencye dawnych jego u-tworów. Obrazy K-a posiada Muzeum krakowskie, kilka większych galeryj państwowych w Niemczech, oraz galerya wiedeńska, która ma jego akwarelę malowaną w 1871 r. Wesele chłopskie. Wiele z nich było reprodukowanych w rozmaitych wydawnictwach zagranicznych oraz jako premia dla członków Krak.

H. P.

Kozakowicz Jan, wierszopis polski, opatrujący liczne wydawnictwa oficyn protestanckich, głównie wileńskich, z końca XVI i początku XVII w., lichemi rymami, np. „Postyllę Rejową“, Koszutskiego „O powinnościach“ (Cycerona), oraz utwory polemicznej literatury; wierszydła to bez wartości. Sam, prócz kilku pa-negiryków, pseudoovidianum „Nux“ (Orzech) na polskie wyłożył. Podpisywał się i Jaćwie-zjuszem, niby Jadźwingiem, tj. Podlasianinem. Szczegóły jego osoby dotyczące wszystkie są całkiem bibliograficznej natury, więc por. E-streichera „Bibliografię“ XX.

Kozani (Kożani), miasto w wilajecie Mo-nastyrskim w połudn.-zachodniej Macedonii, w urodzajnej nizinie, ok. 15 kim. od rz. Vistritza (Indże-Kara-Su), 710 m. n. p. m. Biskupstwo, 9 kościołów, biblioteka, produkcya skór .i safianu. Ludność (około 10 000) trudni się uprawą roli, tytoniu, wiua, pszczelnictwem i hodowlą jedwabników.

Kozany — przezwisko szydercze, nadawane mieszkańcom wiosek Konary, Krynica i Borki w par. Suchożebrskiej, w pow. Siedleckim. Mieszkańcy tych wiosek wraz z włościanami jeszcze paru sąsiednich wiosek mają nazwę rozleglejszą W o c h ó w (ob.). Rodowód nazwy ob. Kozi ary. — Por. „Wisła“ VII,

L. K.

Kozdrubia, Ob. Cerbera.

Kozel (Cosel), herb polski z indygenatu. Na tarczy dwudzielnej w polu prawem, błękit-lew, w połowie od góry złoty, od dołu

nem — pół orła białego ukoronowanego. Nad hełmem w koronie śpiczasty kapelusz zielony w srebrne pasy, ząbkowane, idące ukosem w lewo, z koroną i trzema piórami pawiemi na wierzchu. Labry z prawej strony błękitne,

té

-'--3

Fig. 130. Kozel (herb).

podszyte złotem, z lewej—czerwone, podszyte srebrem. Nadany wraz z tytułem hrabiowskim w r. 1706 Annie-Konstancyi von Brockdorf (rozwiedzionej hrabinie von Hoym) i z nazwiskiem hrabiny von Cosel. Polski dyplom hrabiowski wydany został dla jej dzieci 22 grudnia 1724 r. przez Augusta II, króla polskiego. Indygenat polski otrzymali potomkowie Anny Cosel w r. 1768.—Z ó r d ł a: „Volumina Legum“ VII, str. 95; Siebmacher VII, 2, 4; Rietstap; Borkowski; Ostrowski.

Kozera, Kozyra (z tureckiego K o z=atut), karta świecąca w grze, a także maść jej czyli kolor, w którym nawet najmłodsza karta bije najstarszą we wszystkich innych maściach. Z upowszechnieniem się kart francuskich zamiast K-y wszedł w użycie wyraz atut (à t o u t).

Kozernik, parający się kozerą, karciarz, mający w niej szczęście. Słowo nieużywane zresztą; wystarczało samo kozera, 1. mn. ko-j zerowie, w temsamem znaczeniu. Kozernikami mieli się jednak zwać i strzelcy, lekko uzbrojeni, biegnący na przodzie orszaku. Ł. Gołębiowski przytacza nawet pieśni K-ów, tj. strzelców kurkowych („a dalejże K-y, wbijcie kulkę do ruśnicy“ itd.); ale i ta „piosnka braci kurkowych“ (podyktowana niby przez 80-le-tniego staruszka, co się jej od swego dziadka wyuczył) i ta kategorya strzelców pańskich, wszystko to pusty wymysł fałszerza, Konstantego Majeranowskiego, powtórzony w dobrej wierze przez Ł. Gołębiowskiego. — Por. Gloger „Eucyklopedya staropolska“ tom II

A. Br-

454

I) r J. r.

Fig. 131. Ko

zia k. Kolberg („Poznańskie“,

L: K.

za-

Kozia stopka.

Kozia S pka, albo kozi a nóżka (fr. levier pied - de-biche, niem. Geiss-fuss), narzędzie stalowe z rączką drewnianą albo metalową, służące do wyważania ze szczęki odnóg, czyli korzeni (pieńków) pozostałych po zębach spróchniałych. Wygląd i budowa narzędzia, podobnego rzeczywiście nieco do nogi koziej, wyobraża rycina obok stojąca. Dziś K. s. coraz mniej stosowana bywa, wypierają ją z użycia kleszcze zębowe amerykańskie o końcach wydłużonych a wąskich.

Koziak, k o z i e c, c h o z i ak, kozak. W Krainie poznańskiej (ob. Krajni a cy) zamożni gospodarze obrzucają niekiedy kozia stopka, V morników i hudników pogardli-wielkości wla- wą nazwą: koziak, kozie c, cho-ściwej.

III, 237, uwaga) wyprowadza tę nazwę od chyż (niem. haus), tak samo jak chozakó w krobskich (ob. Leśniacy) i kozaków. A mianowicie chłopca swego do paszenia bydła gospodarz włościanin (nigdy szlachcic) nazywa często kozakiem; miano to słyszeć się daje pod Jutrosinem, Kobylinem i Krotoszynem, a często pod Odolanowem i Ostrzeszowem: „kozok, kaj to idziesz, wyjżyń bydło ze szkody“! J. Karłowicz słusznie odrzuca to tłó-maczenie i wyprowadza wszystkie podane nazwy od^ „kozy“. —Por. Koziary.

Koziańskie starostwo, Niegrodowe starostwo koziańskie, w województwie i powiecie Witebskim, podług metryk litewskich powstało w drugiej połowie XVI wieku z dawniejszego starostwa jezierzyckiego i składało się z dóbr: Koziany, Miszniewice, Toropczany, Cełowica, Dołhopole, Dobryszewo, Prażnowo, Poleszany, Przystań, Rajcerowo, Sminozielce i Starynowi-cze; niektóre z tych dóbr leżały w województwie Połockiem. Od r. 1589 było w posiadaniu książąt Sokolińskich, Połubińskich, Przy-sieckich, Paców, Pakoszów, wreszcie, z mocy przywileju króla Augusta III z d. 27 maja r. 1758, dzierżyli je Ignacy i Helena z Kozielska Ogińscy, marszał. w. w. ks. lit., którzy opłacali z niego kwarty złp. 9 547, a hyberny złp. 1 600. Nazwa od wsi Koziany, ros. Koziany, Kozjauy, w powiecie horodec-kim, nad rz. Obol. W XVI wieku był tu mek obronny, zdobyty przez Batorego r. 1579. W liczbie 8 zamków przezeń w województwie połockiem zdobytych, które opisał Pachołowiec-ki, przyboczny sekretarz królewski w „ Carta topogr. Pol.“ (Rzym 1580) znajduje się i opisany zamek Koziany (Cossianum). — „Sł. Geogr.“ Koziary. Pod taką nazwą słynie gromada wiosek, zamieszkanych przez drobną szlachtę na zetknięciu powiatów: Siedleckiego, Łukow-— Koziary.

skiego, Konstantynowskiego i Radzyńskiego, w parafiach: Domanickiej, Przesmyckiej, Trze-bieszowskiej, głównie zaś Zbuczyńskiej. W Trze-bieszowskiej są to wioski: Łęczno-Wola, Wólka Konopna, Gołowierzchy, Popławy, Zaolszynie, Mikłusy, Zembry, Grochówka, Tęczki, Jakusze, Kurów, Wierzejki, Płudy, Szczepanki, Wylany i Smolanka. W parafii Zbuczyńskiej leżą wioski koziarskie: Borki, Kosiorki, Kosy, Poduchy, Sołdy, Świercze, Werki, Bzów, Chojna, Chro-mna, Izdebki Błażeje, Kośmy, Kośmidły, Wąsy, Januszówka, Jesionka, Karcze, Koryta, Kwasy, Lipiny, Ługi (Rządki i Wielkie), Modrzew, Okniny, Olędy, Ostroje, Pióry (Pytki i Wielkie), Pogonów, Przywory, Radomyśl, Radzików (Kornica, Oczki, Stopki, Wielki), Rów-cze, Tchórzew (Główki, Plewki i Rogole), Wiśniew (Wolka Ramieniowa i Wiśniewska), Za-błocie, Zdany, Źórawieniec. Sami K-y, zapytani o rodowód nazwy, odpowiadają, iż jest to nazwa szydercza, wzięta od grzyba koziaka, v. koźlaka, rosnącego obficie na niskich, sapowa-to-płaszczystych gruntach; nazwę tę mieli nadać im bracia szlachta siedzący na wyższych, lepszych gruntach, tak samo jak powstała nazwa Maśluchy (ob.). Ks. A. Pleszczyński, który pierwszy podał wiadomość o K-ach, wyprowadza tę nazwę od zwyczaju hodowania kóz, a „że hodowla i handel kozami była głównem zajęciem pradziadów dzisiejszych K-ów, dowodzą dotąd dochowane takie nazwy, jak: Kozie stany, w par. Zbuczyn, Stary i Nowy Kozirynek pod Radzyniem, który też do XVI w. Kozim Rynkiem się nazywał i pewnie był głównem targowiskiem kóz, naokoło przez ubogą ludność chowanych“,—pogląd który całkowicie podziela J. Karłowicz. K-y, jak i cała zagonowa szlachta na Podlasiu, mówiąc po ma-łopolsku, mazurzą, czego niektórzy pragnąc u-niknąć wpadają w t. zw. cedzenie (tj. używają tam cz, sz, gdzie powinno być czyste c, s), np. pszy zającza goniły. Wogóle przesada, silenie się na górnolotne wyrażenia, niekiedy wtrącanie niestosowne łaciny, są cechami gwary K-skiej. Ubiór niema znamion własnych: krojem przypomina miasto, wyrobem wieś, zależy wreszcie od zamożności. Domy uboższych K-ów nie różnią się od zwykłej chaty włościańskiej, mieszkania zaś zamożniejszych mają wygląd dworków: zdobi je zwykle u wejścia ganek na dwóch słupkach, często, jak i okiennice, jaskrawo pomalowany, Wioski grzeszą brakiem symetryczności, oraz wielką różnorodnością w budowlach, ogrodzeniach, a zwłaszcza w rozmieszczeniu budynków: „U nas, to jak się komu podoba“. Zresztą rysy właściwe K-om powtarzają się u drobnej szlachty, która gęsto osiadła w powiatach gub. Siedleckiej. Opis zwyczajów i przesądów ob. ks. A. Pies z-czyński „Wochy i K-y“ („Wisła“ VII, 719 — 735), wywód nazwy J. Karłowicz „Wisła“ VIII, 98 -199; a także R. Lubicz („Prace filol.*

IV, 209) o K-ch ze wsi Stoczka w Łuków-    dyczowie Fuławskiemu, wzięty został do niewoli

skiem. Pokrewnemi nazwie K-ów, tj. pocho-    przez kozaków w K-e, a następnie zesłany do

dzącemi także od zwyczaju hodowli kóz, są    Kazania. W r. 1871 zmarł tu poeta ukraiński

nazwy Kozany (ob.), Koź larze (ob.), Ko-    Tomasz Padurra (ob.); w kaplicy, erygo-

ziak (ob.) i Kozak (ob.j, a wszystkie one    wanej kosztem Wasiutyńskiego, wzniesiono mu

świadczą o większem w przeszłości niż w te-    pomnik, dłuta Wiktora Brodzkiego. — „Słowu,

raźniejszości zwyczaju hodowli kóz. To samo    Geogr.“.

Kozica, ob. Antylopa. Kozica, wada nogi końskiej, ob. K oz i nie c. Kozic zkowski, herb Na tarczy

świadectwo składają nazwy wiosek: Koziany,

polski. w polu srebrnem — trzy pięciolistne róże czerwone: jedna i dwie, wyrastające z jednej gałązki o trzech odnogach z liśćmi. Nad hełmem w ko-

Koziary, Koziedoły, Kozielaski, Koziejały, Ko-ziestany, Kozielec, Kozielniki itd.; natomiast nazwy: Koziebrody, Koziegłowy, Koziekały,

§1

L. K.

Kozierogi, Kozietuły są przezwiskami mieszkańców z powodu ich właściwości fizycznych lub zwyczajów, które przeszły na wieś przez nich zamieszkaną.—Por. pokrewną formacyą nazw: Krowiarze (ob.).

JOl

ronię szlacheckiej trzy pióra strusie białe. U-żywa go zachodnio-pru-ska rodzina Koziczkow-skich z Koziczkowa. — Źródła: Ais. o familiach pruskich; Niesie-cki; Siebmacher III, 2,

JKoziatyn, zwany dawniej Hujwą, miasteczko i wieś w pow. Berdyczowskim gub.

Kijowskiej, u źródeł rz. Hujwy; jedna z wielkich stacyj węzłowych Poludn.-Zachodn. dr. żel., skąd krzyżują się linie na Brześć, Kijów,

Fig. 132. Koziczkowski (herb).

n.

Koziebrody, wieś w pow. Sierpeckim, w gub. Płockiej, 28 wiorst od granicy pruskiej oddalona, przy krzyżowaniu się dróg idących od granicy pruskiej do Ciechanowa i Płocka, w o-kolicy płaskiej i urodzajnej. Niegdyś wieś ta należała do hr. Koziebrodzkich, obecnie do Thu-

Odesę, Humań, i odnoga kol. do cukrowni Macha-rzynieckiej, o 8 wiorst odległej. Wspaniały i nader wygodny dla podróżujących dworzec; poczta, telegraf, magazyny i warsztaty dla naprawy machin i wagonów. W r. 1890 wysłano ze stacyi 30 375 tys. pudów towarów, w tern 264. zboża —15143 tys. pud., soli—4142 tys. pud.; przywieziono 4 385 tys. pudów, a mianowicie węgla kamiennego, 1 537 tys. pud., drzewa 1 606 tys. pud. oraz innych towarów. W miasteczku znajduje się synagoga, szkoła początkowa, cegielnia, młyny, we wsi cerkiew, w r.

dn. 7 lipca 1874 r. za staraniem Maryana Wasiutyńskiego. Do wojen kozackich nazywał się K. Hujwą i dopiero, gdy zaczął się odbudowywać po zniszczeniu przybrał nazwę K-a; ślady dawnych siedzib wyorują na polach okolicznych. Już od r. 1649 wieś Hujwą należała do klucza Białopolskiego Tyszkiewiczów i była w ich posiadaniu do początków XIX w. W XVIII w. osada musiała być większą, gdyż 30 sierpnia 1783 r. w Warszawie został nadany przez króla Stanisława Augusta przywilej Ignacemu Piotrowskiemu, majorowi wojsk koronnych pożenionemu z Teklą, wdową po Honorym Tyszkiewiczu), na zaprowadzenie w K-e 9 jarmarków rocznie; te jednak z czasem upadły. Od 1808 do 1825 r. był K. w rękach dwóch właścicieli: Tyszkiewicza i Zdziechowskiego (dzieci Tekli Tyszkiewiczowej z jej pierwszego i trzeciego małżeństwa), którzy sprzedali go wspólnie K. Tadeuszowi Rożniatowskiemu za 450 tys. złp., syn zaś tego, Józef, odsprzedał w r. 1858 dobra M. Wasiutyńskiemu. Podczas kon-federacyi Barskiej Stanisław Ortyński, podczaszy żwinogrod., dążąc na odsiecz zamkniętemu w Ber-

1853 na miejscu starej wzniesiona; ziemi wo- na. Domów 36, m-ców 500. Był tu kościół góle 2 818 dies., w tern włościańskiej 1 308 modrzewiowy, w XV w. postawiony a rozebra-dies. Grunt przeważnie czarnoziem, z domiesz- ny w 1874 r. z rozporządzenia władz admini-ką szarej gliny. Mieszkańców w miasteczku stracyjnych. Na jego miejscu ze składek pa-i wsi około 3 000. Miasteczko zatwierdzone rafian wzniesiono kościół murowany. Miejscowość ta słynie w okolicy z obrazu cudownego Matki Boskiej; corocznie w dzień Narodzenia M. B. 8 września napływa tu do 20 000 pobożnych pielgrzymów. Są nawet akta opisujące różne cuda, uszkodzone jednak bardzo z biegiem czasu. Szkoła elementarna, urząd gminny, kasa oszczędnościowo-zaliczkowa, cegielnia, wiatrak. Dobra K-kie zajmują 2 241 morgów, obfitują w pokłady torfu; w obrębie ich znajdują się: gorzelnia, browar, cegielnia, 2 wiatraki. — „Słown. Geogr.“.

wte-

Koziebrodzki Władysław hr., publicysta i komedyopisarz polski (* r. 1839 w Ko-łodziejówce w powiecie Tarnopolskim—f w r.

1893). Po ukończeniu Instytutu technicznego w Krakowie rok bawił w Paryżu, uczęszczając do Sorbonny. W latach 1862—1866 przebywał w Szwajcaryi, gdzie napisał kilka broszur politycznych: „Galicya i Austrya“ (1866), „Co robić?“, „Być albo nie być“ (1865) dy też drukował w „Dzienniku literackim“ swoje:    „Szkice z nieodległej przeszłości“

(Lwów 1866). Następnie podróżował K. po Wschodzie, a powróciwszy do Galicyi, brał

A. O.

Ludność, Małorusini, trudni się głównie rolnictwem i sadownictwem; przemysł słabo rozwinięty.

Kozielsk, miasto powiatowe w gub. Kału-skiej, nad rz. Zyzdrą, liczy 5 908 m-ców (1897

czynny udział w czasopiśmiennictwie miejsco-wem- I tak w założonym w Krakowie w roku 1869 „Kraju“, piśmie postępowem, które zapalczywie walczyło z klerykalizmem, należał do szeregu stałych współpracowników; w roku 1872 współpracował w „Świcie“ lwowskim, redagowanym w duchu umiarkowanego postępu przez Bronisława Zawadzkiego. Poprzednio pisywał do „Dziennika literackiego“, aż do jego upadku, do r. 1870; prócz tego K. różne-ini czasy był współpracownikiem „Gwiazdki Cieszyńskiej“, „Nowin“ i „Niewiasty“. W pismach tych K. prócz artykułów politycznych i publicystycznych umieszczał swoje powiastki i powieści, jak: „Przerwane wesele“, „Flisak“, „Macocha“, „Wdowa“, „Ciotka Tekla“ i inne. Od r. 1868 poświęcał się K. teatrowi i napisał sporo komedyj i sztuczek. W jego utworach dramatycznych niema ani oryginalnych pomysłów, ani werwy komicznej, ani pogłębienia charakterów. W komedyjkach jednoakto-wych jest przynajmniej lekki i czasami zręczny dyalog („Stryj przyjechał“, kom. w 1 ak. Lwów 1891), jest dowcip salonowy tak, że jako bezpretensyonalne krotochwile na scenie podobać się mogą. W dramatach zaś, między któremi jest i historyczny („Klaudya“ w 2 aktach), brak prawdziwego tragizmu, psychologia osób jest niezręczna i powierzchowna. Pomiędzy większemi utworami K-go znajdują się trzy, zasługujące na wyróżnienie, zarówno ze względu na szlachetną myśl przewodnią, jak i niektóre sceny pięknie wykonane; są to mianowicie: „Po ślizkiej drodze“, dramat w 4-ch aktach, „Hrabia Maryan“, komedya w 4-ch aktach (Kraków 1870), „Nauczycielka“ (1893). Z innych utworów K-go, przeważnie jednoak-towych komedyj, odznaczających się żywym, lekkim dowcipem, który umie także być rubasznym i karykaturalnym, wymienić należy: „Pokusa“, „Balowe rękawiczki', „Po ślubie“, „Zakochana para“, „Zawierucha“, „W jesieni“, „Miłe złego początki“.

Koziegłowy, osada, dawniej miasteczko w pow. Będzińskim, gub. Piotrkowskiej, nad dopływami Warty: Boży Stok i Złoty Stok o 4 wiorsty od granicy Śląska Pruskiego, a o 14 od stacyi kolei warsz.-wiedeńskiej Myszków; położone w głębokiej kotlinie, otoczonej z trzech stron górami, połączone drogami bitemi z głów-nemi punktami przemysłowemu Częstochową, Dąbrową, Będzinem. Kościół parafialny murowany św. Barbary w stylu ostrołukowym z XV w,, odnowiony gruntownie w 1679 a o-statecznie w 1898 r.; w 1901 r. dano nowy dach na kościele, pomimo tego kościół jest w złym stanie i w 1901 r., zaprojektowano budowę nowego w stylu romańskim, według planu budowniczego Pomianowskiego. Prócz tego w osadzie są 2 kaplice: jedna przy szpitalu murowana, druga drewniana z 1631 r. za miastem. Osada włączona jest do gminy Rudnik

Wielki, ma jednak urząd i sąd gminny, szkołę początkową, dom schronienia dla starców, piece wapienne, 6 jarmarków rocznie. W r. 1827 było tu 290 domów i 1 577 m-ców, w r. 1860 — 293 domy i 1 828 m-ców, a w r. 1894 759 domów i 6 288 m-ców; jest w K-ch 1791 morgów ziemi miejskiej. Dn. 4 kwietnia 1901 r. straszny pożar zniszczył miasto; spłonęłomi wtedy 220 domów. K-y są bardzo starożytną osadą. Już w XI w. słynęły jako gniazdo rozbójnicze, dlatego też Kazimierz Sprawiedliwy oddał wieś wojewodzie krakowskiemu, Mikołajowi h. Lis, który tu wzniósł zamek obronny, a z czasem około zamku powstała osada; w XV w. otrzymały Koziegłowy przywileje miejskie. — Fryderyk, syn Kazim. Jagiellończyka, biskup krakowski a potem kardynał, nabył K., zamek i miasteczko z przyległościami, za 10 000 zł. na własność biskupstwa krakowskiego. Pod osłoną biskupów, którzy tu dla siebie pałac wybudowali, zaczęły rozwijać się pomyślnie K-y. W r. 1550 postawiono ratusz i postrzygal-nię sukna. Jędrzej Stan. Załuski, b-p krakowski, zabronił w r. 1747 osiedlać się tu Żydom, toteż do r. 1860 nie było w K-ch ani jednego żyda; powrócili dopiero do miasta w r. 1864 W r. 1792 król Stanisław August, potwierdził dawne przywileje, uznał przytem K. za wolne miasto, wyłączając je od jurysdykcyi ziemiańskiej i sądowej ks. Siewierskiego. Po zajęciu dóbr biskupich stały się K. miastem rządowem. Ludność oddawna trudniła się rolnictwem, rze. miosłami i przemysłem sukienniczym. Jeszcze w r. 1860 było tu 10 sukienników. Obecnie handel w rękach żydów. W dobrach poprobosz-czowskich osadzono dymisyonowanych żołnierzy.—„Słown. Geogr.“,

Kozielec, miasto powiatowe w gub. Czerni-howskiej, nad rz. Ostrem. Ma 5 cerkwi, piękny sobór, w nim ikonostas z bronzu, roboty artystycznej, oraz obrazy szkoły włoskiej; 2 domy modlitwy żydowskie, szkołę dwuklasową, szpital ziemski wraz z domem schronienia, 2 cegielnie z produkcyą roczną 1 200 rb., młyn parowy, 5 jarmarków rocznie z obrotem 81 000 rb. W 1897 r. liczył K. 6 160 m-ców.—Już na początku XVII w. K. był handlowem i obron-nem miastem i brał udział w sporach kozackich. W 1679 r. został zupełnie zniszczony przez Jurka Chmielnickiego. Później zaliczony do namiestnictwa Kijowskiego a obecnie do gub. Czernihowskiej.—K ozielecki powiat wpo-łudniowej części gub. Czernihowskiej zajmuje przestrzeń 2 787 wiorst kw. czyli 290 328 dies, i liczy bez miasta powiatowego 131 914 m-ców (1894). Powierzchnia powiatu jest nizinna, miejscami urodzajna na podkładzie gliniastym, miejscami zaś błotnista.

Ked.

r.). W mieście jest sobór, 7 cerkwi, 7 fabryk i zakładów przymysłowych z produkcyą roczną 13 200 rub. (2 garbarnie, 2 cegielnie, garncar-nia i t. d.), szkoła 3-klasowa miejska, 5 szkół elementarnych, szpital ziemski na 55 łóżek, dom schronienia, bank miejski z obrotem rocznym 523 657 rub. (1892), 340 rzemieślników. W 1892 r. wywędrowało na zarobki z miasta 888 męż., 112 kobiet i 14 dzieci. — K., nazywany w dawnych kronikach Kozi es k lub Kozi el es k, zalicza się do najstarożytniej szych grodów w ziemi Wiatyczów. Od XII w. począwszy był w rękach kniaziów czernihow-skicli. W 1238 r., zdobyty po 7-miotygodnio-wem oblężeniu przez hana Batego, uległ zupełnemu zburzeniu, a ludność została wymordowaną. Jeden z późniejszych posiadaczy K-a utworzył zeń udzielne księstewko, którerr zawładnęli Litwini, i dopiero w 1494 r. zwrócili je książętom moskiewskim. Iwan IV obwarował miasto i otoczył ścianą drewnianą z 8 bramami. W 1708 r. K. wcielono do gub. Smoleńskiej a od 1776 r. jest on miastem powiato-wem gub. Kałuskiej. W 1777 nawiedził miasto straszny pożar. — Kozielski powiat w południowo-wschodn. części gub. Kałuskiej na przestrzeni 2 307 wiorst kw. czyli 240 341 dies., liczył w 1894 r. 123 433 m-ców. Jest to jeden z najurodzajniejszych i najbardziej przemysłowych powiatów w gubernii. Powierzchnia gruntu kamienista, wyżynowa i bezleśna; wąwozy skaliste głębokich kotlin nadają ma-lowniczość okolicy. Gleba bardzo urodzajna, miejscami czarnoziem, na podłożu marglowem lub gliniastem. Powiat przerzyna rz. Żyzdra, mająca, jako spławna, ważne znaczenie komunikacyjne, wraz z dopływami, prócz tego rz. Serena. W okolicach K-a nad Żyzdrą i Sereną znajdują się pokłady węgla kamiennego, dalej na południu— pokłady wapnia. Ludność zajmuje się przeważnie rolnictwem, przyczem do włościan należy połowa ziemi w powiecie; największe zyski daje hodowla konopi (42 000 rab. rocznie). Przemysł i handel kwitną, zwłaszcza skupowaniem konopi i siemienia konopnego trudni się wrielu; ogniskiem tego handlu jest wieś Płochino i miasto Suchinicze. Z przemysłudomowego słynne są narzędzia drewniane do uprawy roli, części wozów, wyroby z łyka, kory wierzbinowej. Warzywnictwo, uprawiane na wielką skalę, ma charakter przemysłowy. W 1893 r. było w powiecie K-irn 58 fabryk'z produkcyą 462 400 rub. rocznie; przemysłem domowym trudni się 912 włościan; na zarobki do powiatów ościennych udawało się 4 407 osób. Szkół ludowych w powiecie—87.

Z Kozielska, przydomek używany stale a mylnie, na zasadzie fałszywej tradycyi o pochodzeniu od książąt Kozielskich, przez rody kniaziowskie OgińskichiPuzynów (ob.). D-

Kozielski: 1) Jan (Caper, jak podpisywał się), teolog protestancki, był przez lat 28 pa-

Wielka Kncykl. Fowtx. lluftr. Ze**. 312a. lom XÏX1Ï.

storem ewangelickim w Międzyrzeczu, został później kalwinem, a w r. 1588 przeszedł na so-cynianizm i ponowił chrzest swój w sadzawce pod Szmiglem (to dało powód Waleremu Her-bergerowi do napisania wiersza: „lu Joanuem Caprum Pastorem Mesericensem, qui pridie Calend. Augusti anno 1588 mersus est in sta-gno, prope Smiglaviam, a Samosatentibus, cum jam 28 annos docuisset Evangelium Jesu Christi...“). W Szmiglu K. był do końca życia ministrem zboru socynianów i został tam w r. 1608 utopiony w stawie przez żołnierzy. Napisał „Dialogus de sacra coena inter Marchi-tam et Polonum“ (1565), w którym zgodność swego zdania z Zwingliuszem oświadcza. Rzecz zrobiła widocznie wrażenie, bo odpowiada mu Erazm Gliczner „Breve Colloquium contra quendam de Coena Domini quem sub personis Marchitae et Poloni Joannes Capri... sparsit“; właśnie broszura ta przyczyniła się do złożenia K-o, na synodzie Poznańskim 1567 r., z u-rzędu superintendenta kościołów Wielkopolskich, a na jego miejsce obrano Marcina Crossiusa. Por. Adryan Jungi us „Epistolae Joannis Capri Pseudoministri, primum Luterani deinde Pi-carditae seu Oalviniani, ac nunc demum Ana-baptistae et Samosateniani Solida confutatio“ (Poznań 1593). Syu K-go, także Jan, był uczniem teologii na wszechnicy Jagiellońskiej i dużo obiećywał po sobie. Ob. Estreicher „Bibliografia“ XX. — 2) Seweryn, pijar (* według Estreichera 1692 r., według E. M. Sobieszczańskiego „Enc. Więk.“ Org. i690 r. w Warszawie — f 1730 r.). W zgromadzeniu był najpierw nauczycielem szkół niższych, później wykładał teologię i filozofię, następnie był prokuratorem prowincyi, wreszcie rektorem domu międzyrzeckiego. Pozostawił parę pa-negiryków na cześć głównie Szaniawskich — bezimiennie: „Agnus iu Zodiaco coeli Poloni Princeps“ (1721, na cześć bisk. krakow. Konstantyna Felicyana Szaniawskiego); „Penegyris Stanislao Dönhoff Palatino plocensi... et Sophiae Szaniawska... in solemni nuptiarum pompa“ (Warsz. 1794); „Konstellacya pierwszych koronnego nieba planet... po zkonkludowanym maryażu Stan. H. Denhoffa“ (1724); wydał także „Vindiciae quibus adversarii producto respousionum instrumento confutantur“ (Warsz. 1729). F. M. Sobieszczański („Enc. Więk.“ Orgelbranda) przypisuje mu jeszcze panegiryk na cześć Stan. Szembeka, ale Estreicher milczy o tern.

Kozieł, ob. Koza.

Kozieł. Jak koza, tak i kozieł dał początek mnóstwu wielkiemu terminów, a związek pojęciowy pomiędzy niemi a zasadniczem znaczeniem wyrazu został zupełnie zaciemniony. „Słownik języka polskiego“ J. Karłowicza, A. A. Kryńskiego i Wł. Niedźwiedzkiego wylicza aż 28 kategoryj odmiennych zastosowań tego wyrazu, do których należy jeszcze dodać za-

bb

L. K.

1T»

Fig. 133. Kozieł I (herb).

D.

Kozieł II, herb polski. Na tarczy w polu czerwonera—na barku srebrnego półksiężyca — trzy strzały: jedna w środku, dwie po bokach, nieco od siebie odchylone. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Stary herb litewsko - ruski, używany przez rody: Gorendowi-czów (zgaśli), Jasienow-skich (nobil. 1676    r.),

Kosawiczów, Koziełłów-Jasienieckich, Koziełłów-Poklewskich i Snitow-skich. — Źródła: Koja-łowicz; Niesiecki; Małachowski; Borkowski; Sieb-

D.

stosowania tego wyrazu w formie zdrobniałej ; (Koziełek i koziołek). K-em nazywa się j więc siedzenie dla woźnicy, sposób ustawiania j broni na krzyż, podpory wbite na krzyż do • podtrzymywania pali do piłowania, różne czę- ; ści dachu, ławka służąca stelmachowi do strugania drzewa, trójkąt z tarcic ułożony, aby wyschły, kopka zboża na polu. W powyżej wy-łuszczonych znaczeniach i w wielu innych za , wyjście służy ułożenie przedmiotów na krzyż. Między innemi K-em zowie się u ludu naszego pewna jednostka miary. Mianowicie około 20 sztuk drzewa bywa związanych obok siebie w rodzaj przęsła, a takich przęseł trzy albo cztery, uczepionych jedno za drugiem, zowie się K-em; K. taki uchodzi w spławie niemeńskim za rodzaj jednostki, jak również płyt, obejmujący dwa kozły („Wisła“ II 83). Za jednostkę można K. uważać także w gospodarstwie rolnem: jest to kopka zboża, mająca 6 lub 7 snopów. Por. J. Karłowicz „Słownik wyrazów polskich“ („Kozioł“).    L K-

Kozieł (folklore). Lud nasz często każe sile nieczystej pojawiać się w kształcie kozła lub mniema, iż dyabeł na nim jeździ. Tak samo cioty mają K-a w oku: spotykaj ic czarownicę, nie ujrzysz w jej oku postaci swojej własnej, tj. tej, którą zowią panienką, lecz dwa koziołki z rogami i brodą; dlatego czarownica nikomu nie patrzy prosto w oczy. Por. E. Majewski i j K. Stołyhwo „Koza“ („Wisła“ 1905). To połączenie dyabła i czarownicy z kozłem jest puścizną po czasach, kiedy wierzono, iż czarownice mają zbory, na których jest obecny dyabeł w postaci K-a, i gdzie panować miało wyuzdane rozpasanie. K. znalazł się na tych zborach, jako zwierzę, które wyobraźnia prostacza czasów barbarzyńskich stale łączy z kultem boga miłości i ze swawolą płciową. Ob. Miłości kult.

Kozieł I, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem — kozioł srebrny, w prawo zwrócony. Nad hełmem w koronie pół takiegoż kozła. Stary herb, jeszcze w Wiekach Średnich do Polski ze Śląska przyniesiony. Używały go i u-żywają rody następujące: Bocków (nobil. 1600 r.), Błudowskich (zgaśli), Bujakowskich z odm., Donatów (nobil. 1662 r.), Dragano wskich/ Donató w-Wesołowskich i Wilczków. — Źródła: Paprocki; Okolski; Niesiecki; Borkowski.

Sis'

ÜJ

pili

Fig 134. Kozieł II (herb).

mâcher IV, 14, 19.

.Koziełł-Paklewski Alfons, Ob: Paklew-ski Alfons.

Kozienice, miasto powiatowe w gub. radomskiej. nad rzeką Kozielniczką, lewym dopływem Wisły, w okolicy lesistej, o kilka wiorst od Wisły, a o 12 w. od stacyi dr. Iwangr-Dąbr. Garbatka odległe; z Radomiem połączone są K. drogą bitą. Kościół parafialny katolicki i takiż ewangielicki, starożytna bożnica, dom schronienia dla starców i kalek, szpital, 2 szkoły początkowe, męska i żeńska, władze powiatowe i miejskie, sąd pokoju, sąd gminny, kasa powiatowa, wydział hypoteczny, straż o-gniowa ochotnicza, od 1901 r. towarzystwo pożyczkowo-oszczędnościowe. Prócz tego fabryka blachy miedzianej, cynkowej i żelaznej, młyn parowy i wodny amerykański, browar,¹'niegdyś słynny, 4 garbarnie, fabryka posadzek, cegielnia. Rzemieślników 310, w tern najwięcej szewców, krawców, rzeźników, cieśli i stolarzy. W 1827 r. były w K-ach 242 domy i 2094 m-ców (Żydów 1950), według spisu jednodniowego z 9 lutego 1897 r. — 508 domów i 5 327 m-ców. Do miasta zalicza się 2783 morgów ziemi miejskiej, 603 morgi ziemi rządowej. K., jedna z najstarożytuiejszych osad, wśród puszcz leśnych, w okolicy nieurodzajnej i mało zaludnionej położona, ’nosiła pierwotnie nazwę Koziniec, w dawnych dokumentach Kozynicze (legowisko Kóz-sarn), albo K'o z i e 1 e c. Miejscowość, zawdzięczała swój pomyślny rozwój szczególnej opiece^ królów, którzy, póki rezydowali w Krakowie, zatrzymywali się w K-ach podczas częstych podróży na Litwę, później zjeżdżali do puszczy kozienickiej na łowy (ob. Kozienickie starostwo). Już Kazimierz Wielki wybudował tu pałacyk drewniany. Osada nadana została początkowo klasztorowi Norbertanek w Płocku, zakonnice jednak uprosiły w 1390 r. zamianę tej wsi na posiadłość Bronisław na Kuja-

wach, gdyż z powodu zbytniej odległości nie | w tem lasu 15 815 mórg. Z dóbr rządowych mogły należycie korzystać z nadania. Zamia- i wydzielono w 1835 r majorat K.? nadany ge-nę tę zatwierdził ostatecznie Kazimierz Ja- nerał-inżyuierowi v. Dehn; podług wiadomości

giellończyk w 1447 r. W 1409 r. zbudowano w K-ach most, który, następnie spławiony Wisłą, posłużył pod Czerwińskiem do przeprawy wojsk polskich, gotujących się do boju z Krzyżakami. W 1466 r. był tu już widocznie wygodniejszy dworzec królewski, skoro Kazimierz Jagiellończyk schronił się do K-c z rodziną przed zarazą morową i tu i stycz, 1467 r. przyszedł na świat syn jego Zygmunt, późniejszy król Zygmunt I; na pamiątkę tego faktu postawiono przed kościołem kolumnę murowaną, 20 stóp wysoką, którą w 1702 r. starosta kozienicki, Hieronim Lubomirski, kazał gruntownie odnowić, jak o tem świadczy napis na kolumnie. W 1549 r., na mocy przywileju wydanego przez Zygmunta Augusta Piotrowi Firlejowi, wojewodzie ruskiemu, przekształcono osadę K. na miasto ze zwykłemi prawami. Nie miało ono jednak trwałego bytu, gdyż lustracya z 1564 r. wykazuje 194 domy a w 1611 tylko 167. W 1657 r. Stefan Czarniecki zniósł pod K-ami doszczętnie 8 chorągwi szwedzkich pod wodzą gen. Torn-skilda, a w odwet za to Rakoczy spalił miasto: to też w 1660 r. pozostało tylko 20 domów w K-ach. W 1704 r. i ponownie w 1781 r. uległy K. zupełnemu zniszczeniu od pożarów. Gdy się zaczęły odbudowywać, Stanisław August na miejsce starego drewnianego pałacu królewskiego wzniósł pałac okazalszy murowany i otoczył go ogrodem. W rynku przybyło kilka kamienic murowanych, założono również fabrykę broni palnej, do której sprowadzono robotników z Niemiec i Belgii. W r. 1792 ks. Józef Poniatowski (ob.), stojący obozem pod K-i, otrzymał po złożeniu dowództwa medal od wojska z napisem „Miles Imperatori“ (żołnierz wodzowi). W czerwcu 1809 r. generał Zajączek stoczył tu bitwę z Austryaka-mi. Kościół kozienicki przechodził te same co miasto koleje. Zbudowany wraz z dworem królewskim, do 1559 r. stanowił filię parafii Wargocin, od tego roku parafialny, w 1657 r. spalony został przez Rakoczego a w 1677 r. odbudowany; w 1754 r. na nowo po zrujnowaniu wzniesiony przez żonę Augusta III, w r. 1869 r. ostatecznie rozebrany po postawieniu

nowego murowanego, boszczem parafii kozienickiej był historyk ks. Franc. Śi ar czyń ski (ob.).—Folwark K., majorat, liczy 802 mórg. ziemi, 16 dom. i 165 m-ców; na jego gruncie mieści się browar i młyn wodny. Hamernia Kozienicka stanowi osobną osadę fabryczną. Wójtostwo kozienickie, osada włościańska, miało w r. 1880 41 domostw i 774 m-ców na 48 morgach ziemi. Gmina K., z urzędem w Starej Wsi, liczyła 4 960 m-ców, 491 domów i 8 145 mórg. ziemi. Dobra rządowe kozienickie obejmują 35 951 morgów ziemi,

z 1866 r. składał się majorat ten z folwarków: K., Janów, Katarzynów, Kobyli Las, Świerże i o-bejmował ogólnej rozległości morgów 6 786.— Kozie nicki powiat gub. Radomskiej utworzony został w 1867 r. z części dawnego powiatu Radomskiego. Na północy granicę naturalną tworzy rz. Pilica, oddzielająca go od p. Grójeckiego, i Wisła, oddzielająca od po w. Garwolińskiego; na wschodzie graniczy powiat K-cki z Puławskim (Nowo-Aleksandryjskim), na południu Iłżeckim, na zachodzie — z Radomskim. Obszar powiatu wynosi 84.2 mil. Q. Przedstawia rozległą równinę pochylającą się ku Wiśle i często zalewaną jej i Pilicy wodami. Wisła płynie tu szerokiem łożyskiem, tworzy liczne odnogi głównego koryta czyli łachy i kępy, wrzynające się głęboko w ląd; to też w czasie wylewów wiosennych zagraża wielkim przestrzeniom: nizinie Nadwiślańskiej i ni-żinie Magnuszewskiej. Największa łacha ciągnie się od wsi Nagórnik, tworzy jakby odrębną rzekę, która oddaliwszy się pod K-ami o 8 wiorst od głównego koryta, przebiega 20 wiorst i pod wsią Świerże Górne łączy się z Wisłą. W biegu swym przybiera 2 dopływy: Zagożdżankę i Topór. W celu zapobieżenia wylewom wr. 1816 rozpoczęło roboty ochronne, prowadzone do 1831 i wznowione powtórnie w 1842 r.; w tych datach kosztem 100 tys. rb. wykonano ogółem 283 211 sążni robót ziemnych Druga rzeka większa w powiecie, Pilica, ma z prawej strony również brzegi nizkie, sprzyjające wylewom. W środku południowej części powiatu powierzchnia jest wzniesiona na 400 — 500 stóp u. p. m. Prócz Wisły i Pilicy dzieli powiat K. na dwie połowy rz. Radomka, wpadająca do Wisły. Nizkie położenie i brak spadków sprowadza wytwarzanie się błot i jezior, których w powiecie jest 26 na obszarze 99 morgów; błota zajmują 700 morgów, przyczem największe obszary błotne mieszczą się w gminach: Brzeźnia, Sieciechów i Jedlnia. Cały obszar powiatu, z wyjątkiem wybrzeży Wisły i Pilicy, zamieszkanych jeszcze w epoce przeddziejowej, był pokryty foz-ległemi lasami, stanowiącemi puszczę kozie-nicką. Większa część osad, jak świadczą o tem Od 1789 do 1799 pro- nazwy (Brzeźnica, Grabów, Brzoza, Strzyżyna.

Jedlnia, Oblasy), powstała po wycięciu lasów. Gleba powiatu jest mało urodzajna, gdyż obszary niedawno użyte są pod uprawę i przeważnie w ręku drobnych posiadaczy. Obecnie na 1602 wiorst Q całego obszaru pod polami jest 605.9 w; □, 169 w. łąk, 142.2 pod zabudowaniami i ogrodami, 172 w. pastwisk i zarośli, 412.1 w. zajmują lasy, a 100.1 — wo-d;y, błota i drogi. Pod względem geologicznym cały obszar powiatu spoczywa na forma-cyi kredowej. Role uprawne zajmują ¹/₈ ogól-

nej przestrzeni. Do większych posiadaczy i do rządu należy 106 903 mórg. (przeważnie lasy i łąki), do włościan zaś i drobniejszych kolonistów 159 428 mórg. (przeważnie ziemia orna). Przemysł fabryczny stoi nizko, reprezentuje go tylko jedna cukrownia, w Mniszewie nad Wisłą, kilka gorzelni, browarów, miodosytni, octami i wiele młynów. Głównemi drogami komuni-kacyjnemi są: Wisła na długości 98 wiorst i Pilica na dług. 25 wiorst. Dróg bitych dwie w powiecie: jedna z Radomia na Zwoleń do Puław i Lublina, druga z Kozienic do Radomia. Przerzyna powiat kolej Iwangrodzko-Dąbrowska z najbliższą stacyą Garbatka. Ludność powiatu w 1870 r. wynosiła 76 896 a w 1880 r. 90 409 (44 747 mężczyzn i 45 662 kobiet). W roku 1905 było ludności około 120,000. W powiecie jest jedno miasto, 8 o-osad miejskich, 450 wsi i kolonij i 10 750 domów mieszkalnych; szkół początkowych 18, stacyi pocztowych 4. Pod względem administracyjnym powiat K. dzieli się na 20 gmin, a pod względem kościelnym stanowi dekanat kozienicki dyecezyi sandomiers. — („Sł. Geogr.“).

Kozienickie starostwo niegrodowe (e-konomia) leżało w województwie Sandomierskiem. W r. 1569 jeszcze nie tworzyło odrębnej całości, lecz jako część starostwa Radomskiego pozostawało w zarządzie osobnego urzędnika kozienickiego, Stefana Zaleskiego („Źródła dziejowe“ XIV 323 — 4). W -początkach XVII wieku oecononńa K-a już się wyodrębniła całkowicie, a w 1607 roku dzierżył ją Jan Swiętosławski, referendarz koronny, s-twa Małogoski. Starostwo składało się z miasta Kozienice (domów miejskich 167, żydowskich 4), oraz wsi Kozienice (kmieci 8 zagrodników 7, smolarzy 1, łowców 4), Opatkowice, Mieronie (kmieci 6), Bielany (kmieci 6), Świerże (kmieci 4, zagr. 1), Brzoza, Wola Brzoska (kmieci 9), Jedlna(ob.) Kozłów (kmieci 15) Jastrzębia (kmieci 14), G/owice (kmieci 20), Piotrowice (zagrodników 2). Po za tern na rzecz s-twa szły spy i daniny z 16 wsi klasztornych, „sta-tie“ z 9 wsi, oraz daniny z opactw Siecie-chowskiego i Miechowskiego. Całe s-two obejmowało około 120 łauów wiejskich, w bezpo-średniem posiadaniu starosty, i dawało w r. 1613 zł. 5984 gr. 4 d. dochodu. Obejmowało ono wielkie puszcze, któremi rządzono według zasad następujących: „Jako się teraz pokazuie Łowcy nabarziey by mieli być winni przez niedozór y niesposobność swoię, a więcey spo-rozumiewania się sposąsiednimi ludźmi, a oni nie dla szkody, ale dla strzeżenia puszcze y całości iey są nadani y fundowani, tedy do tego czasu maią być przysięgli a po dwu z Łanu konno z oszczepami y z rusznicami, nie pieszo, służyć będą powinni. Siekiery, Łańcuchy y wszelakie ciąże do Dworu K-go oddawać maią, nie wracaiąc ich, ani na odkup daiąc. Tamże w Kozienicach na każdą niedzielę sta-

! wad y sprawę dawać maią, co się w puszczey dzieie, którey potężnie bronić maią, tak obcym, iako y swym, aby nic ze pnia nie ścinali, a suchych leżących drew ieno tym samym do-pusczać, którzy od Pana oeconoma pozwolenie wezmą, bez szkody iednak w puszczey. K temu kopanin żadnych Poddanym tuteczuym y nikomu nie mają dopuszczać. A gdyby się po-tym szkoda z ich przyczyny y niepilności pokazała, tedy P. oeconom ma ich karać, a kie-dyby co więcej przewinili,, tedy ad privatio-nem ma ich JMć deferować Królowi JMci“ (Rp. „Arch. Skarbu Warsz. od. 46 Jtè 99 f. 90 — 127). Wiek XVII ze swemi najazdami i gospodarstwem rabunkowem doszczętnie zniszczył s-two. August II, odbierając wakujące s-two po Hieronimie Lubomirskim, kasztelanie krakowskim, na rzecz swoją, zlecił urządzić inwentarz jego (1709 r.l. Inwentarz wypadł jaknajgorzej. Stwierdzono „wielki upadek y ruinę gospodarstwa w ogołoceniu folwarków przez zabranie Bydeł y owiec, odpędzenie świni y iunego drobiu inwentarskiego. —■ Nie mniejsza desola-cia Prowentów JKM-ci z młynów tartaków, Papierni y stawów zepsowanych przez wyrwane po rożnych mieyscach Groble.—Co się y o o-grodzie przy pałacu kozienickim rozumieć ma, ażeby w nim więcey świnie nie ryły.— I to nie jest z pożytkiem ani porządkiem, że tak piękna i obszerna Puszcza K-a żadnego Leśniczego y słusznego niema dozorcy“. Do tego dodać należy: „I. X. Plebani, iako się Aręda-rze skarżą, czynią wielką w arędzie przeszkodę, przywłaszczaiąc sobie liberam propinatio-nem Piw y Gorzałek... tymże nie pozwalać, ażeby w Grunta królewskie zachodzili...“ Chcąc złemu zapobiedz oddano s-two w zarząd specyal-nego administratora, który miał podlegać Wa-leryanowi Kicińskiemu, pisarzowi najwyż. skarbu. Podobny „dozór“ złożony w ręce Beringiem, nie wydał oczekiwanej „Fruktyfikacyi“, wtedy oddano zarząd w ręce Krzysztofa Miin-nicha, gener.-majora gwardyey“, w 1718 r. W owej dobie ekonomia przedstawiała się jak następuje: Miasto Kozienice posiadało placów chrześciariskich osiadłych 25³/₄, żydowskich 247₂> pozatem było 10 komorników żydów; rzemieślników: rzeźników 4, piekarzy 8, browary 2, garce gorzałczane żydowskie 10), szewców 5, kowal 1, cyrulików żydowskich 2, kuśnierz 1, bednarz 1, krawców 2. Nadto jeszcze ksiądz posiadał 6¹/₂ łanów, na których siedzieli jego poddani; bartników było 5. Poddanych było: Stara Wieś —20, Opatkowice—3, Dąbrówki— 7, Bielany—2, Świerże—2, Wargocin, Hollendry i Wymysłów — 32, Wróblany —7, Jedl-na 21, Mąkosy —4, Jastrzębia 14 i Kozłów 12. Do tego dochodzi łowczych 3, bartników 3. Wszyscy poddani w liczbie 124 siedzieli na ziemi, która niegdyś posiadała 140 (prócz Dąbrówki, Jastrzębi i Kozłowa) półłauów, o-becnie zaś wynosiła — 37⁷/₈ półłanków ogółem,

w 1613 20 gr. 10 „

2 zł.

zł.

h-* ÇJ*

» 20 gr. » 15 „ 15 „ 20 „

gr.

co wynosi przeciętnie na jednego poddanego —

1.09 ćwierć półłanków. Nędza musiała być ogromną, do czego przyczyniła się wysoka robocizna: 2 dni sprzężajne (4 dni piesze) przeciętnie na tydzień, oraz czynsze i daniny—2 zł. 16 gr. przeciętnie (na rok) na 1 poddanego. Do tego dodać należy ucisk ze strony kościoła, który się domagał dziesięcin („X. Małachowski oficyał radomski, pleban Jedlnień-ski wielkanocney spowiedzi słuchać y do kościoła puszczać zakazał, za to, że mu dziesięciny żyta nie oddali, bo też y on do poborów się nie przyłożył, o które y za siebie y za niego Execucye cieplne ponieść musieli“), wysoka a-renda, jaką płacili żydzi (1000 zł. —w Jedlni, 2 200 zł.—w Kozienicach), którzy starali się możliwie najwięcej wydusić z chłopów. Nie dziw, że dochód pomimo podniesienia się cen na produkty był (stosunkowo) o wiele niższy, niż w XVII w., uwzględniwszy różnicę ewa-luacyi: w 1718

żyto owies miód

kapłon 2 gr. chmiel 12    „

i wynosił w 1718 zł. 5196 gr. 18 (Rps. Arch. Skarbu od. 56 .M» K. 16, I), tj. prawie trzecią część tego, co ekonomia dawała wiek przed tern. W r. 1727 s-two oddano w administacyę Kazimierzowi Rayskiemu, pułków, woysk JKM. W owym czasie i utrata się już nieco podniosła, na 7 411 złp. 8 gr. rocznie (Rps. ib. od 56 J\s K. 16, II). W r. 1724 objął ekonomią Sukau, później zastąpił go Wolmar, który nagle opuścił s-two. Ponieważ s-two „za niespodzianem tegoż ostatniego possessora desertowaniem bez żadney dispozycyi ad praesens zostaie“, wyznaczono więc w 1729 r. komisarza Suskiego, który ujawnił okropną nędzę chłopów. „Wieś Hollendry od Inundacyi wielkie szkody maiąca, iako y w tych dniach ze wszystkim prawie zalana iest.“ „Gromada Jedlueńska uskarżała się o niesłychaną cięszkość, iż wszystkich mieszkańców Imćp. Hoppel podał Żydowi na nocną Stróżę, którą koleyno odprawować dotąd musieli, oprócz tego stróża płatnego za zł. 10 codziennego we Dworze trzymać, żywić i opłacać muszą“. „Kilkanaście mieszkańców w Jedlney zgorzało (ut asserunt z okka-zyi iednego Drabanta), ze łzami supplikowali o wspomożenie' . „Bartnikom także, za rok przeszły memiodowy y że im pszczół wiele pospadało czynsz miodowy odpuściło się“. „Na tęż Dragonię uskarżały się wszystkie wsi, że się im wysługiwać muszą, częstokroć nie tylko ze swoim, ale y z Dworskim w robociznie omieszkaniem, gdy ledwie nie codzień po Futera-że y po trawy swiże iezdzić muszą“. „Teyże Dragoniey Officerom przykazać należy, aby Ge-meynow trzymali in disciplina, aby abstineant a personalibus injuriis, od liałasów y czynie' nia szkód“. Pomimo takich żywiołowych i wy' padkowych klęsk dzięki stałej i dokładnej orga-nizacyi, a szczególnie dzięki takim administratorom jak Oppel ^Hoppel), który chociaż „że im m iał bydź cięszki w robociznie, ale ich nauczył gospodarować y wiele dobył pola na dwór y dla Poddanych“, dochód wzrósł do 16456 zł. 9 gr. 27₂ d. co po odliczeniu rozchodu, który wynosił 10 965 zł. 5 g. 2 d., daje 5491 zł.

7a d. (za 11 miesięcy 1728—9 r.) cz; dochodu (ib. od. 56 ,M K. 16 III). Klęski, które ciążyły na kraju, nękały i ludność s-twa. W r. 1736 skonstatowano: „ci ad praesens ekonomiey JKM-ci kozienickiey poddani nietyl-ko inmediate przez rożne tak Rossyjskich, ia-ko y Polskich przechody woysk, ale na ostatek w ninieyszym Roku y z samego oczywistego dopuszczenia Boskiego od czasów przez nie-zwyczayne inundacye wód (które in potiori parte oziminy y Jarzyny y Łąki totaliter po-zatapiały) ad earn aegestatem przyśli, że podobno nietylko Powinności swoich według inwentarza y dawnych zwyczajów pełnić nie będą capaces, lecz y rozeyść się cale z głodu będą musieli, jeżeli im ze skarbu JKM-ci non subvenietur do pożycia zbożami y na zasiewy“ (ib. od. 56 JMà K. 16 V). Głód więc przy każdej silniejszej klęsce ogólnej był koniecznem zjawiskiem wobec takiej gospodarki, jaka wyzuła chłopów z dobytku. Po grafie Sułkowskim, łowczym nadwornym W. X. L., w imieniu którego zarządzał ekonomią Dembowski, podczaszy Zawskrzyński, w 1739 r. s-two obejmuje Ludwik de Wolffersdorf „chambelan“ królewski (ib. «No K. 16, VI). W r. 1764 w chwili objęcia korony przez Stanisława Augusta ekonomia K-a, która miała się za jego panowania rozwinąć pod względem gospodarczym, a która od 1751 roku zyskała tylko 10 nowych karczem, przedstawiała się w sposób następujący: Kozienice miały mieszczan 100, żydów 89; rzemieślników: 3 kowali, 13 krawców, 1 cyrulika, 2 kuśnierzy, 5 piekarzy, 2 czapników; byli i inni. Miasto ogółem przynosł 470 zł. 17 g. Stara wieś mieściła poddanych 45, Dąbrówki 26, Opatkowice 11, Świerże 7, Bielany —10, Olendry—41, Przewóz —9, Woytostwo—6, Wymysłów—12, Wargocin — 7, Wróble —18, Kociołki—10; pod Dworem siedziało 12, w Jedlni— 100 (wraz z plebańskimi), w Kozłowie—29, Jastrzębi 3 9, Mąkosach —15, w młynach (Za-gożdżon, Pionka, Szycek, Jaroszek)—-14. Ogółem więc 410 poddanych posiadało 669 wołów, 672 krowy i 17 koni, co wynosi przeciętnie na dziesięciu poddanych 34 sztuki inwent. Na tydzień odrabiano robocizny dni 2627^ wo-łmi, 132 pieszo; na tydzień, czyli licząc wszystko w dniach pieszych (po 2 dni piesze na jeden ciągły), otrzymamy przeciętnie na jednego poddanego 1.6 dni pieszych na tydzień. Należy dodać do tego czynsze pieuiężne,

daniny w naturze (miód, ospy). Nadto „Więźnia iakiego w Dworze strzegą koleyno Poddani ż pod Dworu i Woytostwa, także na Stróżę przychodzą kiedy się Dwór do Pałacu zie-dzie, kobiety pokoje myją na zawołanie. Od pielenia pszenicy płaci Dwór po gr. 6 z zwyczaju. Po kamienie do młynów Starowieyskich darmo ieżdżą Gromady z Stareywsi, Opatkowic y z Bielan y & Swierzów. Szarwarki odbywają do reperacyi y sypania Grobel tak u stawów, iako y dla ochrony Grontów od Wisły... Do sieci podczas polowania królewskiego chodzić powinni. Kobiety ogrody wykopać y obrobić powinhe“ (ib. j\e K. 16, VIII). Odtąd stopniowo wzrasta ludność i kultura rolna w starostwie. W r. 1772 założono nową wieś Sta-nisławiec, na 79 pólłankach, .v której początkowo osiadło 44 półłankowych osadników; liczba ich w roku 1775 wynosiła już 65, i Augu-stowo, która nie została rozmierzoną i w której w 1775 r. siedziało już 10 osadników. No-wosiedlcom naznaczono wolność na lat siedm.

lany, Przewóz i t. d.: męż. 1 240 chr., 58 żyd.; kobiet: 1245 chrz., 53 żyd.; dzieci: 1135 chrz. 96 żyd.—razem 3827, czyli ogółem ludności 6080. („Opisanie liczby dusz w Parach Dye-cezyi krakowskiej z rozrządzenia J. O. X. Imci Michała Jerzego Poniatowskiego...“ Rps. Arch. Konsyst. Krakows.). Na sto dorosłych mężczyzn przypadały w starostwie 104 kobiety i 88 dzieci. Żydzi stanowili 23.8% ogólnej ludności. W miastach na jeden dom mieszkalny wypadało 10.6, a na jedną rodzinę 9.9 głów; po wsiach na jedną osiadłość zaś—7.4 głów. Stwo w r. 1784 z propinacyj dało czystego zysku 24.100 zip. (Arch. Skarbu Warsz. od 56 JVs K. 16, XI). Budżet stwa, które jedno tylko pozostało w całości jako należąca do korony ekonomia, wynosił w okresie 1785 —1793

Rozchód

12    395

14037 11 617 11 536 10 035 15 364    .

13    988

14    033 13 489

Dochód

1785    60 839

59 398 67 709 57511 72457 93 647

1791    109552

1792    77 560

1793    93 149

1786

1787

1788

1789

1790

Intrata roczna folwarków kozienickiego i jedlińskiego ze wszystkiemi wioskami i z miastem wynosiła w 1775 r. 38.713 zł. 6 g, 1 den.

(Rps. Arch, w Jabłonnej : „Bilans percepty y Espen-sy pieniędzy w Ekonomii K-iey (Korzon) „Wewnętrzne dzieje“, 188, III, s. 57 n. 3). Przeciętny więc roczny dochód równał się około 76 870 złp., zaś rozchód 12 945 złp. tj. istniała przewyżka pomiędzy dochodem a rozchodem dość wysoka; ale expensa na poprawę ekonomiki, a szczególnie expens „za rozkazami JK.Mości* pochłaniały całą czystą intratę, a nawet wywoływały czasem deficyt. — Spisy dymów w r. 1790 (Arch. Skarbu od. 51 JNIs 19, 20, 22, 23) wykazują, iż miasto posiadało dy-

„Pozatemma jątek wynosił w remanencie w szpi-klerzu sumę 4 489 złp. 21 gr., w bydle — na 7 059 złp. 21 g. i w długach „na ludziach ekonomicznych“, bądź w gotowych pieniądzach, bądź w zbożu złp. 7 552 g. 4. Cała admini-stracya ekonomii kosztowała 3 000 złp. (ib.

Als k. 16 IX). W r. 1778 starostwo obejmowała 208 osiadłości miejskich i 404 wiejskich, o-próez wsi nowoosadzonych, które posiadały 79 osad. Na tydzień odrabiano pańszczyzny 270.5 dni wołami 134y₄—pieszo. Najistotniejszą częścią dochodu starostwa były prowenty z dzierżawionej propinacyi, które w tym roku wyniosły 36 000 złp. (ib. J\° k. 16 X). W dziewiątym dziesięcioleciu miasto uległo pożarowi, tak, że j mów 282, zaś wszystkie wsie 643 dymy, czyli „komisya Ekon. Skarbu“ ...oświadcza (1783), iż licząc po 6.3 głów nr dym (tj. przyjmując chcących się murować tamże zapomodz każe ce- mnożnik, przyjęty przez Korzona) otrzymali-głą y wapnem inne zaś materyały i Rzemieślnicy byśmy dla całego starostwa 5828 głów (Jest to kosztem własnym muruiących się opłacane będą“, za nizka liczba, o czem przekonywa powyżej W r. 1764 w mieście było rodzin chrześciańskich podany spis ludności).—Po upadku Rzpltej 124, a żydowskich —105, które siedziały w 106 ekonomia, przechodząc rożne koleje, dostała domach (z nieb połowa była świeżo odbu- się za Królestwa Kongresowego pod Zarząd dowanych), i gnieździły się w 107 budach. We Izby Administracyjnej, jako dobra narodowe, wsiach było osiadłości 310, należących do fol- W r. 1817 — 18 miasto Kozienice posiadało warku K-iego i 229 do Jedlnieńskiego; 539 pod- ludności chrześciańskiej mężczyzn 426, kobiet danych odrabiało tygodniowej pańszczyzny 411; żydowskiej m. 211, k. 354 (Rps. Bibl. 421 r/₄ dni ciągłych i 205s/₄ dni pieszych. Na- Jagieł. «N» 3392. Opis wdztwa Sandomierskie-łeży zwrócić jednak uwagę, że w wielu wsiach go r. 1817 — 1818).    M 1U"'

Kozieniec, wada nogi końskiej, ob. K o z i-

Kozieradzki Aleksander, lekarz (* na Podlasiu 1813 r. z bardzo ubogiej rodziny, która go wcześnie odumarła), Szczęśliwie dostał się do wzorowej szkółki parafialnej w Tu-rzysku (na Wołyniu), utrzymywanej z pietyzmem przez zacnego księdza Dobrowolskiego, który szczerze zaopiekował się sierotą i, oęe-

pańszczyznę zastąpiono czynszem, który we wsiach Jedlnieńskich przynosił 8 646 zł. 6 nieć. gr. Nadto ciążyły opłaty ^podymnego, które wynosiły po wsiach 4011 zł.v 15 gr. (ib. JY° k.

16 XI). W owej dobie (r. 1786) w starostwie było ludności: w Kozienicach; mężczyzn 377 chrz., 402 żyd.; kobiet: 355 chr., 512 żyd.; dzieci 281, chrz.; 326 żyd.—razem 2 253; Stara Wieś, Kociołki, Opatkowice, Świerże, Bie-niwszy zdolności K-go, wyprawił go na dalsze studya do liceum Krzemienieckiego. Tam w r.

okoliczności dwaj rodzeni bracia Załuscy, biskup kijowski i sufragan płocki. Lubili wszyscy księdza K-kiego, ale szczególnym przyjacielem był mu kanonik Bartłomiej Pstrokoń-ski, ten co spisał swoje pamiętniki. Po Łubieńskim i prymas Podoski był na niego łaskaw. Kiedy wyjeżdżał za granicę w czasie Konfederacyi Barskiej, a Pstrokoński nie chciał władzy, Koziorowskiego mianował na czas swojej nieobecności administratorem generalnym pod względem duchownym, in spirituali-bus, w roku 1770. To go zaprowadziło do kapituły gnieźnieńskiej, w której kanonikiem już zasiadł r. 1772. Mieszkał zwykle w Mstowie, w klasztorze nad Wartą, gdzie był proboszczem u kanoników regularnych. Miał i drugie obok probostwo w Radomsku. Wielki przyjaciel Franciszkanów, świadczył ich klasztorowi w Radomsku („Pam. rei. mol.“ t. V, str. 412). Powtórne prymicye odbywał we Mstowie 29 czerwca 1782 r. Zjechali się licznie na ten obizęd Krakowianie i Sieradzanie, którzy go szanowali. Pijarowie z Wielunia wiersze wydrukowali i oddali je biskupowi po stosownej przemowie. Był i reprezentant akademii krakowskiej, ks. Sokołowski i również wiersze swoje oddał. Paulini częstochowscy odprawili dysputę teologiczną po południu. Bez dział i fajerwerków także się nie obyło; odbyło się wszystko, jakby za czasów saskich. Jeżeli to nie o-statnia była tego rodzaju uroczystość, pewno jedna z ostatnich. W Rzeczypospolitej już' wszystko się zmieniło, uciekło dawne życie. Staruszek biskup został kawalerem orderu św. Stanisława około r. 1786. Później złożył probostwo mstowskie i radomskie tylko zatrzymał, mstowskiego już nie miał roku 1789. Jednakże się trzymał zdrowo. Przeżył prawie całą epokę sejmu wielkiego, bo umarł pod koniec r. 1791. — „Enc. Org.“ większa.

Kozietulski Jan Leon Hipolit, pułkownik wojsk polskich (* d. 4 lipca roku 1781 w Skierniewicach - j d. 3 lutego roku 1821 w Warszawie), syn Antoniego, starosty będzińskiego i Maryanny Grotowskiej. Oddany przez ojca do korpusu kadetów w Warszawie, doznawał tam szczególnych względów książąt Czartoryskich. Ulegając woli ojca, nie zaciągnął się do legionów polskich we Włoszech; dopiero w r. 1806 wstąpił do szeregów Dąbrowskiego (d. 24 listop.) jako podkomendaut gwardyi honorowej i wraz z gwardyą włączony został do korpusu marszałka Lannes’a. U-czestuiczył w bitwach pod Nasielskiem (d. 24 grudnia), Pułtuskiem (27 grudnia r. 1806) i pod Pruską Iławą (8 lutego r. 1807). — Po utworzeniu przez Napoleona pułku lekkokonnego

1828 K. otrzymał stypendyum L e r n e ta (ob.), co dało mu możność studyów w liceum. K. miał dużo zachowania wśród młodzieży i od najwcześniejszej młodości był gorącym demokratą, stał na czele plebsu i w sprawach licealnych występował namiętnie przeciw garstce arystokratycznej, która zawsze chciała być partyą przewodniczącą. Po opuszczeniu Krzemieńca K. został nauczycielem u znanego historyka M. Balińskiego w Jaszu-nach, gdzie uczył wnuki Jędrzeja Śniadeckiego. Pozyskane oszczędności z tej guwernerki pozwoliły mu się zapisać 1835 r. do sławnej akademii lekarskiej w Wilnie, którą skończył w 1840 r. ze stopniem lekarza I-ej klasy, i osiadł w Krzemieńcu. Tam zyskał obszerną praktykę, a pełen poświęcenia dla chorych i nieszczęśliwych, słynął powszechnie jako świetny przedstawiciel szkoły wileńskiej. Umarł w sile wieku 1870 r. K. został członkiem Towarzystwa lekarskiego w Wilnie w 1845 r.; pisał rozprawy medyczne, które umieścił w „Tygodniku lekarskim“ (1868); a jedna w rękopi-śmie (De usu secalis cornuti) znajduje się w archiwum Tow. lek. w Wilnie. K. pozostawił po sobie arcy-ciekawe pamiętniki, z których jeno urywki przytacza jego kolega Iwanowski (Helleniusz). Wspomnienia te kreślą życie na początku XIX w., w nich K. opisuje szkołę parafialną w Turzysku, gdzie pobierali naukę chłopi, mieszczanie i drobni oficerowie, piękne ustępy poświęca liceum Krzemienieckiemu i a-kademii wileńskiej. Cenne te pamiętniki, które dotąd, niestety, niewydano, były własnością Józefa Kraszewskiego, a po jego śmierci dostały się w posiadanie brata jego Kajetana.

Życiorys K. W er miński w „Gaz. codziennej“ 1860 «Ns 306; tob. Helleniusz „Listki z Ukrainy“ (t. III 65 — 66 i 199 —200)*, Bieliński „Stan nauk w akad. lek. wileńskiej“

L. J.

(662-800).

Kozierowski Ignacy Augustyn, biskup adrateński w XVIII wieku. Prawdopodobnie syn Zbigniewa i Salomei Boguckiej, podstolan-ki podlaskiej. Poświęcił się stanowi duchownemu w zgromadzeniu księży kanoników laterańskich. Jeszcze Niesiecki znał go „w duchownym stanie“ („Korona Polska“ (Bóbr.) V, 345), prymicye odbył 29 czerwca 1732, urodzić się więc musiał koło r. 1708. Zyskał względy u ks. prymasa Wład. Łubieńskiego i przedstawiony na biskupa stolicy apostolskiej. Nie szło tutaj o żadną sufraganię, bo gnieźnieńska nie wakowała, a łowickiej jeszcze nie było.

Cbciał po prostu dostojnością wynagrodzić prymas zasługi Kozierowskiego w kościele i j gwardyi (ob. W oj s ko polskie)d. 7 kwietniar. łatwo to sprawił w Rzymie. Prekonizowany | 1807 otrzymał nominacyę na szefa jednego był Kozierowski na biskupstwo adrateńskie. ' z czterech (drugiego) szwadronów składających Wyświęcony w Skierniewicach 2 lutego 1763 pułk lekkokonny. Niebawem musiał ruszyć do roku, księciu prymasowi towarzyszyli przy tej Hiszpanii. Po raz pierwszy potykał się z Hisz-

jff|

II

panami pod Burgos, a wkrótce potem nieśmiertelną sławę zyskała mu szarża wąwozu pod Somo-Sierra (ob.) w dniu 30 listopada r. 1808. W przeddzień pamiętnej bitwy trzeci szwadron, którym dowodził K. w zastępstwie nieobecnego szefa Stokowskiego, pełnił służbę przy cesarzu Napoleonie, poczem zluzowany, zajął stanowisko pomiędzy wioską Bocequillas a wąwozem Somo-Sierry, bronionym przez “trzyna-stotysięczny korpus hiszpański. Ü świcie (d. 30

t ' V“"-' I    1

F?

■y?.

m;

■m

Fig. 135. Kozietulski Jan.

list.) wśród gęstej mgły szwadron zajął pozy-cyę u stóp gór na drodze do wąwozu, przed rowem wykopanym dla obrony pozycyi. pod niewidzialną z powodu mgły bateryą nieprzyjacielską, i przyjęty był przez nią ogniem karta-czowym. Kiedy wysłane przez Napoleona trzy pułki liniowe cofnęły się przed paszczami dział, wtedy Napoleon rozkazał trzeciemu szwadronowi wkonać szarżę nadziała hiszpańskie, rozstawiony na pochyłości góry. —K. ze szwadronem przeeskoczył rów, uastępnie pod ogniem przerżnął się przez cztery baterye i dotarł do szczytu góry z tak i szybkością, że armaty raz tylko jeden mogły wystrzelić. K., straciwszy w szarży konia i kontuzyowany w nogę, musiał pozostać w tyle. „Nie słyszałem nic, — mawiał później—prócz rozkazu Napoleona, nie widziałem nic prócz gradu kartaczy. Działa te musiały, być wzięte“. Kiedy nadeszły pozostałe szwadrony, rzecz cała już była dokonaua, a zasługa zwycięstwa spada wyłącznie na K-o i jego szwadron trzeci. Za znakomitą tę szarżę K. mianowany przez Napoleona kawalerem legii honorowej (10 marca r. 1809). W bitwie pod Wagram r. 1809 K. dowodził dwo-

ma szwadronami pułku szwoleżerów. Przyto-< inność dowódzcy ocaliła od zgnby cały pułk. Spostrzegłszy bowiem, że komenda, wydana przez Deloitre'a, dowodzącego owetni pozosta-łemi szwadronami, może pułk narazić na atak Austryaków z tyłu, powtórzył doniosłym głosem tę sarnę komendę, przez co cały pułk, wykonał obrót podwójny i stanął przodem do nac orających. Rannego K-o (6 lipca) Napoleon obdarzył krzyżem oficerskim legii honorowej. Du. 3 maja r, 1812 K. otrzymał w donacyę dobra w królestwie hauowerskiem, przynoszące 2 000 franków rocznego dochodu. W kampanii r. 1812, przeprawiwszy się na czele szwadronu przez Wilię 24 czerwca, brał udział w bitwach pod Witebskiem, otrzymał ranę pod Smoleńskiem, d. 25 października pod Małoja-rosławcein, odpierając atak kozaków, grożących sztabowi i samemu Napoleonowi, otrzymał pchnięcie lancą i ranę od kuli. Ciężko ranny, odjechał do Możajska i spotkał się dopiero ze swym pułkiem w grudniu na drodze do Oszmiany- udał się następnie do Warszawy, gdzie pozostał przez czas dłuższy. Pod Małym Jarosławiem mianowany został pułkownikiem majorem, lecz urzędową nomitiacyę o-trzymał dopiero w roku 1813. Nie wyleczony z ran powrócił jednak do pułku w lutym r, 1813. Brał czynny udział w kampanii r, 1813 i 1814, w bitwach pod Bautzen, Reichenbach, Dreznem, Altenburgiem, Weimarem, pod Lipskiem, gdzie znów został raniony, i pod Hanau. Du. 22 sierpnia r. 1814 powołany na dowódcę eklererów gwardyi walczył pod mura-mi Paryża. Do wojsk przyszłego Królestwa Polskiego wstąpił d. 20 marca r. 1815 jako dowódca czwartego pułku ułanów, ale już w czerwcu zmuszony był wziąć urlop z powodu nadwątlonego zdrowia. Powrócił jednak niebawem do szeregów. Na kilka miesięcy przed śmiercią (1821) zdał dowództwo pułku. Jest ou autorem: „Przepisy jeżdżenia na koniu, robienia pałaszem i lancą dla lekkiej kawaleryi“. Życiorys K-ego, przez Antoniego Wieniawskiego w „Tygod. Illustr.“ roku 1861 tom IV str. 29; — „Źródła do historyi Pułku Polskiego—lekkokonnego Gwardyi Napoleona I“ (wyd. Aleks. Rembowski Warszawa 1899); Falkowski „Obrazy z życia kilku ostatnich pokoleń w Polsce* (t. II—V Poznań); Puzyrewski, generał-lejtnant „Szarża jazdy pod Somosierra w Hiszpanii“ (przekł. Warsz. 1899). Porównaj Łubieński Tomasz, „Pamiętniki“ wydane przez Rogera Łubieńskiego (Warsz. 1899). Autor pamiętników lwią część zasługi bierze na siebie) i Załuski Józef „Wspomnienia o pułku lekkokonnym...“ (Kraków 1862,    1865).

Wypadek tak nadzwyczajny pobudzać musiał rysowników i malarzy do twórczości; najwybitniejsze są obrazy: Kossaka Wojciecha, Bellan-gé’go i Horacego Yerneta.

\Cr,

dank, generałowi wojsk polskich, w r. 1811 przez

otwiera się żółkiewski Haraj, da-

Magierów i Żółkiew i na liczne

K.

na

L. K.

Kozietulskioh baronów herb. Na tarczy ściętej — w polu górnem błękitnem — baszta złota blankowana z chorągwią srebrno-czerwoną; w dol-nem czerwonem — dwie krokwie srebrne, tworzące literę W. Nad tarczą korona baronowska. Nadany wraz z tytułem baronowskim Janowi Kozietulskiemu herbu Ab-

Fig.136 . Kozietulskich (herb).

Napoleona I-go, cesarza Francuzów.—Z ró dł a: Kosiński I, 221; Ostrowski; Rietstap.    D-

Kozi-grzbiet (po rusińsku Kozyj-Chre-bet), wzgórze 350 m. wysokie w płn.-zach-stronie Wiszenki w Galicyi, w pow. gródeckim-Opada ono stromo we wszystkich kierunkach i różni się białawo-żóltawą barwą od wszystkich wzgórzy sąsiednich tak, że je już zdaleka zobaczyć i od innych odróżnić można. — Wzgórze to składa się z dwóch szczytów, z których jeden, podługowaty, częściowo zielenią pokryty, zwie się K-m g-em, a drugi, lejkowato zagłębiony, z piaskowca złożony, Trój-krzyżową górą (po rusiń. Trojkrestna hora) z powodu, że na nim znajdują się trzy krzyże. Widok z tego wzgórza malowniczy. Na krańcu wsch.

lej ku płd.-wsch. krechowska Pobijna, góra Niedźwiedzia, na pół lesista, lesiste Horodysz-cze; na płd. góra Wiszeńska; na płd.-zach. wiszeński Haraj; na zach. góry Szczerzeckie, dalej Chomiczyna, na płn. Mazury, góra Poty-licka i Wołkowica. Jedynie w stronie płn wsch. otwiera się widok na nizinę, sfalowaną nieznacznemi pagórkami, na lasy, łąki i pola, na

wiejskie osady. (Ob. „Trydnewyj perechod po Iwiwskoj okrestnosty“, „Słowo“ Lwów, JM® 74).

Kozik: 1) nóż do obdzierania skóry, np. K. na św. Martin gąski zarzyna. Rej i inni pisarze tak nazywają nóż rzeźnicki, np. „rzeźnik nad nami stoi zawsze z K-em jako nad kozami“ („Wizerunek“). — 2) Mały nożyk, lichego gatunku, niekiedy składany, niekiedy nieskła-dany, posiadający oprawę znamienną, w wielu okolicach jest nieodłącznym od włościanina sprzętem i wisi koło pasa na rze-myczku. Nazwa ta jest zdrobniałą od wyrazu koza, którym, zdaje się, oznaczano niegdyś noże krzemienne, jak o tern świadczy bardzo ciekawe spostrzeżenie ks. A. Pleszezyńskiego. Gdy chłopcom wiejskim pokazywał on znalezione wydmach krzemienne nożyki i strzałki, ci nadawali im nazwę kóz, chociaż nieobrobione krzemienie zwali krzemieniami, kamienie-^ka-mieniami. Ks. A. Pleszczyński objaśnia tę nazwę w sposób następujący: głównem zadaniem noży krzemiennych było skrobanie

Wielka Kacyki- Powił, lluett. Zen*. 312a. Tom XXX1J.

i przerzynanie kóż (rosyjskie koża=skóra), czyli w narzeczu mazurskiem k ó z. Tłómacze-nie to nie odznacza się siłą przekonywującą.— Por. ks. A. Pleszczyński „Koza“ (Wisła“ III, 649 — 651). Prawdopodobnie od kozy, tj. krzemienia, pochodzi k o z i c a,—kawałek kija na końcu okuty, a służący do wypychania ziemi z pługa podczas orania (a może stosowano nie krzemień, lecz wprost sam róg), a także pleciony pręt bicza (pierwotnie kij zakończony ostrzem, którem kłóto bydlę zamiast popędzania obecnego batem, a może kij na koziej nóżce), oraz kozula—haczyk do połowu ryb.

Kozika (właściwie Kózek a), herbu Zkrzyż-łuk, ród książęcy niewiadomego pochodzenia, na Wołyniu. Protoplastą ich był kniaź Fedor Kózek a, podpisany w r. 1485 jako świadek, w Łucku, na dokumencie Swidrygiełły. Potomkowie jego, spolszczywszy w początkach XVII w. nazwisko „Kozika“, istnieją podobno na Wołyniu po dziś dzień, bardzo podupadłszy pod względem majątkowym.    D

Kozika, herb polski, ob. Zkrzyżłuk.

Kozin, m-ko, pow. Kaniowski, położonego 1 milę na połud. od m. Potoku, przy uściu ruczaju Potoku do rzeki Rasawy, ma przysiółek Sałowe lub mały K., o 2 w. powyżej położony przy rz. Pasawie. Posiadał ziemi dworskiej 4 285 dzies., z której 2 105 odeszło ziemi wy-kupowej. Ma cerkiew prawosł., kaplicę katol. par. Rzyszczów (dawniej Bohusław)- piękne mieszkania, ładny ogród, 500 domów, 4 200 m-ów. Miewa tak zwane jarmarki i targi na zboże, bydło i inne produkty. Majętność ta dawniej należała do dóbr st-wa bohusławskie-go i była darowaną przez Ksawerego Branic-kiego jego łowczemu, a dziś jest własnością rodziny Montrezorów. Jest tu st. pocztowa na trakcie z Taraszczy do Kaniowa, o 25 w. od Bohusławia, 28 od Kaniowa, 120 od Kijowa. („Sł. Geogr.“).

Kozin, miasteczko prywatne, w pow. Łubieńskim gub. Wołyńskiej, nad stawem, o 7 mil. od Łucka, 1 600 m-ców, własność niegdyś rodziny Kozińskich, herbu Zagłoba, założoue w r 1538 na mocy przywileju króla Zygmunta I, wydanego w Krakowie, który, na prośby Aleksandra i Michała Hrynkowiczów K-ch, pozwolił miasto erygować, nadał mu jarmarki i targi. Majętność ta, przez, różne przechodząc [ręce, była dziedzictwem Gojskich, Firlejów, wreszcie dostała się Tarnowskim. Z tych Jan • Amor Tarnowski, kasztelan konarski i łęczycki, podejmował tu, w pałacu i w starym murowanym zameczku, na kępie stawowej leżącym, króla Stanisława Augusta,f jadącego w r. 1787 do Kaniowa na zjazd z cesarzową Katarzyną

II. Wzmiankowany dziedzic otrzymał od tegoż monarchy w r. 1790 przywilej ustanawiający jarmarki cztero-niedzielne. Kościół murowany staroświecki ^oddany 00. Dominikanom, prowincyi polskiej, za konsensem ks. biskupa,

przez fundatora Kajetana Amora Tarnowskiego w r. 1738. Klasztor miał gruntów po 3 włóki wójtowskie, nadto sianożęcie, wolny wręb do lasów i mlewo w młynach Czortowskich, ryby ze spustów i 7 000 złotych na mieście Kozinie zapisane, od których arendarze K-scy corocznie kwartałami po złot. 122 oddawać powinni; od kahału zaś K-go zwierzchność kościelna pobierała po 2 kamienie łoju. W roku 1870 K. miał 155 dom., 514 m-ców, w tem 15% żydów, kaplicę katol. par. Ptycz (dawniej parafii Krupiec), cerkiew, synagogę, gorzelnię. W r. 1875 pożar zniszczył K. W r.

przeniesiono go do Grójca na posadę weterynarza powiatowego. W r. 1892 wysłany był z urzędu do obwodu Turgąjskiego w celu zbadania miejscowości tej pod względem hodowli bydła i zwierząt domowych, chorób stadnych (eplzootiae), oraz polecono mu opisanie flory i fauny tamtejszej. Po wywiązaniu się z zadauia tego i po powrocie do kraju K. w r. 1897 został zamianowany weterynarzem starszym b. kontroli weterynaryjnej na Pradze, po zwinięciu tejże w r. 1902 został weterynarzem kolei żelaznych w Warszawie i na stanowisko tem dotąd (r. 1905) pozostaje. Od r. 1901 jest właścicielem zakładów leczniczych dla zwierząt, przez siebie urządzonych i prowadzonych wzorowo; pierwszy on w kraju naszym umiał szpitalnictwo dla zwierząt rozwinąć należycie i zapewnić mu stanowisko właściwe, a wciąż stara się o podniesienie i przystosowanie do wymagań nauki swych. — K. dotąd żadnej pracy obszerniejszej drukiem nie ogłosił; natomiast w wydawnictwach warszawskich umieszczał i umieszcza

1838 kościół podominikański przebudowano na cerkiew murowaną („Slow. Geogr.“).

Koziniec, Kozi eniec albo Kozica (niem,

zakładów

różnorodne prace drobniejsze, wchodzące w zakres zawodu jego, czyniąc to prawie zawsze bezimiennie; od r. 1902 jest w dziale weterynaryi współpracownikiem stałym „Encyklope-dyi“ niniejszej.

Kozioróg, ob. Cerambyx.

Koziorogi, rodzina owadów tęgopokrywycli, ob. Długorogie.

Koziorowski Franciszek, b. docent instytutu weterynaryjnego oraz b. weterynarz gubernialny w Warszawie (* w r. 1835 — f w r. 1898). Po ukończeniu b. Szkoły farmaceuty czntj i b. Szkoły weterynaryjnej w Warszawie w r. 1858 uzyskał stopień lekarza weterynaryi i zaraz mianowany został pomocnikiem weterynarza gubernialnego w Warszawie. Tamże w r. 1861, po obronie rozprawy o kolce u koni, uzyskał stopień magistra nauk weterynaryjnych. W tymże roku mianowano go nauczycielem b. Szkoły weterynaryjnej w Warszawie. W r. 1866 K. powołany został na stanowisko weterynarza gubernialnego w Warszawie w r. 1889 zamianowano go docentem Instytutu weterynaryjnego warszawskiego. Uznając prace i zdolności K-go, Instytut weterynaryjny w Charkowie w r. 1885 powołał go na profesora zwyczajnego, lecz K. proponowanej sobie katedry nie przyjął, nie chcąc kraju rodzinnego opuścić. Prace naukowe jego są następujące: przetłómaczył i spolszczył: „Anatomię zwierząt domowych“ Leyh’a i Francka, „Chirurgię teoretyczną“ Herin-ga i „Fizyologię“ Weissa, które to dzieła były litografowane. Napisał: „Rys historyczno-bibliograficzny literatury weterynaryjnej “

Rehbein) jest wadą nóg przednich końskich, zależącą na wygięciu ku przodowi t. zw. kolana. Zboczenie to może być wrodzone, częściej jednak bywa nabyte wskutek wytężenia zbytniego nóg przednich koni pracujących ciężko; wada ta dość znacznie zmniejsza użyteczność zwierząt nią dotkniętych. K. najczęściej napada równocześnie obie nogi przednie, a zwykle bywa też połączony z ich drżeniem.

Dr. J. p

Sposób rozróżnienia K-a wrodzonego od nabytego ob. p. w. Kolano u konia.

Dr J. P.

Koziński (Bar la am), arcybiskup smoleński unicki XVII wieku, Rusin i bazylijanin; czy szlachcic nie wiadomo, lubo dwa domy Kozińskich, hr. Zagłoba i Kierdeja, było na Wołyniu; archimandryta w Mińsku. Z tego stopnia poszedł na arcybiskupa smoleńskiego po Jędrzeju Złotym Kwaśnińskim, który bronił Smoleńska bezskutecznie; w r. 1654 schronił się na Litwę. Kwaśniński osiadł potem na biskupstwie pińskiem i turowskiem, Smoleńsk zaś dostał się pod panowanie cara Alexego.

Rzeczpospolita jednak arcybiskupów smoleńskich mianowała: podwójni więc byli: litewscy i rosyjscy. Litewskim został Koziński o-koło r. 1660. Wtenczas arcybiskupi ze strony litewskiej, stolicy niemając, siedzieli zwykle w monasterach. Koziński dostał archimandryję pustyńską w Mścisławiu i potem onufrejską, które obiedwie stanowiły prawie fundusz arcybiskupi. Pustyńską wziął po śmierci Konstantego Wielopolskiego. Niedługo rządził, zdaje się, że nawet umarł nominatem, na Wielkanoc 21 kwietnia 1666 r. we środę (Stebel-ski). Następcą jego na arcybiskupstwo był Mich. Paszkowski. J. Bartosz, w „Enc. Org. więk.

Koziołkiewicz J a n U d. 8 marca r. 1857) weterynarz warszawski. Do szkół uczęszczał w Hrubieszowie i w Lublinie (r. 1869 — 1877), poczem poświęcił się nauce weterynaryi. W r.

1881 b. szkoła weterynaryi w Warszawie przyznała mu dyplom lekarza weterynaryi; kształcił się jeszcze zawodowo w Petersburgu,    („Przegląd nauki lekarskiej“ r. 1871, Warszawa);

Berlinie i Dreźnie. Po powrocie z za granicy    „O rzeźuiach miejskich i podmiejskich“ („Ku-

mianowano K-a w r. 1883 weterynarzem młod-    ryer Warszawski“ r. 1879); „O chorobach zwie-

szym gubernialnym w Jarosławiu; w r. 1885 * rząt domowych“ („Gazeta lekarska“ r. 1875);

1876).

S. K.

A K

Kozler Piotr, pisarz i geograf słowieński (* r. 1824 w Koczaryi —w Krainie f r. 1879); nauki gimnazyalne pobierał w Lublanie, filozofii słuchał w Padwie, a prawa w Wiedniu. Sprawował rozmaite urzędy sądowe, zajmując się w chwilach wolnych geografią. Pierwszą pracę w tym przedmiocie, tj. mapę „Zemlje-

J. F. G.

„Choroby zewnętrzne zwierząt domowych“ ( „Encyklopedya Rolnicza“); „Sprawozdanie z wystawy zwierząt domowych“ (roku

J. K-cz

Koziorożec, Ob. Koza ( Capra).

Koziorożec, ob. Cerambyx.

Koziorożec (Capricornus, Caper), najbardziej południowy gwiazdozbiór zwierzyńcowy (ob. Zwierzyniec), pomiędzy 300 — 328° wzniesienia prostego i 9 — 28° zboczenia południowego. Graniczy od północy z Orłem i Wodnikiem, od wschodu z Wodnikiem, od południa z Rybą południową, Mikroskopem i Strzelcem, od zachodu ze Strzelcem i Orłem. Obejmuje według Heisa 63 gwiazdy widzialne okiem nieuzbrojonem, a między niemi 3 gwiazdy 3 ej i 7 gwiazd 4-ej wielkości. Gould podaje 134 gwiazdy widzialne gołem okiem; różnica pochodzi z zaliczenia gwiazd słabszych aniżeli u Heisa. Gwiazdozbiór liczy 53 gwiazdy podwójne, 24 mgławice i zbiorowiska gwiazd, 8 gwiazd zmiennych. Najjaśniejsza jego gwiazda a K-a, 3 wielkości, ma towarzysza 4 wielkości; obie gwiazdy są jasno-żółte i oddalają się zwolna od siebie; dają się łatwo rozróżnić już za pomocą lornetki teatralnej. Łatwo także rozdzielić się dają gwiazdy podwójne ß i o. Najjaśniejsza mgławica, 9 wielkości, położona pod 21 god. 34 min. wzniesienia prostego i 23° 43' zboczenia płd., dała się rozwiązać w zbiorowisko gwiazd.—Według mitologii ma być K. wyobrażeniem boga Pana, który, uchodząc przed olbrzymem Tyfonem. schronił się do Nilu, przybrawszy w części przedniej postać kozła, w tylnej —ryby; według podania innego ma to być przeniesiona na niebo koza nimfy Amaltei, która wykarmiła młodego Jowisza. Jako znak zwierz} ńcowy K. zajmuje miejsce dziesiąte i z powodu poprzedzania punktów równonocnycli przypada obecnie w gwiazdozbiorze Strzelca; w znaku tym znajduje się słońce w czasie przesilenia zimowego.—Z wrot-n i k K-a ob. Zwrotnik.

Kózki (kózkowate), Capricornia vel Longicornia, nazwa jednej z rodzin należących do rzędu chrząszczy (tęgopokry-wych. Rodzina ta obejmuje chrząszcze, odznaczające się dużemi rozmiarami, nie rzadko pię-knemi barwami i nader długiemi czułkami (różkami), nitkowatemi albo szczeciniastemi. Pokarm chrząszcze te spożywają roślinny. Rodzina kózkowatych dzieli się na kilka podro-dzin, z których na uwagę zasługują kozio-r o g i e czyli długorogie ( Cerambgci-dae).

vid Slovenske Deleżele iz po krajin“, odpokutował więzieniem. Uwolniony, pełnił obowiązki notaryusza, następnie zajmował się przemysłem. Acz pochodzenia niemieckiego, jednak prawy Słowieniec, zdołał sobie zaskarbić względy spółziomków, którzy w r. 1865 obrali go na posła do sejmu państwowego w Wiedniu. Prace swoje umieszczał w „Illyrisch. Blatt“ pod pseudonimem Slemenski. Wczasop. „Novice“ ogłosił list otwarty: „Odperto pismi-ce gosp. Ambrożu u Becu“ (Wiednice), i „Ze-mljicśni in gruntni davek na Stajerskim in Kranjskim“. W czasopis. „Slovenija“ druk. „Slovenci na Ogerskim“, gdzie opisuje Słowin-ców (Schiavoni) we Włoszech półn. W r. 1864 wyd. „Kratak slovenski Zemlepis“ z dodatkiem: „Imenik inest trgov“ itd. W r. 1866 został członkiem honorowym towarzystwa geogr. w Petersburgu.— aucn. Slovn.

Kozłek, ob. Valériane.

Kozłkowate, ob. Kom arn icowat e.

Kozłkowy olejek, ob. W al ery ano wy oleje k.

Kozłow Iwan Iwa nowie z, utalentowany poeta epoki puszkinowskiej, tłómacz „Sonetów Krymskich“ Mickiewicza (* 1779 w Mo-skwie—f 1840). Rozpocząwszy bardzo wcześnie karyerę wojskową, już w r. 1798 przeszedł do służby cywilnej; tu pozostawał do r. 1816, kiedy spotkało go nieszczęście, które wywarło wpływ na całe jego późniejsze życie i przyczyniło się do tego, iż K. został poetą: paraliż pozbawił go władzy w nogach, następnie wzrok począł się coraz bardziej pogarszać, aż wreszcie w r. 1821 K. oślepł zupełnie. Żu-kowskij, szczery przyjaciel K-a, mówi o nim, że „znosił swą nieszczęsną dolę z zadziwiającą cierpliwością, Opatrzność zaś otwarła przed jego zamroczonym wzrokiem cały wewnętrzny, różnorodny i niezmienny świat poez>i, opromieniony wiarą, oczyszczony cierpieniem“. Posiadając od dzieciństwa języki francuski i włoski, K., będąc już ślepym, nauczył się po angielsku, niemiecku i po polsku. K. był obdarzony fenomenalną pamięcią, która rozwinęła się jeszcze bardziej podczas choroby. Umiał on na pamięć całego Racine’a, Tassa, główne wyjątki z Dantego, całego Byrona, wszystkie poematy Walter-Scotta, przedniejsze ustępy z Shakespeare’a; wreszcie umiał na pamięć całą Ewangelię. K. nie był obojętny na objawy zwykłego życia codziennego; wszystko, co się działo na świecie, zajmowało jego uwagę.

Z pierwszym utworem poetyckim wystąpił w r. 1821, wtedy właśnie, kiedy utracił wzrok; był to wiersz p. t. „K Swietłanie“. Potem nastąpił cały szereg większych i drobnych prac, które niewidomy poeta zazwyczaj dyktował swej córce. W r. 1824 ukazał się poemat „Czerniec“ (przełożony na kilka języków europejskich; przekład polski prozą drukował „Dziennik Warszawski“ pod redakcyą J. K. Ordyńca);

stwa i wremieni Kanta“ (Kijów 1884); wyznanie ostateczne wiary w zbiorowein wydawnictwie „Swoje Słowo“ (Kijów 1888 — 1889 I, Petersburg 1892, IV), oraz mnóstwo artykułów poświęconych zagadnieniom filozoficznym, w bezładzie zebranych razem podtytułem „Religia L. W. Tołstoja, jego uczenije o żizni i ljubwii“ (Petersburg 1895). Wogóle K. nie był umysłem statecznym i przerzucał się ciągle: od Comtyzmu do filozofii woli Schopenhauera i Hartmanna, później skłaniał się ku poglądom filozoficznym Diihringa, wreszcie spoczął na przyjęciu poglądów Teichmiillera. Tak niestale i eklektycznie urabiany swój gląd filozoficzny na świat nazywa K. pan-psychizmem. Punktem wyjścia było dla niego pojęcie bytu, które ma źródło swoje w świadomości pierwotnej, a więc nie powstaje drogą abstrakc/i. Wszelkie poznanie opiera się na poznaniu jaźni. Przy rozbiorze istoty wszechbytu każe nam K. wyłączyć pojęcia czasu i przestrzeni, które wraz z Kantem u-waża za podmiotowe formy poznania. Jednak K-i nietylko nie udało się wyrównać niekon-sekwencyj popełnionych przez Kanta w jego „Krytyce czystego rozumuVlecz nadto on sam popełnił ten błąd, że jednocześnie uznaje podmiotowe formy poznania i poznawalność sa-Kozłow Aleksy syn Aleksandra, filozof mej istoty wszechbytu. Odmawiając ideom rossyjski (* w Moskwie r. 1831 — fr. 1901). czasu i przestrzeni realności absolutnej, obje-Po ukończeniu uniwersytetu (w r. 1856) w cią- ktywnej, K. nie uznaje, oczywiście, realności gu lat dziesięciu wykładał różne przedmioty świata materyalnego. Jego zdaniem istuieją w średnich zakładach naukowych, poświęca- tylko substancye duchowe, a ciała nasze i.ca-jąc wczasy studyom społecznym. W r, 1866 ły^świat materyalny wogóle są tylko odbiciem z powodów natury politycznej musiał Moskwę tych substancyj, ich działalności i stosunków, opuścić i jął się rolnictwa, a wtedy zaczął Filozofię K. uważał za najdoskonalszą formę pracować nad przyrodoznawstwem, później nad wiedzy.—Porów. N. Grot „O fiłosofskich etju-filozofią. Pracował pierwotnie nad Comtem, dach“; P. Alandskij „Fiłosofja i nauka“ i Kantem. Jako pozytywista wystąpił wtedy („Uniw. Izw.“ 1877 I—II); Tkacze w „O polzje przeciw rozchwytywanym Listom Historycz- filozofii“ („Djeło“ 1877). Znany W. Lesjewicz nyin Mirtowa (Ławrowa), które były wyzna- w obronie ideałów nauki wystąpił przeciw K-i niem wiary ówczesnej młodzieży radykalnej, w pracy: „O czem pojet kukuszka“ (w „Etju-W r. 1877 rozpoczyna się działalność profe- dach i oczerkach“ Petersburg 1886). sorska K-a w uniwersytecie kijowskim, prze- Kozłow. Nazwisko to należy do dwu braci, rwana w r. 1887 wskutek ciężkiej niemocy. lekarzów rossyjskich wybitnych: 1) starszy, Mi-W r. 1886 K. zaczął wydawać pierwsze ro- ko łaj (* d. 12 grudnia r. 1814—f w Peters-syjskie czasopismo filozoficzne p. t. Kwartał- burgu w r. 1889), do zawodu lekarskiego spo-nik filozoficzny, które składało się przeważ- sobił się od r. 1829 do 1833 w Kazaniu, po-nie z prac samego redaktora: okoliczność czem przeszedł do Dorpatu, gdzie też w roku świadcząca o odosobnieniu jego w społeczeń- 1837, po obronieniu rozprawy „De tumoribus stwie. K. napisał: Ocenę listów historycznych compositis“, dyplom doktorski osiągnął, a po Mirtowa-Ławrowa ze stanowiska filozofii pozy- otrzymaniu go wyjechał niebawem dla kształ-tywistycznej („Znanje“ 1871 III); „Suszcznost’ cenią się dalszego za granicę i pracował głów-mirowago processa“ (pod wpływem Szopen- nie w Wiedniu, gdzie mistrzem jego był Ro-gauera i Hartmanna); „Władimir Sołowjew kak kitansky (ob.), następnie bawił w Ziirichu fiłosof“ („Znanje“ 18751, II, widać tu wpływ po- i w Paryżu. Powróciwszy w r. 1839 do Ro-glądów Schopenhauera na wolę); „Dwa osnow- syi, wstąpił do służby wojskowo-lekarskiej. nych położenija fiłosofii Szopengauera; („Kijew. Przez prace swe, ogłaszane w wydawnictwie (Petersburg 1876 ) „Filosofskije Etiudy“ „Bibliotjeka dja cztienija“, zwrócił na siebie u-Uniw. izw.“ 1877 I); „Fiłosofia diejstwitjelno- wagę ówczesnego ministra oświaty, hr. U w a-sti“ (Kijów 1878); „Filosofskije Etiudy“ tczęść i r o w a, który go skłonił do wystąpienia ze II, Kijów 1880); „Genezis i teorii prostran- j służby wojskowej i w r. 1841 polecił mu urzą-

w r. 1826— „Niewiesta Abidosskaja“ (przekład z Byrona); w r 1828 — „Kniaginia Natalja Borisowna Dołgorukaja“ i zbiór Wierszy; w r. 1829 — „Krymskije sonety“ (przekład „Sonetów Krymskich“ Mickiewicza) i „Sielskij subbotnij wieczer w Szotłandyi“ (naśladownictwo z Burns’a); w r. 1830—„Bezumnaja“. K. zbliża się najbardziej do Żukowskiego. Obaj ci poeci wiele tłómaczą—i jako tłómacze zasługują na większe uznanie niż jako twórcy oryginalni. K. ciągnął do idyllików angielskich (Wordsworth i Burns) oraz melancholijnych ele-gików (Moore, Millevoye). Pomimo ślepoty subtelnie odczuwał przyrodę, a zwłaszcza te momenty, kiedy życie jej traci napięcie, kiedy potrzeba mieć wrażliwe serce, by posłyszeć uderzenie pulsu tego życia. Taki nastrój oddaje najlepszy wiersz K-a „Wenecyanskaja nocz¹“, Jako przykład pojmowania piękna przyrody przez K-a służyć może doskonały jego przekład „Sonetów Krymskich“ Mickiewicza. Dzieła K-a były wydawane w lat. 1833, 1840 i 1855; najbardziej kompletny zbiór utworów K-a został wydany, pod redakcyą Ars. I. Wwie-dienskiego, przez A. F. Marksa w r. 1892.— O K-wie por. dzieła Żukowskiego, Bielińskiego. — „Encikłop. Słowar’“ Brokhausa i E-frona.

po-

Ilr.

J. L-cz.

Dr. .1. P.

dzenie wydziału lekarskiego w Kijowie, ofiarując mu równocześnie katedrę nadzwyczajną anatomii patologicznej; w roku następnym został K, profesorem zwyczajnym, a stanowisko to zajmował do r. 1853 z przerwą od r. 1844 do 1845, wtedy, bowiem znów bawił za granicą, doskonaląc się w histologii oraz w chemii organicznej. Po powrocie wykładał nadto, obok anatomii patologicznej, także historyę medycyny, oraz patologię ogólną i chemię patologiczną.—W r. 1853 powołano K-a do Petersburga na wice-dyrektora departamentu lekarskiego, a następnie i na członka zarządu głównego sprawami wojskowo-lekarskiemi, jako też na członka Rady lekarskiej. Od roku 1869 do 1872 K. piastował godność prezesa Akad. me-dyko-chirurgicznej; od r. 1871 do 1882 zajmował stanowisko inspektora naczelnego służby zdrowia w wojsku, nakoniec od roku 1862 był członkiem, a od r. 1883 do śmierci przewodniczącym komitetu naukowego do spraw woj-skowo-lekarskich. — K. był zarówno uczonym poważnym, jak urzędnikiem sprężystym; lat wiele stał na czele redakcyi wydawuictwa „Wojenno-mjedicinskij żurnał“ i 150 tomów książek lekarskich, które podczas redaktorstwa jego wyszły jako dodatki do pisma tego. Sam również napisał niemało; tu wymienimy tylko: „Chimiczeskoje izsljedowanije krowi i ekspje-rimjentow pri choljerje“, „O razwitji idjei bo-liezni“; „Kurs patołogii czełowieczeskago tie-ła“ i „Compte rendu du service de santé militaire pendant la guerre de Turquie de 1877 — 1878“ (Petersburg 1887). Za jego staraniem i pod jego redakcyą osobistą wydany został sześciotomowy katalog systematyczny bogatej biblioteki Akademii medyko-chirurgicznej petersburskiej. Urządzenie kursów lekarskich dla płci żeńskiej jest głównie jego dziełem, gdyż on właśnie wyjednał pozwolenie na ich otwarcie i oddał do ich użytku Mikołajowski szpital wojskowy. W ostatnich latach życia zajmował się bardzo badaniem dziejów nauki i sztuki lekarskiej w Rosyi, oraz opracowywał historyę rady lekarskiej.—Por. „Biograph. Lexicon der hervorrag. Aerzte“ (t. VI, str. 885). 2) Brat młodszy, Aleksander (*wr. 1816), kształcił się zawodowo w Kazaniu i o-siągnąwszy tam w r. 1836 dyplom lekarski, udał się następnie do Dorpatu, gdzie mu w r. 1848 po obronieniu rozprawy „De artificiali partus praematuri provocatione“ godność doktorską przyznano. W r. 1858 został profesorem położnictwa w uniwersytecie kazańskim. Prace swe, ani zbyt cenne, ani zbyt liczne, o-głaszał w wydawnictwach: „Żurnał Ministerstwa wnutrjennich dieł“, „Wojenno-miedic. żurnał“, „Drug zdrawija“ i „Medizinische Zeitung Russlands“.

Kozłow Paweł syn Aleksego, rosyjski poeta tłómacz (* 1841 — f 1891) Wychowany w szkole wojskowej, potem urzędnik mi-nisteryum (1861), wkrótce wziął dymisyę i przebywał we Włoszech i Francyi, następnie służył przy gen.-gubernatorze warszawskim. W r. 1868 ponownie udał się za granicę, gdzie poznał się z wybitnymi pisarzami francuskimi i począł sam poważnie zajmować się literaturą. Pierwsze utwory poetyckie K-a drukowane były w czasopiśmie „Zarja“ (1870). Utwory oryginalne K-a nie wyróżniają się ni-czem nadzwyczajnem, są wszakże bardzo muzykalne. Główną zasługą literacką K-a stanowią jego wzorowe przekłady z Byrona („Manfred“, „Don Juan“, „Childe Harold“, pierwsze 3 pieśni i „Beppo“). Szczególną uwagę zwraca na siebie kompletny przekład „Don Juana“, bardz ) zbliżony do oryginału i napisany czysto byronowskim wierszem. Pierwsze wydanie prac K-a ukazało się w Moskwie w r. 1888; w niespełna rok wyszło już drugie. — „Encikłop. Słowar’“ Brokhauza i Efrona. 1Ir-

Kozłow, dwie większe zbiorowości gruntów dworskich i włościańskich wraz z osadami wiej-skiemi w Król. Polskiem, w pow. Sochaczew-skim, nad Bzurą i w jej porzeczu, pomiędzy Sochaczewem a Łowiczem, przy dawnym trakcie toruńskim: 1) K. Biskupi, dwór szlachecki z folwarkami K. B. i Kornelin i osobną osadą młynarską Marenżów; wsie K. B., Niezgoda, Antoniew i Dachów o; parafia i dek. Sochaczewski; urząd gminny; sąd gminny Illokr. gub. Warsz. (Sochaczew). Kościół, erygowany w r. 1226, wzniesiony z muru w r. 1443 przez Opalińskiego, b-pa poznańskiego. K. B. był, może niecałkowicie, od końca XIII w. własnością katedry biskupiej w Poznaniu; w XIV w. na pewnej jego części jako też na K-e szlacheckim mieli uposażenie arcybiskupi gnieźnieńscy W r. 1253 arcyb. Fulko wyświęcił w K-e B-m na b-pa poznańskiego Piotra, a na b-pa missyjnego do Litwy —Wita. W r. 1313 odbył się w nim zjazd duchowieństwa pod przewodnictwem arcyb. Janisława; rozstrzygano wtedy spór o pierwszeństwo z biskupstwem krakowskiem. 2) K. S z 1 a c h e c k i, folwark i wieś włościańska; kolonie: Dębsko i Toczy nogi; parafia, kościół murowany, eryg. w r. 1205 przez ówczesnego posiadacza „Mikołaja“; należy do gminy K. Biskupi; ten sam sąd gin. Dawniej stacya pocztowa. Rząd z K-a

S-go bez kolonij utworzył w r. 1838 majorat i nadał go gen. majorowi Mikołajowi ks. Te-niszewowi, późniejszemu zarządzającemu XIH okręgiem komunikacyj Cesarstwa, który w r. 1846 ustanowiono na terrytoryum Król. Polskiego (Dz. Pr. T. XXIII, str. 66).- „Cłownik Geogr.“.

Kozłów, wieś, pow. Nowo-miński, gm. Bukowiec, par. Parysów, u zbiegu rz. Jaliny i Redli ze Świdrem. W 1827 r. było tu 27 dm., 200 m-ców. W r. 1860 liczył domów 28 i 204 m-ców. Na szczególną uwagę zasługuje tu ręką ludzką usypany kopiec, przeszło 800

pr. kw. u podstawy a 80 st. wysokości liczą- zakładów naukowych, w tem progimnazyum cy, szeroki na 30 st., fosą otoczony, na wierz- ’ żeńskie, 2 domy schronienia, przytułek dla chołku którego szczątki dawnego zamczyska ! dzieci, utrzymywany przez Towarz. Dobrocz. dotąd są widzialne. W około tej góry kopano stawy i sadzawki, dziś już zarosłe i na łąki zamienione-, zajmują one przeszło włók 13, a wydobyta z nich ziemia miała posłużyć do usypania kopca. Według miejscowych podań olbrzymią te pracę mieli wykonać zabrani do niewoli jeńcy tatarscy czy tureccy. Mniemanie to zdaje się potwierdzać miejscowość tej wsi, noszącej nazwę „Turkoskie doły“, a bardziej jeszcze nazwiska włościan z sąsiedniej wsi Gołe-łąki, jak: Katasa, Kadej, Turek, Rajszmidyn,

publiez. K. jest jednym z najbogatszych miast Rosyi środkowej. Ludność prowadzi handel zbożem, mięsem i produktami rolnemi, czemu sprzyja położenie K-a na skrzyżowaniu się dróg żelaznych do ważniejszych punktów handlowych: Riazań, Moskwa, Woroneż-Rostów, Orel, Tambow-Saratów. W 1892 r. wysłane koleją 3 456 357 pud. zboża, 566 189 pud. mięsa, 75 310 pud. sadła, 43 032 pud. skór i t. d. Elewator zbożowy może podnosić do 300 tys. pud. Przemysł reprezentują: 64 fabryki? i zakłady przemysłowe z obrotem 2 035 900 rb. rocznie, przyczem największą produkcyą wyróżniają się: gorzelnia, 4 fabryki tytoniu, 2 młyny parowe i 15 wodnych. Warsztaty Riazańsko-Uralskiej dr. ż., przy stacyi 2 szkoły: męzka i żeńska, utrzymywane z funduszów kolejowych. Staraniem ziemstwa urządzane są w K-wie, odczyty popularne dla ludu. —Kozłowski powiat w zachodniej części gub. Tambowskiej, zaliczanej do centralnych gu-bernij rolniczych Rosyi Europejskiej, zajmuje przestrzeń 5888.5 wiorst kwadr. Powierzchnia przedstawia jednostajną nizinę bez żadnych falowań, tylko ku korytom rzek tworzy spadziste pochyłości. Część północna powiatu lepiej jest nawodniona od południowej. Rzeki jednak nie są spławne i latem wysychają; najważniejsze z nich: Polny i Leśny Woroneż. Gleba bardzo żyzna, przeważnie czarnoziem, nieraz na lr/₂ arsz. głęboki, o podkładzie gliniastym, częściowo piaszczystym lub solankowym. Obecnie czarnoziem jest już cokolwiek wyjałowiony i nie daje dobrych zbiorów bez uprawy. Rolnictwo prowadzi się systemem trzypolowym. Włościanie nie mają dostatecznej ilości ziemi i dlatego wydzierżawiają znaczne przestrzenie (75 tys. dies.) od obywateli; według rewizyi z 1880 r. posiadali 377 161 dies, ziemi uprawnej i 8 066 dies, nieużytków. Brak łąk i pastwisk nie sprzyja hodowli bydła włościańskiego; obywatele chowają trzodę rasową. Ogrodnictwo kwitnie, zwłaszcza u większych posiadaczy rolnych, za to warzywnictwo, jako przemysł, prawie nie istnieje. Wielkie zyski dają ludności plantacye tytoniu, którego roczny zbiór wynosi 160 tys. pudów. W 1893 r. 2 211 włościan miało 32 120 uli pszczelnych. Obywatele prowadzą na wielką skalę hodowlę koni wyścigowych, a w K-wie istnieje towarz. wyścigów konnych. Z przemysłu domowego uprawiają włością ile: ciesielstwo, garncarstwo, koszykarstwo, wyrób obuwia foluszowego. W powiecie jest 1 792 zakładów przemysłowych z produkcyą roczną 245985 rb. Powiat K-ski należy do najbardziej zaludnionych w gubernii; w 112 wioskach jest więcej niż po tysiącu mieszkańców, w 7-miu—po 5 000, a w kilku nawet 6 000 i 7 000 do 8 000. Ogółem w r.

Obłoża, Bantruk, Bajdurek, brzmieniem swem przypominające wschodnie swoje pochodzenie; nawet rysami twarzy wyróżniają się włościanie noszący te nazwiska od ogółu ludności wiejskiej. — Są to zapewne potomkowie o-siedlonych tu tatarskich czy tureckich jeńców. W roku 1656, gdy Szwedzi zbliżali się pod Warszawę, Ludwika Marya, małżonka Jana Kazimierza, w zamku kozłowskim szukała schronienia, a zmuszona i stąd uchodzić, srebra stołowe i kosztowności w żelaznej skrzyni złożone kazała zatopić w zamkowej studni, którą kamieniami i ziemią zasypano. Tak głosi przynajmniej miejscowe podanie. Od r. 1516 do 1648 dobra K. zostawały w posiadaniu rodziny Parysów, dziedziców pobliskiego miasteczka Parysowa; w 1660 przeszło na własność Stanisława Linkhaus’a, 1730 generała Renard, 1740 Franciszka Bielińskiego, marsz. w. kor., jak świadczą istniejące dotąd tu i owdzie graniczne kamienie z jego herbami. Od rodziny Bielińskich drogą kupna przeszedł K. na własność Jana Maszkowskiego, od lrtórego w 1823 nabył go Leopold Eysymont, major b. wojsk pols., i dotąd w posiadaniu jego spadkobierców wieś a pozostaje.—(„Sł. Geogr.“).

Kozłów, miasteczko, pow. brzeżański, nad rz.

Strypą i Wysuszką, około 4 000 m ców. Miasteczko jest bardzo handlowe; 7 uprzywilejowanych jarmarków rocznych ściąga niezliczone tłumy włościan z tej bardzo urodzajnej o-kelicy, Kozłów bowiem leży już w prawdzi-wem Podolu, od stacyi kol. żel. Karol. Lud. w Jeziernie jest tylko o 1 milę oddalony, od Tarnopola o 1 x/₂ mili, od gościńca kraj. brzeż.-tarnop. o 1 milę, tyleż od gościńca rządowego złoczowsko - tarnopolskiego. Ma szkołę 5-cio-klasową o 3 nauczycielach. Należy do dóbr stołowych rzym.-katol. arcybiskupstwa we Lwowie.—(„Sł. Geogr.“).

Kozłow, miasto powiatowe w gub. Tambow-skiej, nad rz. Leśnym Woroneżem położone; w 1897 r. liczyło 3 813 domów (murowanych 521) i 40 347 m-ców (20 7 16 mężczyzn i 19 631 kobiet). W mieście 14 cerkwi i jeden klasztor męzki, filie banków: państwowego, petersbur-sko-Azowskiego oraz rosyjsko-przemysł.-handlowego, towarzystwo wzajemnego kredytu, 18

kowskiego, ze średnio-zamożuej rodziny szlacheckiej. Kształcił się w Pradze i był uczniem Stefana P a 1 e c z a (ob.), słynnego przeciwnika Husa na soborze w Konstancyi. W r. 1398 został bakałarzem, w r. 1402 magistrem „nauk wyzwolonych“. Przed r. 1410 przybył do Krakowa jako profesor, i w r. 1410 został rektorem wszechnicy krakowskiej. Był profesorem teologii, i to jednym z pierwszych (pri-marius), a jako teolog był kazuistą i oddawał się teologii praktycznej. W r. 1427 został kanonikiem u św. Floryana i w tym charakterze był uwolniony nawet od niektórych obowiązujących ciężarów „dla licznych zasług“, jak się wyraża Oleśnicki Zbigniew, kardynał. Należał K. wogóle do rzędu osobistości wybitnych, tych, których nie pomijano przy obsadzaniu wyższych dną z gałęzi kniaziów Giedroyé’iôw (ob.), i godności duchownych. Andrzej Laskarys, bis-a mylnie cytowany przez niektórych heraldy- ! kup poznański, wielki jego przyjaciel, robił ków (np. Jabłonowskiego), jako nazwisko od- usilne zabiegi, by K. został jego następcą

1894 liczył powiat K-ski 364 138 m-ców; w tem 362 911 prawosławnych, 808 raskolników, 192 katolików i t. d.; z raskolników 692 należy do sekty mołókan-duchoborców. Ziemstwo na cele oświaty asygnuje rocznie 35 880 rb., ustanawia inspektora szkół ludowych i daje 2 450 rb. na utrzymanie progimnazyum w Kozłowie; w 1890 r. były 102 szkoły ludowe w powiecie. przyczem przy 15 wykłady niedzielne a przy 48 szkołach ziemskich znajdowały się biblioteki ludowe; w szkole w Bol-zoje-Werdin-skoje wykładano nadto ogrodnictwo i warzywnictwo. W powiecie są liczne, niezbadane przez uczonych kurhany. — Kolej przecina większą część powiatu, (ob. „Encikłopediczeskij Słowar“ Brokhauza i Efrona).

Kozłowicz, przydomek, używany przez je-

D.

rębnego rodu.

w biskupstwie; król Jagiełło sprzeciwił się je-Rozłowski I, herb dnak temu i poparł Stanisława Ciołka (ob.).

polski. Na tarczy w polu srebrnem—mur o trzech blankach czerwony, walący się ukosem z góry tarczy ku prawemu jej kątowi, w koronie szlacheckiej dwa rogi czerwone, każdy o czterech dzwonkach złotych. Stary herb zachodnio-pruski, używany przez rodziny Kozłowskich i Krechowieckich. — Źródła: Ms. o fam.

iii

■Au

-4.

pruskich; herbarz Dach-nowskiego ; Niesiecki ; Siebmacher IV, 14,41. I)-Kozłowski II, herb polski z nadania. Na

Fig. 137. Kozłowski 1 (herb).

tarczy w polu szarem — między ocelami podkowy srebrnej, do góry obróconej, duży krzyż czarny. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, jastrząb z podkową i krzyżem, jak na tarczy, w prawej szponie. Nadany wraz z no-bilitacyą Antoniemu Kozłowskiemu przez Stanisława Augusta, króla polskiego, w dn. 25 listopada r. 1788. — Źródła:    „Ks. kanclerska“

100, fol. 20; Herbarz

K. pod nazwą Jastrzębiec to plebanem w Zagościli pod Wiślicą. Związany przoz całe życie z uniwersytetem i aż do śmierci przez lat kilkanaście w nim profesor, pozo-< stawił mu po sobie pamiątkę: zapisał miano-I wicie całą swoją bibliotekę, głównie teologi-

Ceniony był K. bardzo dla swego świątobliwego życia i wielkiej nauki. W r. 1431 brał udział w dyspucie husyckiej w Krakowie, jako przeciwnik wielki husytyzmu, podobnie jak i brat jego Piotr, który przez ciąg swego ży-Nad hełmem, cia wypłacał mu 40 grzywien rocznie tytułem nałeżytości z dziedzictwa, a po śmierci ustanowił go opiekunem swoich dzieci i zapisał mu wieś Januszowice pod Skarbimierzetn. W ówczesnym ruchu soborowym uczestniczył K., ale czynny jego udział nie jest znany; w każdym razie ograniczał się do skromnych rozmiarów, bo do szerszej działalności publicznej, podobnie jak Jakób' z Paradyż a, (ob.) nie miał K. zdolności. Do stronnictwa bazylejskiego, rzecz naturalna, należał, jak wszyscy wówczas profesorowie uniwersytetu krakowskiego. Jeździł w r. 1434 na sobór bazylejski jako delegat Oleśnickiego, a zarazem uniwersytetu, bo wszechnica krakowska nie wysłała osobnych przedstawicieli. Tam wygłosił kilka mów i kazań: słynął bowiem w XV w. jako jeden z najświetniejszych kaznodziejów polskich; do najciekawszych i zarazem najważniejszych należy kazanie o św. Stanisławie, w którem przedstawi! idea! dobrego pasterza i cały zatarg biskupa z Bolesławem Śmiałym, a potem mowa pogrzebowa, wygłoszona w lipcu w r. 1434 po łacinie na cześć Jagiełły w czasie egzekwij odprawianych przez Stanisława Ciołka w Bazylei. Z soboru wrócił do Polski w r. 1437 i jako komisarz soborowy głosił w Nowym Sączu odpusty na rzecz unii kościelnej z Grekami"(schizmatykami). W roku 1440 — 1 Fig. 138. Kozłowski II Król. Polskiego (podaje był dziekanem wydziału teologicznego; nad-(herb).

D.

IX); Ostrowski.

Kozłowski (z Kozłowa) Mikołaj, herbu Lis, jeden z pierwszych profesorów uniwersytetu Jagiellońskiego. Pochodził z wojew. kra-

kopisów bibl. Jagiell.“.

Red.

K B.

kantat i utworów tanecznych.

czną, której wartość oceniał na tysiąc grzywien, oraz 300 fi. węg. w gotówce, za które w r. 1452 kupiono dom na Kieparzu. Działał głównie żywem słowem. Przostały po nim wykłady z filozofii Arystotolesa, oraz bardzo liczne kazania i mowy pogrzebowe i synodalne (w rękopisach biblioteki Jagiell.). Rozpraw naukowych, traktatów scholastycznych, nie pisał K. wcale. Liczniejszy zbiór jego kazań właściwych (wielkopostnych) nosi tytuł: „Liber sermonum quadra-gesimalium Cracoviae cathedrali basilica dic-torum“ (Bibl. Jagiell. J\ą 2245 rękop.). Umarł w r. 1444, a Tomasz Strzempiński, biskup krakowski późniejszy, uczcił go mową pogrzebową. W Pradze kolegował K. ze znanym także teologiem Andrzejem z Kokorzyna; jest to nieodłączny jego towarzysz. Ową mowę pogrzebową na cześć Jagiełły wydrukował A. Lewicki w „Codex epistolaris saeculi XV“ t. II.—Por. Pijałek: „Studya do dziejów uniwersytetu“ i „Mistrz Jakób z Paradyża“; Morawski K. „Historya uniwersytetu jagiellońskiego“, Kar-bowiak „Dzieje wychowania i szkół w Polsce“ t. II, wreszcie Wisłocki „Katalog rę-

M. G-y.

Kozłowski Paweł, Jezuita (w w. XVII). Dzieła jego miały moc wydań, co świadczy o ich wziętości. Wydał: „Fasciculus Congre-gationis B-tae Mariae Virginis sub titulo Imma-culatae ejusdem Conceptionis et felicissimi ex hac vita transitu“ (rzecz dedykowana królewiczowi Ferdynandowi, bisk. wrocławskiemu kardynałowi (wyd. I Warszawa 1647, trzecie i szóste tamże 1662); to samo po polsku „Snopek nabożeństwa kongregacyi N. P. Ma-ryey Niepokalanego Poczęcia y szczęśliwego z tego świata Zeszcia“ (wyd. I 1660, trzecie 1662, nadto 1663, oraz jedno bez roku). Wreszcie „Snopek nabożeństwa“ wyszedł w latach 1643,    1646 i 1657. —Ob. Estreicher

„Bibi“. XX.

Kozłowski Michał, rzeźbiarz rosyjski; wykształcenie otrzymał w petersburskiej akademii Sztuk. — Po ukończeniu jej wyjechał w 1772 do Rzymu i Paryża dla dalszych stu-dyów, gdzie przebywał lat dziesięć. Odznaczony za pracę wykonaną zagranicą: Jowisz i Ga-nimed tytułem akademika, następnie w r. 1794 mianowany został profesorem akademii i na tem stanowisku pozostał do końca życia. Prace jego cechuje powszechne wówczas piętno pseudoklasyzmu. Śród nich należy wyszczególnić:    Pomnik Suworowa na Cary-

cyńskim Ługu w Petersburgu; marmurową rzeźbą Dziewczynka siedząca — w pałacu Zimowym i Amora, wyjmującego strzałę z kołczana—w Ermitażu.

Kozłowski Józef (* 1757 w Warszawie— f 27 lutego 1821 r. w Peterburg^) znakomity kompozytor muzyczny. W młodości był czynny w kapeli katedralnej św. Jana; talent swój rozwijał tak szybko, że już w 18-ym roku ży

cia był powołany przez ks. Andrzeja Ogińskiego na nauczyciela muzyki do jego syna, Michała Kleofasa, późniejszego twórcy słynnych polonezów. W kilkanaście, lat później K. odbył kampanię turecką, w charakterze adjutanta księcia Dołgorukiego, poczem, za namową ks. Potemkina, który go potężną swą opieką otoczył, udał się do Petersburga, gdzie rychło wyrobił sobie imię znakomitego kompozytora i kierownika orkiestry. Tam Stanisław August Poniatowski, na kilka tygodni przed zgonem w r. 1798 prosił K-go o napisanie dla niego „Requiem“, któreby mogło być wykonanem na pogrzebie jego. Kozłowski życzenie króla bezzwłocznie spełnił. Tak powstało słynne „Requiem“ na głosy solowe, [chóry i orkiestrę, jedno z najlepszych dzieł tego rodzaju nietylko w polskiej, lecz i wogóle w europejskiej literaturze muzycznej. Już w r. 1787 K. otrzymałby! posadę dyrektora teatrów cesarskich i kapeli dworskiej, na której pozostał do r. 1821. Po ataku apoplektycznym (tegoż roku) wziął dymi-syę, przyczem otrzymał rangę radcy stanu. Posada kapelmistrza i kierownika koncertów dworskich, o ile była dla niego korzystną pod względem materyalnym, o tyle znów wpływała ujemnie na jego działalność artystyczną. Zajęty ustawicznem fabrykowaniem przygodnych kantat, chórów, polonezów, melodramatów itp. nie miał czasu zająć się tworzeniem dzieł poważnych treścią i rozmiarami, mimo że posiadał talent potężny, ogromną wiedzę muzyczną i wielką łatwość w komponowaniu. Samych polonezów napisał podobno kilkaset. Jeden z nich został użyty przez Czajkowskiego w operze „Dama Pikowa“ (scena końcowa na balu). Prócz tego K. utworzył operę „Efir“ (słowa Kapnista), piękne chóry do tra- „

gedyi Ozierowa „Fingał“, oraz bardzo wiele

a. rot.

Kozłowski Mateusz, Dominikanin, profesor uniwersytetu krakowskiego (f w r. 1839). Urodził się w Krakowie w r. 1759 i kształcił najpierw w mieście rodzinnem. Już w 14-ym roku życia wstąpił do zakonu Dominikanów w Krakowie, a w r. 1775 wykonał śluby zakonne. Ukończywszy tam nauki teologiczne w r. 1783, udał się dla wykształcenia dalszego do Rzymu. Po pobycie kilkuletnim wrócił do kraju i był przez trzy lata profesorem filozofii w Krakowie, potem przez lat pięć wykładał teologię w Lublinie i wreszcie znowu przez sześć lat w Krakowie. W r. 1805 został o-brany przeorem Dominikanów krakowskich, a wkrótce potem ich prowincyałem. Powołany jednak na katedrę teologii w uniwersytecie krakowskim i zaszczycony godnością doktora teologii, złożył godność prowincyała. Lat kilkanaście był K. profesorem uniwersytetu, poczem usunął się w zacisze klasztorne, rezygnując z katedry profesorskiej, ale Dominikanie obrali go znowu swoim przeorem.

Za życia swego wydrukował trzy dzieła, a mi a- f słuchał K. jeszcze prawa w Strasburgu, praktyku-nowicie : „De effectibus recentioribus his jąc nadto przy jednym z adwokatów tamtej-temporibus per artium et scieDtiarum in theo- szych, ale gdy r. 1839 nie zdał urzędowego egza-logiam influxum productis“ (Warszawa 1816); minu sędziowskiego we Freiburgu, porzucił za-„ Pochwała ks. Dominika Markiewicza“ w „Ro- wód prawniczy i tegoż roku w paźdz. otrzy-cznikach Towarzystwa naukowego krakowskie- mał posadę aktuaryusza czyli pomocnika uni-go“ t. VI; „Rozmowa między Ojcem Mateu- wersyteckiego we Freiburgu; od r. 1844 praco-szem, Dominikanern krakowskim, a Feliksem wał prowizorycznie w tamtejszej bibliotece u-Słotwdńskim o dziele: Prawo natury prywa- niwersyteckiej. a niebawem został pomocni-tne“ (Kraków 1825, Wrocław 1829). Znacznie kiem bibliotekarza, w r. 1846 kustoszem więcej prac pozostało po nim w rękopisach, biblioteki uniwersyteckiej, r. 1850 rzeczywistym tak oryginalnych, jak zwłaszcza przekładów, bibliotekarzem. W r. 1848 poślubił Amalię von Np. tłumaczył z francuskiego: „Traktat o za- Berg, zmarłą 1852 r. przy połogu wraz w dzie-sadach wiary chrześciańskiej“; „Pytania różne cięciem. Charakter K-go jednał mu przyjaźń względem niedowiarstwa“ (według Pompignan); wielu. Minister austryacki Wessenberg, w do-„Prawa i powinności człowieka obywatela    wód przyjacielskiej    dla niego pamięci, zapisał

i chrześcianina“; „Rozmowa Fenelona z kawa- mu w testamencie 1 000 fl., a teolog Stauden-lerem szkockim“; Teoderata, biskupa Cypru: mayer nazywał K-go swoim najserdeczniejszym „ Mowa o Opatrzności Boskie] z greckiego“. Nad- przyjacielem i zrobił go egzekutorem swego to pozostawił własne: „Zdauie o 38 artykułach ty- testamentu. W r. 1860 K. otrzymał uwolnie-czących się dozorów i opieki funduszów du- nie ze swego urzędu bibliotekarskiego i wstą-chowieństwa rzym.-kat. w Polsce“; „Zdanie    pił do' seminaryum    duchownego w Poznaniu,

o niektórych autorach do uczenia w semiua-    Na początku 1861    r. posłany był do prak-

ryum dyecezalnem krakowskiem przeznaczo- tycznego seminaryum w Gnieźnie, gdzie wy-nych“; „Programma ad historiam Ecclesiasxi- święcono go na kapłana, został tamże repe-cam“ (przeznaczone dla uczniów uniwersytetu), tentem. W r. 1866 otrzymał komendę kauonii a przedewszystkiem oryginalną „Historyę ko- przy ś. Jerzym; r. 1868 został defensorem ma-ścielną“ nad którą pracował lat kilkanaście, trymonii. Osłabiony już bardzo na siłach, pod-K. był członkiem ówczesnego Towarzystwa jął myśl wybudowania domu dla sierot, zosta-naukowego krakowskiego, posiadał języki wło-    jących pod opieką    sióstr miłosierdzia. Nie

ski, francuski, łaciński i grecki. Był jednym    szczędząc zdrowia,    kwestował w tym celu i

ze zdolniejszych wówczas i pracowitszych pro-    przed końcem życia    dokonał swego dzieła. Ja-

fesorów krakowskiej wszechnicy, wyksztalco- ko apologeta i filozof chrześciański, K. zwal-nym w naukach historycznych i teologicz-    czai hegelianizm,    kolportowany szczególniej

nych.

M. G-y w dziełach Bronisława Trentowskiego. Napi-Kozłowski Ignacy Platon (* 1786 wWin- sał prócz rzeczy mniejszych: „Początki filozo-nicy na Podolu—f 1859 r.), piauista i kompo- hi chrześciańskiej, włącznie z krytyką filozofii zytor, uczeń Johna Fielda. Napisał operę Bron. Ferd. Trentowskiego“ (Poznań 1845, 2 „Maryla czyli Dożynki“, opartą na tematach t.); „Uwagi krytyczne nad Chowanną czyli sy-ukraińskich, oraz wiele pieśni na głos pojedyń- Sternem pedagogiki narodowej“ (tamże 1844); czy. Najlepszą jego pracą była „Szkoła na „Ksiądz Józef Bogobojski czyli moc religii

à. roi

fortepian“.

Kozłowski Feliks, dr. obojga prawa (* 22 czer. 1803 we wsi Lechlinie, w Poznańskiem f z 13 na 14 lipca 1872, tknięty paraliżem w Gnieźnie). Uczył się w gimnazyum poznańskiem, a od 1825 w kaliskiem, zkąd 1827 u-dał się na uniwersytet warszawski, gdzie sposobił się naprzód do instytutu politechnicznego, a następnie słuchał prawa; r. 1830 wstąpił do wojska; r. 1832 w Heidelbergu, a r. 1833 we Freiburgu badeńskim słuchał prawa; 1834 został doktorem obojga prawa. Napisana na ten stopień jego dysertacya: „De parte apud Romanos dotęm constituente et de dote ipsi re-stituenda“ pozyskała pochwałę jako „dissertatio erudita et elegans“; nadto, przy swej promocyi odczytał K. jeszcze rozprawę: „De fatis et aucto-ritate juris romani in Polonia“, otrzymał indygenat badeński; miasto Freiburg przyjęło go ua swego obywatela, zwalniając od połączonych z tern kosztów.

chrześciańskiej w umiejętności i życiu“ (Gniezno i Leszno 1846 —48, 2 t.); „Stosunek Kościoła rzymsko-katolickiego do nowo powstających sekt religijnych Rongego i Czerskiego“ (Poznań 1844); „Ogólne zasady życia narodowego“ (tamże 1841), „Amalia, powieść moralna z życia, napisana dla życia“ (Lipsk 1857, 2 t.); „Zwierciadło doskonałości chrześciańskiej dla sług i gospodarzy każdego stanu“ (Poznań 1852, 2 t); „Żywot ś. Aloizego Gonzagi“ Leszno 1854, tamże 1869). Przetłómaczył ( niemieckiego J. Schustra „Dzieje Starego i Nowego Test. dla szkół katolickich“ (ze 112 braz-kami, Freiburg 1861). W rękopiśmie zostawił przekład na język polski Katechizmu rzymskiego. — ,,Enc. Kościelna“.

Kozłowski Karol, pisarz i wydawca pol-W r. 1835 ski, wydał „Album wojska polskiego z r. 1831“, zawierający 12 tablic, odręcznie kolorowanych przez J. Kossaka, W. Eliasza, W. Mottego i W r. 1836 iun. (Poznań 1886), a wraz z Edmundem Cal-

Mottego“ (Poznań 1880).

?t. Rew.

Red.

Mir. Kr

1 i e r e m (ob.) napisał „Bitwy i potyczki, stoczone przez wojska polskie w r. 1831“ (Poznań 1881); „Wojsko polskie w r. 1831, przedstawione w 10 obrazach według rysunków Wł.

H. G-o

Kozłowski Wiktor, leśnik (* 1791 w Białymstoku — f 1858 r. w Chlewiskach). Nauki uniwersyteckie kończył w Wilnie, potem służył wojskowo do r. 1818, wreszcie został u-rzędnikiem leśnictwa i profesorem szkoły leśnej w Bodzentynie. Wydał: „Pierwsze początki terminologii łowieckiej“ (Warszawa 1822); „Słownik leśny“ (Warszawa 1846, 2 tomy).

Kozłowski: 1) Feliks Antoni (* 1805 w pow. Płockim — f 25 września 1870), Ukończywszy w r. 1824 szkoły wojewódzkie w Płocku, objął niebawem obowiązki nauczyciela w Kaliszu, ale już w r. 1825 Komisya Oświecenia wyznaczyła mu stypendyum, które umożliwiło mu dalsze studya w świeżo założonym instytucie pedagogicznym. Tam, dzięki kierownictwu umiejętnemu prof, historyi, Feliksa Bentkowskiego, obudziła się w nim chęć do badań naukowych. W r. 1828 otrzymał stopień magistra imuk i sztuk pięknych i rozpoczął wykłady w szkole praktyczno-pedagogicz-nej w Warszawie na Lesznie. Przyjaźń ściślejsza z Bronisławem Trentowskim pchnęła K-go do studyów nad filozofią grecką, zwłaszcza zaś nad Platonem; owocem tych studyów były przekłady Apologii, Kr i to na i Phe-doua, wydane pospołu w Warszawie w r. 1845, z obszerną rozprawą o Platonie W r. 1830, pełniąc w dalszym ciągu obowiązki nauczyciela, objął K. miejsce adjunkta przy gabinecie numizmatycznym uniwersytetu warszawskiego, będącego pod zarządem F. Bentkowskiego; opis medalów, wydany w r. 1831 przez Bentkowskiego, był głównie przez K-go ułożony, jak również drobiazgowy opis inwentarza gabinetu. Przy nowej organizacyi szkoły, przeniesiony został do liceum warszawskiego, gdzie wykładał język i literaturę łacińską i grecką, oraz historyę i statystykę. Na starość osiadł na gosj.odarstw e w Czaplinie w pobliżu Czerska. Ogłosił: „O cywil żacy i początkowej Grecyi do wojny trojańskiej“ (Warszawa 1830): „Disser-tationes de Heliaea, maximo Atheniensium judi-cio, de via ac ratione, qua Graeci ad eum per-venerint statum, quo apud Homerum deprehen-duntur“ (Lipsk i Warszawa 1835); „Rys statystyki porównawczej pod względem darów przyrodzenia ludności i kultury państw Europy“ (Warszawa (1838); „Dzieje Mazowsza za panowania książąt“ (Warszawa 1858; od str. 518 idzie rzecz syna jego, Kornelego, o przeszłości Czerska).—2) Korneli, syn poprzedzającego. Pod wpływem ojca, pracującego nad hi-storyą Mazowsza, jął się także studyów historycznych. Pierwszą pracą jego była rozprawa „Czersk, historycznie i statystycznie opisany“, wydrukowana jako dodatek do dzieła ojca „Dzieje Mazowsza“. W r. 1866 ogłosił „Przed rokoszem 1598—1605 Rzecz według źródeł rękopiśmiennych opowiedziana“ (Warszawa).

Niewątpliwie najważniejszą jego pracą jest . rzecz, zatytułowana „Materyaly do etnografii słowiańskiej, Lud, pieśni, podania, baśnie i przesądy ludu z Mazowsza Czerskiego wraz z tańcami i melodyami“ (Warszawa 1867 — 73). Praca ta należała w swoim czasie do najlepszych przyczynków ludoznawstwa naszego.

Kozłowski AloizyKalikst, Jurowia-n in, autor książek pedagogicznych, ur. we wsi Jurowie w powiecie kijowskim w r. 1806; umarł w Pikowie na Podolu w r. 1854. Na dziełach swych, drukowanych własnym kosztem, kładł przydomek Jurowianin od rodzinnej wsi Jurowa. Ogłosił prace następujące: 1) ,,Arytmetyka rozumowano-przykładowa“ (Wilno 1843; 8-o). 2) ,,Początkownia polska dla dobrych i pilnych dzieci napisana podług zasad filozoficznych języka polskiego i przez pisanie ucząca nauki czytania“ (Kijów, 1850).

3) ,,Grammatykapolska rozbiorowa, ułożona podług zasad zdrowej logiki i naturalnej, przez porównanie z innémi językami, krytycznie roztrząsanej, budowy języka polskiego, ze szczegółowym wykładem praw ustalonej pisowni, i odmian grammatycznych“ (Kijów, 1850; str. 241). Gramatyki tej wyszła część pierwsza „obejmująca naukę o Głoskach; tworzeniu Zgłosek, o Przygłosie wyrazowym i mownym; ogólną teorią źródłosłowu; i teorią ustalonej pisowni polskiej“. Dalsze części zawierać miały naukę o rzeczownikach, o przymiotnikach, o zaimkach i liczebnikach, o słowach i częściach mowy nieodmiennych, pozostały jednak w rękopisie; część druga nawet (o rzeczownikach), w r. 1853 wydrukowana, z powodu braku pieniędzy i nieuiszczenia należności drukarni, nie była puszczona w obieg. W części pierwszej znajduje się wiele trafnych spostrzeżeń, nie wszystkie jednak rozstrząsania doprowadziły autora do prawdziwych wniosków. Szczególnie daje się zauważyć w autorze brak odpowiedniego wykształcenia lingwistycznego, nie mówiąc już o zakresie językoznawstwa porównawczego. Np. na str. 166 sądzi, że słowa „wziąć, giąć, miąć“ są pochodne od jąć, gdy w istocie każde z nich jest pnia odmiennego.—-Po śmierci K-go rękopisy jego prac przesłane zostały do akademji petersburskiej. Wśród nich znajduje się również przeróbka na współczes-ny język tekstu „Książeczki Nawojki“ (ob. Encykl. Ser II, t. I str. 350), o której K u-mieścił był poprzednio w „Dzienniku Warsz.“ uwagi, usiłując jednocześnie dowieść tożsamości imion Nawojki i Jadwigi.

Kozłowski Szymon Marcin, arcybiskup (* 1815 r. w Olicie, w Trockiem -fl899). Po u-kończeniu szkoły powiatowej w Kiejdanach wstąpił w r. 1839 do seminaryum w Wilnie, a następnie uczęszczał na wykłady do akademii duchownej, utworzonej po zniesieniu u-niwersytetu wileńskiego. Profesorami K-go w akademii byli teologowie Gasper Borowski i Maciej Wołonczewski, późniejsi biskupi, oraz Leon Borowski, świetnie wykładający literaturę polską. Gdy w r. 1842 akademię prze-

niesiono do Petersburga, K. podążył tam i dalej studyował do r. 1845, w którym otrzymał stopień magistra teologii. Następnie był kolejno kapelanem w gimnazyum Kowieńskiem, profesorem w seminaryum w Wilnie i akademii duchownej w Petersburgu. W latach 1851 —

nie w październiku r. 1853 na wydział prawny, a stąd po upływie roku przeniósł się na lekarski. Studya jego odbywały się z przerwami, ponieważ często nie miał' funduszów na opłacenie czesnego. Na uniwersytecie kolegował z: M. Dubieckim, Tretiakiem, spotykał się z Aleksandrem Czekanowskim, K. Jelskim i in. Brał żywy udział w sprawach i życiu młodzieży i był przez kolegów lubiony i po

1804 sprawował urząd rektora seminaryum dyecezalnego w Wilnie i, jako zwierzchnik i przewodnik młodzieży duchownej, odznaczał się wielkim taktem i wyrozumiałością W r. ważany. Zajmowały go już wtenczas zagadnie-1877 został rektorem akademi i w Petersburgu, nia filozoficzne i chętnie je poruszał w rozpra-a w r. 1883 prekonizowany na biskupa łucko- wach koleżeńskich. Egzaminów uniwersyte-żytomierskiego zajmował to stanowisko do r. ckicli K-i nie składał, natomiast w paź-1891, kiedy objął godność metropolity i arcy- dzierniku 1860 r. zdał egzamin nauczycielski i zo-biskupa mohylewskiego. Urn. 19 listop. r.1899, stał nieetatowym nauczycielem języka polskie-pochowany w podziemiach kościoła na cmentarzu go w Białej Cerkwi, które to stanowisko zaj-wyborskim pod Petersb. Był to człowiek bar- mował do 13 lipca 1862 r. Mamy pod ręką dzo świętobliwy. Jako administrator nie miał w rękopisie krótkie wspomnienie o K-im z owe-zdolności wybitnych: rządy jego archidyecezyą go czasu pisane przez p. Rudolfa Truszkowskiego: niczem się nie odznaczały, co prawda trzeba zauważyć że przypadły one na czas, gdy K. był w wieKu nader podeszłym. K. pracował na polu piśmiennictwa teologicznego i za prace w tej dziedzinie akademia duchowna w Petersburgu przyznała mu w r. 1862 stopień doktora teologii. W latach 1856 — 1862 ogólnego ruchu umysłowego na Litwie i haseł oświaty i umoralniania ludu K. był bardzo czynnym, wydając wówczas podręczniki i dziełka religijne, które były bardzo pożyteczne i kilka z nich doczekało się wielu wydań: 1) „Historya star. i nowego Testamentu“ (1858);    2) „Wielki

i święty tydzień“ (1858); 3) „Katechizm dla dzieci“ (1859); 4) „Elementarz polski“ (1860);

5) „Służba Boża czyli nabożeństwo domowe i kościelne“ (1862); 6) „Rok kościelny“ (1870);

Fig. 139 Kozłowski Władysław.

7) „Psałterz Dawida“ (1862); 8) Bardzo poży-tecznem wydawnictwem przysłużył się K., wydając „Biblię Wujka“ (1864), którą zaopatrz)! w Komentarze; 9) jego „Kazania świąteczne i przygodne“ (1880), nie odznaczają się wielkim talentem homiletycznym, a pod względem literackim są słabe. (Ob. Symon „Academia Romano-CathoLca Petropolitana“ (1885); „Przegląd katolicki“ (1900); „Kalendarz Petersburski“ (1901). U Estreichera, oraz w „Enc.

L. J.

„Po roku 1857, gdy byłem jeszcze malcem w gimnazyi Białocerkiewskiej, został wprowadzony do wykładów język polski, nauczycielem którego został naznaczony Wł. K-i. Zjawienie się -jego wśród uczącej się młodzieży było przyjęte z zapałem, uczniowie wyższych klas zgrupowali się około niego, uczęszczając ochoczo jak na lekcye, tak też na pogawędki i od_ czyty treści poważniejszej. Prywatnie obcowa_ łem z nim często, a nie rzadko z własnej ini_ cyatywy zachodziłem do niego, czując mimo_ wolny pociąg do tego człowieka. Jako z inal_ cem nie mógł on traktować o rzeczach poważ nych, ale zawsze zajął mię czemś, co mi zo

Org.“ większej podano mylnie imię K-go; Stanisław zamiast Szymon.

Kozłowski Władysław, pisarz filozoficzny (Urodził się w Berdyczowie 7 września 1832 r. z Stanisława i Zuzanny z Kaszczyń-skich—f 1899). Rodzice jego musieli ciężko pracować, a on wraz z innemi dziećmi wcześnie im w tem dopomagał, od piątej klasy zarabiając już korepetycyami na własne utrzymanie. Do gimnazyum wstąpi! w Żytomierzu w r. 1844. Uczył się pilnie, pomimo cierpienia oczu, które go nękało od dzieciństwa, a które później, rozwinąwszy się, uniemożliwiło mu pracę systematyczną. W r. 1852 uzyskał patent gimnazyalny, z którym udał się do uniwersytetu kijowskiego. Tam wstąpił pierwot-

stawało po nim w pamięci. Pamiętam, raz gdy byłem u niego, zajął mię pokazywaniem i objaśnianiem kolekcyi sztychów historycznych, które dostały mu się od kogoś z krewnych, czy też które sam uzbierał. Wpływ jego na mnie był taki, że—z własnego popędu—dla wprawy w pisowni polskiej i złożenia hołdu wpływom tamtoczesnym poezyi polskiej—przepisałem całego Garczyńskiego, nie mówiąc już o innych poezyach. Inną rażą, gdy byłem u niego w r. 1861 otrzymał on akurat wiadomość o wypadkach zaszłych w tym roku w Warszawie; a po odczytaniu jej na twarzy jego rozeszła się boleść i łza z oka spłynęła.:.“. R 1863 wyrzucił K-o z kraju. Wykolejony udał się do Paryża (Tam znalazł się znowu w niedostatku, cierpienia zaś oczu przeszkadzały mu w stałej pracy zawodowej. Podczas czteroletniego pobytu w Paryżu K. uczęszczał na wykłady do Sorbonny i Collège de France, przeważnie na kursy psychologii. W r. 1868 udał się do Serbii i stąd pisywał do p;.sm francuskich i polskich. W r, 1872 przeniósł się do Lwowa. Tu poświęcał się przeważnie pracy literackiej, udzielał także lekcyj prywatnych. W r. 1882 został obywatelem austryackim, a niebawem udzielono mu czwartą część sty-pendyum im. Szajnochy. Pomoc ta dozwoliła mu się oddać spokojniej ulubionym pracom na polu filozofii i psychologii. Od czasu zamieszkania we Lwowie K. raz tylko odbył dalszą wycieczkę do Rosyi w strony rodzinne Mickiewicza razem z rodziną prof. Dybowskiego, który był jego najbliższym przyjacielem. Zmarł 9 sierpnia 1899 r. Ostatnie lata spędził w przytułku dobroczynnym imienia Dohm-sa. „Bluszcz“ 1903 Nr 36-38 zamieścił szczegóły* o tym okresie życia K-o. Przyjaciele jego i znajomi uważali go zawsze za człowieka idealnie szlachetnego, uczciwego i zacnego. Najważniejsze prace K-go są następujące: Wykład całego systematu filozofii syntetycznej Spencera, zaczynając od „Pierwszych zasad“ i kończąc na „Etyce“ („Ateneum“ 1878, 82, 83, i 88); „Stanowisko filozofii doświadczalnej wobec intuicyjnej“ („Ateneum“ 1888, III str. 498 — 524; w pracy tej podaje krytyce dzieło

L. Liarda: „La science positive et la métaphysique“); obszerny wykład „Psychologii“ Jamesa Sully’ego („Ateneum“ 1885.III, IV, 1886 I i II); „O dziele d-ra Raciborskiego“ („Ateneum“ 1886, III jestto krytyka pracy „O podstawach teoryi poznania w systemie logiki J. S. Milla“); „Geniusz i obłąkanie“ („Ateneum“ 1888, I ; jestto sprawozdanie z polskiego przekładu dzieła Lombrosa pod tym samym tytułem); rozbiór „Psychologii“ Clarka Murrey’a („Przegląd społeczny“, styczeń 1887 r.); „Współczesne kierunki filozoficzne“ („Kłosy“ 1885, 1886); „0-becny stan nauki o temperamentach“ („Ateneum“ 1890, kwiecień); „O spirytyzmie“ („A-teneum“ 1889, kwiecień); „Błędne koło dzisiejszej filozofii“ („Bibl. Warszawska“ 1892, t. III, str. 294). Ze szkiców K-go] umieszczonych w „Prawdzie“ wymieniamy najważniejsze: „Determinizm a wolna wola“, „Pod skrzydłami swobody“, „Darwin przed sądemtrutniów“, (1886); „Studya nad samobójstwem“ (1882), „Samobójstwo u zwierząt“ (1883), „Kilka uwag o somnambulizmie“ (1881), „Tyndall i Huxley wobec kantyzmu“ (1887), „Pewność sądów“ (1898) i inne. Oprócz tego K. drukował większy artykuł p. t. „Kilka uwag o charakterze Mickiewicza“ („Kosmos“ 1898), ogłosił „Logikę Elementarną“ (Lwów 1891) i napisał „Psychologię“, która nie została wydrukowaną. Działalność K-go na polu filozafii polegała głównie na zaznajamianiu społeczeństwa polskiego z o-statniej doby objawami myśli filozoficznej, przeważnie zaś pozytywizmu angielskiego. We wstępie do wykładu filozofii Spencera K. u-jawnia swoje osobiste poglądy na zadania i właściwy kierunek filozofii. Usiłuje on wyróżnić kierunek ten od pozytywizmu i określa go jako realistyczny. Pisze, że filozofia ta zawdzięcza swój byt z jednej strony postępom nauk przyrodniczych, z drugiej—zapędom filozofii „apriorystycznej“, które przyczyniły się do jej zdyskredytowania. K. odróżnia jednak kierunek przez siebie reprezentowany również od materyalizmu. „Fizyologowie — mówi — pomimo czysto mechanicznego poglądu na życie, odróżniają z całą skrupulatnością objawy życia fizyczne od psychicznych, twierdzą stanowczo, że te od tamtych nie dadzą się wyprowadzić; że co innego jest muskularny ruch mózgowej masy, a co innego wrażenie, któremu ruch ten towarzyszy“. Streściwszy „Pierwsze zasady“ Spencera, K. zbija dowodzenie jego, dotyczące pojęcia absolutu. Twierdzi, że dla pojęcia jakiejś rzeczy potrzeba ją odnieść, porównać z inną, któraby była podobną do niej pod jednym względem i różną pod innemi, iż porównywanie dwóch rzeczy absolutnie różnych od siebie, albo absolutnie podobnych do siebie, nie daje żadnego o nich pojęcia. Ponieważ zaś pomiędzy absolutem a względnością nie ma nic wspólnego, a więc nie może być pomiędzy niemi najmniejszego podobieństwa, to żadnego pojęcia o absolucie wytworzyć sobie nie można. Charakteryzując socyologię Spencera, K. podaje kilka uwag co do błędności porównywania społeczeństwa z organizmem, a we wstępie do „Etyki“ Spencera zastanawia się nad wynikami kierunku realistycznego w etyce i polityce. Kierunek ten wymaga od moralności, ażeby przestała uważać się za wasala religii, która, zajmując się sprawami zaziemskiemi, traktuje życie ludzkie po macoszemu. Ostatecznym celem wszystkich przepisów moralności musi być doczesne życie ludzkie, jego pomyślność, pogodzenie dobra ogólnego z dobrem osobnika. Jedyną miarą do oceny tego, co ma być uważane za dobre, a co za złe, jest poży-

tek; jedynem uświ ęceniem jej przepisów ma być nie „natchnienie uczucia moralnego“, lecz naturalne prawa rozwoju społecznego. K. podnosi trzy środki zaradcze na skutki tego, że niebawem już moralność teologiczna utraci swój wpływ na ludzkość: jedni twierdzą, że jedynym ratunkiem jest powrót do wiary ojców, ulega nie z pokorą powadze Kościoła; drudzy —że przepisy moralności stają się dziś zbytecznemi wobec tego, że prawo coraz odgranicza czyny dozwolone od niedozwolonych, ekonomia zaś społeczna wyraźnie określa udział każdego w pro-dukcyi i podziale bogactw. Trzecia opinia wreszcie, którą reprezentuje Spencer, polega na tern, że moralność teologiczna, nieodpowiednia duchowi czasu, da się zastąpić inną, bardziej zgodną z warunkami życia dzisiejszego. K. zbija pierwsze dwa zdania i roztrząs-nąwszy spór pomiędzy moralnością intuicyjną a utylitarną na rzecz tej ostatniej, wskazuje, że szkopułem, o który się rozbijała dotychczas, było pojednauie korzyści osobnika z dobrem ogółu, wytłómaczenie ofiarności z pobudek e-goistycznych. Otóż trudność tę zdaniem K-go usunęli Darwin i Spencer i w ten sposób stali się twórcami prawdziwej moralności przyrodzonej. K. nie był wprawdzie (jak widać z charakterystyki jego poglądów) oryginalnym myślicielem, natomiast zasługi jego, jako popularyzatora wiedzy są nieocenione, a uczciwość obywatelska rzadką.

rodniczej w zaraniu filozofii greckiej“. W ciągu 1880 — 1889 r. przebywał na Syberyi, następnie w Warszawie; w r. 1895 został asystentem przy katedrze chemii rolniczej i fizyo-logii roślin w Krakowie, wkrótce jednak przeniósł się do Stanów Zjednoczonych Ameryki płn., gdzie w różnych miastach prowadził wykłady polskie dla osadników, a zarazem badał tameczne stosunki społeczne i osady polskie W r. 1898 wrócił do Europy i w archiwach Paryża oraz Rapperswylu prowadził poszukiwania tyczące się Kościuszki i Pułaskiego, potem osiadł w Krakowie, gdzie został wiceprezesem ludowego uniwersytetu imienia Mickiewicza oraz redagował miesięcznik „Pogląd na świat“. W r. 1901 wykładał filozofię w wolnym Université Nouvelle w Brukselli. W tym samym roku habilitował się we Lwowie na docenta filozofii, lecz, napotkawszy na opór ministra oświaty, przeniósł się do Genewy, gdzie wykładał jako docent prywatny. Redagował jednocześnie bibliotekę pt. „Podstawy wykształcenia współczesnego“. Obecnie przebywa w Warszawie, gdzie bierze udział w stronnictwie po-stępowo-demokratycznem. K-ski ogłosił znaczną liczbę rozpraw w różnych czasopismach, oraz książek i broszur. Wymieniamy tu ważniejsze: „Spostrzeżenia nad całkowitem zaćmieniem słońca w Krasnojarsku w r. 1887“ (Rozpr. Akad. Krak., t. XVIII); „Przyczynek do flory wodorostów Ciechocinka“ („Pamiętnik fizyogr., 1890); „... okolic Warszawy“ (tamże, t. XI): „Budowa roślin a geograficzne ich rozsiedlenie“ („Wszechświat“, 1891); „O wpływie nizkiej temperatury na wodorosty“ (tamże, 1891); „Pierwotna synteza białka w roślinach“ (,,Kosmos, 1893); „Teorya ruchów okrzemek“ („Wszechświat“, 1897); „Szkice z historyi naturalnej wodorostów“ (tamże, 1890); „O nowszych kierunkach w botanice“ (tamże 1891); „Nowsze poglądy na przyswajanie i wytwarzanie substancyi organicznej w roślinach“ (tamże, 1893); „O przyszłości lasów dębowych“ (tamże, 1891); „Typy rozmnażania u roślin“ (tamże, 1893); „Flora zielna Ameryki północnej w porównaniu zEurazyą“ (1899); „Życie rośliny“ (Warszawa 1894); „Atlas botaniczny według Wilkomma“ (tamże 1899); „Historya naturalna“ (tamże 1900) ; „Nawozy chemiczne“ (1895); „Mikroskop i jego użycie“ (tamże 1896)., Przełożył: Girardina „Botanika ogólna“; Franka „Wykład fizyologii roślin“ (Warsz., 1895). Prace filozoficzne i literackie: „Dekadentyzm współczesny i jego filozofia“ (Warszawa 1893; 2-e wyd. 1903); „Manfred, hr. Henryk i Płoszowski“ (Warszawa 1896); „Klasyfikacya umiejętności ze stanowiska potrzeb wykształcenia ogólnego“ (tamże, 1866 wyd. 2-ie 1902); „Kurs filozofii“ (dodatek nauk. do „Przegl. Ped.“); „Filozofia Szylle-ra i wiersz Artyści“ (Warszawa 1899); „Psy-

J. L-cz.

Kozłowski Karol, budowniczy polski (* w Warszawie w r. 1847- f w Karlsbadzie d.

21 czerwca 1902 r.). Do szkół średnich u-częszczał w Warszawie, następnie dla dalszego kształcenia wyjechał po Francyi. Po powrocie do kraju pracował początkowo u budowniczego Ankiewicza, później u budowniczego Żochow-skiego. — Pierwszą wybitniejszą pracą samodzielną był projekt gmachu teatru i resursy w Lublinie, wyróżniony pierwszą nagrodą na konkursie.—Z późniejszych prac wyróżnić należy: kościół w Sosnowicach, oraz przebudowę pałacu Briihlowskiego na użytek biur centralnych telegrafu, z domem dochodowym od ulicy Wierzbowej, gmach panoramy przy ul. Karowej, wreszcie wiele domów dochodowych w Warszawie.—Ostatnią pracą K-go był gmach Filharmonii w Warszawie. Poza architekturą u-prawiał z zamiłowaniem malarstwo i mu-

zykę.

J H.

Kozłowski Władysław Mieczysław, pisarz filozoficzny i przyrodnik. Urodził się w Kijowie w r. 1858, gimnazyum ukończył w Nowoczerkasku (w r. 1876), skąd następnie przeniósł się do Kijowa na study a medyczne, ale nie ukończył ich z powodu aresztu, a następnie wywiezieni« do Syberyi. Po powrocie z zesłania w r. 1890 K. uzyskał w Dorpacie stopień kandydata botaniki, w 1900 zaś w Krakowie stopień doktora filozofii po obronie rozprawy „Zasadnicze twierdzenia wiedzy przy - chologiczne źródła niektórych zasadniczych praw

J813 osiągnął dyplom doktora medycyny. Od d. 1 października r. 1813 do d. 7 lutego r. 1814 wykładał tamże anatomię opisową ciała ludzkiego w zastępstwie profesora Stu m mera (ob.), który, jako lekarz naczelny wojsk Księstwa Warszawskiego, gdzieindziej wtedy bawić musiał.—Później (w r. 1818) K. został w Krakowie profesorem zwyczajnym anatomii, fizyologii oraz medycyny sądowej; ze stanowiska tego ustąpił w r. 1835.—Bibliografia zna tylko jedną pracę jego drukiem ogłoszoną p. n. „Rozprawa o różnych sposobach czyli kształ-„Psychologia w Niem- tach processu wegetacyi w przyrodzeniu zwie-

przyrody“ (tamże 1899); „Co i jak czytać?“ (tamże 1900 2-ie wyd. 1902); „Szkice filozoficzne“ (Łódź 1900); „Z haseł umysłowości współczesnej“ (Kraków 1903); „Zasady przyrodoznawstwa w świetle teoryi poznania“ (Warszawa 1903); „Historya filozofii“ (do końca XVIII w.“ 1904); „Królestwo ideałów i odkupienie estetyczne“ (Kraków 1903); „Idea e-tyczno-społeczna w powieściach Orzeszkowej“, (Kraków 1903). Przekłady: Falkenberg „Hi • storya filozofii nowożytnej“ (1994); Kant „Marzenia jasnowidzącego“ (1900); Sheldon „Ruch etyczny“ (1900); Ribot czech“; Simmel „Zagadnienia filozofii dziejów“ (Warszawa 1903), Wundt „Wstęp do filozofii“ (Warszawa 1904); Cabot „Dyskusya wojownicza, poszukiwanie prawdy“ (Warszawa 1903). Prace historyczne: ,,Kościuszko, Kołłątaj i ,Rewolucya Francuska“ („Kwart, historycz.“, 1898, IV); „Missya Kościuszki do Paryża w r. 1793“ (Lwów 1899); „Listy Kniaziewicza do Dąbrowskiego i Kościuszki“ (Lwów 1899); ,,Rozalia Lubomirska jako ofiara terroryzmu w r. 1794“ (Warsz. 1900). Prócz tego znaczną liczbę artykułów zamieścił w różnych pismach: w „Ateneum“, skiej“, „Prawdzie“, „Głosie“, „Przeglądzie filozoficznym“ i „Wiel. Enc. ilustrowanej“. W językach obcych ogłosił: „A Contribution to the Theory of Movements of the Diatoms“ („Botanical Gazette“, 1897, Chicago); „The primary synthesis of Proteids in Plants“ (,,Bullet, of the Torey Botanic. Club.“, New-York 1889); „Kościuszko et les légions polonaises“ („Revue des Revues“, Paryż 1899); „Propositions fondamentales de la science moderne à l’aube de la philosophie grecque'¹ („Revue de Métaphysiques et de Morale“ 1900); „La combinaison chimique au point de vue philosophique“ („Congrès de philosophie“ tom III); „Le positivisme et les nations opprimées” (Paryż 1902); „L’entente entre la Pologne et la Russie (Paris 1903); „La psychogénèse de l’étendu“ („Revue philosophique“ 1902, XII i 1903, I); „L’évolution comme principe philosophique du devenir“ („Revue philosophique“ 1904, II,); to Mount-Vernon a century ago“ (Niemcewicz i Waszyngton: „Century Magazine“ 1902, II). Sama ilość i różnorodność prac K-skiego wskazuje już całą lotność i wszechstronność jego u-mysłu; mimo niepospolitych zdolności jednak pozostaje on wszędzie dyletantem. Jest zwolennikiem nowokantyzmu. Względna oryginalność

I)-r J. p.

rzęcein i o prawach, według których te kształty oznaczone bywają“ (w „Roczn. Tow. Nauk. Krak.“ r. 1826, t. XI, str. 196—261); w rękopisie pozostały po nim dwie rozprawy, czytane na posiedzeniach Towarzystwa naukowego krakowskiego, mianowicie „O słuchu“ (r. 1820) i „Własność kwasu tłuszczowego szkodliwa zdrowiu“ (r. 1829).

Kozłowski Włodzimierz, poseł na sejm galicyjski i do austryackiej rady państwa (* 1858). W* r. 1884 otrzymał na uniwersytecie krakowskim stopień doktora praw. Po-,,Bibliotece Warszaw- siadając znaczne wykształcenie ekonomiczne

i prawnicze, reprezentuje Koło Polskie stale we wszystkich ważniejszych kotnisyach gospodarczych parlamentu i bierze na siebie częstokroć w obradach plenarnych referaty ekonomiczne. Pod względem politycznym należy K. do skrzydła skrajnie konserwatywnego. W Kole Polskiem w Wiedniu, do którego należy od r. 1889 jako poseł z wielkiej własności i w kole sejmowem w Galicyi, przewodzi grupie tak zw. Podolaków (ob.), która, w przeciwstawieniu do tak zw. szkoły krakowskiej (ob. Stańczycy) centralistycznej, podkreśla program autonomii krajowej a w polityce państwowej — federali/.mu. Zaznacza ta grupa nieraz swe stanowisko wobec rządu na pół-opozycyjne, czem się odróżnia od konserwatystów krakowskich. Za czasów poprzedniego prezesa koła, Jaworskiego, zrzekłsię K. z powodu różnic faktycznych mandatu do rady państwa, zatrzymując „A visit tylko sejmowy. Po śmierci Jaworskiego przyjął wybór ponowny. Wobec Rusinów zajmuje K. nieprzejednane stanowisko, zwalczając z całą bezwzględnością politykę koncesyi. Zorganizował w tym celu stowarzyszenia „obrony narodowej“ w licznych agitacyjnych podróżach; w kwestyi ruskiej pozostaje w faktycznym sojuszu ze stronnictwem narodowo-demokratycz-jego poglądów filozoficznych polega na tern, j nem. K. jest wiceprezesem centralnego komi-że filozofów uważa za właściwych publicystów. I tetu wyborczego dla Galicyi i prezesem gal. Sam jednak poglądu tego dostatecznie nie u- | towarzystwa rolniczego, któremu wiele pracy zasadnia i zamiast filozoficznego traktowania poświęca.    H- r"

kwestyj publicystycznych daje publicystyczne Kozłowski Władysław Adolf, budo-traktowanie kwestyj filozoficznych. J- L'cz- wniczy polski (* d. 10 stycznia r. 1859 we wsi Kozłowski .Józef (f r. 1856) lekarz, pro- Podzamcze w gub. Kieleckiej). Początkowo fesor uniwersytetu Jagiellońskiego. Do nauk uczęszczał do III gimnazyum w Warszawie, lekarskich przykładał się w Krakowie i w r. ¹ później przeniósł się do wyższej szkoły techni-

J. H.

dya dla młodzieży polskiej, kształcącej się w Petersburgu. Od r. 1855 był członkiem korespondentem Towarzystwa lekarskiego wileńskiego.— Por. S. Kośmińskiego „Słownik lek. pols. “ (str. 242) i J. Bielińskiego „Stan nauk lek. za czasów Akad. med.-chir.

I»r l. P.

H. O e.

Od r. 1621 do 1626

młody Wacław wraz z bratem kształcił się w Uherskÿm Brodzie. Cierpienia fizyczne i niedostatek były przyczyną, że obaj bracia opuścili Morawy, W Czasławiu nawrócił się Wacław I na katolicyzm i study o wał w akademii Jezui-

cznej w Gliwicach na górnym Śląsku, którą w r. 1877 ukończył. W r. 1878 wstąpił na wydział budowlany w politechnice ryskiej, którą ukończył z odznaczeniem w r. 1883. — Rok 1884 spędził w akademii sztuk pięknych w Wiedniu pod kierunkiem profesora Hansena, r. 1885 w Politechnice w Charlottenburgu pod kierunkiem profesorów Endego, Otzena i Rasch-dorfa; r. 1886 zaś na studyach architektonicznych we Włoszech. — W latach 1887 — 1889 pracował na kolei Warszawsko-Wiedeńskiej jako budowniczy oddziałowy bez etatu.—W r. 1891 otrzymał nagrodę konkursową za projekt dworca centralnego w Warszawie. W latach 1895 —1898 prowadził biuro budowlane wraz z budowniczym G. Schmejkim i w tym czasie przeprowadził parcelacyę placów po b. walcowni Hantkego na Koszykach z zaprojektowaniem i przeprowadzeniem ulicy św. Barbary, oraz łącznie z wydziałem inżynierskim magistratu m. Warszawy zaprojektował rozszerzenie ulicy Karowej z wiaduktem i obudowaniem sąsiednich placów. —Projektował również przebudowę dawnej Doliny Szwajcarskiej na lokal dla Towarzystwa Łyżwiarskiego i wzniósł kilka domów dochodowych.—W lat. 1899 — 1904 prowadził łącznie z architektem A. Nieniew-skim biuro architektoniczno-budowlane. W tym okresie czasu powstały: gmach ochrony dziewcząt w Mokotowie, Schronisko dla dziewcząt . w Piasecznie; Gmach towarzystwa kredytowego ziemskiego w Płocku; Dom pracy Mańkowskiego na Pradze przy ulicy Wileńskiej ,M> 10 i 11; Projekt hal targowych dla Warszawy; Konkursowy projekt (nagroda II) na gmach dla stowarzyszenia subjektów handlowych wyznania mojżeszowego; kolonie letnie z fundacyi Wilhelma Raua „Zofiówka“ i „Wilhelmówka“; projekty dworów: w Woroń-cu (gub. Siedlecka) dla ks. Światopełk - Mir-skiego, w Ostrówku pod Grodnem dla Poleuta-Wolmera, w Siemianowicach pod Lublinem dla Rojewskiego, oraz projekty pałacu w Mszanie Dolnej w Galicyi dla hr. Krasińskiego i przebudowy dworu w Woli Gałęzowskiej pod Lublinem dla K. Przewłockiego; Dwór w Rogo-wie dla Wilskiego i dwór w Biskupicach (powiat Sieradzki) dla barona Graevego; willa w Milanówku dla p. Hosera, wreszcie projekt I-go gmachu dla szkół miejskich w Warszawie (Praga—ulica Konstantynowska).

Kozłowski Jerzy (f w'Petersburgu d. 18 stycznia r. 1875) lekarz pochodzący z Litwy. Z początku kształcił się zawodowo w uniwersytecie wileńskim, a po zamknięciu go udał się do Petersburga, gdzie w r. 1833 ukończył nauki w akademii wojskowo-lekarskiej, poczem osiadł w stolicy i zajmował się tam wykonawstwem lekarskiem, nadto długie lata spędził na stanowisku lekarza domu podrzutków. Umierając, majątek swój cały, z oszczędności zebrany, testamentem przeznaczył na stypen-

wileńskiej“ (str. 663 i 800).

Kozłowski Stanisław, współczesny dramaturg polski (* 1860 r.). Przyszedł na świat w Warszawie, w roku 1880 ukończył nauki w szkole realnej w Warszawie, poczem wstąpił do politechniki ryskiej; po powrocie do kraju oddał się pracy pedagogicznej. W r. 1885 otrzymał nagrodę na konkursie imienia Wojciecha Bogusławskiego za dramat z czasów Władysława Łokietka p. t. „Albert wójt krakowski“. Za tą pierwszą tragedyą historyczną poszły inne, chętnie grywane na scenach polskich w Warszawie, Krakowie i Lwowie: „Na-tael“ (1886), „Esterka“ (1886) z dziejów Kazimierza Wielkiego (drukowana w „Gazecie Polskiej“), „Turniej“ (1897) na tle walki szkół malarskich we Włoszech w czasach Odrodzenia (w „Kuryerze Niedzielaym“ w r. 1897) i „Taboryci“ (1899) z czasów walki husyckich w Czechach. Od kilku lat K. uprawia niwę komedyi historycznej, jako autor „Dyany“, ko-medyi w 4-ch aktach (w r. 1901— Warszawa pruska, Pałac pod Blachą, ks. Józef Poniatowski), „Reduta“ (1903—stosunki towarzyskie w Warszawie z czasów Królestwa Kongresowego), „Pod okrętem“ (1904—życie mieszczańskie z tej samej epoki), „Komandor“ (1905 — wolnomularze za Stanisława Augusta). Prócz tego K. jest autorem komedyi obyczajowej p. t. „Luminarz“ (1903), dramatu modernistycznego: „Pochodnia“ i prologu^ scenicznego na o-twarcie teatru łódzkiego p. t. „Symbolista“. Dramaty K-go, chociaż posiadają duże zalety sceniczne, pod względem literackim pozostawiają wiele do życzenia: tragedye —frazesem zastępują szczerość uczucia, komedye historyczne robią wrażenie wyblakłych ilustracyi postaci i rzeczy z odległej lub niedawnej przeszłości. Wiersz, którym pisana jest większość u-tworów dramatycznych K-o, ciężki, bezdźwięczny. Jako krytyk literacki K. wystąpił z kilku pracami większych rozmiarów, z których wyróżniają się studya o trylogii Sienkiewicza i o twórczości poetyckiej Konopnickiej; obie te rzeczy były drukowane zrazu w „Bibliotece Warszawskiej“; później zaś w wydawnictwie „Książek dla wszystkich“ w Warszawie.

Kozmaneciusz (Kocmanek) Wacław Franciszek, dramaturg ludowy czeski (* 1607 w Czasławiu—f 1679 w Pradze). Ojciec jego, Daniel, służył w wojsku Rudolfa II i osiadł w Czasławiu.

Slovn.“).

Kozmas, ob. K o ź m a.

Kozodój, ptak, ob. Lelek.

Kozowa, miasteczko, w pow. Brzeżańskim, w Galicyi wchodniej, nad Koropcem, który w płn.-zach. stronie miasteczka, na łąkach wsi Kozówki ma swoje źródła. W miejscu jest sąd pow., urząd poczt, i telegr.; należy do sądu obw. w Złoczowie, dyrekcyi skarb, w Tarnopolu. Kościół parafialny rzymsko - katolicki

1    cerkiew par. gr.-kat. Szkoła lud. 3-klasowa etatowa o 3 siłach nauczycielskich. Dzieci do szkoły uczęszcza do 300. Starsi mieszkańcy nie umieją czytać ani pisać. Mieszkańcy są częścią Mazurami oddawna tu osiadłymi, którzy mówią po polsku i po rusku, częścią zaś Rusinami. Pierwsi są rz.-kat., drudzy zaś gr kat. religii. Rolnictwo stoi tu na bardzo niskiej stopie. Oprócz gorzelni dworskiej niema żadnych fabryk; z rękodzieł na wspomnienie zasługuje tylko garncarstwo. Handel ogranicza się na skupywaniu zboża od włościan przez miejscowych żydów, którzy mają tu kilka sklepików z artykułami niezbędnemi do codziennego użytku. Przez miasteczko przechodzi gościniec krajowy brzeżańsko-tarnopolski. Najbliższa stacya kolei państw, (dawniej Karola Ludwika) w Zborowie, 30 km. oddalona. Znaczne pokłady torfu niezużytkowane. Liczy domów 669, m-ców 4170 (mężcz. 2 068, kobiet

2    102), rz.-kat. 1 679, gr.-kat. 938, żydów

li-. G.

Red.

tów w Pradze. Otrzymawszy stopień bakałarza, zajmował się K. nauczycielstwem i muzyką kościelną. Ostatnie lata spędził na Nowem Mieście w Pradze, gdzie miał dom, który o-trzymał w posagu za małżonką swoją Elżbietą z Fialów. Przed śmiercią uczynił zapis ua kościół św. Henryka. Prace swoje osnuł na wojnie 30-letniej, czerpiąc wiele materyałów z opowiadań ojca. Oto tytuły: ,,Summovni kratkę sepsani... o hrozne wńlce, kterńż se 1. P. 1618 w ^eskó zemi zacala“, albo ,,Kratkę wypsâni tîicetiloté walkÿ“, zachowane w dwu recenzyach (wyd. Antoniego Podlaha w „Sbor-ni u hist, krouźku“ 1898, zeszyt 7, stronic 88 i Wincentego Zahradnika C. C. Mus. 1833, 92). Inne pisma są treści polemiczno-teolo-gicznej. Z dramatów wierszo anych: ,,Actus pobożny o narodzeni Syna Bożiho*. (wyd. Ferd. Mencika 1894); ,,Verse, ktereż pfinależeji ad instrumenta passionis Christi etc.“ Dramaty świeckie,'najczęściej z życia prowincyonalnego czerpane, ogłoszone w ,,Ceskóm Lidu“ (staraniem d-ra Podlahy): „Intermedium krato-chwilnó o sedlsketn hnu^u chtëjicim zakem byti“ (VII, 429); „Intermedium o żene sedlske hindern stonajici a o muże o zdravi jeji se starajeim“ (VIII 11); Intermedium de duobus rusticis“ (VIII 91) i „Intermedium kratochwil-né o krobianich o urozenost se nesnaduicich“, (VIII 238). Wszystkie prace rękopiśmienne zachowane są w bibl. w Strachowie. —(„Naucny

J. F. G

1 553, polaków 3 334, rusinów 711, niemców 125. Kościół rz.-kat. fundował Andrzej Potocki, wojewoda kijowski, r. 1669. Zameczek niegdyś obronny, dawniej siedziba Moszyńskich, ówczesnych właścicieli klucza Kozowskiego, do którego należało kilkanaście wsi i miasteczko Zawałów (w pow. Podhajeckim), teraz przerobiony na sąd powiatowy, więzienie sądowe i mieszkanie naczelnika sądu. Obecnie należy K. do rodziny Szeliskich.

Kozub, a także Kazub, Każub, pudło z kory. Wyraz pochodzenia niejasnego. J. Karłowicz mniema, że może jest rdzennie słowiański, ale że zatracono ogniwa pośrednie, od których rozwinęły się rossyjski: Kuzow kosz, a zwłaszcza u wozów), ul pleciony i li-litewski Kuzubas, kosz na zboże w młynie, ul pleciony. Por. J. Karłowicz „Słów. wyr. obc.“.

Kczubalec—okup, opłata, łapówka. Najdawniejszą znaną formą tego wyrazu jest K o z ub a 1 e s, opłata uiszczana u nas przez żydów na materyały piśmienne dla ubogich żaków, a mająca na celu zabezpieczenie ludności sta-rozakonnej od napaści tych wyrostków. Istnieje w w. XVII niewielka książeczka pod nazwą „Kozuba les, abo obrona wszystkich żydów niech ich nie siepają, gdysz komu co jest słuszną Kozabales dają“ (trzy wydania: 1626, 1630 i 1638), oraz druga „K o z u b al e s abo o-brona żydowska komu powinni dawać Kozuba-les a komu nie powinni (1641—na tytule niezgrabna rycina czarno i czerwono kolorowana, u dołu jej ryciny przedstawieni żydzi wjeżdżający do miasta, których przed bramą zatrzymują urzędnicy, żądając K-a, a na odwrotnej stronie drzeworyt, wyobrażający chłopca w kusym ubiorze, niosącego na plecach kosz gęsi).—Por. Estreicher XX 197; Muczko-w s k i („Mieszkania i postęp, uczniów krak.“ 54) przytacza uchwałę uniwersytetu z roku 1769 o „contributiones studiosorum a Iudaeis vulga-riter Koz u b a 1 e c dictaę“. Stąd poszła nazwa: szkoły Kozubalne, które się składały z ubogich uczniów. Zdaje się, że pierwotnie znaczenie wyrazu było rozleglejsze. Gloger („Enc. Star.“, III) podaje, iż jeżeli na pustym placu w miasteczku pobudował się żyd i tym sposobem parafia katolicka traciła widoki jakiegokolwiek dochodu z tej przestrzeni na u-trzymanie kościoła miejscowego, prawo zwyczajowe nakazywało wtedy, ażeby ów żyd dawał jakąś daninę na rzecz proboszcza, którą albo sam przynosił albo po nią do niego chodzono. Taż „Enc.“ przytacza dekret ks. Kazimierza Zwierza, sufragana łuckiego a proboszcza tykocińskiego (za czasów Jana Kazimierza), który zabrania komendarzom, wikaryu-szom, bakałarzom, kantorom, organistom i żakom chodzić po kolędzie do żydów, bo „Żydzi sami dadzą tak zw. Kozubalec dla prepozyta: dwa dukaty i głowę cukru czterofuntową i ty-

le drugie na włócz ebne“ (ob., tj. dla ża- ! dał się mianowicie z zamiłowaniem hodowli ków). K. był więc daniną przymusową, ztąd ! jedwabników, pszczelnictwu i sadownictwu, wyrażenie „sprzęty kozubalckie“ (dary przymu- a w celu podźwignięcia tych gałęzi przemysłu sowę). Niekiedy K-em zwaną wszelką daninę krajowego, założył w Krakowie Towarzystwo i opłatę, od żydów pobieraną. Usiłowano wy- jedwabniczo-pszczelnicze i sadownicze. Ucze-prowadzić wyraz z hebraj. Kethab pismo, stniczył do śmierci w pracach jego, zachęcając ale niewątpliwie pochodzi on od wyr. Kozub do nich innych, zarówno słowem żywem, przy-(ob.), pudła plecionego, w którym proboszczo- kładem i piórem. Z prac jego wydrukowanych wi składali żydzi owe dary.    Ij- K- wymieniamy: „O karłakach mianowicie przed-

Dr J. P.

Koillbowski Antoni (* w Brzostowej pod tatrowych“ (Kraków 1841; w 8-e str. 191 i Ćmielowem [pow. opatowski] d. 11 sierpnia r. tab. 1; jest to odb. os. z „Roczn. wydz. lek.“ 1805—f w Krakowie d. 3 września r. 1880) t. IV); „O samcach przekopnicy okazałej (Apus anatom, krzewiciel jedwabnf$twa krajowego.— cancriformis\ odkryte przez niego, (w „Roczn. Nauki początkowe i średnie pobierał .w Wą- Tow. naukow. Krak.“ Poczet 3-i, r. 1858, t. chocku, Kielcach i Lublinie, a po ukończeniu II, str. 165—188 z tabl. 1; toż po niem-, Bonn ich zapisał się w r. 1827 do wydziału lekar- 1857); „Sposoby rozmnażania morw“ (Kraków skiego w Warszawie. W grudniu r. 1830 wstąpił 1861 w 8-e, str. 18); „ Jedwabnictwo czyli nau-do szeregów wojska polskiego jako lekarz ka o wychowaniu jedwabników morwowych, młodszy i przesłużył do końca wojny. Opu- ze stanowiska nowszych badań naukowych“ ściwszy kraj rodzinny na jesieni r. 1831, kształ- (tamże 1873; w 12-e, k. nl. 2, str. 216, 5 tabl. cił się dalej zawodowo w Krakowie, w Mona- i 16 drzewor.); „Jedwabniki dębowe i bałwia-chiuin i w Wiirzburgu, gdzie mu w dniu 28 nowe pod względem pochodzenia, właściwych czerwca r. 1833, po obronieniu rozprawy „De im znamion i sposobu chowania“ (tamże 1877, ulceribus plicosis“, dyplom doktorski przyzna- w 8-e str. 41) i „Różne sposoby szczepienia no. Powróciwszy do Krakowa, w październiku drzew owocowych i narzędzia ogrodnicze do tegoż roku został adjunktem kliniki chirurgicz- tego potrzebne“ (tamże 1878, w 8-e, str. VI i nej, na której czele stał wówczas profesor L. 51). Nadto ogłosił szereg rzeczy drobnych, do-Bierko wski (ob.). Stanąwszy do konkursu tyczących spraw Towarzystwa pszczelniczo-je-i zwyciężywszy, objął w d. 29 kwietnia roku dwabniczego i sadowniczego.- Por. L. Gąsio-1835 katedrę anatomii oraz fizyologii, jako pro- rowskiego „Zbiór wiad. do hist, sztuki lek. fesor zwyczajny Uniwersytetu Jagiellońskiego, w Polsce“ (t. III, str. 31, 37, 499 i t. IV, str. Oba przedmioty te wykładał do r. 1848, w któ- 82) i S. Kośmińskiego „Słown. lek. pol.“ rym wykłady fizyologii odstąpił J. Majerowi (str. 243),

(ob.), zachowując sobie katedrę anatomii, ta zaś Koźlakowskl, herb polski z nadania. Na została mu odjęta w r. 1854. Nad mocarstwem    tarczy w polu ezerwo-

Habsburgów ciążyły wtedy, jak zmora, osła-    nem—kopia srebrna koń-

wione rządy Bacha; szał gerinanizacyjny za-    cem na dół; na niej

panował wówczas w wyższym jeszcze, wyu-    dwie strzały, żeleźcami

zdańszym stopniu, niż ongi za Józefa II (ob.).    A    j»    do S^ry    ukośnie skrzy-

Silono się zniemczyć wszystko i wszystkich.    yÊmr    żowane.    Nad hełmem

Przyszła więc kolej i na starożytną wszechni-    w koronie szlacheckiej

cę Jagiellońską. W r. 1854 właśnie nadeszło    kopia i strzały, jak na

rozporządzenie ministeryalne z Wiednia, naka-    *fil    L. tarczy. Nadany wraz

żujące, aby odtąd wszystkie przedmioty obo-    JliJ j |f    i    z nobilitacyą Sebastyauo-

wiązujące słuchaczów wykładane były wyłącz-    I 3J ylß    wi Koźlakowskiemu pod

nie po-niemiecku. K. i J. Majer, nie bacząc    j mm mml 1    i    Pskowem 26 listopada

na następstwa wyniknąć    stąd dla nich mogą-    / ttKfni H i    \    1^81    r. przez    Stefana,

ce, odmówili wykładania    po niemiecku, za co    | npw |vi    9    króla    polskiego.    — Źró-

odebrano im katedry dotąd zajmowane, atoli    \||M | ffl    r    d ł a: Pawiński „Źródła

nie pozbawiono ich godności profesorskiej, po-    dziejowe" tom XI, str.

D.

zwalając nawet na wykładanie po polsku ja- Fig. HO. Koźlakowski 15; Krzyżanowski; 0-kiegokolwiek przedmiotu dodatkowego, do któ-    (herb).    strowski.

L. K.

rego słuchania studenci nie byliby obowiązani. Koźlarze, takim przezwiskiem obdarza lud K. zaczął więc nauczać anatomii porównaw- wiejski mieszkańców Skępego, w pow. Lipuow-czej. —Gdy po wojnie włoskiej (r. 1859) rządy skim. Rodowód nazwy ob. Kozi ar y. Bachowskie się skończyły,    a wiatr inny zawiał,    Koźlatka, ob.    Ca prell    a.

przywrócono w Krakowie    wykłady polskie w r.    Koźle (Cose    1),    miasto    powiatowe w re-

1861, a K. katedrę swą dawną znów odzyskał gencyi opolskiej, na Śląsku pruskim nad Odrą, i pozostawał na niej do r. 1868, w którym, do- do której tu uchodzi Kłodnica i kanał Kłodni-służywszy się emerytury, ustąpił ze stanowi- cki, już w XIII wieku obwarowane, należało ska profesorskiego.—Przestawszy nauczać, roz- do księstwa Opolskiego, a od r. 1281 — 1303 winął działalność inną, bardzo użyteczną, od* było stolicą ks. Kozielskich z rodu Piastów linii

Wielka Eacykl. Powsz. lliwtr, Zesz. 312b. Tom XXXIX opolskiej i to Kazimierza II (1281 — 1303),

ściół katolicki, kościół ewangelicki, synagoga, dwa bataliony piechoty. Dwa wielkie żelazne mosty łączą obydwa brzegi Odry. Mieszkańców było r. 1890 5 761 i to 3 999 katolików, 1500 ewangelików, 262 żydów. Por. A. Weitzel „Geschichte von Ratibor“ (Koźle 1888).

Koźle rogi, herb polski, ob. Jelita.

Koźle skoki koni znarowionych, ob. Nar o-

Władysława II (1303 —1334), który, oderwawszy się od Polski, został lennikiem korony czeskiej,

Kazimierza III (1339 —1348) i Bolka (1349 —

Koźlin, ob. Koszalin.

Koźlęta, nazwa trzech gwiazd w gwiazdozbiorze Woźnicy (or.).

Koźma i Daugjan (święci), dwaj bracia rodem z Arabii; wydoskonaliwszy się w sztuce lekarskiej w Syryi, zajmowali się nią bezpłatnie w Eges, porcie Cylicyi. Grecy nazywali ich Anargyres, to jest niebiorący zapłaty. Obaj byli chrześcianami i gorliwie pracowali nad rozkrzewieniem wiary swojej. Za prześlado-dowania wszczętego za Dyoklecyana, wyszedłszy z rozmaitych mąk, ścięci zostali około r. 303. Pospołu z innymi ponieśli męczeństwo trzej ich bracia; Anty m, Leoncyuszi E u p r e-pius. Koźma i Damian uważani są za patronów lekarzy i wyobrażani z godłami przypo-minającemi ich powołanie. Justynian cesarz wzniósł w Konstantynopolu dwa wspaniałe kościoły pod ich wezwaniem. W Paryżu znajdował się także kościół śś. Koźmy i Damiana, w którym cząstkę ioh relikwij zachowano.— ,,Enc. Org.“ większa.

Koźma, architekt ruski, żyjący w XIII w., przebywał na dworze Chana Gajuka, u którego był złotnikiem. Wykonał dla niego pieczątkę i tron z kości słoniowej, ozdobiony tern i drogiemi kamieniami. Wiadomość o nim podaje Rubrugnis, który wspomina, że w roku 1253 na dworze Manguchana pomiędzy wielu artystami zagranicznemi spotkał jednego Rusi-

M. H.

1355). Po Bolku, który nie miał syna, objął K. zięć jego Konrad I, książę oleśnicki, którego potomkowie panowali tu do r. 1473. Potem było K. jako lenno czeskie w posiadaniu Rie-senbergów (1490—1509), Jana, księcia opol- wy końskie, skiego (1509 — .1532), Jerzego, margrabiego brandenburskiego, i syna jego Jerzego Fryderyka (1532 —1552), Izabelli Jagiellonki, królowej węgierskiej (1552); później puszczali je królowie czescy w zastaw rozmaitym panom śląskim, jako to Zedlitzom (1558 —1565), Oppersdorffom (1563 — 1617), Kochtickim (1617 — 1629); było też wraz z księstwami opolskiem i raciborskiem zastawione królom polskim z domu Wazów od r. 1645 — 1666, a od r. 1735—1800 trzymali państwo Kozielskie prawem lennem hrabiowie Plettenbergowie. W 30-letniej wojnie zdobywali K. kolejno Duńczycy, Wallenstein, Szwedzi, przy-czem miasto wiele ucierpiało. Po oderwaniu większej części Śląska od Austryi, Fryderyk II, król pruski, umocnił znacznie K. r. 1743. Zdobyli tę twierdzę r. 1745 Austryjacy, ale w tymże roku odebrali ją Prusacy, którzy w r. 1758 i 1760 wytrzymali zwycięsko dwa oblężenia.

Od 23 stycznia r. 1807 bronił po bohatersku oblężonej przez Francuzów i Bawarczyków twierdzy generał pruski Neumann, a po jego śmierci (17 kwietnia) pułkownik Puttkamer aż do ustąpienia nieprzyjaciół 17 lipca r. 1807.

zło-

Koźma, kronikarz najdawniejszy czeski (* o-koło r. 1045 — f d. 21 października r. 1125). O życiu jego dowiadujemy się z ubocznych wzmianek w Kronice. Był szlachcicem, nie pochodził więc, jak ze źle zrozumianych słów jego własnych wywnioskowano, z uprowadzonych przez Brześcisława r. 1038 Piedczan polskich; przyjął późno święcenia i w dojrzałych jeszcze latach bawił zagranicą (w Leodyum) na nauce. Kanonik, później dziekan praski odbywał podróże do Niemiec i Włoch, był np. w Mo-guncyi r. 1086, kiedy Wratysława Henryk IV królem czeskim uznał i słynny dokument o potwierdzeniu dawnych granic biskupstwa praskiego podpisywał. Ksiądz żonaty, utracił Bo-żeciechę swoją r. 1117 (syn jego, Zdzik sło-wiańskiem, Henryk chrześciańskiem imieniem

Na pamiątkę tej obrony wystawiono w K-u spiżowy pomnik w kształcie piramidy. W roku 1873 zniesiono fortyfikacye. Ludność miasta była pierwotnie zupełnie polska, ale od czasów Kazimierza II, księcia Kozielskiego, zaczęli tu napływać Niemcy lub zniemczeni Czesi. Wynarodowienie miasta postępowało za czasów^kró- na dyakona i architekta, lów czeskich i zniemczałych książąt oleśnickich.

Później znów wzmógł się żywioł polski, co wnioskować można z tego, że za Jana Oppers-dorffa (1563 — 1584) kazano po polsku we farze, a po niemiecku w kaplicy P. Maryi. Pisano zresztą po morawsku, mówiono po polsku, a ubierano się po niemiecku. W XVIII w. pewien proboszcz kozielski przetłómaczył przywilej fundacyjny bractwa literackiego na język czeski, „aby go członkom tegoż zrozumiałym uczynić“: snąć więc nie różnił się' wówczas wielce język czeski od polskiego, kiedy go Polacy dobrze rozumieli. Dotąd znaczna część ludności K-iej jest polską; również okolica, z wyjątkiem kilku pos'adaczy ziemskich i osady Pawłowiczki (Gnadenfeld), zamieszkanej przez Hernhu-tów. Założony r. 1431 przez książąt oleśnickich klasztor Minorytów zniósł rząd pruski r.    zwany, umarł jako biskup ołomuniecki), i za-

1810. W mieście jest urząd ziemski, sąd okrę-    brał się w głębokiej starości do czynu patryo-

gowy, stacya górnośląska ogierów, prywatne tycznego, do uświetnienia dziejów krajowych, progimnazyum, wyższa szkoła żeńska, kilka    Wielu rzeczy sam doświadczył, o inne pytał

banków, tartak parowy, fabryka cellulosów, ko-    świadków naocznych, zbierał opowiadania, dzie-

Libuäzy drogę wskazuje, z założeniem Pragi, z ep;zodem walk plemiennych między Łucza-nami a Prażanami o Neklanie, o ofierze oślej itd. Niestety, cała ta wiązanka najciekawszych na pozór tradycyj (jakiej literatury poetyckiej obfitej, polskiej, czeskiej i niemieckiej nie wywołał osławiony ów sąd Libuszy!) jest po wielkiej części wymysłem K-y, uzupełniającego luki podania parafrazą wstępu do Metamorfoz Owi-dyuszowych o złotym i dalszych wiekach i ustępów biblijnych (np. proroctwo Libuszy o jarzmie panującego ze słów Samuelowych wyszło), imionami miejscowemi (Krakowiec, Lubuszyn, Te-lin itd.). Kilka okruszyn tylko z całości pięknie wiązanej ocalić można: postać i imię Przemyśla, wróżkę i oddanie jej ręki Przemysłowi, założenie Pragi, wywód książąt panujących od Przemysła. Wszystko inne w baśni o Libuszy (jej rządy, spór, ojcowstwo „Kroka“, „Czecha“) jako marny wymysł K-y odrzucić należy. Próżno broni go prof. H. Schreuer w „Mittheilungen“ Instytutu austryackiego przeciw wywodom podpinanego, który w „Bibliotece Warszaws.“ r. 1903 i w „Münchener Allgem. Zeitung“, w jej Dodatku naukowym z września r. 1903 trady-cyę K-ą jako zupełnie niewiarogodną usu-

jowe i bajeczne, i posiłkował się dokumentami, zapiskami i żywotami świętych czeskich, od Ludmiły i Wacława do Wojciecha. Całokształt dziejowy ogarnął w trzech księgach, poświęconych rozmaitym duchownym; pierwsza obejmuje dzieje bajeczne i wyraźnie od nich oddzielone autentyczne, poczynające się r. 894 (niby datą przyjęcia chrztu przez księcia Borzywoja) a sięgające do r. 1038; tę księgę pisał około r. 1120; druga sięga do r. 1092 (w niej luka dotkliwsza, dla lat 1075—1081 niema żadnej zapiski—w te lata przypada przecież „męczeństwo“ św. Stanisława; może byłby nam Czech co o niem zapisał); trzecia, najcenniejsza, najdokładniejsza, do śmierci Władysława I (12 kwietnia 1125, i kilka dodatków). Wykład nierównej wartości; błędów, szczególnie chronologicznych, sporo, nie brak partyjności (ujmuje się np. gorąco za biskupa praskiego Jaromira) — ale dzieło gruntowne, o wiele obfitsze w wiadomości niż np. nasz Gall, szczerym patryo-tyzmem przejęte. Pisane nie bez kunsztu, naśladuje starożytnych (Liwiusza), próbuje i wier-szów i na dowcipy się sili. Uzyskało też poklask jednomyślny; wcześnie je przepisywano (mamy 15 rękopisów, najstarszy lipski z XII wieku, inne, obfitsze z XIII i dalszych), kontynuowano (najdawniejszy ciąg dalszy napisał kanonik wyszogrodzki, lata 1126 —1142 jako świadek naoczny; i mnich sazawski, do roku 1162, wplatający ważne dzieje klasztoru swego); całą późniejszą annalistykę i kronikarstwo czeskie niemal wyłącznie na nim oparto. Wczesne i liczne wydania, począwszy od Frehera „Rerum bohemicarum scriptores“ roku 1602 i 1607, co Mecken w „Scriptores rerum Germani ■ carum“ powtórzył; dobre wydanie Dobrowskie-go i Pelcla „Scriptores rerum Bohemicarum“ I 1782; Kopkę w Monumentach Pertza: Scriptores Germaniae IX (ogólnego zbioru XI); najlepsze wydanie Emlera i Tomka (z przekładem czeskim) w drugim tomie „Fontes rerum Bohemicarum“ 1874. Przekład czeski wydał osobno Tomek, Praga 1882); polski, Kownackiego (Warszawa 1823); niemiecki, Gradnauera (Lipsk 1835). v Bogatą literaturę, monografie itp. wylicza C. Z i b rt „Bibliografie ceské historie“ II,

nął.

A. Br.

stracyjnej, dyrektor generalny administracyi krajowej i kasztelan - senator. Po r. 1831 o-siadł na zawsze w Piotrowicach, piorunując jak przedtem na romantycznośó i „rozwolnienie przepisów“ poetyckich Horacego, Boileau i Dmochowskiego, tak teraz na rewolucyę i demagogię, na Lelewela i nową literaturę (robiąc wyjątek dla Krasińskiego, jako syna generała—

Koźmian Kajetan, kasztelan - senator i poeta polski (* d. 31 grudnia r. 1771 — f d. 7 marca 1856). Urodzony z ojca Jędrzeja, sędziego ziemskiego lubelskiego, i z Anny z Kiełczewskich, w Gałęzowie (w Lubelskiem), kształcił się w Lublinie i Zamościu; potem w palestrze lubelskiej; w r. 1794 był sekretarzem komisyi przy Kościuszce; następnie osiadł w Piotrowicach, gospodarując, polując i czytając literaturę francuską (wolteryańską), potem, za namową Mikołaja Wolskiego, studyując pisarzy rzymskich i polskich, Zyginuntowskich i Stanisławowskich.—Za księstwa warszawskiego objął urząd: powaga referendarza stanu i sekretarza konfederacyi przyczyniła się do rozgłosu, zdobywanego napuszczonemi odami, któ-kiemi od czasu do czasu każdy „Klasyk“ (z natury rzeczy mało produktywny) nadzwyczajne zdarzenia, mianowicie postępy Napoleona, aż do r. 1812, ilustrował, traktując poezyę jako 1902, str. 615—618. Wymieniamy osobno stu- referat, starannie, gruntownie go obrabiając, dya H. Jir eczka w Czasopisie muzealnem pra- Za czasów Królestwa, odpłaciwszy w nowej o-skiem, 1894, i Ad. Bach man na w „Mittheilun- dzie Napoleonowi za rozwiane złudzenia, gen“ Instytutu historyi austryackiej tom XX j wzniósł się w sferze biurokratycznej jeszcze i XXI. Najciekawsza dla badaczy słowiańszczy- [ wyżej: radca stanu, prezes delegacyi admini-zny pierwsza księga, a raczej jej początek, z dziejami bajecznemi, z przybyciem „Czecha“

(Bohemus) do kraju na górę R^fip, z księciem Krakiem (fałszywie Krokiem zwanym), sędzią sprawiedliwym, i z jego trzema córkami: Libuszą najn łodszą (sprawującą dalej rządy ojcowskie), i dwiema czarownicami Tetą i Ka-zią, ze sporem stron prawujących się, niezadowolonych wyrokiem kobiety, z wyborem Prze- przyjaciela, i dla Deotymy), pracując dalej mysła od pługu i orki, do którego biały koń nad „Ziemiaństwem“ i „Czarnieckim“, spisując „Pamiętniki“, obszerniejsze dla czasów młodości, ko ujemny strasznem zacofaniem, wsteczni-potem już luźniejsze i stronniejsze. „Życie ctwem, zaślepieniem (np. przeciw Mickiewiczo-K. K-au ogłosił dawny przyjaciel i towarzysz w rządzie i na Parnasie, generał Morawski Fr„ zaraz po zgonie (Poznań 1856); „Różne wiersze K. K.“ wyszły z przedmową St. Tarnowskiego w Krakowie 1881; „Pisma prozą“ tamże 1888; „Pamiętniki“ w Poznaniu i Krakowie 1858 i 1865; monografię napisał Konstanty Wojciechowski „K. K.“ (Lwów 1897). K., jako poeta najzagorzalszy klasyk, odpędzający z dumą i niechęcią wszelką myśl nawet o no- Georgik i Delilla. wej literaturze niemieckiej i angielskiej , chlubiący się, jak złe języki twierdziły, tern, że po Horacym niczego więcej nie czytał, w obawie, aby smaku sobie nie skaził, upatrywał w każdej oryginalności i osobliwości tylko nieumiejętność: wedle niego, sarkają na naśladownictwo, na więzy i przepisy, tylko obrońcy własnej niedołężności, co sami tworzyć nie umieją. Gorszego fanatyka klasyczno-ści i Francya chyba nie wydała, gdzie przecież klasycy pomocy policyi i rządu dla zduszenia romantyków użyć myśleli. Niepłodność tylko szła w parze z tą zarozumiałością i z tern zaślepieniem. Nad „Ziemiań-stwem“, ostatnią kotwicą, którą miotany od fal romantycznych dziurawy i spróchniały korab klasyczny wyrzucić zamierzał, pracował długie lata, więcej dni nad niem strawiwszy, niżli on wierszy zawiera, chociaż jest tylko naśladownictwem Wergiliusza, zasilanym przez Delilla: pokusie, aby swojskie rzeczy w swojskim poemacie wystawiać, opierał się zwycięsko; gdy rzecz wyszła nakoniec (r. 1839), przeszła niezrozumiana, niezauważona. Nie zraził się tem K. i w zaciszu wiejskiem, jako ciąg dalszy Georgik, i Eneidę Polską wygotował, za bohatera Czarnieckiego wybierając, i szczęśliwy, że przepisy epickie (bardzo zresztą luźne, a powoływał się na powagę Henryady i tem podobnych „arcydzieł“) zachował sumiennie, tylko raz Czarnieckiego za granice kraju (od morza od morza (nb.!) w kilkoletnim przeciągu czasu wydaliwszy; rzecz ciężka i niestrawna (mimo—udanych chyba, by nie martwić staruszka—zachwytów Krasińskiego), chociaż staranna i sumienna. Sławę poetycką zawdzięczał K. nie tym spóźnionym, poronionym pło-dom-maszynom; stworzyły ją głównie owe ody okolicznościwe, owa liryka na zawołanie, owa retoryka oficyalna w wierszach, z przesadą, bez prawdziwego uczucia, sztuczna i chłodna, wylizana i wycackana, zwięzła niby i jędrna, na-strzępiona porównaniami i przesadnemi atrybutami. Zaczęła się odą na wojnę w r.

wi takiem, że gniewali się na to inni klasycy, np. Morawski) nacechowany. Innej miary człowiekiem był biurokrata —oportunista, zbieracz szacownych ksiąg (np. „Wyciągi Piotrowickie“, wydane przez syna, dwa zeszyty), obywatel. „Obszerniejszą monografię o K.,;-K. napisał dr. K. W o j c i e c h o w s k i; jest to odbitka z „Roczników Tow. Prz. N.“, Lwów 1897; szczegółowo wykazał on zawisłość „Ziemiaństwa“ od

A. B

Koźmian Józef Szczepan, biskup kujawski, senator Królestwa Kongresowego. Młodszy brat Kajetana (* 1772). Poświęciwszy się stanowi duchownemu, uczył się naprzód w se-minaryum u św. Krzyża w Warszawie 1791 — 1793. Był wówczas obecny uroczystości, którą w stolicy obchodzono z powodu pierwszej rocznicy ustawy Trzeciego Maja. W czasie Sejmu Grodzieńskiego bawił na Podlasiu u siostry, ale Kajetan przyjechał tam po niego i do Warszawy z powrotem zawiózł, .żeby nauki duchowne kończył. Ojca, sędziego, znał król Stanisław, którego Kajetan odwiedził przy tej sposobności w Grodnie, że był tak blisko: król dopytywał się o sędziego i, dowiedziawszy się, że ma młodszego syna w seminaryum, rzekł Kajetanowi: „Oświadcz ojcu, że będę o nim pamiętał“. Grzeczne słowo do niczego nie zobowiązywało; Koźmianowie przecież cieszyli się i obietnicą łaski, której król nie mógł nawet spełnić, bo niedługo potem stracił koronę. Już po upadku Rzeczypospolitej wyświęcił na księdza młodego K-na Skarszewski, biskup lubelski, r. 1796, i niedługo potem dał mu probostwo w Markuszowie. Budowało wszystkich pożycie braci z sobą i w latach młodych i później przez całe życie. Podzielili się we trzech spadkiem po ojcu w 1802. Szczepan, poświęciwszy się służbie ołtarza, mało potrzebował, zrzekł się więc swojej części na rzecz Kajetana i wymówił tylko sobie coroczną od niego pensyę; potem spisali obaj bracia zobowiązanie tsię na czas nieoznaczony. W roku 1802 K., już proboszcz markuszowski, jeździł do Wiednia; kanonik katedralny lubelski, potem scholastyk. Na tej dostojności kościelnej będąc, doczekał się wkroczenia wojsk Księstwa 'Warszawskiego do Galicyi w r. 1809. Pierwszy pułkownik wkraczający do Lublina, Dziewanowski, wezwał K-a do składu rządu, to jest do liczby Polaków, którzy z dawnymi urzędnikami niemieckimi mieli odtąd stanowić rząd w,Galicyi. Trzech K-ów przyjęło obowiązki publiczne, bo oprócz księdza Stefana i dwaj bracia jego, Wincenty i Kajetan, weszli do służby narodowej, Kajetan nawet daleko w niej zaszedł. Kiedy się u-tworzył rząd centralny dla odzyskanej Galicyi, ksiądz K. został powołany na członka do tej

1800 (Marengo), kroczyła dalej Zawieszeniem orłów francuskich w Lublinie w r. 1809 i Pożarem w r. 1812 a skończyła Upadkiem Dumnego w r. 1815. Wpływ, jaki ten arystarcha

klasyczny w salonach warszawskich i w To- najwyższej tymczasowej władzy. Książę Józef warzystwie Przyjaciół Nauk wywierał, był tyl- I wyznaczył mu wydział spraw duchownych, to

jest ustanowił go tymczasowym ministrem wyzna- nie było jeszcze, więc ksiądz Skarszewski użył nia katolickiego. Już wtenczas sprawę wyznań do obchodu kościoła Dominikanów. Skarszew-łączono u nas ze sprawami wychowania. Dla tego ksiądz K. był z urzędu delegowanym wizytatorem szkół i zwiedził gimn. lubelskie d. 10 czerwca 1809. Czasy wojenne nie pozwoliły mu odbywać wizyty po innych szkołach. Umarł wtedy Ignacy Potocki, znakomity obywatel lubelski na poselstwie w Wiedniu. Była to strata narodowa; ksiądz Koźmian w kollegijacie lubelskiej odprawił za niego mszę żałobną, za co mu na piśmie podziękował brat rodzony zmarłego Stanisław Potocki, senator wojewoda i wkrótce potem prezes rady stanu. Od żadnej posługi publicznej K. się nie wyłączał. Na sejmiku lubartowskim w r. 1811, obrali go szlachta w liczbie innych kandydatem na sędziego pokoju. Król saski, ksiatżę warszawski z pomiędzy trzech jego wybrał i mianował sędzią lubartowskim. W tymże czasie K. został prałatem proboszczem zamojskim, infułatem.

skiemu towarzyszyli dwaj ruscy biskupi: Ciechanowski, chełmski, i jego sufragan ksiądz Siedlecki, biskup bełzki. Ofiary nieśli: Franciszek Grabowski, kasztelan i Piotr Domański, prezes kommisyi województwa Lubelskiego, Joachim Owidzki i Wojciech Wierciński, b. marszałek sejmikowy krasnostawski; Jędrzej Smolikowski, rektor szkół lubelskich i brat Win

centy K., dziedzic Gałęzowa. Był to pierwszy biskup karysteński w Polsce. Zawiązało się podówczas w Lublinie towarzystwo przyjaciół nauk; K. został członkiem przybranym. Lat dwóch nie upłynęło, kiedy po śmierci Jędrzeja Wołłowicza , mianowany został biskupem kujawskim 14 maja 1822 r. Pius VII przeniósł go na tę stolicę. Wskutek tego 20 listopada 1823 r. K. został senatorem Królestwa Polskiego. Godność tę piastował pierwszy w rodzinie. Wtenczas Kajetan płacić mu przestał umówioną pensyę, i sam biskup zniszczył u-kład, który miał w oryginale. K. był gorliwym biskupem. Wizytował kościoły, a chociaż słaby, niezmordowany był w udzielaniu posługi pasterskiej: tłumy pobożnych bierzmował. Za niego wypadł w dyecezyi wielki jubileusz 1826 r. Od 1 maja 1824 r. do 1 listopada K. zasiadał w sekcyi duchownej w Warszawie. Przy biskupich obowiązkach był ciągle jeszcze sędzią pokoju w pow. Lubartowskim; w r. 1825 sam jeden piastował ten urząd. Zasiadł na sejmie Piwnickiego (marszałek) r. 1825, pierwszy raz jako senator. W r. 1827 został kawalerem orderu św. Stanisława 1 kl. Drugi raz zasiadał w sekcyi duchownej od 1 listopada 1829 r. do 1 maja 1830 r. Poczem znajdował się już na ostatnim sejmie, w r. 1830. Ponieważ starszeństwo biskupów za Królestwa szło nie od stolicy, ale od daty nominacyi, K. po księdzu Prażmowskim płockim, był drugim biskupem i, jak powiadano podówczas, kandydatem na arcybiskupstwo warszawskie i pry-masostwo, po zmarłym Woroniczu. Ale nie doczekał się nominacyi, gdy zaszły wypadki 29 listopada. Po N. Roku K. 1831 przyjechał na sejm do Warszawy i niespodziewanie dla wszystkich tutaj umarł 29 stycznia 1831 roku. Ciało, przeniesione do Włocławka, złożone zostało w katedrze przy ołtarzu Trzech Króli.— („Enc. Org.“ większa).

Koźmian Andrzej Edward, syn Kajetana, pisarz polski (* 1804—f 1864). Urodził się w rodzinnych Piotrowicach w gub. Lubelskiej z matki Anuy z Mossakowskich. Po śmierci pierwszej żony ojciec jego pojął w małżeństwo jej siostrę Maryę, która zastępowała pasierbowi rodzoną matkę. Początkowe wykształcenie odebrał w domu, poczem oddano go do liceum warszawskiego; pobierał przytem i prywatne lekcye, między innemi literatury francuskiej od Chopina, ojca Fryderyka. Po ukończeniu nauk

Dostał prezentę od Stanisława Potockiego. — Kiedy po wkroczeniu Napoleona do Litwy w r. 1812, sejm warszawski zawiązał konfederacyę generalną Królestwa Polskiego, obadwaj K-wie, najstarszy i najmłodszy, wystąpili w niej. Kajetan był sekretarzem konfederacyi;

Szczepan wyznaczony pod przewodnictwem księcia Stanisława Jabłonowskiego wojewody na jednego z posłów do Drezna z prośbą, żeby król do konfederacyi przystąpił. Jechało trzech posłów świeckich: Edward Raczyński, Antoni Czarnecki i drugi Raczyński z Tomaszowskiego; po nich szedł ksiądz K. Epokę wojen spokojnie przebył, i dopiero po kongresie wiedeńskim, po ogłoszeniu Królestwa, rozpoczął nową epokę swojej działaluości obywatelskiej. Za przyjazdem króla do Warszawy, przedstawiali się mu wszyscy biskupi i delegowani od kapituł, w listopadzie r. 1815. Od lubelskiej wysłany był K. Otwierało się pole do wakansów, urządzano kościół. K. mógł się spodziewać promocyi, miał i stosunki i zasługi swoje.

Tymczasem gorliwie rozszerzał oświatę elementarną, zakładał szkółki po wsiach. Kiedy stanął nowo urządzony kościół, mianowany został ^sufraganem lubelskim 31 lipca, 1818 r.

Od lat kilkunastu, od upadku Rzeczypospolitej, ksiądz Skarszewski nie miał suffragana, ksiądz K. był właściwie pierwszym, tern bardziej, że w nowo urządzonej dyecezyi. Sprawa do dwóch lat się przeciągnęła. Minister wyznań i oświecenia Stanisław Potocki tymczasem dziękował mu za szkółki wiejskie, powołał go nadal na członka komissyi. Proces kanoniczny na biskupstwo K. wyprowadził w Lublinie przed Skarszewskim 4 sierpnia 1819 r. Prekonizo-wany w Rzymie na biskupstwo Karysteńskie, wyświęcał się w Lublinie 4 czerwca 1820 r.

Wspominano przy tej okoliczności, że od niepamiętnych czasów nie odbywała się taka biskupia uroczystość w tem mieście. Katedry

1881).

zamieszkał w Piotrowicach; pomagał ojcu w gospodarstwie, zajmował się literaturą, zbierał piękną bibliotekę, którą potem odstąpił hr. A-leksandrowi Branickiemu. Wrażenia z podróży zagranicą w roku 1825 zawarł w książce p. t. „Dwa dni w Szwajcaryi Saskiej“ (Warszawa 1828). Podczas powtórnej wycieczki po Niemczech, Francyi i Anglii zawarł znajomość z wielu znakomitemi osobistościami, między innymi z Goethym, co opisał w leszczyńskiem „Przyjacielu Ludu“. W r. 1831 wydał po francusku pismo polityczne p. t. „Coup d’oeil sur la question polonaise“ (Warszawa 1831). Po u-padku rewolucyi listopadowej ożenił się z Teofilą Skrzyńską i osiadł na dłuższy czas w Piotrowicach, nie zapominając wszakże o sprawach publicznych. Brał czynny udział w zjazdach szlachty, na których omawiano sprawę uwolnienia chłopów, rozpoczął obszerną naukową pracę pt. „O stanie włościańskim w Polsce od najdawniejszych czasów“ (nie ukończona), pisywał w tej materyi artykuły w czasopismach, między innemi w założonych przez Andrzeja Zamoyskiego „Rocznikach Gospodarstwa“, wreszcie sam w majątku swoim zamienił pańszczyznę na czynsz dzierżawny. Z o-woców działalności literackiej w tym okresie należy wymienić następujące prace: „Żywot Bartłomieja Nowodworskiego, kawalera maltańskiego“ (Wrocław 1841); „Wspomnienia o księżnie Teano“ (Warszawa 1843); „Kmiotek polski“ (w „Athenaeum“ Kraszewskiego i osobno w Lesznie 1843); wreszcie ogłosił „Wyciągi piotrowickie czyli niektóre wyjątki z księgozbioru piotrowickiego“ z dopełnieniami (dwa zeszyty, Wrocław, 1842—1845); w tymże czasie wydał K. „Pamiętniki Napoleończyka“, niejakiego Franciszka Dmochowskiego, opatrzywszy je przedmową (Lwów, 1843). W owym też czasie zawarł serdeczne stosunki przyjacielskie z Zygmuntem Krasińskim; przyjeżdżał do niego z Piotrowic do Warszawy, później pielęgnował go w chorobie, był obecny przy jego śmierci, ostatnie chwile poety skreślił w dodatku do „Czasu“, wydał też „Zygmunta Krasińskiego listy o poemacie Kajetana Koźmiana Stefan Czarniecki““ (Poznań 1859). Prócz tego w latach 50-tych skreślił następujące prace: „Rys życia Michała Radziwiłła“ (Poznań, 1851); „Ludwik Osiński“ (1858); „Dom starego wieszcza wielkopolskiego“ (Poznań, 1858), „Kilka słów bibliograficznych“ (Dodatek do „Czasu“,

1859); z tegoż okresu pochodzi przekład trage-dyi Szekspira „Makbet“ (Poznań 1857); zasilał też artykułami pisma warszawskie, zwłaszcza „Kronikę“. Po śmierci ojca (1856) zajął się uporządkowaniem papierów po zmarłym: wydał poemat bohaterski: „Stefan Czarniecki“ (Poznań 1858), dwa tomy „Pamiętników“ (Poznań 1859) i „Żywot biskupa Koźmiana“ (Poznań 1865). W ostatnich latach pisywał korespon-dencye do ,,Czasu“ pod znakiem x, bronił praw kościoła i władzy świeckiej papieża. Zmarł 10 listopada w r. 1864. Po śmierci K-a wydano z jego papierów pośmiertnych: „Pamiętniki z XIX wieku“ (2 tomy, Poznań 1867), prze-tłómaczone na język niemiecki w r. 1868, dramat p. t. ,,Rok 1846“ (Poznań 1868), i „Listy 1829 —1864‘ (Lwów 1894). Pozostało jeszcze sporo niewydanych prac K-a, kilka ko-medyi, dramatów, zbiór przysłów j aforyzmów. Sylwetkę K-a skreślił L. Siemieński p. t. „Andrzej Edward Koźmian“ w III tomie „Portretów literackich“ (por. „Dzieła“ L. Siemieńskie-go, tom IV, str. 291 — 309, Warszawa,

H. G-e.

Koźmian Stanisław Egbert (* d. 21 kwietnia r. 1811 we Wronowie w Lubelskiem — f d. 25 kwietnia roku 1885), syn Jana i brat młodszy Jana, rychło osierocony wychowywał się u stryja kapitana K.; uczeń szkół lubelskich i warszawskich, żołnierz r. 1831, wychodźca, osiedlił się w Anglii,, jako czynny członek towarz. przyjaciół Polski, później, wróciwszy do Wielkopolski, był współwydawcą „Przeglądu Poznańskiego“; od r. 1868 członek towarz. przyjaciół nauk i prezes jego, od r. 1875, po K. Libelcie. W Warszawie jeszcze z kolegą Gaszyńskim, Krasińskim i in. pisywali ballady i romanse; w Anglii opanował Szekspir wyobraźnię jego i już od r. 1838 starał się K. przyswoić go literaturze polskiej, czego po latach dokonał (wraz z Józefem Paszkowskim i Leonem Ulrychem). Tłómaczył prócz Szekspira liryki angielskie (Campbella wiersze o Polsce i in.); w r. 1846 napisał wymowny wiersz „Do mistrzów słowa“ (tj. Krasińskiego, Mickiewicza i Zaleskiego, przemawiając do każdego stylem jego własnym, żądając od nich słów pokrzepienia); z Krasińskim zszedł się bardzo blisko, pozwolił mu wydać „Dzień Dzisiejszy“ i „Ostatniego“ jakoby „przez autora Wiersza do Mistrzów Słowa“; sam też pisywał poezye: patryotyczne („Gorzkie żale“), wtórujące Krasińskiemu, acz bez mesyanistycz nych ozdóbek; okolicznościowe; legendy („O drzewie Krzyża św.“). Poezyę wymienił jednak rychło na prozę, chociaż' i w niej większych dzieł nie zostawił, tylko szkice i artykuły luźne, później zebrane, np. w dwutomowem dziele, „Anglia i Polska“ (tom pierwszy o opinii angielskiej w sprawie polskiej, drugi o Auglii, partyach, oO’Connellu itd., i o literaturze, szczególniej o poezyi angielskiej, począwszy od Chaucera). Pisał i wizerunki pisarzy obcych, Macchiavellego i Celtesa; naszych: ks. Antoniewicza i generała Morawskiego; krytykę literacką uprawiał stale w „Przeglądzie“, pisząc np. o Irydyonie, Deotymie, Syrokomli itd. Z artykułów ogólnej treści wyróżniają się „Dziennikarstwo“ i „Kraj i emigracya“ (r. 1852, ojej szkodliwości i błędach, o pobudkach i zasłu-

A. 13.

H. G-e.

gach). Pisywał jakiś czas i humorystyczne felietony, * Listy z nad Orli“, w „Gazecie W. Księstwa Pozn.“; dawniejsze, z lat emigracyjnych, z nad Renu i z Szwajcaryi, o Polakach również traktują. Cel obywatelski, użytku bezpośredniego/praktycznego, przyświecał jogo pismom, poważnym, uczonym, wielostronnym.— Należał do grona założycieli klerykalnego „Ku-ryera Poznańskiego“; jako prezes towarzystwa pracował pilnie w sekcyi literackiej. Wizerunek jego przy XV tomie „Roczników“ (r. 1885).— Por. szkic St. Tarnowskiego „Stanisław i Jan Koźmianowie“ („Pamiętnik* literacki“ I, 557-569).    A B

Koźmian Jan, publicysta klerykalny, starszy syu Jana K., brat Stanisława Egberta, żołnierz i wychodźoa po r. 1831, pozostał we Francyi,czynny w duchu katolickim; gdy do W. Ks. Pozn. wrócił, założył w r. 1845 „Przegląd Poznański“ i prowadził go, wraz z bratem, do r. 1865, gdy go dla braku prenumeratorów rzucił. Z organu katolickiego (zwalczającego Jezuitów i kosmopolityzm katolicki) przemienił się powoii w czasach reakcyi „Przegląd“ w organ jezuicki, broniący spraw kościoła (np. rzymskiej, tj. władzy doczesnej) wyłącznie z punktu kościelnego.Najważniejsze z artykułów brata, po śmierci tegoż, zebrał i wydał w trzech to mach „Pism St. Egb. K.“ (Poznań 1881); celne zajmują między niemi miejsce „Dwa Bałwochwalstwa“ (rewolucyoniztn i panslawizm); inne o wypadkach od r. 1861 — 1863; o sprawach włoskich; polemika z jezuitą ks. Gagarinem; „Dwa ideały“ (Krasińskiego, wyższy, i Mickiewicza); „Lekka literatura w Polsce“ (o współcz. powieści) itd. Są w „Pismach“ mowy pogrzebowe (ks. Kajsiewicza) i inne okolicznościowe; są niby studya historyczne o Kazimierzu Jagiellończyku. Po śmierci żony został K. księdzem; po upadku „Przeglądu“ kierował zakładem wychowawczym. — Por. St. Tarnowskiego szkic o obu Koźmianach w „Pamiętniku literackim“ I.

Koźmian Stanisław, współczesny pisarz polski (* r. 1836), syn Andrzeja Edwarda. Urodził się w Piotrowicach, nauki uniwersyteckie pobierał w Krakowie na wydziale filozoficznym, w Paryżu: w Sorbonuie i w Collège de France, wreszcie w Bonnie. W r. 1856 przeniósł się do Galicyi i zajął się pracami publi-cystyczuemi, pisywał do „Czasu“ w latach 1863 — 1865, a potem w „Przeglądzie Polskim⁴', do którego założycieli w r. 1866 należał, i gdzie wydrukował między iunémi: „Dzieło hr. Bismarcka: Związek północno-uiemiecki" (1869), „Listy z Holandyi", „Listy z Pesztu", „Dzień w Pradze", „Wł. L. Anczyc" (1883), „Al. Szu-kiewicz" (1885), „J. Szujski" (1883), „Pani Arturowa Potocka" (1879), „Nowy teatr w Krakowie" (1893), „Jan Tarnowski" (1894), „Bismarck po zgonie" (1898), ,,H. Lisicki" (1899). Prócz literatury zajmował się i sprawami poli-tycznemi, posłując na sejm z okręgu Tarnowskiego, a potem do rady państwa w Wiedniu. Interesował go też teatr; kiedy dyrekcyę teatru krakowskiego objął hr. Skorupka, K. przystąpił do współki, jako dyrektor artystyczny, i był nim do r. 1869. Od października roku 1872 wziął teatr w dzierżawę od hr. Skorupki, a po jego śmierci (w styczniu r. 1873) został dyrektorem i zajmował to stanowisko około lat 20. Dla sceny przerobił z francuskiego kroto-chwilę p. t. „Gramatyka" (Kraków 1868), Ary-stofanesa „Lysistratę" p. t. „Wojna i pokój" (Kraków 1895 i 1896); wydał w Poznaniu o-ryginalną komedyę p. t. „Kuzynka bez posagu" (Poznań 1868), przełożył „Wesele Figara" Beaumarchais’go i „Wiele hałasu o nic" Szekspira. Nadto ogłosił osobno „Kilka słów o naszych stosunkach" (Rzeszów 1861), Artykuły wstępne „Czasu" podczas kongresu berlińskiego (Kraków 1878), „Program „Czasu", artykuł wstępny z d. 27 lipca r. 1878 (Kraków 1878), „Gdzie przyszłość Polski ?" (Lwów

1872), „Listy o Galicyi do „Gazety Polskiej“ 1875 —1876“ (Kraków 1877), „List otwarty do posła Bobrzyńskiego" (tamże 1899), „Feliks Benda" (tamże 1875), „Przy studni“ (rozbiór ko-medyi Musseta: „On ne badine pas avec l’amour" (tamże 1874), „Reprezentacya kraju naszego w Radzie Państwa 1879" (tamże 1879), „Przemówienie na zgromadzeniu przedwybor-czem z okręgu gmin wiejskich: Kraków, Chrzanów, Wieliczka, d. 16 marca 1880" (tamże 1880), „Ludwik Wodzicki" (tamże 1894), „Wesele Figara“ na przedstawieniu „Lysistraty" w Krakowie" (tamże 1896); „Rzecz o roku 1863" (tamże tom I, r. 1894, tom II i III, 1895; wyd. 2-e, tamże 1896), „Rzeczy teatralne" (Kraków 1904), „Podróże i polityka" (tamże 1905). O K-e pisali: St. Tarnowski: „St. Koźmian o r. 1863" („Przegląd Polski", 1895),

J. Moszyński „Obrachunek z rzeczą Stan. Koźmiana o roku 1863, z jej autorem i tegoż przyjaciółmi" (Kraków 1895), K. Bartoszewicz „Rok 1863. Historya na usłudze ludzi i stronnictw. O książce i z powodu książki St. Koźmiana O r. 1863" (Kraków 1895).

Koźmin, miasto nad Orlą, dawniej w powiecie Krotoszyńskim, dziś Koźmińskim, w W. Księstwie Poznańskiem, wymienione po raz pierwszy w dyplomatach wielkopolskich 25 maja 1291 r. („Kod. Wielkopolski" JV» 667). Mieszczanom Koźmińskim sprzedał 6 czerwca r. 1318 Dzierżykraj z Mokronosa wieś Chocieszewi-ce (K. W. JVj« 998), a 13 grudnia 1338 r. dał Kaźmierz W. zamek i miasto Koźmin (zwane także Hurle, Horle czyli Orle; „K. W“ 952 i 1188) z przyległościami w dziedzictwo Maćkowi, synowi Przybysława Borkowica, wojewody poznańskiego, w nagrodę za udzieloną mu przez ojca i syna pomoc w odzyskaniu zamków zbąszyńskiego, kopanickiego i przypro-styńskiego. Zarazem uwolnił król mieszkań-

Temu Wejherowi

ców tego nowego Maćkowego dziedzictwa od ciężarów prawa polskiego i od sądownictwa wojewodów, kasztelanów, sędziów i innych u-rzędników, tak, że tylko przed królem lub jego starostą odpowiadać mieli, gdyby ich pozwano listem królewskim, pieczęcią królewską opatrzonym. Maćkowi zaś i jego potomkom, wójtowi lub sołtysom dał prawo sądzenia i karania w sprawach mniejszych i kryminalnych (,,K. W.“ J\® 1188). Tenże Maćko, zostawszy wojewodą poznańskim, zwolnił mieszkańców Koźmina 16 maja 1350 r. od wszelkich danin i ciężarów, zastrzegając sobie tylko po

6    grzywien na pierwsze dwa lata od wydania

przywileju, a po upływie ich po 10 grzywien rocznie („K. W.“    1298). Po śmierci Maćka

Borkowica przeszły dobra koźmińskie na własność skarbu koronnego. W r. 1309 powstał w K-nie cech sukienniczy, któremu Łukasz Górka nadał pewne przywileje 1444 r. W r. 1441 król Kazimierz Jagiellończyk postanowił, aby trakt handlowy ze Śląska szedł także na Koźmin. W r. 1458 dostawiło miasto 20 żołnierzy na wyprawę malborską, a r. 1473 wyznaczył król Kazimierz Koźmin na miejsce do załatwienia sporów, które zachodziły między Polakami a poddanymi Konrada Białego, księcia śląskiego. W r. 1564 płaciło miasto biskupowi poznańskiemu z 16 łanów po 12 fertonów. W tymże roku otrzymało obszerny przywilej od Andrzeja Górki, kasztelana międzyrzeckiego. W r. 1578 było tu 26 sukienników, 12 szewców, 7 krawców, 5 kuśnierzy, po 4 kowali, garncarzy, bednarzy, rzeźni-ków i szynkarek, 3 piekarzy, jeden miecznik, siodlarz, szklarz, golarz, 2 zagrodników; 12 komorników z bydłem i 14 bez bydła; szosu płaciło miasto 33 złp. W r. 1685 zgorzał K„ przyczem spaliły się też dawne przywileje, w miejsce których Aleksander Przyjemski, pod-stoli koronny, ówczesny dziedzic, nowy kazał sporządzić dokument r. 1687. W r. 1765 płacili żydzi koźmińscy 542 złp. pogłównego. W r. 1693 część miasta otoczoną była jeszcze mu-rem, a w drugiej połowie stały dwie bramy; poza murami leżały przedmieścia i nowe miasto. Przy schyłku XVIII wieku było w Koźminie 25 krawców, 21 szewców, 17 piekarzy, 15 płócienników 14 rzeźników, po 12 sukienników i młynarzy, 9 garncarzy, 8 kołodziejów,

7    kowali, po 4 stolarzy, bednarzy i kopytni-ków, po 2 guzikarzy, kuśnierzy, cieśli, rymarzy i szklarzy, jeden rękawicznik, złotnik, malarz, golarz i aptekarz. W r. 1822 w pożarze miasta spaliło się 166 domów. W r. 1837 dnia 19 sierpnia zaprowadzono ordynacyę miejską. W r. 1848 dnia 22 kwietnia zabito tu kilku żołnierzy pruskich. Widok miasta w r. 1772, zdjęty z płaskorzeźby na tablicy srebrnej, zamieścił ,,Przyjaciel Ludu“ Leszczyński, r. VI, str. 114. Z K-a pochodzili słynni swego czasu Albin, Aleksy, Mikołaj i kaznodzieja nadworny króla Zygm. Augusta Benedykt z Koźmina. W r. 1448 nabył majętność koźmińską Hincza z Rogowa, późniejszy kasztelan sandomierski, który 1471 r. sprzedał ją Janowi Gruszczyńskiemu, arcybiskupowi gnieźnieńskiemu, ten zaś oddał ją następnie Bartłomiejowi z Iwanowic Gruszczyńskiemu, kasztelanowi kaliskiemu. Gruszczyńscy, którzy od r. 1510 zaczęli zwać się także Koźmińskimi, sprzedali 1518 r. różne działy swe Hieronimowi Rozdrażewskie-mu. Te, jako też część Piotra Koźmińskiego nabył 1526 r. Andrzej Góka, syn Łukasza. Tym sposobem Górkowie stali się właścicielami całego klucza Koźmińskiego, który trzymali w swych ręku aż do śmierci wojewody Stanisława, ostatniego z Górków, zmarłego 1592 r. Odziedziczywszy ten majątek, Stanisław Czarn-kowski sprzedał go 1601 r. Katarzynie Potu-lickiej, wdowie po Janie Rozdrażewskim, kasztelanie poznańskim, za 155 000 złp., ta zaś, wyszedłszy za Ludwika Wejhera, podkomorzego chełmińskiego, zostawiła go po śmierci panem dożywotnim na K-nie. odstąpiła córka Potulickiej Barbara, żona Jana Kostki, starosty lipowskiego, dziedzictwo koźmińskie 1814 r. Ale już r. 1622 znajdował się ten majątek w ręku Przyj emskich herbu Rawicz, z których pierwszym Koźmina dziedzicem był Stanisław (f 1633), wojewoda poznański, marszałek nadworny koronny, drugim syn jego Andrzej (f 1677), chorąży kaliski, a trzecim Aleksander (f 1694), podkomorzy kaliski, którego ciało spoczywa dotąd nietknięte w sklepie kościoła Koźmińskiego. Feldmarszałek pruski hr. Kalkreuth, nabywszy dobra koźmińskie, oglądał to ciało , a widząc je nienaruszone, targnął za wąsy Przy-jemskiego, którego oczy, mówi podanie, rozwarły się szeroko. Kalkreuth wyjechał czem-prędzej do Berlina i podobno już więcej nie zajrzał do Koźmina. Na tle wypadku tego osnuł generał Franciszek Morawski balladę p. t. „Pan Przyjemski“. Po Przyjemskim nabyli dobra Koźmińskie Sapiehowie. Z tego domu dziedzicami Koźmina byli: Kazimierz, hetman wielki litewski, Jan Kaźmierz, starosta bobruj-ski, i Piotr, wojewoda smoleński, którego spadkobiercy sprzedali dobra Koźmińskie 1793 r. powyżej wymienionemu, hr. Kalkreuthowi, od syna zaś tegoż nabył je 1836 r. rząd pruski za 400 107 tal. i rozprzedał różnym nabywcom. Kościół parafialny w K-ie wystawił na miejsce starego Hincza z Rogowa 1462 r. i ustanowił przy nim 6 mansyonarzy. Ten kościół kazał Andrzej Przyjemski rozebrać i wzniósł 1670 r. nowy, okazały, który dotąd istnieje. Przy kościele zaprowadzone były bractwa: literackie w r. 1654 i różańcowe około r. 1628. Kościół posiada lichtarze z r. 1493, dzwon z XV wieku i wielki ołtarz z r. 1742. Chór ozdobiony jest wizerunkami sławnych Koźmiń-czyków. Jeden z nich, powyżej wspomniony

Dr S. K

M. G-y

Benedykt, fundował w kościele koźmińskim ołtarz p. w. Przenajświętszej Trójcy, P. Maryi i św. Benedykta. Na zachodnim przysionku znajduje się herb Pzyjemskich Rawicz, a w kościele nagrobki Barbary z Herburtów Górko-wej (f 1590), Wojciecha Dąbrowskiego (f 1780), dziekana koźmińskiego Andrzeja Przyj emskiego (f 1694), Władysława Przyj emskiego (f 1699), Barbary Winklerowej (f 1606), Kaźmierza Wochowicza (f 1708), dziekana koźmińskiego, Franciszka Grabowskiego (f 1710), wizerunek Andrzeja Czepy, lekarza (f 1680), Grzegorza Fałdrańskiego, burmistrza koźmińskiego (f 1666) i nagrobek z marmuru, wyobrażający niewiastę w stroju XVI wieku, bez napisu. Księgi kościelne sięgają do r. 1635.— Kościół pobernardyński wraz z klasztorem wystawił 1626 r. Paweł Grajewski, proboszcz miejscowy, którego wizerunek dotąd przechowuje się w tym kościele. Rząd pruski zamienił klasztor na więzienie. Trzy inne kościoły: św. Ducha, św. Krzyża i św. Trójcy, rozebrano w nowszych czasach. Pierwszy istniał już 1419 r., drugi 1657 r., a trzeci 1611 r. Szkoła była w Koźminie już przed r. 1489, szpital powstał równocześnie z kościołem św. Ducha. O zamku koźmińskim zachodzi pierwsza wzmianka 1338 r. W r. 1382 zajął go Do-marat z Pierzchną, starosta wielkopolski, stronnik Zygmunta, margrabiego brandenburskiego. Następnego roku oblegał go bezskutecznie Bartosz z Wysemburga. W tym zamku podejmował 1623 r. Stanisław Przyjemski Zygmunta III, a 1824 r. hr. Kalkreuth następcę tronu pruskiego, późniejszego króla Fryderyka Wilhelma IV. Podanie mówi, że od zamku szedł ganek podziemny do Czarnego Sadu, gdzie wychodził na pagórek, zwany Łysą Górą. Tam czarownice odprawiać miały swe sobótki i tam je też prawdopodobnie palono. Rysunek zamku podał hr. Edward Raczyński w Albumie do swych „Wspomnień Wielkopolski“, także „Przyjaciel Ludu“ z r. 1843, rocz. VI, str. 376. Rząd pruski nabył ten zamek 1856 r. i przekształcił go na seminaryum nauczycielskie dla protestantów. Obecnie w mieście, które leży przy kolei żelaznej, jest urząd ziemski, sąd o-kręgowy, poczta, telegraf. W r. 1890 liczył Koźmin 4 358 m-ców (2 718 katolików, przeważnie Polaków, 1 039 ewangelików i 401 żydów)—E. Cal lier „Powiat Pyzdrski“ (Poznań 1888, str 104 i n.).

Z Koźmina Benedykt, zwany po ojcu „Czarnym“, profesor uniwersytetu Jagiellońskiego (*w roku 1497 w Koźminie Wielkim na Śląsku — f w r. 1559). Chór kościoła w Koźminie ozdobiony jest portretem B-a. W roku 1525 został magistrem filozofii i seniorem bursy jerozolimskiej, w r. 1535 collega maior i dziekanem wydziału „artystów“ (nauk wyzwolonych). W młodości opiekował się Benedyktem Piotr Kmita. Działalność swoją nauko-

Wielka Encykl. Powsz. Uustr. Zesz 31 2b. T*iii 7XJ1X

wą rozpoczął B. wcześnie, bo już w r. 1529 wykładał na wydziale nauk wyzwolonych, a wykładał prawie bez przerwy do r. 1540: w wykładach swoich jest wszechstronny, w zakresie filologii, która była jego specyalnością. Wykładał mianowicie i objaśniał Arystotelesa, Ci-cerona, Horacego, Lukana, Owidyusza i Ver-giliusa. B. należał do rzędu słynnych humanistów i kaznodziejów; jako profesor-humanista zajmował się głównie Cyceronem i w roku 1531 wydał mowę „Pro rege Dejotaro“ u Schnrffen-bergera w Krakowie z wyraźnym dodatkiem, że jest dla retoryki i miłośników czystej łaciny nadzwyczaj przydatną. Dopiero w r. 1553 został promowowany na doktora teologii w d. 4 lutego w obecności Zygmunta Augusta; był podówczas kanonikiem przy kościele św. Anny (w r. 1551. jej dziekanem), a zarazem kaznodzieją przy katedrze aż do śmierci. Oprócz tego później mianowany był kustoszem przy kościele św. Floryana i archidyakonem sandomierskim, które-to beneficyum nadał mu biskup krakowski Zebrzydowski, choć nie odbyło się w tym względzie bez ostrego sporu. Piastował także godność prowizora bursy filozofów i podkanclerzego uniwersytetu. — Był dobrodziejem wszechnicy i założycielem t. zw. bursy nowej (bursa nova) na miejsce założonej przez Jana Głogowczyka, a mającej służyć dla cudzoziemców. Oprócz pracy nad wydawaniem mów Cycerona, którego B. był wielbicielem, zajmowała go także własna twórczość poetycka: jest bowiem autorem wielu o-kjlicznościowych wierszy. Wszystkie jego dzieła wydał Jan Pawlikowski i poprzedził wstępem biograficznym. Usiłował B. uniwersytet odwieść od scholastycyzmu i przez humanizm tchnąć w niego nowe życie. — Por. Morawski „Historya uni w. Jagiell.“ t. II; Trosk o-lański „Andrz. Radwan Zebrzydowski“(„Przew. nauk. i lit.“; odtworzono tu ów spor o archidya-konat sandomierski); Wisłocki „Korespon-dencya Zebrzydowskiego“; Fijałek „Studya do dziejów uniwersytetu“; dalej, wydawnictwa źródłowe do historyi uniwersytetu, zwłaszcza “Liber diligentiarum“ („Arch, do hist, oświaty“ t. IV) i przedewszystkiem wspomnianą rozprawę Pawlikowskiego w „Sprawozdaniach gimn. św. Anny“ (Kraków 1894) i recenzyę II e c k a w „Eos“.

Koźminek, osada miejska, przedtem m-ko, nad rz. Gajową i Swędrnią, pow. kaliski, odl. 28 w. od Kalisza. Kościół par. murowany, u-rząd gminny; szkoła początkowa, fabryki wyrobów bawełnianych, wyrób kożuchów, obuwia, garnków. W r. 1827 było 126 domów, 1 212 m-ców; w r. 1860 126 dom. (3 mur.), 1 265 m-ców (173 niemców i 265 żydów); obecnie około 1 500 m-ców. Osada wielce starożytna. Podług akt miejscowych miasto to darował Kazimierz ïW. w roku 1368 znanemu Bartoszowi z Więcborga Odolanowskiemu, staroście kujawskiemu, dziedzicowi Łabiszyna, nagradzając jego czyny waleczne, który to przywilej miał być potwierdzony przez króla Zygmunta w r. 1521. W r. 1496 potomkowie owego Bartosza sprzedali K. Ostrorogom, Ja-kób Ostroróg, dziedzic K-a (od 28 czerwca r. 1566 generał wielkopolski) przyjął w listopadzie r. 1553 wyznanie Braci Czeskich i wkrótce potem założył w K-u szkołę wyższą dla kształcenia duchownych, oraz zbór, tj. parafię. Data fundacyi nie jest nam znana, lecz w r. 1555 był tam ministrem ksiądz Wojciech Ser-pentynus (f d. 1 lutego r. 1570). Wnukowie fundatora (zmarłego d. 28 maja r. 1568): Sędziwój, późniejszy kasztelan międzyrzecki (f przed 27 października r. 1624), oraz Stanisław i Jan Jakób Ostrorogowie potwierdzają w r 1591 fuudacyę dziada. Po śmierci ks. Wojciecha obowiązki ministrów w K-u pełnili księża: Jan Rokita (ob.), Walenty Korneliusz; Jan Rokita powtórnie; Krzysztof Muzonios, konsenior wielkopolski od 3 marca r. 1591 do końca swego życia (f 24 września r. 1612) i Jan Muzonius także konsenior, a syn poprzedniego. Gdy K. przeszedł w ręce katolickie, zbór i szkoła upadły, ostatni zaś kaznodzieja koźmiński, ks. Jan Muzonius, przeniósł się do Marczewa i tam umarł 18 października roku 1618. Ostrorogowie niedostatecznie uposażyli szkołę, tak, że w r, 1560 szlachta wielkopolska wyznania Braci Czeskich zebrała na szkołę 1 500 złotych polskich (ówczesnych) i ulokowała tę summę u Jakóba Niemojewskiego w Liszkowie na Kujawach, w r. 1573 zaś na synodzie poznańskim zobowiązała się płacić stale corocznie po złoty jeden od kmiecia na utrzymanie szkoły koźmińskiej. Ofiarę tę potwierdzono w r. 1582 na synodzie w Poznaniu odbytym. Mimo tych ofiar tylko w początkach swego istnienia, za rektoratów Stanisława Grz ebs kieg o (ob.), i Szymona Teofila T u r n o w s k i e g o (ob-) szkoła stała na wysokości zadania, potem zeszła na stopień zwykłej szkółki elementarnej. Po Turnow-skim, który ustąpił w r. 1613, rektorami szkoły byli: Jan Werner, Daniel Stande; Marcin Fidler uczeń Melanchtona, Ambroży Haleryusz, Jakób Muzonius; Krzysztof Muzoniusz i Maciej Chodowiecki.—Estreicher w swej „Bibliografii“ wspomina o drukarni w K-u i wymienia druk koźmiński: „Akta synodalne w K-u r. 1561“ (Bez wyrażenia miejsca druku i roku, tom XII, str. 61), Czy jednak to nie pomyłka? Ani Jocher, ani Lelewel i Bandtkie wymienionego druku nie widzieli, Łukaszewicz zaś stanowczo twierdzi, że w K-u drukarni nie było. — W dziejach kościoła polskiego reformowanego

K. wsławił się synodem generalnym Braci Czeskich i ewangelików małopolskich odbytym w r. 1555, na którym zaprojektowano połączenie dwóch naówczas odrębnych wyznań. Zjazd K-i ułożony został przez księdza Szczęsnego

(Feliksa) Krucigera ze Szczebrzeszyna, superin-tendenta (seniora generalnego) jeduoty małopolskiej, który w zlaniu się wszystkich poszczególnych odcieni ewangelików widział konieczną podstawę dalszego rozwoju Reformacyi w Polsce, Synod w K-u poprzedziły zjazdy w Chrzęcicach (w Małopolsce) 24 maja roku 1555 i w Gołuchowie w Wielkopolsce, na których jednak nie doszło do porozumienia między stronami. Na dzień św. Bartłomieja roku 1555 zjechali się w K-u małopolauie świeccy: Stanisław Lasocki podkomorzy łęczycki; Hieronim Filipowski; Jędrzej Trzecieski; zaś księża ze stanu duchownego: Szczęsny Kruciger Szczebrzeszyński, superintendent małopolski, minister w Seceminie; Stanisław Lutomierski, kaznodzieja w Koninie; Grzegorz Pauli, kaznodzieja w Pełsznicy; Marcin Krowicki, kaznodzieja we Włodzisławiu; Aleksander WitYelin; Wawrzyniec Praznicki; Jędrzej Prażmowski, senior zborów kalwińskich na Kujawach i kaznodzieja w Radziejowie- Ze strony Braci Czeskich -świeccy: Jakób Ostroróg; Jan Kro-towski, kasztelan włocławski; Jan Tomicki, kasztelan rogoziński; Wojciech Marszewski; Piotr Grudziński; księża: Jan Czarny (Czerny) senior, minister w Bolesławiu na Morawach, Maciej Rybak, minister w Kamieniu; Jerzy Izrael, minister w Poznaniu, Wojciech Serpentynus minister w K-u; Jan Girk, minister w Nidbor-ku na Prusach, Piotr Studziński; Piotr Skol-nik, Maciej Maczek, kaznodzieja w Działdowie; Hieronim Małecki; dyakonowie: Jan Lorenc;

⁵ Jan Rokita, Jan Pietracz (Petrasius); Stefan

[ Rydzowski; Jerzy Filipeński; Marcin Abdon; Paweł Krzyżak. Prócz tego książę Albert Pruski przysłał delegatów Wilhelma Krzynec-kiego z Ronowa i Jana Funka. Treść rozpraw jest nam znaną z rękopisu Tomasza Węgierskiego („Acta et conclusiones orthodoxarum synodorum provincialum“), a z którego Józef Łukaszewicz („Dzieje kość. wyznania helweckiego w dawnej Malej Polsce“, Poznań 1853 i „O kościołach braci czeskich w dawnej Wielkopolsce“, Poznań 1835), Mikołaj Lubowicz („I'storia reformami w Polszie“, Warszawa 1883) i Jarosław Bidlo („Jednota bratr-ska v prvnim vylnaustri“, Praga 1900) poczynili wypisy i streszczenia. Na samym wstępie obrad ks. Szczęsny wyraził w imieniu Małopolan życzenie połączenia obu wyznań. „Bracia“ z wdzięcznością przyjęli propozycyę, wszakże oświadczyli, że nie widzą możności zawarcia natychmiast unii, gdyż połączenie się wyznań może być tylko całkowite; podanie sobie rąk nie stwarza jeszcze rzeczywistego- połączenia; strony winny doskonale się znać i wiedzieć z kim się łączą; zaś „bracia“ nie wiedzą, czy ewangelicy przyjmują wszystkie artykuły kon-fensyi i apologii, która była „królom (r. 1535 Ferdynandowi czeskiemu) książętom i wszystkim powszechnie podaną“ i „śmiercią nieje-

W-c.

wspomina.

Koźmiński Jerzy, filolog polski, jezuita (* 28 kwiet. 1726); po zniesieniu Jezuitów (1773) seku-laryzowany na księdza świeckiego. Józef Andrzej Załuski, biskup kijowski nadał mu tytuł kanonika przy swojej katedrze i zrobił go pomocnikiem Janockiego przy bibljotece Załuskich w Warszawie. Po śmierci Janockiego K. objął jego stanowisko i do końca istnienia biblioteki Załuskich w Warszawie (do 1795 r.) był prefektem tej bibljoteki. W parę lat później zmarł. W r. 1778 z polecenia Komissyi Edukacyjnej ułożył słownik łacińsko - polski, wzorując się na ^Latinitatis liber“ Cellaryusza, wydanym w 1725 r. (niekiedy korzystał z niego prawie dosłownie). Słownik ten wydał pt. „Dictionarium latino polonicum ad usum scho-larum publicarum“ w Warszawie r. 1798. Następne wydania tego słownika pojawiły się w Warszawie (1779 i 1784), w Wilnie (1801 i 1809) w Krakowie (1810), w Berdyczowie (1822) i Warszawie (1827). Estreicher XX.

Koźmodemjańsk, miasto powiatowe w gub. Kazańskiej, na prawym brzegu rz. Wołgi; leży na wyniosłej górze, o 214 wiorst od Kazania, W r. 1583 po uśmierzeniu powstania Czeremisów nizinnych powstała tu osada obronna, o której już pod r. 1609 wspominają źródła jako o mieście. K. kilkakrotnie był niszczony prze-pożary, a w r. 1833 spaliły się akta, dotyczące początków miasta i osiedlenia go przez Rossyan. Podczas buntu Pugaczewa (ob.) opierał się skutecznie długotrwałemu oblężeniu. Od r. 1771 jest miastem powiatowem namiestnictwa Kazańskiego. Obecnie ma 7 cer

dnego z przodków naszych zapieczętowaną“. Zapewne mieli bracia na myśli śmierć męczeńską Jana Husa roku 1415 i Hieronima z Pragi r. 1416. Poczem postanowiono, że ewangelicy zapoznają się bliżej z konfensyą czeską, do czego będą im pomocni bracia Jan Girk i Jan Lorenc, „którzy im to, o co gdzie pytali,"rozkładali i wykładali, a w tern je sprawowali“. Po kilkodniowej wspólnej pracy Małopolanie oświadczyli, że w konfesyi i apologii znaleźli „rzeczy dobre“, acz niektóre odłożyli dla wspólnego omówienia, na tych jednak ,,nie wiele zależy“, ,,ale o to nie będzie trudności“. Dalsze rozprawy doprowadziły do następującej rezolucyi: 1) Małopolanie przyjmują konfesyę Braci Czeskich, naukę jej uznają za dobrą i prawdziwą i przyznają aa swoją własną, obiecują trzymać się jej i innych jej nauczać. 2) Przy przyjmowaniu innych do swego wyznania oraz przy wyłączaniu Małopolanie trzymać się będą „sposobu“ u braci praktykowanego. 3) Sposób odprawiania nabożeństw Braci Czeskich powoli do swych zborów Małopolanie wprowadzać będą. 4) Małopolanie zatrzymają swych seniorów i superintendenta niezależnego od Braci czeskich, ani też uznanego za zwierzchnika seniorów braterskich. 5) Małopolanie zatrzymają niektóre ceremonie kościelne, dopóki zbory nie obeznają się z ceremoniami u Braci Czeskich praktykowanemu

6)    Małopolanie nie wiedzą na pewno, czy wszyscy ministrowie są za unią kościołów.

7)    Bracia Czescy nie przyjmują zborów małopolskich ,,w taką pieczę“ jaką o swoje mają, ale chcą onym służyć. 8) Małopolanie zaniechają pobierać nadal dziesięcin kościelnych. — Dla zadokumentowania unii przystąpiono wspólnie do Wieczerzy Pańskiej. — Synod koźmiński naznaczony na św. Bartłomieja (24 sierpnia) rozpoczął się 26 sierpnia i trwał do 31 t. m.— Z odległości 350 lat oceniając działalność kierowników synodu: Jana Czarnego, Macieja Rybaka i Szczęsnego Krucigera Szczebrzeszyńskiego trzeba przyznać dwóm pierwszym wysoki rozum praktyczny i umiejętność postawienia kwestyi na właściwym gruncie, zaś ks. Szczęsnemu wielką wytrwałość i umiejętność w zwalczaniu trudności. Obrady synodu koźmińskiego były nadzwyczaj owocne. Zapoczątkowana na nim unia sprowadziła całkowite zlanie się dwóch wyznań w jedno—reformowane, tak, że nazwa „Bracia Czescy“ z biegiem czasu stała, się zabytkiem historycznym.—Z rodła (prócz wymienionych wyżej): Waleryan Krasiński „Zarys dziejów powstania i upadku Reformacyi w Polsce“ (po angielsku 1838; po polsku r. 1903- 5); H. M. „Zbory i senatorowie protestanccy w dawnej Rzeczypospolitej“ (Warszawa

1904). B i b 1 i o g r a fi a, ob. Reformowany kościół w Polsce.

Koźmińczyk Jan, teolog polski XVI w., podpisujący się Cosmius Ioannes, nauczyciel synów Andrzeja Górki, potem kaznodzieja nadworny młodego króla (Zygmunta Augusta), i wraz z kolegą swoim (Wawrzyńcem Discor-dia) wcześnie ku nowowiercom się skłaniający, obroniony przez młodego króla przeciw duchowieństwu. W Krakowie należał do grona owych ludzi, z którymi się Modrzewski, Przyłuski, Orzechowski, Trzeciescy i in. znosili; bronił ślubów ks. Walentego z Chrzczono-wa przeciw biskupowi Maciejowskiemu. Dzieła jego dostały się na polski indeks ksiąg zabronionych (1604); znamy ich dotąd tylko dwa: „Epistoła ad ministros verbi Dei etc., ut sese in ministerio praedicationis sinceros, et in vitae officiis probos ac imitatione dignos prae-beant“ (Kraków, Unglerowa, 1549) — napominania o czystości nauki i życia do księży; tudzież „Oratio ad Julium III pro indicendo libero et catholico concilio ac reformacione canonica in ecclesia facienda“ (tamże, 1550 — przydany list pocieszający Henryka Schoffera, chyba pseudonim autora—do uwięzionego Franciszka Stan-kara). Dalszych losów i pism K. nie znamy. Nauki .był większej, czego choćby liczne cyta-cye greckie dowodzą, i życzliwość, z jaką 0-rzechowski w liście do Przyłuskiego (d. 21 listopada r. 1549, Orichoviana str. 289) o nim

A. li.

Mir. Kr .

kwi, 1 monaster, wzniesioną w r. 1883 na pamiątkę trzechsetlecia miasta kaplicę pod we- 1738 w Wellwarze — f 3 lutego r. 1814 w Pra-zwaniem św. Koźmy i Damiana; trzyklasową dze), czeski kompozytor muzyczny. Kształcił szkołę miejską, 2 cerkiewno-parafialne, czere- się w kolegium jezuickiem w Brzeźnicy, miską szkolę żeńską, bank miejski, tow. o- a w kontrapunkcie u Seegertza, w r. 1784 zo-szczędnościowo-pożyczkowe, dom 3 schronienia, stał kapelmistrzem przy kościele św. Wita bibliotekę publiczną (1500 tomów), wzorowy w Pradze. Napisał wiele mszy, oratoryów, szpital ziemski z pracownią bakteryologiczną oper i t. d., w swoim czasie bardzo cenio-przy nim; według spisu jednodniowego z dnia nych.

Kożeluch. -Tan Antoni (* 13 grudnia roku

A. Po'

Kożeluch Leopold Antoni (* d. 9 gru-duia r. 1752 w Wellwarze—f 7 maja 1818 r. w Wiednui), kompozytor muzyczny czeski. Po ukończeniu uniwersytetu w Pradze, poświęcił się wyłącznie muzyce. Utworzył 25 baletów i 3 pantominy dla teatru prazkiego, poczem w r. 1781 otrzymał miejsce kapelmistrza w Salzburgu po Mozarcie, a następnie, po śmierci tegoż mistrza, posadę kompozytora dworu wiedeńskiego. Prócz baletów, utworzył opery: „Dydoua“, „Judyta“, „Deborah i Sisa-ra“; oratory um „Mojżesz w Egipcie“, wiele kantat, chórów, 30 symfonij, 13 koncertów na fortepian, 57 triów fortepianowych, wiele sonat, 6 koncertów na wiolonczelę, dwa na

A. Pol.

gub.

Kożuch ( po staropolski! Koza—skóra), odzież na czasy chłodne, z różnych futer uszyta, zacząwszy od baranów aż do soboli. Strój to ludu naszego zwyczajny. Za czasów Bolesława Krzywoustego, rycerze nosili kożuchy z rozmaitych zwierząt, często bez zwierzchniego poszycia, bo Gallus wychwalając bogactwa za Chrobrego, wzmiankuje: że futra kosztowne poszywano i wykładano złotogłowiem. Za Kazimierza Wielkiego najpierwsze futra były gronostajowe, nosili je: ^ról, arcybiskup i kasztelan krakowski; inni znakomitsi używali popielic lub kun. Urzędnicy ziemscy i cała szlachta nosili zimowe kożuchy baranie, futra niedźwiedzie, wilki i lisy. Że lisy były niejako oznaką szlachcica za Piastów, widać z tego, iż je dawano urzędnikom niższym. W XIII i XIV wieku, kożuchy w Polsce były nietylko ważnym przedmiotem handlu, ale gdy często książętom służyła wyłączność łowów, stanowiły ważną część ich dochodów. Rej z Nagłowic, opisując zjazd liczny szlachty w odwiedziny gościnne, wspomina kożuchy lisami podbite z kołnierzami lisiemi. Dzieje klasztoru Tynieckiego wspominają, że za Bolesława Krzywoustego wsie składały w daninie po cztery skórki wiewiórcze. Mieszczanie Skaryszewscy mieli przywilej od Bolesława Wstydliwego, iż im tylko można było kupować te skórki; stąd też Skaryszów (w da-wnem województwie Sandomierskiem) był głównym składem handlu skórkami wiewiórczemi. Z tych skórek nosiło duchowieństwo polskie mucety. W lesistych okolicacli Rzeczypospolitej szyto kożuchy ze skór wilczych, lisich i niedźwiedzich. Najdroższe kożuchy były u nas z bobrów, rysiów i wyder. Król Jagiełło, skrom-

9 lutego r. 1897, liczył K. 751 dom. i 5 172 rn-ców. Ludność trudni się rzemiosłami, handlem (obrót w r. 1892 wynosił 260 tys. rub.), ogrodnictwem i rybołówstwem. Pod miastem są 2 tartaki i browar.—K o ź mo d emj ań s k i powiat w północno-zachodniej części Kazańskiej zajmuje przestrzeń 4 380 wiorst kwadr. Wołga dzieli powiat na 2 części, z których większa (³/₄ powiatu), po lewej stronie rzeki, tworzy błotnistą nizinę, pokrytą dawniej niemal w całości lasami i słabo zaludnioną; część mniejsza, ciągnąca się po prawej stronie Wołgi, jest pagórkowata, przerżnięta parowami i głębokiemi wąwozami; gleba tej części powiatu u brzegów Wołgi gliniasta, w miarę oddalania się od nich przecho- klarynet i w. in. dzi stopniowo w czarnoziem. Rzek obfitość wielka, lasy zajmują 31200 dzies. ziemi. Pomimo dość ostrego klimatu głównem zajęciem ludności jest rolnictwo, przyczem, w zbożu, po wyżywieniu ludności miejscowej pozostaje pewna nadprodukcya; łąk i pastwisk brak. Po za rolnictwem mieszkańcy trudnią się wyrąbywaniem lasów, pędzeniem dziegciu i smoły oraz wyrobem sprzętów i naczyń drewnianych;

Czeremisi uprawiają pszczelnictwo, W roku 1894 było w powiecie 36 szkół (prócz miejskich); 554 osady włościańskie liczyły 93 182 m-ców (w tern: 8 298Rossyan, 72 117 Czeremisów i Czuwaszów, 12 225 Tatarów i 542 innych narodowości). Rzemiosłami trudniło się 1 253 mieszkańców, zarabiając 29 386 rub, rocznie; przemysł domowy przynosił 27 515 rubli.

N. li.

Kożangródek — Kożangorodok, starożytne m-czko w gub. Mińskej, pow. Pińskim (dawniej województwo Brzeskie) 14 mil od Pińska, nad rz. Cną, dopływem Prypeci, śród płaszczyzny piaszczystej i kamieni pozbawionej. W r. 1895 było 1 215 m-ów, dom. 181. Kościół parafialny fundacyi Szczyttów; cerkiew, synagoga, dwie bożnice, szkoła zarząd gminny, kilka sklepów. W pobliżu przedhistoryczne okopy Doroczne jarmarki na 1 września. Mieszkańcy trudnią się handlem ryb i flisactwem. K. niegdyś dziedzictwo Podbereskich, którzy tutaj założyli zbór kalwiński w r. 1738 (a mianowicie Dorota z Zawiszów Podbereska), U-strzyekich, od Antoniego Ustrzyckiego przeszło do Szczyttów, którzy tam mają swą rezyden-cyę. W r. 1655 podczas wojny Jana Kazimierza z carem Aleksym K. zajęły wojska moskiewskie.

„Godny świata polskiego widok życiem dobrym, śmiercią ieszcze lepszą nad domowemi rzekami swoiemi WJM. Katarzynie Gruszczyńskiej wygotowany y wysławiony“ (Poznań 1696); „Carmen Triumphale Augusto II“ (Lwów 1699) i in. ob. Estreicher XX. —2) Stanisław Kazimierz, stolnik województwa kaliskiego, napisał „Veritas quatuor causis demonstrate ca-lamitatum regni Poloniae“ (jedno wyd. 1661, drugie w Kaliszu 1662). Czacki wspomina jeszcze o książce„Prawa w czasie bezkrólewia po Janie III do uwagi podane“. Nadto „Przemowa na pogrzebie Marcina z Lipia Kempanowskie-go“. Zdaje się, tego K-ego dotyczy „Epitha-lamium na ślub Stanisława K go y Doroty Ma-iowny“ (1622) przez Macieja Jakuszewicza. Jabłonowski („Mus. Pol.“) niesłusznie łączy St. K. K-go z Stanisławem. 3) Stanisław z Kożuchowa rotmistrz i cześnik ziemi Wieluńskiej, rodem z Sieradzkiego (f 1744). Był obecny przy odbieraniu przysięgi od Stanisława Leszczyńskiego d. 5 paźdz. 1705 w Warszawie (ob. „ Articuli pactorum Conventorum... z posłami Pany Fr. z Windyków Grzybowskim kaszt, inowrocławskim y Stan. K-m, cześuikiem Wieluńskim“, Estreicher XII 241). Swoją drogą, K. widocznie był w łaskach później u Augusta II, otrzymał w Grodnie (d. 18 listopada 1727    r.)

ny w ubiorze, rad chodził w kożuchu baranim, do którego nawykł na Litwie. Synowie Kazimierza Jagiellończyka chowani byli w kożuchach baranich. Kożuchy z droższych futer dawano jako dary wysokocenne. Pokrywano je aksamitem, drogiemi suknami lub jedwabnemi materyami. Obszerne i do zarzucenia na ramiona, przybierały nazwę delii. W Węgrzech kożuch barani, wyszywany zewnątrz w różnobarwne skórki z długim spadającym kołnierzem, stanowi przystrój tak szlachty jak ludu. Kożuszkami nazywano krótkie po kolana odzienie, lub też kaftany szyte ze skór baranich, a używane po wsiach naszych, zarówno przez mężczyzn jak i kobiety. („Enc. Org.“ większa).

Kożuchów (F r e i s tad t), miasto powiatowe w regencyi Lignickiej, na Śląsku pruskim; należało dawniej do książąt Głogowskich z rodu Piastów, z których Henryk, oderwawszy się od Polski, uznał się dn. 6 czerwca roku 1329 lennikiem królów czeskich. („Kodeks Wielko-polski‘‘ J\l9 1 099). W r. 1477 zdobył K. margrabia brandenburski Albrecht, ale książę Jan głogowski zmusił go niebawem do ustąpienia. Wkrótce potem zajęły i splądrowały K. wojska króla Macieja węgierskiego, którego nieprzyjacielem był książę Jan. Gdy Piastowie głogowscy wymarli r. 1504, przeszło księstwo - głogowskie wraz z K-em pod bezpośrednie panowanie królów czeskich, z których Ludwik Jagiellończyk dał w r. 1517 miasto i zamek K-ski z przyległościami w lenno Janowi Re-chenbergowi (f 1537). W 30-letniej wojnie wydzierali sobie nawzajem K. Szwedzi] i cesarscy. Dziś w mieście urząd ziemski, sąd o-kręgowy, urząd katastralny, poczta, telegraf, dwa kościoły katolickie, kościół ewangelicki t. zw. „Gnadenkirche“ od r. ^1709, stary kla-stór po-cysterski, przędzalnia, garbarnia, fabryki kobierców i pantofli, młyn parowy, zna czne jarmarki na konie. Stare mury miejskie, wały i przekopy dotąd się po części przechowały. Mieszkańców w r. 1890 było 3 919: 3 247 protestantów, 633 katolików i 39 żydów.—Fr. Lucae „Die schlesische Fiirsten-krone“ (Frankfurt nad Menem 1868, str. 1 014); G. Neumann „Orts-Lexicon des deutschen

Dr St. K.

przywilej na lat 20-cia wyłącznego druku, głoszący karę 20-tu dukatów za przedruki jego zbioru konstytucyi, statutów i t. d., który wydał, założywszy we wsi swojej Mokrzku (Mokrsku) drukarnię, p. tyt.: „Constytucye, statuta y przywileje Koronne y W. K. Lit. na walnych seymach od r. pań ;1550 aż do 1726 u-chwalone ad ideam Herburta et ad ordinem ^alphabet]' zebrane“ (Mokrzko 1732,    1033    Mr.);

Red.

dzieło ułożone abecadiowo, od Accessoria do Żydzi. K. był wtedy już starcem zgrzybiałym, o czem sam wspomina. Józef Załuski („Biblioteka prawn.“ str. 110) oświadcza, że wydaniem tego dzieła trudniła się głównie córka K-go.

Reichs“.

Kożuchowskie starostwo niegrodowe, było położone w w-dztwie i pow- Mścisławskiem. Podług metryk litewskich powstało w połowie XVII w. i obejmowało dobra Kożuchowicze, Brachy, Stecki i słobodę Kołybin. Od roku 1658 było w posiadaniu Andrzeja Kotła, pisarza w. ks, Kożuchowski: 1) Błażej Franciszek, j litews., następnie dzierżyli je Kotowiczowie, jezuita (* 1642 roku na Rusi—f 18 stycznia Wołłowiczowie, wreszcie Iliniczowie, z mocy 1708 w Jarosławiu u Panny Maryi), przeby-    przywileju z    d. 24 września    roku    1757,    Król

wał w zakonie lat 39, był koadyutorem du-    August III nadał toż s-stwo    Mikołajowi    Ilini-

zł. poi. —,,Słow.

cliownym i kaznodzieją po rozmaitych klaszto- czowi, synowi Eufrozyny, stolnikowej mścisław-rach. Pozostawił w druku parę kazań z nie-    skiej, który    z niego opłacał k\

smacznemi tytułami w stylu owoczesnym: „JW.    223 gr. 11,    a hyberny zł.    poi.

hr. na Tucznie Stołoczyński.... fortuną y cnotą    Geogr.“,

Kożycki Andrzej, dworzanina królewski, szatny króla Władysława IV (Gubicularius) i dozorca magazynu soli w Kazimierzu, żyjący w pierwszej połowie XVII w.; wydał z druku broszurę, obejmującą ciekawe wiadomości o sa-

na świat cały zegar głośny y znaczny przy ostatniey życia Senatorskiego wybiianey kazaniem pogrzebowym.... roku, którego słońce sprawiedliwości 10 liniami na zegarze wziętey natury ludzkiey ustąpiło niżej“ (Poznań 1695);

D-r J. P.

I. K.

Red.

Krablit —nazwa podawana przez niektórych mineralogów na felzytowe sferolityczne utwory w obsydyauach islandzkich, będące jakuaj ściślejszą mieszaniną skalenia i kwarcu.

linach wielickich p. t, ,,Propugnaculum liber-tatis Adamo Kazanowski Bielscen. etc, Capita-neo, Salinarum cracov. supremo Oeconomo, dum Mareschalci Curiae Regiae delatum honorem in comitiis Gener. Varsavien, auspicaretur, ab Andrea Kożycki S. R. M. Cubiculario, de-positorii salis ad Casimiriam praetecto, debi-tae ac officiosae gratulationis ergo d. eq'“ (Kraków 1643, w 4-ce). („Enc, Org.“ więk,). Kra, ob. Lód.

Kra. Nazywano tak dawniej stwardnienia chorobliwe gruczołów lub innych narządów wewnętrznych ciała ludzkiego, co lud nasz czyni dotąd, zwłaszcza mianowane tak bywa opuch-nienie śledziony (niem. Milzkuchen). Również zwano tak jakieś cierpienie macicy, nie-dające się dziś na pewno określić, może były to włókniaki (ob.) w ścianie jej powstałe. Najczęściej nazwę K. napotykamy w zielnikach naszych z wieku XVI, atoli same nigdzie znaczenia wyrazu tego nie tłómaczą. Mą czy liski w „Słowniku“ swym zapisał wyraz ten w znaczeniu z a śni ad (ob.), tak się bowiem wypowiada: „Mola niejaka sztuka ciała, nie-kształtowna, która podczas w żywocie niewieścim w macierzyźuie (tj. w macicy) krom plemienia męskiego roście, kra zowią niektórzy“. Bałamutnie nazwano też tak w „Ency-klopedyi powszechnej“ S. Orgelbranda (t. XV, str. 819) postać pewną raka twardego, nie wiadomo na jakiej zasadzie (por. Rak, choroba).

Kraal, nazwa wioski hotentockiej lub chwilowej osady buszmeńskiej, stosowana niekiedy także do osad kafryjskich. K. ma zwykle kształty koła: na obwodzie stoją chaty, w pośrodku zagon dla bydła.

Krabice z Weitmila: 1) Benesz, syn Benesza ze starodawengo rodu włodyków czeskich, kanonik praski (f 27 czerwca 1375). Na krótko przed śmiercią zaczął pisać kronikę Czech. Zdarzenia z lat 1283 — 1346 zawarł w dwóch księgach, a w latach 1372 — 75 dodał do nich dwie nowe księgi o panowaniu Karola IV, który zachęcał go osobiście do tej pracy i dostarczał ustnie materyałów. Pomimo tego wszystkiego K. nie wyzyskał należycie źródeł ustnych, któremi rozporządzał. Kronika ta dochowała się w jedynym rękopisie i została przez Dobro w skie g o wydana w „Serip-tores rerum Bohemicarum“, a następnie przez I. Em 1er a w „Fontes rerum bohem.“ (IV). Z tej samej rodziny pochodził: 2) Hynek żyjący za czasów Ferdynanda I. Napisał on „O rodu panu z Veitmile a Krabie“, a nadto przełożył na język czeski dzieło Jana Koppa, lekarza Ferdynanda I: „Gruntovni a dokonały regiment o zachoväni zdravi“ (1536). Wogóle K-wie zajmują dość wybitne stanowisko w rocznikach historyi czeskiej, a z Czech rozkrzewi-li się na Morawach. Sadybą ich ojczystą był gród Weitmile, w pobliżu Smerkowic.

z. w.

Kraby (Br achy ur o), grupa skorupiaków (Crustacea) z rzędu dziesięcionogicli (De-cap oda). Ciało K-ów szerokie (głowotułów ma często znaczniejszą szerokość niż długość), odwłok silnie spłaszczony, krótki i słaby oraz zagięty na brzuszną stronę tułowia, u samicy szerszy niż u samca, pozbawiony płetwy ogonowej. Krótkie wewnętrzne różki i słupkowe oczy mieszczą się w szczególnych jamkach». Ostatnia para szczękonóg spłaszczona, zakrywa pozostałe kończyny gębowe. Tylko pierwsza para nóg piersiowych jest kleszczowata, pozostałe są silnemi nogami chodnemi. Szósta para nóg odwłokowych (tj. płetwa ogonowa) nie istnieje; u samicy 2—5-a pary nóg odwłokowych dźwigają jaja (1-szej pary brak zwykle), u samca znajdują się po większej części tylko nogi odwłokowe (1—2 par), służące za narządy spółkowania. —K. odznaczają się także i tern, że przechodzą w swym rozwoju stadyum larwy zwanej żywikiem—zora\ opuszczają one mianowicie błony jajowe w tern stadyum. Żywik posiada dobrze rozwiniętą tarczę grzbietową, opatrzoną znamiennemi kolcami: jednym przednim — czołowym, dwoma bocznemi i jednym grzbietowym. Oprócz wspomnianych stałych kolców istnieją jeszcze niekiedy inne, niestałe. Z odnóży głowowych są u żywika wszystkie pary, przechodzące w odnóża głowowe postaci dorosłej, z odnóży zaś tułowiowych istnieją tylko dwie pierwsze pary nogo-szczęk, innych brak całkiem, albo też istnieją tylko bardzo słabe ich zawiązki, przyczem same odcinki tułowiowe nie są zróżnicowane; odwłok natomiast składa się z dobrze zróżnicowanych odcinków, pozbawionych odnóży; kończy się on widełkami. W późniejszem stadyum wyrastają: trzecia para nogoszczęk oraz pięć par nóg tułowiowych. Następuje z kolei stadyum garnęli, t. zw. Meyalopa; ttadyum to różni się od postaci dorosłej silniej rozwiniętym odwłokiem, który dopiero następnie po wielokrotnem linieniu młodej postaci ulega znacznej reduk-cyi; stąd wniosek, że dziesięcionogi krótkood-włokowe (K-y) pochodzą od postaci pierwotnie długoodwłokowych. Liczne gatunki K-ów dzielą się na 5 rodzin: 1) grzbietonogi k(Noto-poda) odznaczają się szczególnie tern, że jedna lub dwie tylne pary nóg przytwierdzone są na stronie grzbietowej. Liczni przedstawiciele tej rodziny przytrzymują tylnemi nogami na grzbiecie rozmaite przedmioty (muszle, gąbki żywe itp.), służące im jako obrona. Dobrze jest znany pod tym względem⁻ K., spotykany w morza Sródziemnem i Niemieckiem, Drami a vulgaris, z dwiema parami tylnych nóg, uzbrojonych w kleszcze; ciało i nogi pokryte są gęstemi włoskami;, kolor brunatny;

długość 5 — 7 cm.; nosi na grzbiecie przeważnie niektóre gatunki gąbek. 2) Rodzina ()xy-stomata z mniej lub więcej zaokrąglonym gło-wotułowiem i trójkątnem, zwrężonem z przodu ^zagłębieniem gębowem. 3) Rodzina Oxyryncha z trójkątnym pancerzem, zaostrzonym od przodu i wydłużonym, niekiedy rozdwojonym wyrostkiem czołowym, obejmuje przeszło 100 ro-regu bankructw, przybierających charakter epidemiczny. Nazwa ta przyjęła się od czasu słynnego K r a cli u wiedeńskiego (r. 1873). K. w sferze giełdowej jest bądź następstwe m pośreduiem ogólnego przesilenia ekonomicznego, powodującego zarazem gwałtowną zniżkę walorów, bądźsamoistnem wstrząśnieniem giełdowem, wywołanym nadspekulacyą, sztucznem wy-

r/

PI

Fig. 142. Żywik (zoëa) kraba, widziany z boku: a odwłok, h - kolec grzbietowy, c—kolec cz iłowy.

Æti

Fig. 141. Cancer pagurus.

Ci St.

St. A. K.

-dzajów. Na stronie grzbietowej znajdują się zwykle rozmaite rośliny i zwierzęta, służące K-oin do obrony. Do rodziny tej należą największe gatunki skorupiaków. W Muzeum Bry-tańskiem znajduje się egzemplarz, z rodzaju Macrocheira, u którego odległość między końcami rozstawionych nóg pierwszej pary wynosi 18 stóp. Z gatunków europejskich jadalny Maja sąuinado czerwonawego koloru z liczne-mi wyrpstkami i kolcami 10 — 18 cm. długości. 4) Rodź. Cyclometopa s. Cancroidea, z szerokim, z przodu zaokrąglonym, z tyłu zwężonym głowotułowiem. Z K-ów słodkowodnych (Telphusa), których liczne gatunki żyją w krajach ciepłych, w Europie spotyka się tylko T. fluviatilis—gatunek jadalny, brunatnego lub zielonawego koloru, długości 5 cm. Z innych gatunków jadalnych—Cancer pagurus dosięga 12 cm. długości i 12 f. wagi;'bardzo jest ceniony dla smacznego mięsa (fig. 142). 5) Rodź. Catometopa s. Grapsoidea, z czworokątnym mniej więcej tułowiem. Ze 150 gatunków niektóre zasługują na uwagę ze względu na sposób życia. K-y lądowe (Gecarcinus) z poprzeczno-owalnym szerokim pancerzem i dobrze rozwiniętemi kleszczami żyją na lądzie w norach; w okresie rozmnażania się przedsiębiorą wędrówki do morza. Drobne K-y, należące do rodzaju Pinnotheres, z okrągławem, wydętem, często miękkiem ciałem żyją między klapami muszli żywych mięczaków, n. p. Pinnotheres pisum; inne gatunki tego rodzaju żyją w tylnem jelicie jeżowców lub w workach płucnych strzykw.

lirach, tak podług niemieckiej gwary kupieckiej (od krachen = pękać) nazywa się .gwałtowne przesilenie giełdowe — wybuch sze-szrubowaniem kursów. W każdym razie K jest właściwie przejawem przesilenia handlowego. (Ob. P r z es i 1 e ni e pod względem ekono micznym).

Kradnik, złodziejaszek (Plinus fur), ob. Kołatkowate.

Kradzież. K. jest to zabór cudzej rzeczy ruchomej, znajdującej się w posiadaniu osoby drugiej, bez jej zezwolenia, dla korzyści własnej. W tym sensie określają kradzież wszystkie niemal kodeksy karne współczesne w zgodzie z teoryą prawa karnego. Określenie to odbiega od pojęcia kradzieży według prawa rzymskiego w tym istotnym punkcie, iż prawo to uważało za kradzież nietylko zabór samej rzeczy (contrectatio ipsius rei); ale także zabór w sensie użytkowania, posiadania (eon-trectatio usus eius, possessionisve). Z tego stanowiska popełniał kradzież użytkownik przez używanie rzeczy, znajdującej się u niego na składzie, a także dopuszczał się kradzieży zastawca, zabierając samowolnie z posiadania wierzyciela daną mu na zastaw rzecz. Dla tego też określenie rzymskie brzmiało: ,,contre-ctatio rei fraudulosa lucri faciendi gratia, vel ipsius rei vel usus eius possessionisve“ (P a u-lus 1. 1, § 3, D XLVII, 2). Z określenia powyższego wynika, że poprzedmiotem kradzieży może być tylko rzecz, której zabór jest fizycznie możliwy, a więc rzecz zmysłowa i ruchoma: a więc nie może być przedmiotem K-y człowiek (z wyjątkiem tych krajów gdzie niewolnictwo istnieje z mocy prawa), ale mogą być przedmiotem K-y oddzielne części ciała ludzkiego (np. zęby); ciała w stanie skroplonym albo gazowym (woda, gaz, nagrzane powietrze), ale nie siły (jak elektryczność, \siła pary albo

i 1897), Danz (w „Zeitschrift Grünhuta“ t.

•wody). Z powodu K-y elektryczności istnieje dnią K-y w artykułach 581 — 590, Odpowiada poważny spór w nauce współczesnej. Sądy pod względem konstrukcyi prawnej przestęp-(rosyjski, niemiecki) nie uważają zaboru ele- stwa przyjętej teoryi zachodnio-europejskiej, u-ktryczności za K. Teoretycy przeważnie dzie- robionej na podłożu współczesnego świata ka-lą to zapatrywanie. Odmiennego poglądu są: ; pitalistycznego. Świat ten spoczywa na podwa-Dernburg („Deutsche Juristenzeitung“ 1896 j linie zasadniczej — własności. K., zwrócona

przeciwko podwalinie tej, nic dziwnego , że bywa karana surowo. Kodeks rosyjski o-kreśla karę za K. nie poniżej 'trzech miesięcy więzienia. Każdy moment zwiększający napięcie przestępności — podnosi tę karę do wysokości dwu lat więzienia, do zamknięcia w domu poprawczym. W wypadku, gdy wartość skradzionej rzeczy nie przenosi 50 kop., albo

kiem z moralną świadomością czasu. Sędzia francuski Magnaud (ob.) w wyrokach, które wsławiły jego imię daleko po za granicami Prancyi zgoła odmiennie zapatruje się na kwalifikacyę K-y: konieczności. W typowej sprawie Ludwiki Ménard (1898) napisał w wyroku: „Zważywszy, że Ludwika Ménard przyznaje, iż ukradła bochenek chleba w sklepie piekarza P... i że wyraża szczerą skruchę z tytułu czy-

24), Weinrich, Guttman, Dalcke (w „Archiv, für Strafrecht“ t. 45, ob. wykaz literatury w artykule Teichmanna w „Zeitschrift f. Schweizer. Strafrecht“ t. 11). Rzecz niezmysłowa nie jest dotykalna dla ręki ludzkiej, a rzecz nieruchoma nie dopuszcza przeniesienia mate-ryalnego z jednego miejsca na drugie. Należy też zwrócić uwagę i na ,,pojęcie korzyści wła- gdy sprawca do chwili ogłoszenia wyroku zwró-snej“. Oczywiście, że nie chodzi tylko o zysk i cił dobrowolnie rzecz pochwyconą, albo w inny pieniężny. Jednak zawsze chodzi o taki, j sposób wynagrodził poszkodowanego, albo gdy iżby gwoli niemu rzecz ta miała przepaść na i K. dokonana została z konieczności, zawsze dla jej uprawnionego posiadacza a przejść : prawo określa maximum kary na sześć mie-do majątku zaborcy lub osoby trzeciej. Wo- si ę c y więzienia (art.581). Jest kodeks ros. w zgo-bec tego niema czynu tam, gdzie ktokol- dzie z kodeksami innych krajów, jest może wiekbądź dopuści się kradzieży w tym jedynie w zgodzie z nauką burżuazyjną, nie jest w zgo-celu, aby rzeczy użyć na własną potrzebę, nie dzie z postępem nauki prawa a przedewszyst-uszczuplając jej istoty — a potem zwróci ją u-prawnionemu posiadaczowi; jeżeli np. A. bez zezwolenia B. zabiera jego parasol, nie na to, aby gojsobie przywłaszczyć, lecz aby pod jego ochroną wrócić sucho do domu. Do takiej interpre-tacyi składa się judykai ,ra nowoczesna wszędzie niemal. Kiedy należy uważać zabór cudzej rzeczy za przestępstwo dokonane? Tutaj odróżniają cztery teorye: 1) według pierwszej

na wszelkiej pomocy, a od niejakiego czasu— i pracy, której szuka napróźno; że w swojej gminie posiada opinię pracowitej i dobrej, matki; że w obecnej chwili korzysta z zapomogi dwu kilogramów chleba i dwu funtów mięsa, ofiarowanych jej raz na tydzień przez. Towarzystwo Dobroczynności w Charly dla niej, jej matki i jej dziecka; zważywszy, że w chwili, kiedy brała bochenek chleba w piekarni P... nie posiadała przy sobie żadnych środków i że jej zapasy były wyczerpane od 36 godzin; że, zarówno ona, jak i matka, w ciągu tego czasu nie miały nic w ustach, a resztki mleka, pozostałe w domu, ofiarowały dziecku;

rzecz ma uchodzić za zabraną już w chwili, nu popełnionego; zważywszy, że oskarżona o-gdy winowajca wziął ją w swoje ręce (Kon- barczona jest dwuletniem dzieckiem i pozbawio-trektationstheorie); 2) według drugiej—z chwilą, gdy usunął ją z miejsca, gdzie znajdowała się w posiadaniu drugiego (Ablationstheorie);

ków, w szczególności matka rodziny mogła być pozbawiona chleba inaczej niż z własnej winy; że w takiej sytuacyi, jak w danym wypadku, najzupełniej stwierdzonej i wyjaśnionej, sędzia obowiązany jest stosować do niewzruszonych przepisów prawa interpretacyę ludzką; zważywszy, że głód może pozbawić istotę ludz-

3) według trzeciej—z chwilą, gdy zdołał ukryć ją przed dotychczasowym jej posiadaczem (li-lationstheorie), według czwartej 4) — z chwilą, gdy winowajca wziął rzecz w swoje posiadanie. Tylko ta ostatnia ma słuszność za sobą. gdyż kładzie ona nacisk na to, co ma istotne znaczenie dla pojęcia zaboru, a mianowicie na • przejście rzeczy z posiadania właściwego posiadacza w posiadanie zaborcy. K., stosownie do okoliczności, uważana jest za: 1) zbrodnię, lub za 2) przewinienie. Bywa pierwszą ze względu na: a) wyższą wartość zabranej rzeczy, że jest to pożałowania godne, ażeby w społe-b) bardziej niebezpieczną istotę spełnione- czeństwie zorganizowanem jeden z jego człon-go czynu, ć) rodzaj skradzionej rzeczy, d) charakter winowajcy. Bywa zbrodnią, gdy wartość zabranej rzeczy przenosi pewną określoną cenę; gdy złodziej zaopatrzył się w broń lub inne narzędzie zagrażające bezpieczeństwu osobistemu, gdy, będąc przydybanym na K-y, u-żył przeciwko osobie czyjejś gwałtu albo niebezpiecznej pogróżki; gdy K. popełniona zosta- ką w dużej części pełnej świadomości dobrego ła na rzeczy poświęconej służbie kościelnej i złego; że czyn, zasługujący zazwyczaj na re-i w sposób ubliżający obrządkowi religijnemu presyę, traci wiele ze swego charakteru zbro-albo na telegrafie rządowym, itd. Nowy ko- dniczego, ile że osobnik, który go spełnił, kie-deks karny rosyjski (1903 r.) zajmuje się zbro- | rował się naczelną potrzebą zdobycia strawy,.

bez której przyroda uchyla działalność naszej organizacyi fizycznej; że zamiar zbrodniczy staje się mniejszym jeszcze., ile że męki głodu, osobiście odczuwanego, powiększone zostają przez pragnienie, tak naturalne w danym wypadku, matki uwolnienia od nich drobnego i własnego dziecięcia; że, jak zostało oczywiście dowiedzione, czyn Ludwiki Ménard wolny jest od wszelkich cech zamiaru zbrodniczego, przyczem oskarżona wyraża chęć pokrycia straty piekarza P... z pierwszych zarobków, jakie pracą swą zdobędzie; że, jeżeli niektóre stany patologiczne, naprzykład stan ciężarny, pozwalają określać sprawców kradzieży, popełnionych bez oczywistej nawet konieczności, jako istoty nieodpowiedzialne za czyny swoje, to zasada nieodpowiedzialności powinna być tem bardziej stosowana względem tych, którzy działali pod wpływem niezwalczonego pragnienia głodu—Trybunał, w myśl art. 64 K. K., uwalnia Ludwikę Ménard od wszelkiej odpowiedzialności. Wyrok ten, natychmiast* po o-głoszeniu spopularyzowany został zarówno przez przyjaciół, jak i przez niechętnych w prasie specyalnej i ogólnej nie tylko Fran-cyi, ale całego świata ucywilizowanego. Komentowany i dyskutowany, wywoływał podziw u jednych, oburzenie u innych. „Gazette des Tribunaux“, powołując się na orzeczenia Izby kasacyjnej, uznała, że wyrok, zapadły w Château-Thierry jest najzupełniej zgodny z duchem prawa i z wykładnią art. 64 K. K. W drugiej instancyi Izba apelacyjna w Amiens zatwierdziła wyrok trybunału.—Tą drogą pójść musi prawodawstwo o przyszłe prawo karne społeczne. — K. w oświetleniu etnologiczno-hi-storycznem. Nie zawsze K. uważana była za zbrodnię. Wódz czy królik afrykański, o ile uchodzi za właściciela swoich poddanych, zabiera rzeczy do nich należące z tytułu prawa (u Kafrów). K. dokonywana na obcych, cudzoziemcach, obcoplemieńcach nie bywa karana (u Ossetów). Niekiedy wyróżnia się złodziejów uprzywilejowanych, wykonywaj ących swoje rzemiosło według pewnych zasad: ci wolni są od kary (w Starożytnym Egipcie, A-bissynii, u Aszantiów).—Rodzaje K-y na pierwotnym stopniu kultury dzielą się na lżejsze i cięższe. Stanowi o różnicy wartość przedmiotu ukradzionego (tak u Azteków, w Chinach, Japonii, u ludów mongolskich, semickich 1) K. lekka dotyczy przedmiotów, których wartość nie przenosi x/₄ denara według prawa Islamu, — 5 dolarów u Redyangów, 50 palas w'Indostanie, 10 jenów w starożytnej Japonii; według prawa węgierskiego złodziej drobnej rzeczy np. jaja albo kurczęcia traci oko, w innych wypadkach grozi mu szubienica) K. przedmiotów wyjątkowo cennych dla danego plemienia bywa też karana z wyjątkową surowością; tu należy kradzież bydła Semito-Ha* mici, Negro wie). Towarzyszy tej ocenie kary

Wielka Eacykl. I*owsz. llustr. Zesz 3J2b. Tem XXXIX

dalsze zróżnicowanie: K. wielbłąda karana bywa surowiej niż K. konia; ta znowu surowiej niż K. kozy (u Kałmuków za K. wielbłąda grozi kara 15 razy po 9 sztuk bydła, za K. ogiera—10 razy po 9 sztuk, za K. klaczy 8 razy po 9, za K. krowy, owcy 6 razy po 9 sztuk bydła); do takich rzeczy uprzywilejowanych należą też kruszec (złoto, srebro) i broń (w Czarnogórzu za K. konia, krowy lub ula z pszczołami należy się 50 uderzeń kijem, za K. broni—100 uderzeń). Prawo pierwotne wyznacza też wyjątkowe kary za K. rzeczy z miejsc otoczonych wyjątkową opieką, mianowicie K. zboża (u Azteków—kara śmierci), pługa, pszczół (tak w prawie polskiem), albo K. w granicach wsi (u Ossetów), K. z ogrodu, z domu zamieszkanego (prawo francuskie 1724 r. grozi śmiercią, tak samo prawo starorosyjskie). Z drugiej strony prawo pierwotne nie karze zupełnie drobnych K-y przedmiotów pierwszej potrzeby (u starożytnych Żydów biedny mógł bezkarnie żywić się do syta po ogrodach i winnicach posiadającego; tak samo u Azteków; w prawie starogermańskiem granicę K-y bezkarnej ograniczono trzema gronami wina).— Poszkodowanemu służy często prawo pomsty, w szczególności wtedy, kiedy złodzieja przyłapano na uczynku (zakazane jest zabójstwo złodzieja uwięzionego albo związanego). Jeżeli poszkodowany nie chce złodzieja zabić, może uczynić go niewolnikiem (Środkowa Afryka).— U niektórych ludów pierwotnych K. nie jest przestępstwem karnem, lecz tylko cy wiluern; złodziej obowiązany jest dać odszkodowanie, bądź wydając rzecz skradzioną, bądź też zwracając jej wartość, powiększoną przez dodanie grzywny (u*Somalów—restytucya albo dziesięciokrotne odszkodowanie); niekiedy grzywna równa się 27-krotnej wartości rzeczy pochwyconej (u Kirgizów). — Z chwilą powstania sądownictwa karnego jako instytucyi publicznej, K-y towarzyszą kary publiczne: kara śmierci (w cięższych wypadkach kwalifikowana kara śmierci: smażenie na rożnie, pożeranie, siekanie), ochromienie pozbawienie rąk, nóg, palców, nosa, uszu, wybijanie oczu, kastracya); często spotykana kara—chłosta, piętnowanie, wystawianie pod pręgierzem, wreszcie pozbawianie wolności: oddawanie w niewolę (początkowo złodziej staje się niewolnikiem poszkodowanego; przyczem jednak wolno mu drogą u-kładu pieniężnego uwolnić się od kary niewoli); złodziej staje się niewolnikiem króla albo naczelnika; skazany bywa na banicyę, wreszcie na więzienie. W tym okresie obok kary osobistej spotykamy zawsze karę pieniężną (konfiskatę majątku, u Negrów konfiskata bydła i żon na rzecz poszkodowanego). — Zdarza się też, że prawo pierwotne różnicuje karalność K-y według stanowiska społecznego sprawcy i poszkodowanego: K. dokonana przez osoby stanu wyższego na osobie stanu niższego by_

1731 r.

fizyki. Od 1738 r. był inspektorem

K Ii

pałacu wiedeńskiego.

Krafft Wilhelm, teolog protestancki (* 1821 w Kolonii). Studya pobierał w Bonn i Berlinie, r. i 844 odbył podróż w ćelach naukowych na Wschód, r. 1846 habilitował się uniwersytecie w Bonn, gdzie został r. 1859 zwyczajnym profesorem. Wydał między inne-mi: „Topographie Jerusalems“ (Bonn 1846); „Kirchengeschichte des german. Völker“ (Berlin 1854); „Briefe u. Dokumente aus der Zeit

wa karana lżej niż w wypadku odwrotnym (na Sumatrze, Jawie, w Afryce Środkowej), jednak K. dokonana na osobie króla czy naczelnika bywa karaua surowiej w prostym stosunku do stanowiska zajmowanego przez sprawcę.—Momentem, karę powiększającym, bywa recydywa (ob.).—L it e r a tur a: Budziński „O kradzieży i pokrewnych jej przestępstwach podług prawa obowiązującego" (Warszawa, 1876 str. 234)- Krzymuski „Prawo karne austryackie“ t. II (Kraków 1902); Kodeks karny rossyjski (1903) art. 580 i nast. Liszt „Lehrbuch d. deutschen Strefechts“ (wyd. 9 1899, str. 441 — 461); Wachenfeld Strafrecht (Holtzendorff—Kohler „Rechtsen-cyklopädie“ II, 302; Fr. Auer, „Soziales Strafrecht“ (Monachium 1904); Ley ret „Les jugements du président Magnaud (2 tomy, 1900, 1003); S. Posner „Dwa wyroki“(„Myśl“, wydawnictwo zbiorowe 1904 str. 403). Si F Kradzieży obłęd, Ob. Kleptomania. Krafft Dawid, malarz szwedzki (* w Hamburgu 1655 —f 1724 w Sztokholmie). Dziadek jego, malarz szwedzki nadworny, Ehrenstrahl sprowadził go do Sztokholmu, gdzie K. pozyskał tam protekcyę Ulryki Eleonory i dzięki jej otrzymał środki na podróż artystyczną do Włoch. Po drodze malował portrety rodziny królewskiej w Danii, oraz cesarskiej w Wiedniu, wstępował w drodze powrotnej do Szwajcaryi, Paryża i Holandyi, przybył wreszcie do Sztokholmu i zajął stanowisko po prof. Ehrenstrahlu. K. cieszył się wiel-kiem uznaniem w sferach dworskich. Oprócz znacznej ilości portretów różnych dostojników, pośród których znajdują się prace doskonałe, wymienić należy dwa jego obrazy treści historycznej: Minerwa z portretem księcia Karola-Fryderyka w Drottningholmie i obraz ołtarzowy w Calmar.    K- B‘

Krafft Jerzy Wolfgang, matematyk i fizyk (* w r. 1701 w Wirtenberskiem—f 1754 w Tübindze). Wezwany przez rząd rosyjski do akademii petersburskiej, był najpierw nauczycielem w gimnazyum akademickiem został adjunktem przy katedrze matematyki o-gólnej-, a 1733 r., po ustąpieniu Eulera, profesorem

gimnazyum akademickiego, a uzyskawszy emeryturę w 1744 r., wrócił do Niemiec i został profesorem uniwersytetu w Tübindze. W Petersburgu uporządkował i zbogacił gabinet fizyczny, prowadził postrzeżenia meteorologiczne i układał kalendarze, a na żądanie cesarzowej Anny, która hołdowała astrologii, zestawiał dla niej horoskopy. W historyi oświaty w Rossyi znany jest jako autor podręczników, długo u-żywanych w gimnazyum akademickiem, jak: „Einleitung zur mathematischen und natürlichen Geographie, nebst dem Gebrauche der Erdkugeln und Landkarten zum Nutzen russischer studirenden Jugend“ (1738, 1739 i 1764, tłom. ros. 1739 i 17 64); „Einleitung zur Geometrie“ (1740, tłom. ros. 1779 i 1787). Znaczna liczba artykułów jego mieści się w Komentarza c h akademii petersburskiej, a nadto gromadził prace do wielkiego planu Petersburga. Życiorys jego podał Schott w „Nouvelle bibliothèque germanique“ (1755).

Krafft Piotr zw. „Starszy“, malarz szwedzki (* 1720 w Arboga —f 1793 w Sztokholmie), kształcił się początkowo pod kierunkiem portrecisty Schöffe la, następnie w Niemczech, Francyi i we Włoszech, gdzie pozostawał czas dłuższy. W powrocie do Szwecyi został zatrzymany na czas jakiś w Nancy przez króla Stanisława Leszczyńskiego i mianowany przezeń malarzem nadwornym. W r. 1768 K. wrócił do Sztokholmu, gdzie zdobył sobie sławę wybitnego portrecisty. Portrety jego odznaczają się doskonałem podobieństwem, są jednak przebarwione, trochę ciężkie i mało posiadają wdzięku. Najlepszemi są w nich akcesorya. Do najlepszych dzieł jego należą: dwa portrety Gustawa IV Adolfa w wieku dziecinnym, Chłopiec czytający, Portrety Swedeuborga, Bell-maiia, Creutza i in. — K. Piotr zw. „Młodszym“, syn poprzedniego, róv\ nież malarz (* 1777 w Sztokholmie—f 1863). Uczeń akademii sztuk pięknych w Sztokholmie, po ukończeniu w niej studyów, udał się najpierw do Paryża, gdzie był uczniem David a, później do Włoch. Po powrocie do Sztokholmu został odznaczony tytułem członka honorowego akademii sztuk piękn. Kierunek szkoły Davida nałożył swe piętno na wszystkie utwory historyczne i portretowe K-a, np.: Książe Karol August, Zdobycie Lipska w r. 1813, Koronacya Jana Karola XIV, Zmartwychwstanie Łazarza, itp. Obrazy K. są bardzo rozpowszechnione w Szwecyi.

Krafft Jan-Piotr, malarz niemiecki (* 1780 w Hanau — f 1856 w Wiedniu), kształcił się w Hanau, Wiedniu, Paryżu pod Dawidem, później we Włoszech. Był profesorem akademii szfuk pięknych w Wiedniu i dyrektorem Belwederu. Śród prac K-a zasługują na wymienienie: Odjazd i powrót rezerwisty (w Belwederze), Bitwa pod Lipskiem, Żebrzący Beli-zaryusz, Scena z życia cesarza Franciszka, Dorota przy fontannie, Manfred podług Byrona i niezupełnie dokończone sceny historyczne z lat 1809 — 1814, przeznaczone dla dekoracyi

K. B.

na

S. B.

St Rew.

Aerzte“ (t. III, str. 539).

der Reformation“ (Elberfeld 1876)*, „Die deutsche Bibel vor Luther“ (Bonn 1883).

Krafft Gwidon, znany pisarz w przedmiocie rolnictwa (* 1844 w Wiedniu)-, odbywał praktykę w kilku gospodarstwach w Austryi i na Węgrzech, następnie słuchał wykładów w Wiedniu i w węgierskim Altenburgu; w r. 1866 został asystentem, a w r. 1869 profesorem w Altenburgu, wreszcie nadzwyczajnym profesorem w politechnice w Wiedniu. Napisał między innemi: „Ein Grossgrundbesitz der Gegenwart“ (jest to opis dóbr książąt Schwar-zenbergów; Wiedeń 1872); „Lehrbuch der Landwirtschaft“ (Berlin 1875 —77, 4 t, aż siedem wydań). Wydał także przy udziale licznych współpracowników „Illustrirtes Land w.-Lexicon“ (wyd. 3-e Berlin 1899). Redagował też: „Oesterreichisches landwirt. Wochenblatt“ i Fromme’go „Oesterreich-Ungarischer landw. Kalender“. Wiele prac K-a przełożono na ję-zy k polski: „Wielki majątek ziemski naszych czasów, opis ordynacyi ks. Schwarzenbergów w Czechach“ (Lwów 1880); „Nauka organiza-cyi gospodarstwa“ (Warszawa 1880); „Uprawa roślin gospodarskich, jako to: zbóż, roślin pastewnych, okopowych, handlowych itd., z opisaniem szkodliwych roślin i owadów“ (Warszawa 1876).

Krafft-Ebing Ryszard, baron von f w Mannheimie d. 14 sierpnia r. 1840—f w Wiedniu d. 22 grudnia r. 1902) znakomity lekarz chorób umysłowych i nerwowych, zarazem psycholog bardzo wybitny. Do nauk lekarskich przykładał się od r. 1858 naprzód w Heidelbergu, następnie w r. 1863 przeniósł się do Ziirychu, gdzie pod przewodnictwem G r i e s i n-gera (ob) gorliwie zajął się chorobami ner-wowemi i umysłowemi, zimę roku tegoż spędził na nauce w Wiedniu i w Pradze. Po u-kończeniu nauk i osiągnięciu dyplomu doktorskiego został w r. 1864 asystentem w domu dla obłąkanych w Illenau i zajmował stanowisko to do r. 1868, w którym udał się ponownie do Heidelbergu, aby się zapoznać bliżej z psychologią. W roku następnym osiadł w Baden-Baden i zajął się leczeniem chorób nerwowych oraz pracą naukową, przysposobiając się do zawodu swego świetnego, późniejszego. Podczas wojny francusko-niemieckiej r. 1870/1 służył jako lekarz wojskowy badeński. W roku 1872 udał się do Berlina, chcąc tam zostać docentem, ale niebawem powołano go na profesora nadzwyczajnego psyehiatryi do świeżo zniemczonego uniwersytetu w Strasburgu, K.-E. przyjął katedrę tę i zajął się urządzeniem kliniki, lecz niedługo tam przybywał, gdyż już w roku następnym przeniósł się do Nemskiego Hradcu (Graz), gdzie obok katedry nadzwyczajnej otrzymał zarząd naczelny zakładu styryjskiego dla obłąkanych. Na obu stanowiskach tycli zasłynął wnet szeroko jako niepospolity znawca chorób umysłowych i nerwowych, często także bywał wzywany jako biegły do sądów austryackich i węgierskich, gdy chodziło o szczególnie trudne orzeczenia, dotyczące, stanu umysłowego oskarżonych. W r. 1880 ustąpił z posady dyrektora domu obłąkanych, aby się wyłącznie poświęcić nauce; w r. 1886 mianowano go profesorem zwyczajnym, przyczem otrzymał klinikę chorób umysłowych i nerwowych; w tymże roku założył słynne swe sana-toryum dla chorych nerwowych. W r. 1889 powołano K.-E-a do Wiednia na katedrę zwyczajną chorób umysłowych i nerwowych, połączoną z kliniką; stanowisko to zajmował do śmierci.—K.-E. był pisarzem bardzo płodnym i zbogacił literaturę lekarską szeregiem pokaźnym monografij zajmujących się chorobami i zboczeniami umysłowemi i nerwowemi; nadto był autorem cenionych wysoko podręczników wybornych psychologii kryminalnej, psychia-tryi i psychopatologii sądowej, prócz tego do dzieł klasycznych w swym rodzaju należą prace jego o zboczeniach zmysłu płciowego.— Opuszczając rzeczy drobne, z prac jego wymieniamy: „Grundriss der Criminal - Psychologie“ (Stuttgart 1872, wyd. 2-e tamże 1882; przekł. fr. Paryż 1874, przekł. włoski Neapol 1885); „Lehrbuch der gerichtlichen Psychopathologie“ (tamże 1875; wyd. 2-e 1881; wyd. 3-e 1899; przekł. wł. Turyn. 1887); „Lehrbuch der Psychiatrie auf klinischer Grundlage“ (tamże 1879, wyd. 7-e,;1903; przekł. włoski Turyn 1885); „Psy-chopathia sexualis“ (tamże 1886; wyd. 12-e 1903; przekł. wł. Turyn 1885; prz. fr. Paryż 1893; przekł. pols. A. Fabiana p. n. „Zboczenia umysłowe na tle zaburzeń płciowych“ Kraków 1888); „Eine experimentelle Studie auf dem Gebiete des Hypnotismus“ (Stuttgart 1888: wyd. 3-e 1893; przekł. włoski Medyolan 1889); „Neue Forschungen auf dem Gebiete der Psy-chopathia sexualis“ (tamże 1890; wyd. 2-e

1891); „Der Conträrsexuale vor dem Strafgericht“; „De Sodomia ratione sexus punienda, de lege lata et de lege ferenda“ (Wiedeń 1895); „Arbeiten aus den Gesammtgebiet der Psychiatrie und Neuropathologie“ (Lipsk 1897 — 1899, 4 zeszyty); „Ueber gesunde und kranke Nerven“ (Tübinga wyd. 5-e 1903); „Zur Geschichte der Pest in Wien 1349 —1888“ (Wiedeń 1899); „Die zweifelhaften Geisteszustände vor dem Civilrichter etc.“ (wyd. 2-e Stuttgart 1899); „Nervosität und neurasthenische Zustände“ (Wiedeń wyd. 2-e 1900) i „Psychosis men-strualis. Eine klinisch-forensiche Studie“ (Stuttgart 1904). — Por. „Biogr. Lex. der hervorr.

D-r j. p

Kraft (K r a t f t) Ada m, znakomity rzeźbiarz niemiecki (* między r. 1440 a 1455 przypuszczalnie w Norymberdze f 1507 r. przypuszczalnie w Schwabach pod Norymbergą). Jedyne m źródłem skąpych wiadomości o tym artyście jest stary historyk sztuki norymberskiej, Jan Neudörfer, oraz parę aktów archiwalnych. Czyim

(Lipsk 1878).

Krafto, .nazwa Sachalina japońska, ob. S a-chalin.

D-r j. r

A. (i.

A. Ci.

A. I,

był synem, uczniem, jaki przebieg był jego życia — niewiadomo. Data jego urodzenia jest oparta jedynie na przypuszczalnym wieku, określanym z portretu własnego artysty, naturalnej wielkości, umieszczonego na podstawie słynnego utworu jego, tabernaculum gotyckiego: Sakramenthäuschen uś. Wawrzyńca w Norymberdze, które zostało ukończone wr. 1500. K. żył współcześnie ze słynnym Piotrem Fischerem (ob.) i był jego przyjacielem; należał do sfery mieszczańskiej w Norymberdze, gdzie miał swoją posiadłość, mimo to był w kłopotach materyalnych. Znajomość nasza działalności artystycznej K-a rozpoczyna się z r. 1490 siedmioma płaskorzeźbowemi obrazami stacyj, które pierwotnie stały na cmentarzu św. Jana, obecnie zaś znajdują się w muzeum germańskiem w Norymberdze. Do tego okresu działalności K-a należą: grobowiec Zebalda Schreiera z r. 1492, płaskorzeźba w kościele św. Sebalda, wyobrażająca trzy sceny Męki Pańskiej z figurami prawie naturalnej wielkości; grobowiec rodziny Pergens-dorferów, obecnie znajdujący się w kościele

P. Maryi, rodziny Landauerów w kaplicy obok kościoła Agidienkirche, kilka płaskorzeźb w kościele św. Sebalda i - dzieło K-a ostatnie — wielkie Złożenie Chrystusa do grobu, składające się z 15 figur wielkości naturalnej a umieszczone w kaplicy cmentarnej Holzschuherów ( 1507). Oprócz tych utworów K. wykonywał rzeczy mniejsze, jak np. ozdoby dla gmachów publicznych i prywatnych, portale, figury świętych, a szczególnie figury N. Maryi Panny. Głownem dziełem jego jest wspomniany „Sakrameuthaiis-chen“. Wszystkie utwory K-a wyróżnia ogromna siła życia, głębokie zrozumienie i odczucie charakteru. — Bibi.: Neudörfer „Nachrichten von Nürnbergiscben Künstlern, herausgegeben von Dr. Lochner“ (Wiedeń 1875);W a n d e r e r „Adam Kraft und seine Schule“ (Norymberga 1869, 30 tabl.); Bergau Dohme „Kunst u. Künstler des Mittelalters und der Neuzeit“,

K. B.

Krafuł (K r aff oji 1), kanał, 6 klm. długi, pomiędzy Nogatem a Elblągiem.

Krag Andrzej (w Ribe [Dania] w r. 1558 — f w Kopenhadze w r. 1600), lekarz duński. Początkowo kształcił się w naukach lekarskich i przyrodniczych w Wittenbergu, skąd podążył do Montpellier, gdzie też uzyskał dyplom doktorski. Powróciwszy do ojczyzny, został w Kopenhadze naprzód profesorem matematyki (właściwie astrologii, uprawianej przez leka-rzów ówczesnych), później fizyki. Z powodu śmierci przedwczesnej, nie otrzymał katedry lekarskiej, o którą się starał, a miał ją sobie przyobiecaną. Ciekawa jest pod względem dziejo-wo-obyczajowym praca jego „Laurea Apolliuea Monspeliensis“ (Montpellier.^1586), w której opisuje dektoryzacyę swą“] w Montpellier , wyliczając przytem mowy i dysputy swe. Oprócz tej znane są jeszcze ^bibliografom ,sdwie. inne

prace jego filozoficzne, jako też przekład łaciński „Farmenidesa“ Platona.

Krąg Niels, historyk i dyplomata duński, (* w Eibe r. 1568,—f r. 1602). Kształcił się we Francyi, gdzie otrzymał tytuł doktora praw. W r. 1589 został profesorem historyi w Kopenhadze, a w r. 1592 profesorem języka greckiego. Profesorem jednak był tylko nominalnie, gdyż prawie cały czas spędził w misyach dyplomatycznych, bawiąc bądź w Szkocyi, bądź w Anglii, gdzie był mile widziany przez Elżbietę, i nawet w Polsce. Umarł nie zdążywszy skończyć Roczników Chrystyana III, do których zaczął gromadzić materyał Vede, a później kontynuował Stephanius i doprowadził aż do śmierci króla. Roczniki ogłosił w r. 1737 Gram, na duński przetłómaczył je i zaopatrzył przypiskami Sandvig. Pozostawił jeszcze K. cenną rozprawę p. t. „De Republica Lacedaemoniorum“ (1593).

Krąg Tomas z, pisarz norweski, ur. 1868 r. w Krageró, kształcił się w mieście Christiansund, a po skończeniu nauk bardzo młodo zabrał się do literatury. Wystąpił jednoczę śnie jako nowelista i jako dramaturg; we wszystkich swoich utworach maluje przeważnie życie ludu. Z głęboką znajomością maluje K. wpływ ponurych, mistycznych wybrzeży morskich na dusze mieszkańców i wskazuje jako skutek tych wpływów ucieczkę od świata zewnętrznego w krainy nadziemskie. Ma to szczególnie miejsce w jego romansach „Ada Wilde“ i „Ulf Rau“ (obydwa wydane w 1897 r.j; prócz tego napisał: „Jon Graeff“, „Fra den gamie By“, „EensommeMeimesker“(1893); „Kobberslangen“, „Mulm“, „Fru Beates Hus“ (1898). W dramacie „Kong Aagon“ (1895) przedstawia K. tragiczne losy ślepego króla, kt'iry odzyska! wzrok i wtedy, nanowo podniecony żądzą stawy i ambicyą, ludowi swemu zgotował los nieszczęśliwy i w]poczuciu swej winy skończył samobójstwem.

Krąg Wilhelm, poeta norweski, brat Tomasza, ur. 24 grudnia 1871 w Christian-sundzie; bardzo młodo zaczął pisać wiersze. Ogłosił wiele zbiorków wierszy lirycznych „Digte“ (1891), „Nat“ (poezye prozą, 1892), „Sauge fra Syden“ (Wrażenia z podróży i nastroje, 1893); Dramaty: „Vester i Blaafiäldet“ (1893), „De garnies Julaften“ (1894), „Den sid-ste Dag“ (1896;; romanse: „Hjemve“ (1895); „Den glade loitnant“ (1897), „Rachel Ström-me“ (18981; Vestlaudsviser“ (1898) i „Fra de lave stuer“ (1898). K. jest przedewszystkiem lirykiem; jego romanse i dramaty odznaczają się też głównie siłą liryczną; odzwierciadlają one wielostronne i zmienne nastroje literatury dekadenckiej. — Umotywowanie zatargów dramatycznych we wszystkich utworach jest słabe, a charakterystyka osób rozpływa^ się w wybujałym liryzmie.

Kragaleus, po grecku xpayaXeôç, po łacinie® Cragaleus, syn Dryopsa, którego Apollo w^skałę przemienił, ponieważ w zatargu pomiędzy nim, Artemidą i Heraklesem ostatnie-

ne) 1 571200 koron.

cyi.

Kragujewac, miasto okręgowe w królestwie Serbskiem, nad Lepenicą 12 669 m. (1890). Gimnazyum, państwowa odlewnia armat, fabryka broni i arsenał. Do r. 1842 K. było rezydencyą książąt serbskich. O jakie 10 km. na zachód od K. leży wieś Stragari, nad Srebrnicą. Wielka fabryka prochu 8 km., dalej klasztor Vracévsnijica, zbudowany 1431, odnowiony w r. 1860 przez Miłosza Obrenowi-cza. Okrąg K. obejmuje 2 385 km. kwadr.

S. B.

S. B.

w Niemczech.

(566 m.).

S. B.

mu z nich miasto Ambracyę przysądził. Ambra-cyjczycy składali mu za .to podczas ofiar He-raklesowych jelita zwierząt w ofierze. s- Drz •

Kragerö, miasto w okręgu norweskim Lrats-berg nad zatoką Skagerrak, 5 753 m. (1891). Ożywiony handel z zagranicą, K. posiadał w;r. 1892 : 138 statków o 53 327 tonnach pojemności. Wartość dowozu wynosiła w roku 1892 :

526 800, wywozu (przeważnie wyr*by drewnia-

s. B.

KragOS, po grecku xpcrfoç, po łacinie Cra-gus' 1) pasmo górskie w Licyi, wysokie na 3 000 stóp, ciągnące się od gór Tauros ku południowemu zachodowi aż do stromego przylądku licyjskiego, który również Kragos się mieni; wyróżnia się ośmiu szczytami, które, po części wulkaniczny charakter nosząc, dały po-czątekjhnitycznej opowieści o Chimerze (ob.); dzisiaj Efta Kavi (=7 czubków); równolegle z nim wznosi się do wysokości 1800 stóp górskie pasmo Antikragos, dosięgające morza przy Glaucus Sinus. — 2) Miasto w Licyi, u, podnóża gór, tosamo miano noszących. —3) Warownia na skale nadmorskiej w Cyli-

S. Drz.

140 660 m. (1890).

Krah (Kruo, Kroh), przesmyk, łączy półwysep Malakka z południowo-zach. kończyną półwyspu indo-chińskiego. Najmniejsza jego szerokość, między 10 all⁰ płn. szer., wynosi 70 i km., zmniejsza się do 42 km. jeszcze, jeśli liczyć będziemy od szerokości między miastem K. w początku Delty Pakczan a uściem Czampongu. Pakczan posiada jeszcze w odl. 25 km. od uścia 9 m. głębokości. Od najdalej na wschód posuniętego punktu tej rzeki jest Czampong, który przepływa przesmyk w kierunku z zach. na wschód, oddzielony jest ścianą szyfru paleozoicznego szerokości 12 km., wys. 25 — 30 m. Powstały więc projekty przekopania kanału, umożliwiającego przepływ i największym okrętom. Skróciłoby to drogę z Kalkuty do Kantonu o 1 110 km.

Krähberg, góra we wschodniej części Odenwalds na północny wschód miasta Beerfelden, 547 m. wysoki. Zamek myśliwski i wielki zwierzyniec. Górę przecina tunel długości 3.1 km. kolei żel. Frankfurt nad Menem-Eber-bach. Jest to trzeci co do długości tunel

S. B.

Kraicłl, prawy dopływ Renu w Badenii. Bierze początek w Wirtembergii, długość 65

km. Od K. otrzymał nazwę pas ziemi Kraich-gau, znany ze swej piękności, ciągnący się między Nekarem, i linią^ kolejową Durlach — Pforzheim, również i płaskowzgórze, zwane Kraichgauer Bergland, stanowiące północne zakończenie Czarnego Lasu. Najwyższe wzniesienie tworzy Königstuhl koło Heidelberga

s. B.

Krailsheim, miasto w Wirtembergii; 4 977 in-ców (1890). Posiada wielkie fabryki gipsu i garbarnie, rozwinięty przemysł metalowy, ożywiony handel produktami rolnemi. Prawa miasta otrzymał K. w r. 1338, w latach 1688 — 97 kilkakrotnie był niszczony przez Francuzów. W roku 1791 przeszedł od hrabiów norymberskich w posiadanie Prus. Od r. 1810 należy do Wirtembergii.

Kraina wogóle -- oznacza u Słowian południowych (Serbów i Chorwatów) ziemię pograniczną i odpowiada nazwie polskiej Ukraina (ob.). W szczególności jest to nazwa dwóch okręgów w Bośnii i Serbii: 1) K., północno-zachodnia część Bośnii (Chorwacyi Tureckiej), zroszona rzekami Uną i Sawą, przedstawia dziką ‘bezdrożną krainę górską, ciągnącą się od granic Chorwacyi aż po rzekę Vrbas; zajmuje przestrzeń 8 260 kim., liczy 158 224 in-ców (1885), przeważnie mahometan, którzy sami zwią się K r a i ń c a m i, czyli mieszkańcami pogranicza. Obecnie tworzy K. okrąg Bihac-ki, z głównem miastem Bihacz. Lud tutejszy wojowniczy, najburzliwszy w całej Bośnii, zaznaczył się w dziejach wielokrotnie walkami z Turkami i Austryakami. 2) K. północno-wschodni okrąg Królestwa Serbskiego, liczył w roku 1890 na obszarze 3 259 kim. kwadr. 91 570 m-ców. Już w XII w. wspominają kroniki o K-ie jako części księstwa Serbskiego Zachlumskiego, a nawet po podbiciu Serbii przez Turków zdołała K. zachować pewną niezawisłość. Ludność składa się przeważnie z Rumunów (³/₄) oraz z niewielkiej liczby Serbów. Stolicą K-y jest N e g o t i n, w którym urzędują władze powiatowe i rezyduje biskup timocki. Obecnie słynie K z produkcyi wyborowego wina, które wywożą do Francyi; często jednak niszczy winnice filoksera.

Kraina, niem. Krain, franc. Carniole — południowa prow. Austryi, od Włoch oddzielona tylko wązkim pasem Gorycyi, na płd.-zach. dotyka Istryi, na płd. i płd.-wschód Kroacyi, na płn.-wsch. — Styryi, od której oddziela ją Sawa, na pin. Karyntyi. K. leży pomiędzy 45°25' a 46°30' płn. szer. Powierzchnia 9 954 kl. kw.; ludność wr. 1900—518 000. Stolica Lubiana (L ai b a c h) 38 000

m.—K. jest krajem górzystym szczególniej na północy; na południu zalega wyżyna, poprze-rzynana głębokiemi wąwozami. Góry Karawanki ciągną się na północy i tworzą granicę od strony Karyntyi, od pn.-wsch. Karst cz. Kras ze swemi pieczarami, podziemnemi rzekami i znikającemi jeziorami. K. należy do zlewi-

ska Sawy, której źródła leżą na płn.-zachodzie, przyjmuje ona z prawej strony Zayer, Lublani-cę (Laybach) i Gurk; Lublanica dwukrotnie znika pod ziemią, w górnym biegu zowie się Piuka (P o i k), a w środkowym Unz. — Kulpa dotyka wsch. granicy. Z jezior najsłynniejsze

1874—76, 4 tom.); „Die Habsburger und ihr Wirken in K. 1288 —1882“ (tamże 1883); Mell „Die historische und territoriale Entwickelung Krains vom 10 bis ins 13 Jahrhundert“ (Hradec 1888); „Die Oesterreichisch-Ungarische Monarchie in Wort und Bild“, torn 8-y „Kärnten

w. w.

Krainburg (po słoweńsku Krań), miasto w księstwie Kraińskiem. Liczyło w roku 1890 mieszk. 2 062, przeważnie Słoweńców. Starożytny zamek, dawna siedziba margrabiów kraiń-

S. B

jest Cyrknickie. K-ę pod względem fizyograficz- und K.“ (Wiedeń 1891). nym można podzielić na 3 części: Górną —krainę alpejską do rzeki Lublanicy; Dolną — pomiędzy Lublanicą a Kulpą, i Wewnętrzną, najbardziej dziką i nieurodzajną. W Górnej K-ie

Kraiński Krzysztof, pisarz teologiczny polski kalwiński (* 1556—f 21 stycznia roku 1618). Był predykantem w Lublinie, Opolu, Łaszczowie; d. 21 września r. 1598 Superintendenten! małopolskim (nad „dystryktami“ bełskim, wołyńskim, kijowskim) i przewodniczącym synodalnym obrany, czem do śmierci pozostał (wedle Oloffa). Człowiek obszernej nauki, co z dzieł widoczne, gorący kaznodzieja (Yjgdług Węgierskiego). Imię swe zapisał kilku większetni dziełami; tu należy jego „Postilla

przeważa chów bydła i rolnictwo; Dolna, naju- skich. Przemysł drzewny, rodzaj ni ej sza, wydaje pszenicę i wino; wszakże brakujące zboże musi być dowożone z Węgier—Z całej przestrzeni gruntów 14# znajduje się pod uprawą, lasy zajmują 43#, niemało też jest łąk i pastwisk. Z produktów mineralnych—żelazo i węgiel. — Przemysł słabo rozwinięty, jedynie w okolicy Lubiany. —

stoina), Gottschee (Koczewje), Gurkfeld (Kersz-ko), Krainburg (Krajn), Lubiana (miasto) i Lubiana okolica, Littai (Lityja), Loitsch (Lo-gatec), Radmansdorf (Radolca), Rudolfswert, Stein (Kamnik) i Czernemol. Zarządza K-ą sejm krajowy, złożony z 37 członków, wybieranych na lat sześć, a mianowicie: z księcia biskupa Lubiany, 10 posłów wielkiej własności ziemskiej, 8 miejskich, dwóch z lublańskiej izby przemysłu i handlu oraz 16 z gmin wiejskich. Do sejmu ogólno-państwowego wysyła K. 10 przedstawicieli. Władze sądowe (20 o-kręgów) podlegają sądowi krajowemu w Lu-blanie i sądowi okręgowemu w Rudolfswert. Do spraw finansowych jest osobna dyrekcya krajowa w Lublanie. —Kraj ten od zamierzchłych czasów zamieszkiwało plemię Karniów, od których powstała nazwa Carniola. Szafa-rzyk zalicza ich do Celtów; oddawna jednak napływali tu Słowianie i w VII w. Paweł Dya-kon mówi: „Carniola slavorum patria“. Nazwa K-y jest już słowiańska i odpowiada Ukrainie, ziemi pogranicznej, przyjęli wiarę chrześciańską. Od czasów Karola Wielkiego rządzili K-ą książęta Priulu a potem Karyntyi.—W r. 1809 K. była ustąpiona Francyi, a w 1814 zwrócona Austryi. Od r. 1816 stanowiła K. jedną z dwóch prowincyj Królestwa Illiryjskiego, a od r. 1849 jest krajem koronnym, wchodzącym w skład Cesarstwa Austryacko-Węgierskiego. —Por.: Hoff: „Hi-dor.-statistisch-topografisches Gemälde von K.“ (Lubiana 1808); „Spezial-Ortsrepertorium von K.“, wydawane przez c. k. centralną komisyę statystyczną (Wiedeń 1894); Dimitz „Geschichte Krains von der ältesten Zeit bis 1813“ (Lubiana

Mieszkańcy w VIII w.

Handel dosyć ożywiony dzięki kolejom żelaznym, z których najważniejsze prowadzą: z Wiednia do Tryestu, przez Cyleję i Lublanę i z Zagrzebia przez Lublanę do Tarvis. — Ludność, prócz 35000 Niemców i 2 000 Serbo-Chorwatów, krześcianska“, w Łaszczowie 1611, folio w 5-u stanowią Słoweńcy, wszyscy katolicy. K. dzie- częściach wydana, z bardzo licznemi i. bar-li się na 12 obwodów (Bezirk): Adelsberg (Po- dzo ostremi wycieczkami przeciw katolicyzmowi: ta polemiczność, skierowana wyłącznie przeciw katolikom, jak i tym, którzy no-wochrzczeńslwo (aryaństwo) w swojej polemice przeciw protestantom „forytowali“ lub „wylą-gli“, to znamienna cecha wojowniczego trybu naszego „biskupa“. Przedtem wydał był formę odprawiania nabożeństwa, t. j, małą agendę protestancką (1602); „Dziennik t. j. modlitwy o krześciańskie potrzeby należące ludziom powszechnej apostolskiej wiary“ napisał w Łaszczowie roku 1605; wydany w r. 1617. Najważniejszem, w licznych wydaniach rozpo-wszechnionem jego dziełem jest „Katechizm z naukami, pieśniami i modlitwami kościoła powszechnego apostolskiego, na J. Krystusie, jednym fundamencie, zbudowanego, słowem Bożym przez ks. Krz. Kr. —po raz czwarty wydany za rewidowaniem seniorów i konsensem synodów trzech prowincyonalnych, włodzisław-skiego, ożarowskiego i łańcuckiego“, druk. Ster-nacki (w Rakowie) r. 1624. Poraź pierwszy wydał Katechizm już r. 1599; dla różnicy z katechizmem krakowskim porównywano oba i odmieniano przez seniorów, zebranych w Radzanowie pod Wiślicą p. n. Piotra Gołuchowskiego; wreszcie poprawiony wyszedł w r. 1602. Książka tak ułożona, że po sporym wstępie polemicznym (o pieniach kościelnych, odrzucanych np. przez aryauów siedmiogrodzkich jako starozakonnych) następują katechizmy, mały i większy (z obszerną polemiką,' mianowicie przeciw transsub-stancyacyi i przeciw mszy katolickiej). Potem następuje obszerny „Kancyonał albo pieśni duchowne z naukami i z modlitwami“ i t. d. I tu bardzo liczne ustępy polemiczne przeciw katolickiej „Harfie duchownej“, „Raju dusznemu“,

êSk

„Różanemu wianku“, „Psałterzykowi P. Marjej“ Bonawentury i in. Każdej z pieśni (dzielonych wedle świąt i wedle tytułów, o wierze itd.) dodano budujące uwagi i nauki, własne i z ojców kościoła; dodano 55 psalmów, z których niejeden z Kochanowskiego przejęto. Całe dzieło, w polszczyźnie wzorowej, tchnie duchem antykatolickim; o namiętnym, gwałtownym u-sposobieuiu K-go mamy i inne niepodejrzane świadectwa (Chrząstowskiego w „Obronie Dya-

A. li.

: niem Chrystusa“ (Wrocław 1856), „Ksiądz Wincenty, prozą wiązaną“ (Wrocław 1858), „Lionka Natalia i Dobrogost“ Wrocław 1856), „Messyasze Polscy i prośba do Polek o lepsze wychowanie Polski“ (Wrocław 1855), „Pocieszyciel i Pocieszycielka“ (Wrocław 1855), „Polka, prozą rymowaną“ (Wrocław 1872), „Prawodawstwo i rząd boski na ziemi“ część II (Wrocław 1872), „Środki i przeszkody do poprawy i uszczęśliwienia ludzkości“ (Wrocław 1831), następnie „Wymowa, porównywana z kościelną, parlamentarną, sądową, pochwalną i akademicką“ (Wrocław 1866), „Zasady teologiczne i sekciarskie, oraz satyryczność i traiczność, prozą rymowaną“ (Wrocław 1859). Prócz tego K. napisał kilka dziełek teologicznych: „Dogmatyczne moralne Kazania“ tomów II (Wrocław 1866), „Książeczka do bierzmowania“ (Wrocław 1867), „Soborowa książeczka“ (Wrocław 1869), „Modlitwy odpustowe“ Wro-

logu“ 1619).

Kraiński Antoni, malarz słoweński (f w końcu w. XVIII) pochodził z Krainy. Stąd nazwiskiem tern mianowali go ziomkowie. Włosi nazywali go: Carueus, da Carnia, Car-nio, lub Craino. K. był synem malarza i od dziecka zajmował się malarstwem, za życia jednak nie cieszył się powodzeniem i zmarł w nędzy. Po śmierci jego dopiero utwory K-go zwróciły na siebie uwagę i zdobyły uznanie. Z pozostałych po nim prac do najlep- cław 1870); „Nabożeństwo dla Polek“ (Wrocław szych należą: Sw. Tomasz w kościele klasztor- 1858). Jest też autorem kilku prac niemiec-nym w Udine i Poselstwo miasta Udine do N. kich: „Abhandlung über die polnische Sprache Maryi, znajdujący się tamże w twierdzy. K B- in Ober-Schlesien“ (Wrocław 1862); „Polnische ./Kraiński Wincenty (* 1784—f 1882), Grammatik“ (Wrocław 1862); „Handbuch des

katholischen kononischen Rechtes“ (Wrocław 1869). Znaczna część prac K-o weszła w skład 12-tomowego wydania wrocławskiego. c ,

Z Krainy Maciej, lekarz polski, żyjący w pierwszej połowie XVI w., wychowaniec u-niwersytetu Jagiellońskiego, który mu w roku 1505 przyznał dyplom magistra nauk wyzwolonych (Magister in artibus). Nie wiadomo, czy M. z K. jeszcze gdzieindziej kształcił się w zawodzie swym, oraz, czy uzyskał godność doktorską za granicą; był następnie lekarzem przybocznym ostatnich książąt Mazowieckich. Bibliotekę swą po śmierci przekazał na własność kolegium mniejszego (Collegium minus) w Krakowie. - Por. J. Oettingera „Rys dawnych dziejów wydz. lek. Uniw Jag. itd.“ (str. 143) iS. Kośmińskiego „Słown. lek. polsk.“ (str 244).

Z Krainy Wojciech (Albertus de Cray na), lekarz krakowski, zmarły w r. 1554; był doktorem medycyny, ale nie wiadomo, gdzie godność tę uzyskał; uniwersytet Jagielloński, którego był uczniem, udzielił mu w r. 1510 tylko stopni filozoficznych. W. z K. był rajcą krakowskim i słynął z swej biegłości, jako astrolog. W ciągu życia długiego pogrzebał aż pięć żon. — Por. J. Muczkowskiego „Liber promotionum“ (str. 160); Grabowskiego „Staroż. wiad. o Krakowie“ (str, 225) i S. Kośmińskiego „Słown. lek. pols.“ (str. 244).

Kraj (kraina), pewien obszar lądowej części powierzchni ziemi, wyodrębniający się pe-wnemi cechami od innych obszarów. Stosownie do rodzaju tych’cech K. może być etnograficzny, polityczny (państwo) lub naturalny. Przy podziale znów na kraje naturalne można przy-

wr&wnik i wierszopis polski. Urodził się w Krakowie, kształcił się w uniwersytecie krakowskim, a potem warszawskim, gdzie otrzymał tytuł doktora obojga praw za rozprawę p. t. „De ..atura sueeessionis ab intestato ex Codice Franco-gallico iutelligenda“ (Warszawa 1825). Do r. 1831 był adwokatem sądu apelacyjnego, członkiem towarzystwa do ksiąg elementarnych i zarządzającym szkołami wzajemnego uczenia, według metody Lankastra, z których pierwszą założył w szpitalu Dzieciątka Jezus w Warszawie. W r. 1831 drukował artykuły polityczne w pismach warszawskich oraz wydał dziełko p. t. „Odkrycie prawd politycznych“, część I (Warszawa 1831) i „O ustawodawstwie powszechnem“ część I (1866). Po upadku rewolu-cyi udał się do Wrocławia, został księdzem; był jakiś czas lektorem literatury i języka polskiego przy tamtejszym uniwersytecie, w r. 1848 wydał „Polacy i Kazania polskie na barykadach wrocławskich 1848 r. w prozie rymowanej“. Pod koniec życia był kaznodzieją polskim i peniteneyarzem przy katedrze wrocławskiej. K. jest autorem wielu prac, m. in, pisa-_ nych wierszem nierymowanym, dziwacznych I treścią i układem, które wydawał własnvm~kosz-tëm. Donich należą^ „Anna i Ścisław“ (Wrocław 1855), „Dzieje narodu polskiego i Polska z grobu, prozą wiązaną“ (Wrocław 1859), „Filozofia i polityka oraz moralność, religijność i traiczność, mową wiązaną“ (Wrocław 1858), „Historya literatury i oświaty ludów słowiańskich“ (Wrocław 1867), „Historya literatury i oświaty narodu polskiego“ (Wrocław 1868), „Józefa i Teodor“ (Wrocław 1856),    .,Julia

i Wacław, prozą rymowaną“ (Wrocław 1855), „Katoliczka polska i rozmyślanie nad naśladowa-

D.r J. P.

Ii-r J. P.

jąć za podstawę albo jakąś jedną cechę, albo też pewną ilość cech. Stąd podział na kraje naturalne (pojęcie kraju naturalnego) może być bardzo różne, i ma swoją historyę. Według E. HÖzla („Geographische Zeitschrift“ 1896), uczony niemiecki P. Leyser był pierwszym, który zwrócił uwagę na niewłaściwość traktowania geografii według zmiennych obszarów politycznych i żądał podziałów naturalnych („Commentatio de vera geographiae methodo“ 1726), lecz głos jego nie znalazł posłuchu. Więcej szczęścia miał uczony francuski Filip Buache, który rozwinął myśl, wypowiedzianą już blisko na sto lat przed nim, przez Atanazego Kirchera („Mundus subterraneus“ 1665) mianowicie, że dokoła ziemi ciągną się trzy łańcuchy gór, tworzące jej rusztowanie czy skielet: jeden ciągnie się wzdłuż, równika a dwa inne wzdłuż południków i myśl tę Kir-cher uwidocznił na rysunku jako „Ossaturae Globi Terreni aquis nudatae“. Buache uzupełnił to rusztowanie ziemi (charpente de globe) za pomocą górskich południków i górskich równoleżników i tym sposobem podzielił powierzchnię ziemi na krainy kotlinowe (bassins) które uwidocznił na mapach dodanych do swego „Essai de géographie physique' 1752. Za pobudką Buache’a g- ograf niemiecki Gatterer („Abriss der Geographie“ 1775) przeprowadził „naturalną klasyfikaeyę krajów według ich granic przyrodzonych“. Niestety, klasyfikacya jego została przeprowadzona błędnie, gdyż puuktem wyjścia są dla niego, nie obszary naturalne, lecz istniejące państwa, dla których stara się wynaleźć granice naturalne, a gdzie takowych nie ma tam zadawala się sztuczne-mi uzupełnieniami w formie obwarowań, murów itp. Swoją klasyfikaeyę poprzedza Gatterer wstępem, zawierającym zarys geografii matematyczno-fizycznej, która jest dla niego nauką o granicach (Horismografia), gdyż rzeczy, któ-remi się zajmuje, jak południki, równoleżniki, góry, rzeki, dostarczają środków do przeprowadzenia granic. Gatterer zualazl wielu zwolenników i naśladowców; tembardziej, że współczesna idea zwrotu ku naturze (Rousseau), o-raz doprowadzająca geografów do rozpaczy zmienność politycznej mapy Europy (czasy Re-wolucyi) popychały autorów geografii w tym samym kierunku; pojawiło się wiele rozpraw i podręczników geograficznych w tym duchu, oznaczanych zwykle jako „geografia czysta“, albo „geografia według granic naturalnych“. W pracach tych widać pewien postęp w stosunku do Gatterera; najpierw państwo przestało być punktem wyjścia dla poszukiwań w tym kierunku; powtóre zaczęto zastanawiać się nad kwalitikacyami granicznemi różnych objektów geograficznych i w końcu utworzyły się dwie partye przeciwne: jedni przypisywali większą wartość „granicom wilgotnym“ — rzekom i mo-Jzom: drudzy „granicom suchym“—górom, dzia

łom wodnym. Ta ostatnia partya wzięła górę, ale nie zdołała w kwestyi podziału ziemi na kraje przejść dalej po za stanowisko Buache’a z jego kotlinami; zadawalano się nieu-zasadnionem przypuszczeniem, że każda kotlina przedstawia obszar, gdzie „wody, grunt, klimat, rośliny, zwierzęta i ludzie posiadają wybitne różnice od kotlin sąsiednich“; zamiast rozpoczynać od zbadania cech charakterystycznych obszaru, a potem go ograniczać, postępowano odwrotnie: poszukiwano wyraźnych granic górskich, czy wodnych, przypuszczając a priori, że to co jest ograniczone w ten sposób przedstawia jednolitość cech, jest odrębną indywidualnością. Jak tego rodzaju podziały aprioryczne za pomocą rzucających się w oczy granic mogą prowadzić do rezultatów zupełnie błędnych, bo rzeki a nawet góry mogą nieraz nie rozdzielać obszarów o różnej przyrodzie, tak znów podziały oparte na uwzględnieniu jednej tylko jakiejś cechy (np. klimatu), lubo same w sobie mogą być zupełnie odpowiednio, jednak dla całkowitego objęcia istoty kram są niedostateczne, mogą być pożyteczne tylko dla pewnych celów wyłącznych lub jako fragmentaryczne studya przedwstępne. Takim w botanice np. był „sztuczny' podział Linneusza, oparty na jednej cesze, póki De Candolle nie przeprowadził podziału „naturalnego“, opartego na kombinacyi wszystkich cech zasadniczych.—Taki „naturalny“ podział w geografii wprowadził Karol Ritter. Początkowo i ten wielki reformator geografii trzymał się, w podziałach na kraje, szablonu swych poprzedników—dzielił ziemie na obszary rzeczne odgraniczone górami działów wodnych — Dopiero później; w roku 1817 („Einleitung zur allgemeinen vergleichenden Geographie) uznał, że działy wodne nie są bynajmniej identyczne z górami. Ritter usiłował zrozumieć architektoniczną ideę całego globu ziemskiego, gdyż Kant wypowiedział zdanie, że bez takiej ogólnej idei nie można zbudować zarówno nauki jak i domu. Myśl tę rozwija Ritter w swej podstawowej nauce o ziemi jako Planetarnym organizmie (w dziele: „Allgemeine Erdkunde“), jako o pewnym indywiduum, różniącem się od innych planet, jako o pewnem „Eos sui generis“. Życie kosmiczne całej ziemi rozwija się w systemacie ustrojów, stanowiących części wielkiej planety —indywidua ziemskie. Tym sposobem u Rittera kraj—to nietyl-ko summa pewnych cech fizyczno-geograficznych: to pewna całość, w której cechy te są związane ze sobą i z człowiekiem przez wzajemne ; oddziaływanie, to całość nietylko fizyczna lecz I fizyologiczna, to organizm, indywiduum. (Sy-i stem takich indywiduów, związanych z sobą,

■ zarówno przestrzennie jak i fizyograficznie, sta-¹ nowi indywidua wyższego rzędu —części świata). Podobnież Oskar Peschel uważa kraje jako widownie działania różnych sił oraz walk

Ludzkości o wyższe formy bytu. Tak pojęty 927, pokonawszy K., miał przyłączyć )Trawunię kraj nie jest identyczny z kr aj ob raze m: { do Chorwacyi, Constantinus Porphyro-ten ostatni jest pojęciem fizyognomicznem, o-partem na czysto zewnętrznym wyglądzie, u-warunkowanym przeważnie szatą roślinną; jest on przedmiotem geografii estetycznej, albo malowniczej, podczas gdy kraj jest przedmiotem geografii naukowej. W ostatnich czasach pojęcie kraju zostało pogłębione przez świeżo 1746 —1748). S recko wic „Istorja spaskogo zmarłego geologa-geografa Richthofena, któ- naroda“ (Beograd 1883). ry wprowadził doń pojęcie genezy: wziął pod uwagę losy, którym dany obszar powierzchni ziemi ulegał w przeszłością Niestety, podział uwzględniający przeszłość, związek genetyczny, nieraz nie zgadza się z podziałem opartym na stosunkach obecnych; ideałem podziału jest

g e n et u s „De Administrando imperio“ („Corpus historiae Bizantinae“ editio B. G. Niebuhrii, Bonnae 1828); Jan Dukljański „Regnum Slavorum“ („De regno Dalmatiae et Croatiae libri sex.“ (Amstalodami 1666); J. G. Schwand-thuer

„ Scriptores rerum hung. “ (Lipsiae

J. F. o.

Krajcar, Kreutzer, Grajcar, Cent, moneta zdawkowa południowych Niemiec, warta była dawniej naszą kopiejkę; w pierwszej ćwierci XIX wieku wartość zmniejszyła się o połowę; obecnie stanowi setną część florena. austryackiego i otrzymała ' nazwę, oprócz

w. w. w

Krajczy. Urząd ten w Polsce zwał się incisor, incisor noster, incisor Regni, incisor S. R. M., incisor dapum, struct or mensae, structor Regni.—Urząd ten początkowo obejmował obowiązki zastawiania stołu i krajania, stąd powstały terminy późniejsze. Zwykle występuje kilka K-ch obok siebie na dworze, i sprawują te czynności senatorowie. K., jako urzędnik koronny, Regni Nostri, zjawia się dopiero w XVI w., ale obok tego dygnitarza u-tizymały sie dawne urzędy dworskie. Taki dygnitarz otrzymywał na utrzymanie koni 298tzł. gr. 20, oraz dyety za pełnienie swoich funkcyi, razem 610 zł. 20 gr. („Arch. kom. hist.“, IX, 391). Za czasów Władysława IV zaczynają stopniowo ginąć K-ie dworscy, pozostają tylko koronni, którzy idą za stolnikiem a przed podczaszym w szeregu dostojników. Osobne stanowisko zajmował K. królowej, incisor sacrae reginalis majestatis, a także K. synów królewskich, incisor natorum serenissimorum. Czasami urzędy K-ch królewskich i synów królewskich ^zbiegały się w jednych rękach (np. Sieklucki w końcu XV w.) —Bartoszewicz „K-e koronni i litewscy“ „Bibliot. Warsz.“

M. Hau

pogodzenie z sobą tych niezgodności. Z po- krajcara, jeszcze centa, jęciem kraju ściśle związane jest pojęcie granicy. Wyznaczenie granic politycznych, a nawet etnograficznych nie przedstawia, zwłaszcza w pierwszym razie, zasadniczej trudności; inaczej rzecz się ma z granicami natural nem i. Jeżeli poznamy i o-kreślimy najbardziej zasadnicze cechy pewnego obszaru, nadające mu właściwy indywidualny charakter, to granice tego obszaru przypadną na tej linii, na której cechy te kończą się, ustępują miejsca innym. Tym sposobem granica naturalna może być nieraz bardzo niewyraźna, przejściowa, pasowa (nie linijna) i odwrotnie: bardzo wyraźna linia naturalna jak grzbiet gór, linia rzeczna itp. może nie być granicą naturalną (choć może być granicą strategiczną); mianowicie gdy nie oddziela obszarów o różnych cechach indywidualnych, zresztą bardzo często się zdarza, iż granice naturalne zgadzają się z wybitnemi liniami na-turalnemi, rzadziej z rzekami, które nieraz przerzynają obszary jednakowe, częściej z górami, które, gdy leżą wpoprzek panujących wiatrów, tworzą wybitne działy klimatyczne, co prowadzi za sobą różnice wielu innych

Krajewicz Konstanty Dmitryewicz, fizyk rosyjski (* 1833 —f 1892). Kształcił się w głównym instytucie pedagogicznym w Petersburgu, od 1855 był nauczycielem fizyki w gimnazyum, najpierw w Moskwie, potem w Petersburgu, a zarazem wykładał w kilku szkołach wojennycn i na kursach żeńskich. Następnie był profesorem fizyki w szkole inżynierskiej, w instytucie górniczym, a od 1883 i w a-kademii morskiej. Ogłosił znaczną liczbę rozpraw w „Żurnalu towarzystwa fizyczno-che-micznego“', w „Journal de physique“ i w „Philosophical Magazine“; z nich wymienimy badania nad szybkością rozchodzenia się ruchu drgającego w powietrzu silnie rozrzedzonem, oraz nad prężnością par w stanie nasyconym. Wprowadził też ulepszenie w budowie barometru, dozwalające łatwo usuwać powietrze, jeżeli się znajduje nad słupem rtęci. Głównie

W. M.

cech, zwłaszcza flory i fauny. Ale nawet w ta- 1861, 11,116 — 136). kim razie wyznaczenie granicy naturalnej natrafia na trudność: systemat gór stanowi pew-wną naturalną całość, trzeba więc unikać jej podziału i zadecydować do którego z graniczących ze sobą krajów należy takie góry graniczne zaliczyć całkowicie. Stopniowe przechodzenie cech jednego kraju w sąsiednie, pasowy zwykle charakter granicy, prowadzi za sobą istnienie obszarów obwodowych (pe-ryferycznych) przejściowych.

Krajan vei Krajin, żupan krainy serbskiej Trawunji czyli Konowlia, ciągnącego się od Kotoru czyli Cattaro po Dubrownik (Raguzę).

Był on synem Bielusza, zawisłego od Serbii.

Przez żeniaczkę z córką żupana serbskiego Włastimira w IX w. stał się niezależnym. Panowanie jego przypada między r. 880 a 930.

Niema śladu, aby żupan ten walczył z Tomi-sławem, królem chorwackim, który około roku

Wielka Encykl. Powsz. llustr. Zesz 312b. Tem XXXIX

S. K

iw

Fig. 142. Krajewski (herb).

r>.

M. G-y.

A. Br.

jednak znany jest jako autor podręczników fizyki, algebry i kosmografii, które miały licz ne wydania.

Krajewski herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem — klucz srebrny zębem do góry w prawo, z wybuchającym z niego płomieniem. Nad tarczą korona szlachecka. Nadany Wojciechowi i Stanisławowi, braciom Krajewskim, przez Stanisława Augusta, króla polskiego, wraz z nobilita-cyą w roku 1775, a potwierdzony przez sejm Wojciechowi w du. 26 maja r. 1779.—Źró d 1 a: „Vol. Legurn“ VIII, 303; „Metr. Litew.“ 220, fol. 167.

Krajewski Andrzej, herbu Leliwa, ze starożytnej, bo w XIV w. biorącej swój początek, rodziny wielkopolskiej, drugi z kolei syn Marcina, dziedzica Krajewic i Leciejewa, i Anny Grabowskiej h. Pobóg—archidyakon krakowski, scholastyk kielecki, kanonik poznański i sekretarz króla Zygmunta Augusta. Do kapituły krakowskiej wszedł w r. 1561 i był kanclerzem biskupa krak. Filipa Padniewskiego. W r. 1554 kapituła poznańska obrała K-go swoim delegatem na synod prowincyonalny piotrkowski. Był to człowiek uczony, bardzo surowych zasad i, jak na stosunki wśród duchowieństwa z XVI w., prowadzący wzorowe życie, oddane dla dobra Kościoła. Umarł w Krakowie w r. 1573, a kapituła krakowska wystawiła ma swoim kosztem nagrobek w katedrze na Wawelu, do dziś istniejący. W bliskich stosunkach zostawał K. z kardynałem Hozyuszem.

Krajewski Jan, poeta polski XVII w., w służbie dworskiej u panów (Ostrorogów w Lwówku) zostający, potem komornik królewski. W pierwszem dziesięcioleciu XVII w. rymował zawzięcie, to powiastki wierszowane, np. „Chimera albo history a o iey zwalczeniu“ (Poznań 1604, szczupła i sucha powieść o Bel-lerofoncie); to dydaktykę, np. „Wizerunk cnot świętych albo sentencye z różnych utworów zebrane itd., księga pierwsza“ (Kraków 1608); sentencye z utworów greckich i rzymskich i z ojców kościoła, wyrażone polskiemi dwuwierszami) i inne. Głównie jednak oddawał się poezyi okolicznościowej, historycznej, opisującej klęski i tryumfy: więc rokosz opłakuje jego „Nenia na zbiegłą zgodę z Polski utra-pioney“( Kraków 1607; rozprawiają przodkowie, zgoda itd., kończy „Echo żałobne“; opis tu krótki bitwy Guzowskiej) i „Zgoda y Pokóy między królem i rokoszanami, z allegorycznemi osobistościami. Najbardziej sławi K. wyprawy moskiewskie: aby między szlachtą niechętną mir dla nich jednać, pisze „Wojnę moskiewską“

(Wilno 1610) wedle myśli stronnictwa dworskiego; potem „Tryumph poznański na radosną Wictoryą K. J. M. po wzięciu Smoleńska“ (Poznań 1611). Największem jego dziełem (a wśród nich tylko kilkokartkou e broszury, taki np. „Pożar Wileński“ z r. 1610), to „Chronologia woyny Moskiewskiey pilnie opisana“, bardzo szczegółowa relrcya wierszowana, niby epopeja, z drzeworytami (1615) Po r. 1616 musiał niebawem umrzeć, gdyż ostatniem jego dziełkiem znanem jest prócz „Chronologii“ „Ucisk koronny J. Kr. i wtargnienie Tatarskie do Podola“, 1615 wydane, które już drukarz (B. Skalski), nie poeta, ofiaruje p. Czaplińskiemu; nadrabia znowu allegoryami, poczem opisuje i opłakiwa napad tatarski. Język wykazuje jeszcze dobre wzory, czysty, ale pospolity, jak wszystkie te rymowania niezliczonych wierszokletów szlacheckich; gazety to, nie poezya, artykuły wstępne i sprawozdania kronikarskie, ale w stylu epickim, tj. z przeuośniami, allegoryami (personifikcyami), porównaniami wy-wysmażonemi i z innemi przysmakami szko-larskiemi.

Kraj e wski Dy mitr Tadeusz a Sa neto Michaele, skąd później „Michał“, pijar (* 8 września 1747 — f 20 lipca 1817). Urodził się na Rusi; wstąpiwszy do zakonu pijar-skiego, odbył, jak wszyscy nowieyusze, alumnat w Podolińcu, w r. 1765 złożył tam śluby zakonne i został nauczycielem w Konwikcie wielkim warszawskim (Colley. nobil.), później prefektem. Następnie trudnił się nauczycielstwem w domach magnackich Wodzickich i Małachowskich. Sekularyzowany w r. 1793, o-trzymał parafię w Końskich, majątku Małachowskich; jako proboszcz został później kanonikiem kollegiaty w Kielcach, należącej do katedry biskupiej w Krakowie. Prócz wydanej książki elementarnej, obejmującej całość wiedzy początkowej szkolnej, pisał powieści tendencyjne, jakby rozprawy pedagogiczne w formie powieściowej, w których był przeważnie naśladowcą obcych wzorów, oraz rzeczy historyczne, będące w znacznej części kompilacyami. Dziś te prace jego, z wyjątkiem jednej, mają przeważnie znaczenie tylko historyczno-literackie. W druku wyszły: 1) „Gry nauk dla dzieci służące do ułatwienia ich edu-kacyi“ (bezimiennie, Kraków 1777; poglądowa i praktyczna nauka czytania, pisania w języku polskim i w obcych, oraz nauka pocz. arytmetyki, historyi, geografii — wszystkie udzielane w postaci gier); 2) „Historya Stefana na Czarncy Czarnieckiego, wojew. kijów , hetm. poi. kor.“ (Warszawa 1787; rzecz w swoim czasie bardzo popularna, nie pozbawiona też rzetelnej wartości, przedrukowana: w „Wyborze“ Mostowskiego w t. III, potem w zbiorze Dmochowskiego Fr., S. „Żywoty sławnych polaków“ (Warszawa' i Radom 1830—1, 5 t., w t. IV, jako edycya 3-a, p. t. „Hist. St. Cz-go, zbawcy

Polski w najcięższych dla niej okolicznościach“; braknie K-u met iforyczych uosobień w sty Warsz 1845*(obcięta); wreszcie w wyd. 5-m w ln barokowym XVII w., zwłaszcza w ks. X „Bibliot. Pols.“ Turowskiego, Kraków 1859). Leszek widzi przyszłe dzieje Polski w szybko Z papierów pośmiertnych Michał Baliński wy- przesuwającym się obrazie, widzi schyłek XVII dał 3) „Dzieje panowania Jana Kazimierza od w., przerwany tylko przez tryumf wiedeński, r 1650 do jego abdykacyi w r. 1668“ (War-    i całą grozę XVIII, w    którym los okaże się „tem

szawa 1846, 2 t.). Do tej pracy pierwszego    sroższym, im cięższą    będzie niewola rozumu“;

materyału dostarczyły K-u jeszcze badania nad naród „wpadnie w przepaść ciemnoty, w długi Czarnieckim; uzupełnione później, już pod ko- letarg, który go do ostatka z sił i jestestwa nieć życia, i niekrytycznie spojone między so- wyniszczy“; ale—nie rozpaczaj, Leszku— wystar-bą w opraeowauiu, podjętem na wezwanie Tow. czy potem, wystarczy jeden choćby promień Prz. Nauk w zakresie programatu dążącego do światła, aby ,,wszystko zaczęło się dźwigać wytworzenia całości historyi polskiej, wydały z gruzów“. Z wszystkich pism K-go wybija one kompilacyę bez wartości naukowej; w wy- umysł oświecony, rozsądek nieskażony przesą-daniu Balińskiego brak początku. K. jest au-    darni, czyste uczucie    społeczne i szczery pa-

torem użytecznej, zwłaszcza w przypisach 4)    tryotyzm; w strasznej    chwili dziejowej Czar-

„Pochwały Stanisława Hieronyina Konarskiego“    nieckiego ukazuje K.    z radością, z zachwytem

Red.

(Warszawa 1783, przedruk 1809). Popularnemi jako męża narodowego. -O K-m: Czartoryski były w XV11I wieku wydane bezimiennie w ,,Myślach“, ,,Rocz. Tow. Poz. Nauk“ t. IX, X; trzy pisma tendencyjne, urobione w powieści: Jul. Bartoszewicz „Dz. Warsz.“ Rzewuskiego 5) „Podolanka, wychowana w stanie natury“ 1851 nr. 107 — 21. Po tym klerykalnym histo-(Warszawa i Lwów 1784;; pisana pod natchnie- ryku naszej literatury zajmowauo się pedago-niem Emile’a“, ale płytka i, rzecz prosta, bez gicznemi pojęciami i pomysłami K-o w ,,Tyg. deizmu Wikarego Sabaudzkiego, wywoływała Ulustr.“, w,,Kłosach“ i w innych czasop. w ostat-ona krytyki, spory i komentarze, odbijające się niem ćwierćwieczu XIX w. — Por. Bibliografie w publicystyce współczesnej); 6) „Wojciech Zda- Estreichera i Finkla. rz)ński, życie i przypadki swoje opisujący“ Krajewski Aleksander Al b er t, literat, (Warszawa 1785, przekł. niem. Wiedeń 1794; publicysta i patryota polski (* 1818 lub 1819 wzorowany na „Podstolim“ i „Doświadczyli- w Warszawie — f 4 stycznia 1903). Syn szlach-skim“); T. II tej powieści wyszedł p.t. 7) „Pani pod- cica zagrodowego w Zgorzałowie w Ostrołę-czaszyna“ Warsz. 1786); wreszcie 8) „Leszek ckiem, Mateusza K-go, i Brygidy z Szadkow-Biały, książę polski“, syn Kazimierza Sprawie- skich. Jako kilkoletnie chłopię już osierociał dliwego w XII księgach“ (2 tomy, Warszawa i przy niezamożności matki zaledwie mógł w r. 1791—1792 wyd. 2-e Kraków 1806 u Tekli 1831 przejść do klasy 4-ej liceum warszaw-Gröblowe)), książka wielce w swoim czasie skiego. Dalsze kształcenie zatamował mu wzięta. Napisał ją K. na wzór „Telemaka“ brak środków w związku z ówczesnym przewro-Fenelona. Jest to jakby poemat-powieść wmówię tem szkolnym. W r. 1837, aby zyskać stałe literackiej niewiązanej. Autor w dzieje rzeczy- utrzymanie, zaciągnął się jako aplikant na wiste Leszka, przedstawione według stanu ów- pocztę. Już wtedy Warszawa, zaledwie w czte-czesnej wiedzy, wplata dzieje imaginowane, ry lata po nieszczęsnych wyprawach, obejmo-fantastyczne, obracające się głównie naokoło wanych nazwiskiem Zaliwskiego, była polem tajemniczej osoby jego przyszłej żony, Grzymi- dla nowego sprzysiężenia. Podnietę dało mu sławy. Zaczyna od powtórnego ustąpienia tro- Stowarzyszenie Ludu Polskiego (ob.), nu Mieczysławowi Staremu, kończy ca zaślu- które założył był Goszczyński w Galicyi w r. bieniu ukochanej przez szczęśliwie i ostatecz- 1835. W rok później, po wtargnieniu Austrya-nie już odzyskującego tron krakowski książęcia ków do Krakowa, z koła młodzieży uniwers;y-(daty czasu w „Genealogii Piastów“ Balzera), teckiej krakowskiej, zorganizowanego z osobną Pisząc w swojem przekonaniu poemat epiczny całostkę, przybyło do grodu nad Wisłą kilku prozą, bohaterstwo w nim oparł na przyjaźni młodzieńców pod duchowym sterem Gustawa Leszka z Goworkiem, a zarzuty: czemu nie Ehrenberga (ob.), młodego poety, wówczas wybrał jakiego silniejszego, mężniejszego bo- już autora pieśni mocno-demokratycznych. Roz-hatera, jakiego wojownika, odparł tezą, że wła- poczęła się propaganda idei, a wśród nich u-śnie takiego jak Leszek, poświęcający się dla właszczenia i uobywatelnienia ludu, równoupraw-wojewody-przyjaciela, potrzebował—„przyzwoi- nienia i stopienia wszystkich w jeden naród, ciej jest bowiem wielbić ludzi z przymiotów O wybuchu wcale nie myślano. Młodzi sze-użyteczniejszych społeczeństwu ludzkiemu niż rzyli w towarzystwach, głównie między inło-z srogości męztwa, oznaczonej klęską narodów“ dzieżą, pojęcia wspólne całej ówczesnej demo-(wyd. Gröblowej t. II str. 64 — 6). Najwięk- kracyi europejskiej, przejmowali je tylko wła-szym monarchą jest dla K-a Marek Aureliusz, sną gorącą wiarą w lepszą przyszłość ojczy-Jak w Telemaku Odyssej, ale bez metempsy- zny. Schodzili się stale na posiedzenia, które chozy ucieleśnionej, jeno w widzeniach sennych, i były raczej umysłowemi biesiadami. Od „Sto-Kazimierz Sprawiedl. czuwa nad synem. Nie 1 warzyszenia L. P.“ zostawali w formalnej tyl-

ko zależności, kordon bowiem uniemożliwiał \ myślę, przy wrodzonych zdolnościach i umie-stałe stosunki; a odkiedy Austryacy rozbili organizacyę krakowską, zarząd prowincyonaluy znajdował się aż we Lwowie. Zabiegliwa propaganda przysparzała, pomimo całej grozy, wciąż nowych zwolenników, już nietylko z samej Warszawy, ale i z prowincyi; zwłaszcza w Płockiem, na Podlasiu i w Krakowskiem wstępowali do związku i ludzie starsi, jak urzędnik rządu gubernialnego warszawskiego, Michał Olszewski, człowiek poważny, poza biurem oddający się pracy naukowej. K. jeden z pierwszych przystał do Stowarzyszenia. W jego-to mieszkaniu, bądź przy ulicy S-to Krzyskiej, bądź w domu przy kościele, już od Krak.

jętności kształtowania pojęć i wyrażania ich słowem —nadały mu taką powagę wśród współ-wyguańców, a poszanowanie u nadzorców, że stał się wkrótce osobistością przyciągającą, wpływową, przewodnią. W ustawicznej pracy, którą umożliwiało doskonałe zdrowie, doczekał się wraz z towarzyszami swymi amnestyi koronacyjnej ces. Aleksandra II. W rok po niej dopiero wrócił do miasta rodziunego. Matka, niepospolitej mocy a głębokiej religijności niewiasta, gdy podczas wygnania ciężką pracą zarabiała nietylko na ehleb dla siebie, ale i na zasiłki dla syna, teraz, na jego widok nie rzuciła mu się w objęcia: przedewszystkiem padła na kolana przed obrazem świętym i dopiero po modlitwie pozwoliła macierzyńskiemu sercu na zachwyt radosny. Jeszcze był w drodze, kiedy „Bibl. Warsz.“, wydrukowała przekład arcydzieła Goethego pod kryptony mein „Z. Z.“; nieznany nikomu, K. dostał odrazu szewrony od krytyki, pod której chorągwie w najpoważniejszym wówczas organie literackim Królestwa sam też zaraz po powrocie się zaciągnął. Zasłużyły sobie na wspomnienie, a zdaniem biografa, jeszcze i teraz mogłyby się dopomnieć przedruku rozbiory sumienne, na wiedzy rzeczywistej oparte, stanowcze w sądach, nauczające a pobudzające do myślenia (Estreicher „Spis przedm. w 136 tom,“ krypt. A. A. K). Rozbiór „Listu Żelaznego“ ujawnił wyrobienie literackie, „Gawęd o literaturze i sztuce“ i powieści Dzierzkow-skiego—zdrową myśl społeczną, „Jerzego Lubomirskiego“—dobrą oryentacyę w historyi. Wystąpił też K. w „Bibl. Warsz.“ 1858 i jako tłómacz, dając wybór z Horacego. W kilka miesięcy po powrocie otrzymałby!, dzięki szlachetnie utajonej protekcyi, skromną posadkę w Tow. Rolniczem, ale dzielnością swoją o-tworzył sobie zaraz drogę do wyższych. Tow. oddało mu kierunek swych wydawnictw, pracę redaktorską nadzwyczaj żmudną, a spełnianą pedantycznie; zamierzony przez nie „Elementarz dla chłopców wiejskich“ on sam znakomicie opracował; „Roczniki Gospod. kraj.“ zamieściły kilka, do dziesięciu jego referatów i rozpraw, których najstalszym tematem jest oświata ludu; zasługuje też na pamięć i to, co pisał o Żydach. Działalność K-go w towarzystwie tak była dodatnią, że już po roku powołał go Andrzej Zamoyski do obecności na posiedzeniach Sekcyi Ogólnej, w której streszczała się cała energia instytucyi, i nawet na zebraniach ogólnych K. należał do biura prezydyalnego, aż wreszcie, nie będąc wcale posiadaczem ziemskim, mimo to został członkiem towarzystwa. Chociaż postanowienie Rady Adm., gwałtem przeprowadzone przez Wielopolskiego, po-

Przedmieścia, zgromadzano się tak często, że cała filia warszawska otrzymała st^d nazwę współczesną Swiętokrzyżców (Swięto-krzyżczaków). Dwa lata tylko płonęło demokratyczne ognisko. Pod koniec r. 1838 nieostrożność jednego ze stowarzyszonych, później, po wielu latach, patrona trybunału cywilnego w Warszawie, Mieczysława Wyrzykowskiego, którego pochwycono na roznoszeniu o-dezwy do Żydów (napisanej przez Olszewskiego) sprowadziła nieszczęście. Spadły na Warszawę, na kraj cały aresztowania; aż z Wilna przywieziono Antoniego Wałeckiego, wybitnego później przyrodoznawcę. Dostał się i K. do cytadeli, pod ks. Golicyna i słynnego z kunsztu prowadzenia badań, urzędnika sądowego Tańskiego. Wśród kilkudziesięciu ofiar zaliczony wraz z Olszewskim, Wałeckim, Ehrenbergiem i dwoma jego towarzyszami krakowskimi, Podlewskim i Wężykiem, do kategoryi najgorszej, skazany na ciężkie roboty w kopalniach, d. 5 czerwca 1839 ujrzał się w kibitce, która go powiozła w stronę Uralu; przez Sy-beryę skazańców takich pędzono pieszo. Na wiosnę r. 1840 przypędzony do Gazimuru, przeniesiony później do Kutumatu, pracował w kopalniach, następnie przy piecach tamtejszych. Ustawiczny napływ przestępców kryminalnych czynił pracę politycznych niepotrzebną, nawet niedogodną; zwykle po kilku latach, nie znosząc wyroku, zmieniano im katorgę na osiedlenie: tak też postąpiono i z K-im, wzimie 1843 —

44 r. Zamieszkawszy po za kopalniami w Obwodzie Nerczyńskim, otrzymał prawo sprowadzania książek, nawet dawania lekcyj. Przez bardzo usilną pracę nad sobą, rozpoczętą już w Warszawie, przy nader metodycznym i systematycznym umyśle wykształcił się rzetelnie, a zamiłowanie poezyi, z którem opuszczał Warszawę, objawiło się na Syberyi podjęciem przekładu I-ej części „Fausta“, w pierwszych zaraz latacłupo zwolnieniu rygoru. Kształcił się wciąż nietylko filologicznie, ale i rzeczowo w zakresie hi-storyi, polityki, ekonomii politycznej. Czysty, j łożyło kres istnieniu magistratury ziemiańskiej silny i jasny charakter, ścisłość w stosun-    (6 kwietnia 1861), praca K-go w „Rocznikach“

kach, ostry, ale samolubstwem niekierowany    ciągnęła się aż do ich zupełnego zgaśnienia

rozsądek, praktyezność, a wiedza rzetelna w u-    w r. 1864. Współczesne wypadki obudzały

w nim trwożliwe przewidywania; ale nie pio- j sobne odbicie p. t. „Wybór poezyj lirycznych runował na winę, bo widział przedewszystkiem Sch-a“; przekłady z Horacyusza wraz zrecenzya-nieszczęście. Na początku r. 1862 uległ ponownemu uwięzieniu jako podejrz my o redagowanie tajnego pisemka „Sternik“. Miano go wywieźć do Wiatki; dowieziono razem z człowiekiem tegoż samego nazwiska do Moskwy, a stamtąd do Tambowa. Przygody ówczesne, zaczepiające o politykę, opowiedziano pod wyrazem Krajewski Henryk. Bezpodstawnie porwany, wkrótce wolność odzyskał; d. 4-go czerwca był już z powrotem w Warszawie.

Gdy nie stało już ani towarzystwa ani jego „Roczników“, wszedł K., mający już imię ja¹'o tłómacz i krytyk, i działacz społeczny, do Re-dakcyi „Gazety Polskiej“ (18641 i prawie

i.

Fig. 143 Krajewski Aleksan 1er.

do samego skonu pracę jej swoją oddawał, pisząc recenzye literackie i ekonomiczne, przygotowując codzienną strawę z polityki bieżącej zagranicznej dla tego smoka, jakim jest każda większa gazeta. Gdy zaprowadzono dodatki finansowe, K-ii prowadzenie ich powierzono. Wielka skrupulatność, dobór należytych źródeł i poważne z nich użytkowanie nadały tej rubryce gazety wartość zbioru faktycznych danych, dziś jeszcze dla historyi finansów europejskich nie bez znaczenia. — Dziennikarstwo, w którem marnował swe siły, nie tamowało mu wszakże dalszych prac literackich: tłómaczył Schillera, tłómaczył Byrona, i szlachetnego Augusta Barbier; spolszczał ustępy z „Ko-medyi“ dantejskiej zaglądał też z piórem w ręku i do poetów rzymskich. Autorowi niniejszej wzmianki wiadomo, że pisał i poezye oryginalne; prawdopodobnie usunął je przed śmiercią ze zbioru rękopisów, biograf bowiem nie wspomina wcale o uicli.—W ciągu kilkunastu lat życia zapadał kilka razy ciężko na zdrowiu; skon wyzwolił go ze straszliwych cierpień. — Bibliografia. W drukach osobnych z prac K-go nie wiele się ukazało. Przekład „Fausta“ wszedł do „Bibl. Mrówki“ (JMs 89—90); przekłady z Schillera, pomieszczone w „Bibl. Warsz.“ i w innych czasopismach, zyskały o-

mi w „Bibl. Warsz.“, jakoteż wszystko z „Roczników“, ukrywa się w obu tych zbiorach. Są jeszcze artykuły K-go w „Czytelni Niedzielnej“, którą Tow. Rolnicze miało pod swoją opieką; są w „Tyg. Illustr.“ i w wydawnictwach jednorazowych. „Wędrówki“ Childe Harolda“ od-razu otrzymały wydanie samoistne (Warszawa

1896). „Elementarz dla chłopców“ miał kilkanaście wydań (11-e, powiększ. Warsz. 1885). Niezależnie od prac oryginalnych, urzędowych i piśmienniczych, K. tłómaczył dla „Roczników“ rzeczy ekonomiczne i statystyczne. Najważniejszym z przekładów w dziale literatury społecznej jest uskuteczniony z polecenia i wydany nakładem Tow. Rolniczego, a samodzielnie uzupełniony co do Królestwa Polskiego „Obraz gospodarstwa wiejskiego w Anglii, Szkocyi i Irlandyi“ z dzieła Lud. Leoncyusza de La-vergne „Essai sur l’économie rurale de l’Angleterre^ (Warszawa 1861).-- Źró dłem do biografii K-go jest wyczerpujący, na podstawie dokumentów spisany życiorys pióra historyka Korzona w „Bibl. Warsz.“, 1903 I, 317 — 49; odczytać też można nekrolog w „Gazecie Polskiej“. Przy niniejszej wzmiance pomocniczo działały wspomnienia osobiste. O przekładzie „Fausta“, porównawczo z przekładami Je-nikiego i Jezierskiego pisał autor jej w „Bluszczu“ 1880 roku, w którym dramat ten wystawiono na scenie warszawskiej.    ⁸-

Krajewski Henryk (Eugeniusz Henryk Antoni, zwykle używający imienia Henryk), her. Jasieńczyk, adwokat-filantrop, mąż bardzo obszernej wiedzy, niezłomnego charakteru, wielkiego serca i uczuć obywatelskich, pełen poświęcenia (* 20 grud. 1824 r., we wsi Dub, w po w. Tomaszowskim—f r. 19 czer. 1897‘w Warszawie) syn Seweiyna i Tekli z Troszczyńskich. Pierwsze nauki pobierał w szkole hrubieszowskiej, później w gimnazyum lubelskiem, studyował prawo na istniejących wtedy w Warszawie kursach prawnych, a wreszcie w r. 1847 u-kończył wydział prawny w uniwersytecie moskiewskim ze stopniem kandydata. — Osiadł w Warszawie, pragnąc poświęcić się sądownictwu. Pobyt ówczesny w stolicy kraju był krótki. Okoliczności od niego niezależne nie pozwoliły mu dłużej przebywać w kraju. Wizerunek jego duchowy skreśliła w owej epoce Narcyza Żmichowska [Gabryella], w utworze p. t. „Adeodat“ drukowanym znacznie później w „Wieńcu“; tym Adeodatem był Henryk K. Uwięziony za dążności patryotyczne, aż do r. 1860 spędzał dni cierpień, ale zarazem ćwiczeń ducha w głębi Azyi, w okolicach Dauryi Nerczyńskiej. Czas ten, w miarę możności, poświęcał pracy nad sobą, zawsze wielkiej, wytrwałej, systematycznej; lecz niemniej w tych krajach dalekich zostawił ślady wybitne pracy pożytecznej dla tubylców okolic,

Aleksander Despot Z en o-

gdzie przebywał. wicz(ob.), późniejszy gubernator tobolski, wreszcie wice-minister spraw wewnętrz., a ówczesny prefekt (gradonaczalnik) miasta Kiachty i obwodu, gdzie rozwijało się wtedy miasto Troicko-Sawsk pod dłonią energiczną i umie-j ętną owego wielkorządcy, polecił K-mu, z którym łączyły go stosunki przyjazne z ławy u-niwersyteckiej, opracować statuty dla szkół i banku, które w Troicko-Sawsku powstawały. Pożyteczne instytucye, dotąd rozwijające się, a jeszcze niezatracone, świadczą o wiedzy K-go, o energii i rozumnych rządach Zenowicza a dobrej woli i pracy obu tych ludzi wybitnych. Wreszcie K. wraca do kraju. Wypadki lutowe 1861 roku przyczyniły się do wyjścia Henryka K-iego na szerszą widownię. Powołano go, wraz z innymi wybitnymi mężami ówczesnej Warszawy, do tak zwanej „Delegacyi“, w której zasiadał aż do jej zwinięcia. — Po powrocie do kraju w czasie kiedy wchodziły w życie instytucye sam rządu miejskiego, K., obrany na członka rad/ miejskiej m.stoł. Warszawy, był trzymającym pióro w tej radzie, do której wniósł znany swój zapał do pracy, obszerną wiedzę, szybkie oryentowanie się w sprawach zawiłych i miłość dobra publicznego. Nie było danein wszakże instytucyom tym długo istnieć a K-mu w nich pracować.—W lutym 1862 r. wywieziony na krótki, dwumiesięczny pobyt do Tambowa, w przejeździe przez Moskwę odnowił K. swą dawną znajomość z Katkowem, niegdyś swym kolegą uniwersyteckim, a wówczas profesorem mosk. uuiw., później znanym publicystą. Kątków wtedy nietylko nie był dla naszego społeczeństwa wrogo usposobionym, ale naw'-'t oświadczał się z przyjaźnią dla Polski, i z gotowością wspierania naszych żądań w najwyższych sferach rządzących, gdzie posiadał poważne stosunki (ob. Kątków). Była to epoka wielkich przeobrażeń w państwie rosyj-skiem. W Petersburgu około wielk. księżny Heleny Pawłówny, stryjenki ces. Aleksandra II, grupowało się wtedy stronnictwo liberalne bardzo wpływowe (książę Gorczakow, ówczesny minister spraw zagrań., hr. Dymitr Błudow, prez ;s rady państwa, jego córka Antonina Błudow i inn.); pragnęło ono drogą rozumnych reform zapobiedz wszelkim wewnętrznym przewrotom. Katkowa z tern kołem łączyły sym-patye i stosunki. W podróży do Tambowa wraz z Henr. Kr. jechał i Aleksander K;ra-j e w s k i (wcale nie krewny Henryka): obaj oni odwiedzili Katkowa w przejeździe przez Moskwę. Obaj K-y nie byli z rzędu ludzi dorzucających żarzewie do ruchów żywiołowych; boleli nad stanem kraju i mniemali, że pewne kon-cesye uspokoją umysły, wprowadzą społeczeństwo na drogę pracy spokojnej a dla przyszłości owocnej. W rozmowie z Katkowem otrzymano zapewnienie, iż weźmie on na siebie wynalezienie drogi, aby mógł dojść do monar-

chy memoryał wskazujący ówczesny stan Królestwa, jego braki, potrzeby i środki zaradzenia chociaż najgwałtowniejszym potrzebom. Epoka ówczesna, nastrój ogólny były tego rodzaju, iż projekt podobny, w innych czasach trudny, prawie niemożliwy do urzeczywistnienia, został wykonanym. Postanowiono skorzystać ze

>'

IV

r,-:

Fig. 144j Krajewski Henryk

sposobności. Kątków znał dobrze pannę Antoninę Błudow: ona więc i jej sędziwy ojciec, stojący, z tytułu wysokiego urzędu, u stóp tronu, była to droga, którą rzeczony memoryał mógł dojść do ces. Aleksandra i wywrzeć pewne wrażenie; hr. Błudow miał go poprzeć wła-snem przedstawieniem.—Po krótkim, etapowym pobycie w Moskwie, obaj K-scy przybyli do Tambowa i wnet Henryk Kr. rozpoczął opracowywanie memoryału. Naradzali się obaj, lecz redakcya wyłączną była pracą Henryka K-go — Memoryał. skreślony w języku francuskim, odznaczał się gruntownością wykładu i wytwornością stylu. Położono w nim, obok żądań pewnej autonomii, główny nacisk na o-płakany stan oświaty w ówczesnem Królestwie i wskazywano sakoły, podniesione do wyższego poziomu, tudzież uniwersytet w Warszawie—i jedne i drugi z językiem wykładowym polskim — jako naczelną ulgę, której kraj domaga się i z upragnieniem oczekuje. — W pierwszych dniacli marca 1862 r. memoryał wykończony podążył do Moskwy, skąd wysłanym został drogą wyżej wymienioną do cesarza. Doszedł dokument ten do miejsca przeznaczenia i nie pozostał bez skutku. Hr. Błudow przedstawił go cesarzowi z własną przychylną opinią.

W kilka

M. D.

W Petersburgu dawano już wówczas posłuch radom i przychylano się do projektów Wielopolskiego. Nowe poparcie zwiększyło rękojmie powodzenia zabiegów margrabiego. — Jeżeli memoryał K-go chociaż w cząstce małej przyczynił się do wytworzenia ulg, jakie /Królestwo kongresowe w kilka miesięcy później otrzymało, zasługa to człowieka niemała. Niesłusznie nieświadomi wszystko, co uzyskano w czerwcu, przypisują Wielopolskiemu. Pospolicie ludzie w sytuacyi tego rodzaju, którą o-koliczności niespodziane wytworzyły, nie zapominają o własnych sprawach; w danym wypadku inicyator i autor meinoryału ani na chwilę nie myśli o sobie. Dobro publiczne zajmuje go głównie, o nie jedynie się troszczy, własną swą osobę zachowując w cieniu, tygodni potem, gdy wracał przez Petersburg do kraju, zobaczył się z lir. Błudowem, który zapytał go: Czy pragnie audyencyi u monarchy; lecz K.,ze zwykłą sobie skromnością, uchylił się od zaszczytu, wiedząc, iż osobistą, chwilową rozmową nie wpłynie na zdanie panującego, gdy tymczasem jego memoryał wybornego miał rzecznika w osobie samego hr. Błudowa. To usuwanie się dobrowolne z szerszej widowni — bo rzecz publiczną tylko miał na celu—stronienie od możności zajęcia stanowisk wybitnych, widocznie uderzało pannę A. Błudow, zajmującą w kole ówczesnem liberalnem stolicy miejsce poważne, o którem-to stanowisku mówi i Bismark w swych pamiętnikach. Poznała ona w K-m człowieka wyższego wykształcenia, spodziewała się ujrzeć go na jakimś wybitnym szczeblu w ówczesnym, tworzącym się właśnie rządzie autonomicznym Królestwa, pod kierownictwem margrab. Al. Wielopolskiego, ale nigdzie dopatrzyć go się nie mogła. Zdziwiona, zapytuje nawet margrabiego w jednym ze swych listów: „Co się dzieje z K-m?“. Nie wiemy czy zapytanie to otrzymało odpowiedź i jaką. Samo wszakże zaciekawienie wskazuje, iż niełac-no w Petersburgu zapominano o autorze me-moryału (Patrz dzieło H. Lisickiego „Margr. Al. Wielopolski“ t. I, a również w „Przeglądzie Powszechnym“ t. XXXI art. p. t. „Podróż do puszcz północy i na stepy Kipczackie“, przez M. Dubieckiego). Odwróciły losy kartę naszych przeznaczeń. K. swem piórem, radą, wreszcie i czynem wspiera działania epoki, która nadeszła. Noty zamieszczane w „Monitorze“ francuskim, ówczesnym, wyrażające poglądy patryotyzmu polskiego na stan polityczny Królestwa i liczne odezwy od lata do końca 1863 i jeszcze z początku następnego roku, są jego pióra. Byi on w tym czasie głównym wykonawcą poleceń i pomysłów rządu Narodowego Czerwcowego, a od pierwszej połowy października — dyktatury Traugutta. Mętne świa

dectwa zeznania i domysły przyznają tę działalność Arturowi Wołyńskiemu (ob.), który rzeczywiście był tylko używany do pomocy biurowej. Za Rządu Narodowego znosił się K. z jego członkiem Gołe m bers kim Władysławem i ladą swą wpłynął na ustalenie treści manifestu do Europy z d. 31 lipca 1863 r. Za Trangutta niemal do samej chwili uwięzienia prowadził korespondencyę z pełnomocnikiem ogólnym, kierującym agencyą dyplomatyczną paryską ks. Czartoryskim Władysławem (ob.). W jesieni 1864 r. K., po raz trzeci skazany na wywiezienie z Warszawy, po roku ujrzał się w małej mieścinie gubernii Penzeńskiej, gdzie spędził trzy lata. Bezpośrednio po tyra ostatnim pobycie na zesłaniu K. rozpoczyna w Warszawie, w kwietniu 1870 roku, zawód obrończy i prowadzi go aż do ostatniej chwili życia. Adwokaturę swą rozpoczyna jako obrońca przy b. ądzie apelacyjnym, ówczesnego Królestwa, a po reorganizacyi sądownictwa polskiego w Warszawie i wprowadzeniu rosyjskiego (1876), z tytułem adwokata przysięgłego pracuje na linii obrończej 27 lat, przyświecając pracą wielką, sumiennością niezmierną, wolą niezłomną i czystością uczuć. Klientelę zdobył znaczną, ale do zbogaceinia się wielkiego, acz mógł dojść, nie dosze dl, gdyż dłoń jego wciąż dla wszelakiej ne-doli i dla potrzeb społecznych otwartą była z rzadką, ochoczą gotowością. — Jak niegdyś, w epoce ciężkich przejść dziejowych, nie wysuwając naprzód imienia swego, niósł pomoc na polu zasługi obywatelskiej piórem i wiedzą, tak w okresie adwokatury, radą, zabiegami, ofiarnością cichą, czynił dużo dobrego.— Kasa adwokatów warszawskich jemu istnieni e, rozwój, wspieranie bytu swego zawdzięcza. Jej zapisał swój księgozbiór, złożony z dzieł prawnych. Ostatnim czynem społecznej działalności tego obywatela-filantropa stała się fun-dacya stypendyalna dla młodzieży polskiej, z zastrzeżeniem jednak pierwszeństwa dla pochodzących ze stanu włościańskiego. Testamentem, sporządzonym na kilka miesięcy przed zgonem, cały swój majątek, zdobyty ciężką pracą, oddał K. na tę fundacyę, którą nazwał Charitas. I tu nawet uwydatnia się jego niepospolita skromność: do fundacyi nie przywiązał swego nazwiska; miał zawsze wstręt do upamiętniania siebie w jakikolwiekbądź sposób. Nie imię fundatora—jak pospolicie bywa, ale szczytna idea—Charitas—miłość społeczeństwa, stała się nazwą instytucyi, na której podwaliny złożyły się niezwykłe wysiłki woli, rozumu i pracy. Życie wysoce szlachetne zamknął K. czynem, świadczącym, jaką była cała przebyta przeszłość.

KONIEC TOMU XXXIX.

(K)

jako emeryt.—K. był od roku 1860 członkiem honorowym towarzystwa lekarzy polskich w Paryżu, od r. 1870 członkiem korespondentem towarzystwa lekarskiego krakowskiego, od tegoż roku członkiem rzeczywistym towarzystwa lekarskiego w Moskwie, nakoniec takimże członkiem towarzystwa lekarskiego lubelskiego (od r. 1874).—S. Koś miński w ,,Słowniku leka-rzów polskich“ (str. 243 i 244) wymienia 14 prac drobniejszych K-go, bądź drukiem ogłoszonych, bądź rękopiśmiennych, z których przytaczamy tutaj ,,Opis różnych wypadków patologicznych, będących skutkiem mocnego zimna itd.“ („Roczn. tow. lek. pols. w Paryżu“ z roku 1860, str. 109 — 249), pracę tę towarzystwo lekarzy Polskich w Paryżu nagrodziło madalein srebrnym. Dodajemy też rozprawkę w ,,Słown. lek. pols.“ nieprzytoczoną, p. n. „Przyczynek do dochodzenia dzieciobójstwa“ (,,Medycyna‘‘ r. 1890, t. XVIII, str. 225 i 242).

Krajewski Rafał, niespokrewniony ani z Aleksandrem ani z Henrykiam K-i (* 24 paźdz. r. 1834 w Lempicach W. —f w Warsz 5 sierpnia 1864 r.); rodzicami jego byli Wojciech i Paulina z Markowskich K-y, właściciele Łem-pic Wielkich w Pułtuskiem. Szkoły rozpoczynał w Pułtusku, kończył w Łomży. Pełen uzdolnień artystycznych, z głębokiem poczuciem piękna i wielką łatwością pióra, wstąpił w r. 1850 do jedynego specyalnego zakładu, jaki posiadało ówczesne Królestwo, do szkoły sztuk pięknych w Warszawie, na wydz. budownictwa. Wśród grona młodych adeptów sztuki w rzeczonej szkole wyróżniał się już wówczas po-

L J..

Krajewski Wiktor, wychowaniec liceum Krzemienieckiego, oraz uniwersytetów w Lipsku i Wrocławiu. Oddawał się z zamiłowaniem filologii klasycznej i, gdy Kraszewski grupował w Wilnie około „Athaeneum“ nowe siły literackie, K. dał się poznać rozprawami o literaturze greckiej („Athenaeum“ 1845 II, III). Artykuły K-go są umiejętnie opracowane i świadczą o uzdolnieniu i przygotowaniu autora. Później zamilkł i w piśmiennictwie więcej niczem się nie zaznaczył.

Krajewski Feliks (* w Kryłowie [gub.

Lubelska] 18 listopada 1829 r.—f d. 18 marca r. 1895 w Warszawie), lekarz. Do gimnazyum uczęszczał w Szczebrzeszynie i ukończył je w r.

Dr J F.

1846, poczem udał się do Moskwy, gdzie wstąpił do wydziału lekarskiego. W r. 1851 osiągnął dyplom lekarski. Jako student napisał rozprawę: O otruciu arszenikiem nagrodzoną przez wydział lekarski. Podczas roku ostatniego pobytu swego w uniwersytecie pełnił obowiązki asystenta nadetatowego w klinice chorób wewnętrznych; po ukończeniu nauk miał objąć posadę asystenta etatowego. Tymczasem stosunki rodzinne zmusiły go do wyrzeczenia się jej i powrócenia do kraju. — Od r. 1851 do 1854 był lekarzem miasta Biłgoraja, następnie od r. 1854 do 1856—lekarzem powiatu i więzienia w Janowie Lubelskim; dalej w r. 1856 zajął posadę lekarza powiatu w Hrubieszowie, nakoniec tamże w r. 1860 został nadto ordynatorem szpitala św. Jadwigi i św. Edmunda.—

K. zajmował się i na zewnątrz wykonawstwem le-karskiem i używał wziętości dość znacznej. —

Ostatnie dwa lata życia spędził w Warszawie, ważniejszym poglądem, miłością wiedzy, pra-

Wielka Encykl. Towsz, llustr. Zesz 3I3a. Tem XI,

za-

M. n.

wością charakteru, która go cechowała przez życie całe; a zresztą, pracą nad sobą zdobył szerszy poziom nauki, co go również znacznie wyróżniało z jego artystycznego otoczenia. W r. 1856 rozpoczyna K. pracować samodzielnie jako budowniczy, a jednocześnie i na polu literatury w prasie warszawskiej zabiera głos w kwestyach, które wówczas poruszano: widzimy więc szereg jego artykułów o budownictwie wiejskiemi tanich mieszkaniach dla ludności wyrobniczej w miastach. Artykuły te umieszczał w „Gazecie Codziennej“. W „Bibliotece Warszawskiej“ również spotykano jego prace, drukowane tam około roku 1860.

W ..

. %

Tl

Fig. 145. Krajewski Rafał.

(bezim.). W owej epoce i nieco później, te koła młodzieży gorętszych uczuć i podnioślej-szej myśli, które grupowały się około Narcyzy Żmichowskiej i Jurgensa, jak i te, których rdzeń stanowiła młodzież z akademii medycznej i ze szkoły sztuk pięknych, a które ciążyły do Bolesława Dehnela, Karola Majewskiego, Edwarda Kaplińskiego, Narcyza Jankowskiego i innych, widziały w swem gronie K-go, i we wszystkich ceniono go bardzo. W powstaniu 1863 r. K. z organizacyi miejskiej w Warszawie 'wczesnem latem t. r. wszedł do organizacyi centralnej na referenta w wydz. spraw wewnętrznych, a potem i na kierującego tym wydziałem pod głównym sterem Karola Majewskiego, członka Rządu Narodowego. Stał K. wytrwale na niezmiernie trudnem stanowisku wtedy jeszcze, gdy już powstanie chyliło się do upadku. W zimie r. 1863—64 aresztowany, osadzony w cytadeli, skazany na śmierć w charakterze członka Rządu Narodowego, powieszony został na stoku twierdzy warszawskiej d. 5 sierpnia 1864 r. wraz z podobnie zakwalifikowanymi urzędnikami organizacyi ną-rodowej: Toczyskim, Jeziorańskim i Żulińskim, oraz rzeczywistym już piastunem władzy Rz. Narodowego, Romualdem Traugutem, który od d. 10 października r. 1863 do pierwszych dni marca, mając przy sobie zamieszkałego w jednym domu (ul. Smolna J\2 3) autora niniejszego artykułu, sam jeden władzę pod nazwą dyktatury sprawował. Na polu swych prac zawodowych K. zdobywał szybko liczną klientelę, umiano bowiem cenić i zdolność i pracę. Kiedy w ostatnim roku jego życia miano zamiar wznieść w Warszawie ratusz, po pożarze dawnego (dnia 18 października 1863 roku), pracuje K. nad planami nowego ratusza, wraz ze swym kolegą, zdolnym budowniczym, Emilem Falkowskim. Plany te zdobyły mu odznaczenie na konkursie i już po zgonie swego twórcy zostały zużytkowane z ma-łemi zmianami przez budowniczego miejskiego, Orłowskiego, kierującego budową; w ostatnich dniach życia, plany te właśnie przysyłano mu do więzienia dla potrzebnych wyjaśnień. Z prac jego innych na polu budownictwa znaczyć można wzniesiony przezeń dom Fajansa w Warszawie, na Krak.-Przedmieściu, którego postać estetyczna dziś jeszcze niemało się wyróżnia, chociaż w ciągu późniejszych lat Warszawę wzbogacono wielu okazałemi budynkami. Sporo rękopisów swych prac literackich K. sam zniszczył na krótko przed uwięzieniem, co jest prawdziwą stratą, gdyż rzeczy te nie były drukowane, a niejedna z nich zasługiwała na druk. Z zawodu był to budowniczy, z pracy przeważnie obywatel kraju, od wczesnej młodości wyróżniający się statecznością usposobienia, umiarkowaniem, rozwagą, charakterem wyrobionym, głębokością i powagą myśli; z u-zdolnień to poeta, literat, dusza artystyczna, ku pięknu, dobru, prawdzie wciąż dążąca. Pozostało o nim wspomnienie w Pismach Agatona Gillera; są wiadomości i w „Wydawnictwie Materyałów do historyi powstania 1863 -4 r.“ wyd. w r. 1894 we Lwowie, t. IV, zesz. II „Romuald Traugut“ (str. 160 — 164) i w „Pamiątce dla Rodzin Polskich“ (autor Kolumna, wydawca liter. Kraszewski). Ostatnie z tych dzieł drukowanych jest niedokładne.

Krajewski Władysław, brat znacznie młodszy Henryka K-go, lekarz balneolog (* 8 stycznia r. 1839, we wsi Łabuniach, w Hru-bieszowskiem—f 30 września r. 1891 w Krakowie). Po ukończeniu szkół w Lublinie oddał się naukom lekarskim w nowozałożonej akademii med.-chirurg, w Warszawie, lecz podróż przymusowa na wschód, nad górny Jenisej, do okolic Minusińska, nauki te przerwała: a był już wtedy blizkim ich ukończenia i do egzaminu przygotowanym. W r. 1869 powrócił do Warszawy, chcąc uzyskać dyplom lekarski, ale, napotkawszy na trudności nieprzezwyciężone, w r. 1871 wyjechał do Wiednia, wstąpił do tamtejszego wydziału lekarskiego,

kę Michał Gołąb, wyd. w Krakowie, ku 1892.

po latach sześciu kończy go, jako doktor wszech nauk lekarskich i oddaje się wykonawstwu lekarskiemu, przeważnie zaś balneologii. Widziano go w r. 1879 czynnym we Lwowie, wkrótce potem w Krakowie; lecz cały szereg letnich miesięcy spędzał K. w Cieplicach Czeskich Schönau bei Te plitz), gdzie wielce pożytecznie zużytkowywał swe,wiadomości, nabyte w zakresie badań balneologicznych. Praktyka lekarska K-go w Cieplicach Czeskich zapisała się trwałemi głoski we wdzięcznej pamięci licznych rzeszy jego pacyentów, również ziomków, szukających zdrowia u wód czeskich, jak cudzoziemców. Był to przedewszystkiem le.

Fig. 146. Krajewski Władysław.

karz obywatel kraju, lekarz-filantrop. Obok rad lekarskich, przeważnie bezinteresownych — tak, iż praktyka lekarska, bardzo obszerna, przeszło dwudziestoletnia, nie przyniosła mu wcale dobrobytu — niósł on dokoła słowo życzliwe, pociechę, ukojenie wśród cierpień moralnych. Środki hygieniczne i świeże powietrze, umiejętnie przez niego zastosowywane, tworzyły podstawę jego sposobu leczniczego. Tę metodę K. gorliwie głosił i pobierał, a znalazł jej u-znanie wśród tłumu swych chorych; oni z kolei rozszerzali coraz szerzej zbawczą metodę leczniczą lekarza, który, w sposób rzadko spotykany, był nietylko lekarzem, ale przyjacielem chorych. K., oddany praktyce i czynom filantropijnym, niewiele pisał w zakresie medycyny, więcej słowem rozszerzał wśród społeczeństwa zdrowe pojęcia hygieniczne. Ostatnią jego pracą był rodzaj popularnej hygieny, którą drukował w pisemku przeznaczonem dla szerszych warstw, p. n. „Lud“, wychodzącem w Krakowie. —O d-rze K-im napisał książecz-

w ro-

M, I)

Krajewski Władysław Hjenryk (* w Janowie Lubelskim, d. 18 września w r. 1855), syn lekarza Feliksa K-go (ob.), znany i słusznie wysoko ceniony chirurg warszawski. Kurs nauk gimnazyalnych w r 1872 ukończył chlubnie z medalem srebrnym w Lublinie; po-czem niezwłocznie zapisał się do wydziału lekarskiego w uniwersytecie warszawskim. W lutym r. 1877 przyznano mu dyplom lekarski, a niebawem powołano go do służby wojskowo-lekarskiej w stopniu ordynatora młodszego. Podczas wojny rossyjsko-tureckiej były czynny jako chirurg w szpitalu wojskowym, tymczasowo urządzonym w Czerkasach (gub. Kijowska). Po ukończeniu wojny powrócił do Warszawy w lutym w r. 1879, gdzie początkowo powierzono mu obowiązki asystenta nadetatowego w klinice chirurgicznej profesora Kosińskiego (ob.). W sierpniu tegoż roku mianowano K-go pomocnikiem prosektora przy katedrze a-natomii opisowej ciała ludzkiego. W r. 1880 — 1, po zdaniu egzaminów teoretycznych i praktycznych, ustnych i piśmiennych, na godność doktora medycyny, posunięty był na posadę pełniącego obowiązki prosektora i sprawował je do d. 1 września r. 1883. W r. 1882 wysłano go kosztem rządu na 6 miesięcy za granicę dla kształcenia się dalszego w zakresie a-natomii i chirurgii. W ciągu półrocza tego zwiedził K. Wiedeń, Pragę, Hellę, Lipsk, Monachium i Paryż. Najdłużej przebywał w Wiedniu i w Paryżu, pracując w tamtejszych klinikach chirurgicznych. Wracając do kraju, zatrzymał się nieco dłużej w Krakowie, gdzie pod przewodnictwem profesora Teichmanna (ob.) zajmował się anatomią. — Stanąwszy z powrotem w Warszawie, objął znów dawne obowiązki prosektorskie, a w maju r. 1883 powołano go na profesora Warszawskiej szkoły fel-czerskiej, w której nauczał do grudnia roku 1886.—W lipcu r. 1883, z wyboru ordynatorów szpitala Dzieciątka Jezus, został nadto lekarzem domowym tegoż szpitala i zajmował posadę tę do stycznia r. 1886. — Dnia 30 stycznia tegoż roku, otrzymawszy nominacyę na ordynatora, objął oddział chirurgiczny w tymże szpitalu i do chwili obecnej (koniec r. 1905) na stanowisku tem pozostaje, prowadząc oddział swój wzorowo, a nie szczędząc przytem i kieszeni własnej, byleby go tylko utrzymać na poziomie wymaganym przez naukę spółcze-sną. W r. 1904 urządził wielkim nakładem salę operacyjną prywatną, mogącą za wzór służyć, zaopatrzoną we wszystkie ulepszenia i udogodnienia dziś w chirurgii znane. W sali tej operować zwykł bardzo licznych chorych własnych, oraz udzielać jej do takiegoż użytku kolegom swym.—K. jest dziś najwięcej wziętym z pośród chirurgów warszawskich i odznacza się zarówno biegłością znakomitą w wykonywaniu operacyi chirurgicznych, nawet najtrudniejszych, jak i starannością sumienną i dbałością przykładną o dobro chorych sobie powierzonych. Obok tych zalet chirurga wykonawcy posiada także zasób niemały wiedzy teoretycznej, która stara się wzbogacać nieustannie, dążąc za postępem nauki. —• K. od r. 1897 jest członkiem czynnym towarzystwa le-

Dr j. p.

karskiego warszawskiego, a zwłaszcza w dziale chirurgicznym jego, przyczynia się gorliwie do ożywienia rozpraw i prac naukowych. Nadto od r. 1903 jest członkiem-korespondentem ces. towarzystwa lekarskiego w Wilnie od r. zaś 1899 należy do paryskiej Association française de chirurgie.—W latach 1881 i 1882 redagował „Kronikę lekarską“; od r. 1893 wydaje kosztem własnym i redaguje wydawnictwo archiwalne p. n. „Przegląd chirurgiczny“. Pismo to, wydawane zeszytami, dotąd (r. 1905) składa się z 5-u tomów bardzo pokaźnych; pomieszczane bywają w nim obok prac oryginalnych chirurgów polskich, również streszczenia w języku francuskim z prac chirurgicznych polskich, ogłaszanych w wydawnictwach innych. Pomijając z konieczności mniej ważne, z prac oryginalnych K-go wymieniamy następujące: „Sprawozdanie statystyczne z ruchu chorych w szpitalu Dzieciątka Jezus w ciągu roku 1883“ („Pam. tow. lek. warsz.“ r. 1886,

t. LXXXIV, str. 171, 386, 489 i 785); „Doszczętne leczenie przepuklin niezaciśniętych metodą Mac Ewena“ („Przegl lek.“ Kraków

1888,    J\2 24 i 25); „Rak krtani—Całkowite wycięcie krtani“ (wspólnie z Wróblewskim, „Medycyna“ r. 1889, t. XVII, str. 1, 19, 49, 65, 85 i 105); „Berichtigungen und Ergänzungen zu Dr. Morel Mackenzies statistischen Angaben über Totalexstirpationen krebsiger Kehlköpfe“ (w „Deutsche med. Wochenschr.“ rok

1889,    JVÊ 4); „Jeszcze kilka uwag w kwestyi doszczętnego leczenia przepuklin metodą Mac Ewena“ („Przegl. lek.“ r. 1889, JNIs 18 i 19); „O doraźnej pomocy przy zatrzymaniu moczu“ („Kronika lek.‘‘ r. 1890 t. XI, str. 53, 176, 521, 602 i w r. 1892 t. XIII, str. 141, 209 i 353); „O chirurgieznein leczeniu ^pęknięcia macicy podczas porodu“ („Odczyty klin.“, „Gazety lek.“, 1892, N» 48); „O stosunku medycyny wewnętrznej do chirurgii“ („Przegl. chirurgiczny“, r. 1894, t. I, str. 746); „Nowy przyczynek do chirurgicznego leczenia pęknięcia macicy podczas porodu“ (tamże w r. 1896; t. III, str. 113 i nast ); „Operacyjne leczenie wypadnięcia odbytnicy“ (tamże, w r. 1900, t. IV, str. 539); „Epityphlitis, uwagi nad przebiegiem i leczeniem“ (tamże, w r. 1902—3, t. V, str. 55 —130 i 173—270. — Szereg prac umieszczonych w wydawnictwach różnych przez asystentów K-go, treści bądź klinicznej, bądź pracownianej, a pod jego kierunkiem i nadzorem wykończonych, należy również do jego dorobku naukowo-pisarskiego.

Krajewski] Andrzej syn Aleksandra, dziennikarz rossyjski (* w r. 1810 w Moskwie— f 1889).—Po ukończeniu wydziału filozoficznego w uniw. moskiewskim, służył z początku w kancelaryi gen.-guber. moskiewskiego; w r. 1832 został nauczycielem historyi w korpusie kadetowi paziów i w Pawłowskim; w r. 1835 mianowany pomocnikiem redaktora „Żur. < M. Nar.

Pr.u. Był także spółpracownikiem „Encikłope-diczeskago Leksikona“ Plucharda, gdzie zamieścił obszerną monografię o Borysie Godunowie. Artykuł ten wydany został następnie w formie broszury. Prawie jednocześnie K. wydał inną broszurę p. t. „Ob istoriczeskich tablicach W. A. Żukowskago, s obrazcowoju istoriczeskoju tabliceju dla drewniej istorii“. Obrany na członka komisyi archeograficznej, K. redagował tom IV „Aktów“. Jednocześnie K. pomagał Puszkinowi w redagowaniu „Sowremienni-ka“. W r. 1837 K. został nieoficyalnym redaktorem i wydawcą tygodniowych „Literatur-nych pribawlenij k Russkomu Inwalidu“. W r. 1839 K. nabył prawo na wydawanie zawieszonych (dla braku prenumeratorów) „Otjecze-stwjennych Zapisok“, które wkrótce stały się ogniskiem rossyjskiego życia umysłowego.

Z biegiem czasu K„ opuszczony z powodu różnych nieporozumień przez dawnych spół-pracowników, zaczął oddalać się od poprzedniego kierunku pisma. W czasie reakcyi, wywołanej przez wydarzenia w r. 1848, K. napisał artykuł p. t. „Rossija i Zapadnaja Jewro-pa“, w którym powtarzał poglądy Pogodina, niedawno potępione przez „Otieczest. Zapiski“. W r. 1843 K. został mianowany pomocnikiem redaktora „Russkago Inwalida', w r. 1847 — redaktorem tego pisma. W r. 1852 K. objął wydawnictwo ^St.-Peterburgskich Wiedomostiej“, które w ciągu 10 lat uczynił bardzo żywotnem i poczytnem pismem, liczącem w r. 1862 około 10 000 prenumeratorów. Dziesięciolecie to było obfitem żniwem materyalnem dla K-go, którego majątek pod koniec jego życia dosięgnął wielkich rozmiarów. Zmuszony do opuszczenia wydawnictwa „S. Petersb. Wiedom.“, K. w tymże roku 1862 założył własny dziennik „Gołos“, o kierunku umiarkowanie-liberalnym, który wkrótce zajął wpływowe stanowisko w prasie rossyjskiej, jakoteż i cudzoziemskiej. Po zawieszeniu dziennika „Gołos“ K. wycofał się zupełnie z dziennikarstwa. K. był jednym z założycieli „Tow. pomocy literatów i uczonych“, tudzież członkiem wielu innych towarzystw. Obrany przez petersburską radę miejską prezesem komisyi oświaty ludowej w Petersburgu (1879), pozostawał na tern stanowisku do końca swego życia. —„Encikłop. Słów.“ Brock, i Efrona.    1Ir

Krajna, wązki pas ziemi po lewym brzegu dolnej Drwęcy. Ten pas, ciągnący się pomiędzy Wisłą a rz. Rużern, długi na wiorst 24, szeroki na 7 —10, a stanowiący niegdyś obszerną posiadłość biskupstwa kujawskiego, przeszedł w początkach w. XIX na własność rządową (ekonomja Ciechocin), wyjąwszy Złotoryę z Sitnem i innemi przyległościami, które w r. 1815 odstąpione zostały Prusom. Przestrzeń ta w w. XIV należała do jurysdykcyi zamku słońskiego i część ziemi słońskiej tworzyła. Otóż tą przestrzeń, zdaje się, zwano K-ą, jak

„Bibl.

I,. K.

można wnioskować z dyplomatu r. 1850 „In villa mense liostre episcopalis, Dobrzenicze dicta, in districtu, qui Croyna vulgariter dici-tur, situata“. — Por. G. Zieliński w warsz.“ (1861' iii, *260—261).

Krajna, także Skrajna, tj. ziemia leżąca na krańcu. Tak zwala się dzielnica pograniczna pomiędzy Pomorzem a właściwą Polską (Wielkopolską), pierwotnie może knieja pograniczna. Nazwę tę znają już dawne dokumenty, w których przybiera ona rozmaite formy: Croja, Kroją, Cray en, Krainę, Kraina. Granice K-y nie są w literaturze naszej ludoznawczej należycie wyznaczone i wogóle znajomość nasza tej okolicy i jej mieszkańców pozostawia bardzo wiele do życzenia. O. Kolberg przytacza parę prób wyznaczenia granic tej dzielnicy. A mianowicie L. Plater („Opis W. Ks. Poznańskiego“, Lipsk 1846) zaznacza, iż dawniej Krainą nazywano północną część powiatu Wyrzyskiego (wchodził w skład województwa gnieźnieńskiego) oraz zachodnią Złotowskiego (Fiatów), przytykającą do Pomorza (w powiecie Złotowskim istnieje m-czko Krajenka), d. Mo raczę wsk i „Starożytności polskie“ (Poznań 1842) oświadcza, iż Krajną jest część dawnego powiatu Nakielskiego za rzeką Notecią, przytykająca do Pomorza; natomiast inne źródło, cytowane przez O. Kolberga, wyznacza Krajnę równie za Nakiem w powiecie wyrzyskim. W ostatnich czasach zaczęto rozciągać nazwę K-y na całe niemal pogranicze W. Ks. Poznańskiego od dzisiejszych Prus zachodnich, więc od Mroczy, aż do Wielenia w pow. Czarnkow-skim, a nawet bez bliższych zastrzeżeń K-ą nazywać powiaty bydgoski, wyrzyski, czarnkow-ski i chodzieski^Wój ci c k i „Pieśni ludu etc.“ I 285). Ramułt „Slow. jęz. pornor.“ 78 zaznacza, że K-ą nazywa się część dawnego Pomorza około Nakła i Złotowa, granicząca z Wielkopolską, a w „Statystyce ludności Kaszubskiej“ 24 uważa K-ów za lud pomorski, dzisiaj spolszczony. Przytoczyliśmy te różne określenia obszaru K-nego, ażeby wykazać jak rzecz jest chwiejna. Ks. F an ki d ej s ki, jeden z lepszych znawców tych okolic, na K-ę wyznacza („Słownik geograficzny“, art. Krajna) cały powiat Złotowski i północną część pow. Bydgoskiego, Wyrzyskiego i Chodzieskiego. Przestrzeń ta tworzy czworobok naturalny, mający ze wschodu na zachód około mil 14, a z północy na południe około mil 7. Przestrzeń to mająca dość znaczne rzeki za granice: Wisłę ze wschodu, Noteć z południa, Gwdę (Kiid-dow) na zachód, Dobrzynkę i Kamionkę na południe. Nadto płyną: Brda pod Koronowem i Bydgoszczą do Wisły, Lobżonka przy Wyrzyskach do Noteci, Glumia przy Krajence do Gwdy. Okolica przeważnie żyzna, miejscami jednak piaszczysta, bagnista i lesista, powierzchnia płaska. K. taka, jak ją wyznacza ks. Fankidejski, rozpada się na dwie części. Południowa część z miastami Koronowo, Mroczyn, Bydgoszcz, Fordoń, Wyrzyska, Łobżenica, Wysoka, Nakło, Miasteczko, Piła, należy do W. ks. Poznańskiego; w skład zaś Prus Zachodnich wchodzi mniejsza, północna część, w której leżą miasta krajeńskie: Kamień, Sąpolno, Więcbork, Złotowo i Krajenka. Dawniej, przed okupacyą pruską, K. cała w kościelnym względzie podlegała arcybiskupom gnieźnieńskim, ale w r. 1822 archidyakonat dawny kamieński z miastami: Kamień, Sąpolno, Więcbork, Złotowo i Krajenka włączono do dyecezyi chełmińskiej. K. jest okolicą uposażoną obecnie w doskonałe drogi. Trakty bite przerzynają K-ę wzdłuż i wszerz i łączą między sobą wszystkie istniejące tam miasta. Od Piły (Schneidemühle) do Bydgoszczy prowadzi przez Miasteczko i Nakło kolej, przecinająca K-ę z zachodu na wschód. Nadto idą tory kolejowe w kierunku poprzecznym do powyższego: od Piły na Krajenkę, Złotowo do Chojnic, z Bydgoszczy do Tczpwa oraz Koronowa, z Nakła do Chojnic, prócz linij pomniejszych w okolicy głównego toru, łączącego Piłę z Bydgoszczą. Ten rozwój sieci komunikacyjnej wielce przyczynił się do zniemczenia okolicy: miasta znajdują się w rękach niemieckich i żydowskich, wielkie majątki, zmałemi wyjątkami, należą także do Niemców, nawet i ze wsi ludność w wielu powiatach została zupełnie wypartą. W powiecie Złotowskim w r. 1890 na 65 150 głów ludności było katolików zaledwie 25 584, Polaków znajdowało się zaledwie około 18 000, komisya zaś kolonizacyjna pracuje w powiecie, ażeby, zniemczywszy go, odciąć Kaszubów od W. ks. Poznańskiego. W Wyrzyskim powiecie Polacy tworzą 40 % ludności. Wobec tego zniemczenia trudno szukać na K-nie zwyczajów starodawnych. Już w r. 1877 O. Kolberg pisał: „Lud okolicy Wyrzyska, Łobżenicy, Piły i t. d. zanadto już u-legł prądowi cywilizacyjnemu Zachodu, ażeby mógł zachować w całej świeżości czystość swych cech narodowych. Dawne obyczaje tu niemal zatarte; obrządki słabiej niż w innych stronach, i to sporadycznie jedynie się objawiające, widocznym są silnego wpływu obcego skutkiem... Wieśniak zaniechał niemal zupełnie strojów narodowych, przywdział nowożytne fabryczne materye od dawnych tkanin tańsze, a zobojętniały dla kroju narodowego, zastosował go do powszechnej mody. I gdyby nie różnica w typie, w rysach twarzy, charakterze, usposobieniu i całem wzięciu się, trudno byłoby odróżnić dawnego mieszkańca od nowoprzybyłego“ („Poznańskie“ III 118—119). Wymowa Krajniaków—tak zowią mieszkańców K-y — oznacza się pewnemi osobliwościami. Długie a brzmi jak długie o niemieckie (w wyrazie np. Kohl, Ohr.), a niekiedy bardziej na północy przechodzi nawet w au, np. „dawno“ brzmi jak „downo“, „daano“; g \ \ pod wpły-

i stworzyły całe galerye arcydzieł. Przed zdobyciem tego stanowiska K. traktowany był tylko jako tło dla figur i scen, dla których obraz dany był malowany. 1 w tym jednak stauie zależności, podporządkowania, w roli tła biernego, rodzaju kulis teatralnych lub ramy występuje on względnie późno. Bo chociaż —idąc w początku chronologicznym i notując krżdy przejaw K-u w malarstwie — spotykamy go już w sztukach egipskiej, lub asyryjskiej, w ich pro-d. kcyach dekoracyi ściennej, są to jednak rzeczy, które należy jeszcze uważać nie za wyraz odczuwania artystycznego natury, lecz za naiwnie, po dziecięcemu niemal pojętą formę dopowiedzenia głównej myśli obrazu. Niema w nich konstrukcyi K-u, układu logicznego, zawarunkowanego perspektywą, szczegóły snują się jak z fantazyi dziecka z jemu właści-wem szeregowaniem i objaśnianiem przedmiotów.— K. w ewolucyi odtwórczej .wrażliwości artystycznej jest wogóle ostatnim etapem.—Dla psychologii nauczającą jest analogia, jaka zachodzi między tym późnym rozwojem wrażliwości na piękno K-u dla krajobrazu w ludziach świata cywilizowanego, posiadających odwieczną kulturą artystyczną, a zbudzeniem się wrażliwości u a motywy roślinne w człowieku przedhistorycznym, które w zdobuictwie jego zjawiają się również najpóźniej, już po wyzyskaniu ozdób linijnych, geometrycznych, po dojściu nawet do względnej doskonałości w wyobrażaniu postaci ludzkich i zwierzęcych. Objaw ten daje się stwierdzić wyraźnie nawet w sztuce narodu tej kultury, co Grecy. W zdobnictwie ich motywy roślinne zajmują stanowisko podrzędne, realistycznie zaś pojęte ich piękno zmieniło nieraz całkowicie ksztaty swoje w przeróbce stylizującej, jak np. w ukształtowaniu t. zw. „wolich oczu“. Nadto antropomorficzne pojęcia Greków, które znalazły tak silny wyraz w utworach ich rzeźby, każą przypuszczać, że K. malarza greckiego nie interesował, że w malarstwie greckiem nie istniał on zupełnie. W czasach dopiero aleksandryjskich, kiedy powstała poezya idyliczua, zbudziło się zainteresowanie dla piękna natury, a z niem dążenie do wyrażania go w malarstwie. Naj-słynniejszemi dokumentami tego dążenia są t. Krajobrazem, widokiem lub—z francu- zw. K-y „historyczne“, znalezione na Eskwili-skiego paysage—pejzażem w malarstwie nie w Rzymie, znajdujące się dzisiaj w muze-nazywa się dzieło sztuki, które odtwarza cha- um watykańskiem. Są to obrazy ścienne, ilu-rakter, cechy i właściwości natury, widziane ze strujące epizody z Odyssei, które rozgrywają stanowiska estetycznego, składające się na się na szerokiem, bogatem tle krajobrazowem. typ danego kraju, lub pewnej jego okolicj.— Pozatem K. zaczął się zjawiać w Rzymie samo-W rozwoju historycznym malarstwa K. w roli samodzielnej, t. j. jako dzieło, którego jedynym motywem powstania i wyłączną treścią jest odtworzenie piękna i życia przyrody nieorganicznej, zjawia się w sztuce wogóle późno, zwłaszcza zaś w sztuce europejskiej, bo w w.

wem idącej po nich i przechodzą w dzi, np. „dłudzi“ zam. „długi“, „dzibki“

Włościanie są zamożni, siedzą niekiedy na 80 i więcej morgach, nad Notecią takich bogatych włościan zowią hubiarzami i posiedź i ciel a mi. Chaty są obszerniejsze i wygodniejsze niż na sąsiednich P ał u k a c h (ob.), sprzęty i naczynia ozdobniejsze, szaty malowane na barwę ciemno-ceglastą i wyrobione lepszą sztuką stolarską. Do przechówku legumin K-cy mają skrzynie podługowate na wysokich nogach, w których są przedziałki na kaszę, mąkę, groch i t. d. Miejscami (np. w Wieleniu) zowią się one spiżarkami. Konie u K-ów bywają rosłe i nad miarę wypasłe, bo włościanin osobliwszą ma o nich pieczę. Gdy błota i roztopy zalegną, woli sam brodzić po grząskiej drodze, byleby koń niezmęczony w niedzielę mógł dębem stanąć i wierzgać przed kościołem. Zarzucają K-om zamiłowanie w pożywieniu obfitem i skłonność do zabaw hucznych. Rodziny o milę się odwiedzają w odpusty, a kto dostanie gościa, już mu nie szczędzi. Niekiedy po kilkoletnim pobycie w stronach mniej szczerych nabawić się można kłopotu na stypie u K-ka, bo szczodro domaga się on oczywistych dowodów apetytu, a gospodarz też za kołnierz nie leje. Gdy się pokażą za domem — występują dostatnio, nawet strojno Wesela i pogrzeby K-cy odprawiają jaknaj-uroczyściej, bo przecież nieboszczyk tyle zostawił mawiają—że nie może iść pod ziemię jak byle jaki. Materyał ludoznawczy co do K-iaków jest bardzo szczupły: artykuły ks. Fankidejskiego w „Słów. Geogr.“ („Krajna“, „Krajniany“): O. Kolberg „Poznańskie“ III (dział zachodnio-północny, pominięto tam najważniejszą dzielnicę K-y, bo pow. złotowski, jako należący już do Prus, zresztą O. Kolberg nie wyodrębnił Pałuk od K-y). St. Kuyot „Pomorze polskie“ oraz Schmitt „Der Kreis Fiatów“ (szczegóły historyczne“). Warto-zaznaczyć, iż i po drugiej stronie „Wisły“ ciągnęła się Kraj n a (ob.) dobrzyńska. Nasuwa się wniosek, iż może pod tą nazwą słynął cały pas pograniczny od północy.

Krajniacy, nazwę tę noszą osadnicy polscy w hr. Liptowskiem na Węgrzech.

zam. „gibki“.

L K.

Red

dzielnie jako motyw ozdób ściennych. Pierwszym artystą, który go tam wprowadził (za czasów Augusta), był Marcus Ludius. Malował on K-y z figurami i bez, widoki ulic, miast portowych, parków i t. p. Z charakterem tych utworów zaznajamiają nas reproduk-cye malowań ściennych odkrytych w swoim czasie w Pompejach i Herculanum, zamieszczone

XVI, czyli wtedy dopiero, kiedy inne działy malarstwa miały za sobą wielowiekowy rozwój

w „Antichite di Ercolauo“ i „Monumenti ine-diti“ Winckelmanna, oraz dekoracye ścienne w domu Livii na Palatynie, zadziwiające swoją subtelnością i techniką. — Z nastaniem w sztuce ery chrześciańskiej tak świetnie zapoczątkowany K. ginie wraz z całą sztuką „pogańską“.

ay Matce Boskiej przez Jana Chrzciciela i Magdalenę. Scena ta odbywa się na tle realistycznie, w szczegółach i całości dobrze odtworzonego widoku Conegliano, miejsca rodzinnego artysty. Poczynając od tego czasu K., poparty obserwacyą prawdy natury, staje s ię u-lubionem i coraz częściej używanem tłem we wszystkich historycznych, biblijnych i rodzajowych obrazach następnych pokoleń malarzy. Jest on daleki jeszcze od tego, jakim go stwarza okres późniejszy jego samodzielności, kiedy giną w nim szczegóły na rzecz syntetycznie, w ogólnym wyrazie przedstawianych kształtów i życia natury. Traktowano go miniaturowo, z uwzględnieniem najdrobniejszych szczegółów, jak np. poszczególnych listków na każdem drzewie; mimo to jednak, czy może właśnie dlatego, posiada on wdzięk szczególny pietyzmu i dziewiczości uczucia i stanowi jedną z najciekawszych części obrazu. W tej fazie rozwoju reprezentują go w Niderlandach: Gerard Dawid, Joachim Patinir, Henryk Bies, Gillis van Coninxloo, Łukasz Balckenborch, Jan Brueghel, Paweł Bril obok wielu innych. W utworach dwóch ostatnich K. bliski jest już wyzwolenia: figury ludzkie są w nich więcej sztafa-żeir, zaludniającym K., niż treścią obrazów. W Niemczech K. znajdujemy w obrazach Wohl-gemutha, Diirera, Altdorfera, Cranacha, Hansa Baldunga, zwłaszcza zaś A. Elscheimera. W sztuce włoskiej moment wyzwalania się K-a z zależności najsilniej ujawniają obrazy Gior-gionego, Tycyana, Tiutoretta, Schiavonego,Carra-cich; we francuskiej —Mikołaja Poussina i Ja-kóba Stella.—Wszyscy ci i t. p. malarze tego czasu jednak jakgdyby nie wierzą jeszcze, że K. sam przez się może być interesującem dziełem sztuki, że zasługuje na specyalne usiłowania, uwagę i miejsce w sztuce. Decyduje o tern dopiero wiek następny XVII. Do samodzielności K-u, do wyzwolenia go zupełnego pierwsze przychodzi malarstwo niderlandzkie (zwłaszcza holenderskie), w utworach Piotra Molyna, Korneliusza Brooma, Wilhelma Dubois, słynnego Jakóba Ruysdaëla, Jana van der Meer, Jana Wynantsa, Jana von Goyen, Izaaka, Wilhelma i Adriana van de Velde, Szymona de Vlieger, Aarta van der Ner, Rembrand-ta, Hobbemy i wielu innych, mniej głośnych.— K-y tych artystów pojęte są realistycznie; wyrażają stanowisko malarza względem natury jako obserwatora jej życia żywiołowego. Są to K-y „pasterskie“, pól, łąk, gór, wód, lasów, malowane dla ich przyrodzonego, objektywnie widzianego piękna. Na gru.icie włoskim natomiast również w w. XVII rodzi się K. pojęty inaczej i noszący nazwę „idealnego“ lub „bohaterskiego“. Przedstawicielami jego są malarze francuscy: wspomniany M. Poussin,

Malarstwu starochrześciańskiemu, bizantyjskiemu, romańskiemu i gotyckiemu jest on obcy zgoła. — Współcześnie natomiast — daleko na Wschodzie—w malarstwie chińskiem K. w w.

VII nie tylko że odgrywa rolę samodzielną, lecz nadto reprezentowany jest przez dwa kierunki —północny i południowy. Przedstawicielami ich są: Li-Ssi-Siuń i W an g-We i, z najzdolniejszym uczniem swoim U-ta o-tse. Charakterystyką pierwszego jest harmonijna barwność, drugiego—wyraz i posługiwanie się jedynie tuszem. Na podstawach, stworzonych przez tych artystów powstał niebawem długotrwały rozkwit krajobrazowogo malarstwa chińskiego. Kulminacyjny moment jego przypada na w.X do XII: Li-czeng tworzy K-y o tak subtelnie traktowanej perspektywie, iż—jak twierdzą współczesne kroniki — „zawierały głębię siedmiomilową“; Kuo-hi celuje w pełnych melancholii K-ach zimowych. Wpływy artystów ówczesnych rozciągają się na całe malarstwo chińskie, przedostają się do Korei i Japonii, gdzie na wzorach ich rozwija się późniejsze japońskie malarstwo krajobrazowe z głośnymi przedstawicielami: T any u (w XVII), a następnie zOutamaro, HiroszigeiHo-kusajem (w. XVIII), których utwory, przedostawszy się do Europy w drugiej połowie w. XIX, wywarły wpływ na najnowsze kierunki malarstwa europejskiego. — Po długiej przerwie, jaka nastąpiła w rozwoju K-u na gruncie europejskim zjawia się on dopiero w utworach pierwszych zwiastunów Renesansu. Spotkać go można już w niektórych pracach Giotta (1266 —1337), lecz w owym charakterze kulis prymitywnie pojętych, o motywie ubogim, nie tylko nie zaczerpniętym z natury, ale nawet nie opartym na żadnej bliższej jej obserwacyi. W tym pierwotnym stanie naiwności, niepewności i ubóstwa, w stanie związku K. występuje również w utworach rtystów czasów następnych, jak Masaccia, Ghirlandaja i t. d,—Przyjmując za zasadę, że K. rozpoczyna się dopiero z dobą, kiedy przenika doń realizm, pierwszy odpowiadający tej zasadzie K. spotykamy zaledwie w w. XV w obrazie fla-manda Jana van Eyckap. t. „Koronacya Matki Boskiej“. Mimo że jest on cząstką tła, że widać go tam tylko przez przezrocze architektury, jest on jednak żywym wyrazem wrażeń, bezpośrednio otrzymanych przez artystę od natury, który odtwarza jej prawdę, bacznie obserwując światło i perspektywę. Tesame cechy zjawiają się w obrazie malarza wło- jego szwagier D ugh e t, zwany Kasprem Pous-skiego z końca w. XV — Cimyda Cone- sinem, i słynny Klaudyusz Lorrain. Zje-g 1 i a no, przedstawiającym hołd składa- dnej strony natura włoska i elementy klasycz-

<$»•>

Józefa Verne ta, francuza,

rakterystykę ich twórczości.

Krajowa, miasto w okręgu rumuńskim Dol-szi, dawna stolica Małej Wołoszczyzny. Wielkiej rozciągłości, posiada K. jednak tylko dwie ożywione ulice (Strada Lipscami i Strada unitiri). Liczy 27 kościołów grecko-katolickich, jeden rzymsko-katolicki, kościół protestancki, 3 synagogi, niedokończony teatr, wspaniałe kąpiele, park publiczny (Bibesco); 30 081 m. (1889). Ożywiony handel. W pobliżu wielkie kopalnie soli. Tu zwyciężył w r. 1397 wojewoda wołoski sułtana Bajazeta, w 1853 odbyła się potyczka

między przednią strażą rosyjską, która obsa-

u.

ne w postaci ruin, świątyń i t. p., na ziemi włoskiej rozrzucone, z drugiej wpływ przyzwyczajenia przystosowywania K-u jako tła do scen historycznych i biblijnych wywołały dążenie do idealizowania go i—mimo czerpania dlań motywów z natury — przedstawiano go w formach wyszukanych, nadających mu zarówno przez układ linii jak i rozkład światła rys niezwykłości.—Ten pełny ruchu i życia rozwój K-u w drugiej połowie w. XVII zamiera prawie całkowicie. Historya tego czasu ma do zanotowania zaledwie kilka nazwisk pejzażystów, mianowicie epigona kierunku idealizującego

Antoniego Canale, jego ucznia, czynnego w Polsce za czasów Stanisława Augusta, Bernarda Be lotto — włochów, i anglika Tomasza Gainsborough, który "przeniósł Claude-Lorrain’owski pierwiastek idealizujący na naturę kraju własnego. —W w. XIX dalszy rozwój K-u zapoczątkowują dwaj malarze angielscy—Tuner i Constable. Pierwszy z nich szukał rozwiązania zagadnień niezwykłych, fantastycznych, niespokojnych efektów światła, drugi nastrojowego, łagodnego wyrazu natury. 0-baj oni wpłynęli na szkołę pejzażystów francuskich w Fontainebleau (Huet, Corot, Rousseau, Dupró, Daubiguny, Millet, Diaz, Troyon, Français i in.), w której wyrabia się K. nastrojowy, t. zw. paysage intime. Przodownictwo w rozwoju K-u przechodzi odtąd na malarstwo francuskie. Courbet walczy o bezwzględny realizm; uczeń jego, Edward Manet, jest twórcą kierunku impresjonistycznego i ojcem całej grupy hołdujących mu malarzy.— Dzisiaj K., stawszy się jednym z najwybitniejszych i najwdzięczniejszych działów malarstwa, nietylko objął nieskończoną w odmianach i napięciach sferę uczuć i upodobań człowieka w stosunku do natury, lecz i nie mniej rozległy zakres motywów, jakim jest cały glob ziemski z jego atmosferą, z jej zjawiskami i właściwościami, dla których malarze silą się na i aj bardziej wyszukane, wyrafinowane sposoby wykonawcze (jak np. pointiliści (ob.) we Francyi lub Segantini (ob.) we Wxosze* h.) W. XIX dał tak znaczny zastęp doskonałych pejzażystów wszelkich narodowości, że nie sposób wymieniać wszystkich, wyszczególnimy jedynie nazwiska głośniejszych: we Francyi — Claude Monet, Damoye, Montenard, J. Dupró, Nozal. Guillemet, René, Billotte, Cazin, Meunier, René Menard, Sisley, Pisarro, Raffaëlli; w Belgii — Clays, Kinderman. Robbe; w Holandii—Koeckeck, Schotei, Schelfhont, van Raa-nen, Verveer. Schamphelecz, elofs, Izraels, Mesdeg; w Skandynawii — Sörensen, Eckersberg, Rump, Norman, Melbye, Oesterley, Kjeldrup, Hóckert, Ninding; w Stanach Zjednoczonych — Cole Church, Bristol, Cropsay, Moran, Colman, Gitlord; w Niemczech — Andrzej i Oswajd A-chenbachowie, Zimmerman, Schleich, M> Sclimit

Gude, Lier, Baitsch, H. Herman, Dill;wSzwaj-caryi — Calame, Diday; w Czechach — Kavan, Holub, Brezina, Slavicek, Czordâk, Lebeda, Kalvoda; w Rosyi—Orłowski, Ajwazowski, I-wanow, Szyszkin, Szczedryn, Lebiedow; w Polsce—Józef Szermętowski, Wojciech Gerson, Aleksander Gryglewski, P. Brzozowski. Swie-szewski, Maksymilian i Aleksander Gierymscy, Henryk Siemiradzki, Roman Kochanowski, Ruszczyć, Stanisławski, Ślewiński, Ziomek, Kowalewski, Szczypliński, Kamocki, Popowski, Rapacki, Jabłczyński, Trojanowski oprócz wielu innych jak Pankiewicz, Wyczółkowski, Wyspiański, w których działalności K. obok rzeczy innych zajmuje miejsce wybitne i wpływa nä cha-

K. Ii

dziła miasto, i Turkami.

Krajoznawstwo—zbiór wszelkich możliwych wiadomości odnoszących się do pewnego kraju. K. bywa zwykle utożsamiane z geografią pewnego kraju—geografią szczegółową, lecz takie u-tożsamianie jest błędne i szkodliwe, albowiem geografia pewnego kraju nie jest prostem nagromadzeniem faktów o tym kraju, lecz nauko-wem traktowaniem tych taktów, ujęciem ich w jedną harmonijną całość więzami przyczy-nowości. U nas pod nazwą K-a pojmują zwykle geografię naszego kraju, co o tyle tylko chyba może być usprawiedliwione, że geografia naszego kraju stoi jeszcze na bardzo niskim stopniu rozwoju i do ostatnich czasów nie budziła szerszego interesu śród ogółu. W ostatnich dopiero czasach, w części pod naciskiem ha-katyzmu niemieckiego, który między innemi zmusił nas do myślenia o rozwoju przemysłu krajowego,w części pod wpływem prądów wychowawczych i demokratycznych, ogół zwrócił również uwagę i na nasze krajoznawstwo, powstała ogólna dążność do poznania naszego kraju zapomocą wycieczek. Ażeby jednak wycieczki po kraju doprowadziły do zamierzonego rezultatu, to jest poznania kraju (krajoznawstwo), a zwłaszcza poznania naukowego (geografia kLaju), powinni uczestnicy wycieczek posiadać ogólno-geograficzne przygotowanie, to jest znać zasady geografii ogólnej, oraz przyswoić sobie metody badania zja^ wisk geograficznych zapomocą jakiego naukowego przewodnika dla podróżujących (np. Richt-hofena „Führer für Forschungsreisende“, Kalt-

W. N.

navano).

Krakatau, Ob: Krak at o a.

Krakatoa albo Krakatau, wyspa w.Azyi południowo-wschodniej, w archipelagu Wschodnio-Indyjskim, mianowicie w cieśninie Sunda, między Sumatrą a Jawą. K. przed wybuchem w r. 1883 składała się z dwóch stożków wulkanicznych, z których wyższy dosięgał prawie 860 m., i miała obszaru 33 km. kw. Dawniejsze wybuchy, z których ostatni zdarzył się w r.

1680, były nieznaczne; dopiero słynny wybuch wr 1883 przybrał olbrzymie rozmiary, większą część wyspy wyrzucił w powietrze i zmniejszył jej obszar do ’/s poprzedniego Wstrzą-śnienie powietrza wywołane tym wybuchem zdmuchnęło wszystkie płomienie gazowe w odległej o 150 km. Batawii. Wybuch ten zaczął się 21 maja; w dniu tym z wulkanu wzniosła się kolumna popiołu, dosięgająca 11 000 metrów v ysokości; po upływie miesiąca kolumna ta została oświecona odblaskiem ognistej lawy, wznoszącej się w kraterze. W dniu 26 i 27 sierpnia miał miejsce wybuch główny; pomeks pokrył morze na długość 30 kim., sze-sokość 1 km.; grubość pokrycia wynosiło 3 —

4 metrów. Fala do 35 metrów wysoka zalała brzegi Sumatry oraz Jawy i zatopiła do 40 000 ludzi; pewien parowiec został rzucony na ląd na odległość 4 km. a fala ta ujawniła się na wybrzeżach Oceanu Indyjskiego a nawet Atlantyckiego (w Południowej Georgii i na przesmyku Panamskim) od zach. brzegu. Huk wybuchu było słychać na odległość 4 775 km. kw. Osad popiołu do 60 min. grubości sięgnął od Singapuru na północy, do wysp Kokosowych na południu, i od Benkulenu (na Sumatrze) na zachodzie do Patuba (na Jawie) na wschodzie, to jest zajął karpackiej, podsuwającej się pod tryasowo-ju-obszar827 000 km. kw. Ilość wyrzuconych mate-    rajską wyżynę krakowską. Połamanie forma-

ryałów oceniają na 18 000 000 metrów sześcien- cyj i zmiany poczynione w nich działaniem

W. N.

brunera „Der Beobachter“ itp.); prócz tego powinni przygotować się ad hoc do podróży w danej miejscowości, a to z jednej strony przez poznanie literatury podróży poprzedników, à z drugiej — przez specyalne wystudyowanie ogólno-naukowych zasad tych czynników, których działanie występuje właśnie w danej miejscowości. Kto^np. wybiera się na Pojezierze, powinien wystudyować działanie lodowców, cechy osadów lodowcowych, genetyczną klasyfi-kacyę jezior, sposoby zmierzenia ich głębokości, badanie temperatury wody i t. p.

Krajtonit —minerał należący do grupy spi-nelów cynkowych; jest on mieszaniną równo-postaciową spinelu glinowo-cynkowego, glinowo-żelazawego, glino wo-magnowego i odpowiednich żelazowych. Aksamitno-czarny. Ciężar właściwy 4. —4.₈, twardość 7—8. Znany

w Bawaryi (Bodenmais) i w Piemoncie (Or-

z. w.

Krak, książę bajeczny polski, ob. Krâ-k u s.

Krak Rolf, W mitologii skandynawskiej, ob,

Wielka Encykl. Po wsi. llustr, Zesz 313*. Tem ZŁ

nych. Część wyspy, pozostała po wybucha, przedstawia wyborny okaz pionowego przekroju stożka wulkanicznego: na ścianie przekroju widać pionową żyłę jaśniejszej skały trachito-wej, wypełniającej kanał pośród ciemnej góry, usypanej z popiołów, przesnutyck jaśniejszeini pasami lawy. Co do przyczyny tego straszliwego wybuchu, to przypuszczają, że naprzód zwyczajna działalność wulkaniczna wytworzyła, wskutek parcia lawy, szczelinę w stożku popiołowym; przez tę szczelinę woda morska przeniknęła aż do rezerwoaru ognistej lawy, i wtedy dopiero nastąpił straszliwy wybuch, który wzdłuż poprzednio wytworzonej szczeliny wyrzucił w powietrze mniej oporną część (większą) wyspy, woda nie była tu przyczyną pierwotną, lecz tylko—potęgującą. Pył wyrzucony przez w/buch stał się przyczyną wspaniałego i długotrwałego zjawiska zorzy dokoła kuli ziemskiej w jesieni roku 1883; subtelne cząsteczki pyłu stały się ośrodkami pęcherzyków mgły; promienie słońca przy pewnym kącie padania podczas zmierzchu załamują się w tych pęcherzykach i wychodzą z nich jako promienie czerwone.—(Źródła: W. M. Meyer, „Studien über die Entwickelungsgeschichte der Wulkane 1904“; A. Lappareut „Traité de Géologie“; A. Supan „Physische Geographie“).

Kraków (w przeszłości; życie i sztuka) I. Stosunki geologiczne i hydrograficzne. A) Ukształtowanie i skład powierzchni. a) Charakter ogólny. Ziemia Krakowska w granicach geologicznych jest cząstką rozległej wyżyny śląsko-p ols ki ej, ciągnącej się od doliny Odry ku górom kielecko-sandomierskim nad Wisłą. — Zachodnią częścią należy do śląsko-polskiego zagłębia węglowego, zbudowanego głównie z tryasu, permu i formacyi węglowej, wschodnią wchodzi w granice wyżyny małopolskiej, zbudowanej głównie z jury i kredy. Siły fałdujące skorupę ziemską i działanie wód dawnych poczyniły tu rozmaite zmiany, obnażyły mianowicie na zachodzie dawniejsze pokłady węglowe i tryasu z późniejszej powłoki jury i kredy, pozostałej w grubej masie na wschodzie. Północno-zachodnią granicą geologiczną Ziemi Krakowskiej są pasma wyniosłości tryasowych od Odry ku Tarnowicom i Chrzanowu, Olkuszowi, Nowej Górze i Alwerni; wschodnią i południową tworzą utwory jurajskie Krzemionek, Panieńskich Skał, Bielan, Mnikowa; do tej samej formacyi należą w obrębie miasta Wawelr i Skałka, a od północy cała dolina Ojcowska. Ściślejszą południową granicę stanowi dolina Wisły, poza którą tylko wązki pas formacyi jurajskiej Krzemionek i wzgórzy około Tyńca, Podgórza i Kurdwano-wa oddziela Ziemię Krakowską od formacyi

66

wód wytworzyły w pasmach geologicznych K-a Grodzkiej znaleziono wśród ziemi głaz wielko-

liczne doliny i przerwy w pasmach, groty, załamania, urwiska, co wszystko razem daje obraz pełen romantycznych widoków, przynoszących przyjemność dla turysty a naukę dla badacza przyrody. Stosunki geologiczne okolic K-a odznaczają się niezmierną rozmaitością. Pierwotny wybuchowy element okazują w mêlai irze, tworzącym górę, na której spoczął zamek Tenczyński, i porfiry w Miękinie i Zalasie, Przy fałdowaniu się skorupy ziemskiej zrobiła się szczelina, którą wypłynęły roztopione masy, tworzące powyższe pokłady melafiru i porfiru. Wszystkie inne pokłady są osadowemi dziełami olbrzymiego przeciągu czasów, w których morze zalewało te okolice, osadzało w nich swe rośliny i żyjątka i odpływało, pozostawiając osady, wracało znowu kilkakrotnie, a przynosiło za każdym razem nowe utwory i nowe zniszczenie. Pomiędzy jednym a drugim takim zalewem upływały tysiące lat, w których po wyschnieniu wody i osadzeniu się jej zawartości w formie pokładu wyrastały na powierzchni rośliny i zwierzęta lądowe, a tych ślady znajdują się w następnych osadach późniejszego zalewu. Tej bujnej wegetacyi zawdzięczają powstanie swe liczne pokłady węgla na zachód od K-a. Ostatni zalew nastąpił, jak się zdaje, w epoce tak zwanej mioceńskiej; odtąd już pokłady okazują stale lądowy charakter. Bezpośredni ślad działania morza w samym jądrze K-a, już po ustaleniu się dzisiejszej powierzchni, odkrył prof. Dr. Alth przy badaniu Smoczej Jamy na Wawelu. , „Powstanie jaskini, Smoczą Jamą zwanej, odnosi się do czasów czysto geologicznych, kiedy cała równina środkowej Europy, a z nią także okolica K-a, jeszcze były zalane morzem północnem, z którego teraźniejszy Wawel, Krzemionki i inne skały wapienne tej okolicy sterczały jako małe skaliste wyspy, o których strome brzegi łamały się bałwany ówczesnego morza. Wówczas już istniała w miejscu teraźniejszej jaskini szczelina sięgająca poniżej powierzchni morza, tak, że bałwany, do tej szczeliny wdzierające się, dla jej właśnie wązkości z tern miększą siłą uderzały o jej ściany i sklepienia, szerzając ją i sprawiając" owe wyraźne ślady wypłuki wami a“.—b) Alluvium. Na szczególniejszą uwagę zasługują ostatnie dwie epoki ukształtowania się powierzchni ziemi i życia ludzkiego na niej, tj. epoka zwana alluvium, której od tysiąców lat przedłużeniem jest teraźniejszość i epoka bezpośrednio przed nią, zwana diluvium. Po lodowcu, który od Skandynawii zalegał środkową⁽Europę, stoczyły się głazy skandynawskie o setki mil od swego pochodzenia. Ślady działalności lodowca znajdują się i w mieście samem. Do niedawna leżał olbrzymi taki głaz przed kościołem św. Floryana na Kleparzu, przy kopaniu fundamentu pod dom za szkolą ewangelicką przy ulicy

/ ści chłopskiej chałupy (pozostawiony w fundamentach), który musiał na grzbiecie lodu tu przywędrować i pozostać po stopnieniu samego lodu.—Pokłady liczne żwiru i piasku, starcie młodszych pokładów poprzednich formacyj i obnażenie starszych są wymownemi dowodami pracy lodowca i jegn-WÓd w okolicach K-a. W tej epoce ustaliły się wody płynące, a ślady kilka metrów grubych żwirowisk około Cho-lerzyna i Baczyna dowodzą, że Wisła płynęła bardziej na północ. Również w samym K-e spotykamy przy kopaniu studni żwir naniesiony przez wodę, świadczący o wielokrotnej zmianie koryta Wisły w obrębie K-a. Z epoki tej znaleziono szczątki wygasłych dziś gatunków potężnych zwierząt jak mamut, nosorożec, niedźwiedź jaskiniowy, wół piżmowy, ren itd. Mamuta znaleziono przy kopaniu fundamentów pod koszary przy ul. Długiej, a w najbliższej okolicy na Zwierzyńcu i na Krzemionkach. Również kości dyluwialnego czyli t. zw. przedpotopowego nosorożca zawieszone u wejścia do katedry na Wawelu niewątpliwie gdzieś w bliskości musiały być znalezione. Z ustąpieniem lodów o-statniego peryodu klimat przybrał mniej więcej charakter dzisiejszy; zwierzęta wywędrowały dalej na północ, a częścią wyginęły. Siły przyrody działały jednak podawnemu; woda, rzeczna i lodowcowa, osadziła nowe pokłady żwiru, piasku, gliny, wiatr przenosi rozpylone ^piaski i pyły iglaste, które tworzą w części pagórkowatą okolicę K-a,—żółte n.iewarstwowane pokłady gliny. —c) Podłoże. Sam Kraków z przedmieściami spoczywa na formacyi wapiennej, pokrytej alluwiami. Pokrywa ta bliżej w części południowej miasta wynosi do 16 metrów grubości z czego jednak odliczyć należy więcej niż połowę na sztuczny nasyp ziemi, dla wyrównania powierzchni z biegiem lat u-sypany.—W stronie północnej pokrywa allu-wialna jest coraz płytsza, obok Rogatki Mogilskiej spotykamy pod nią już płytko piaski dylu-wialne. Błonia, Podgórze, mają również cienką pokrywę alluwialną, pod którą spoczywają iły epoki trzeciorzędowej. Doliny Rudawy i Wisły roz- istniały już w epoce dyluwialnej (fig, 147 str. 523: Kierunek rzek pod K-em),— Pormacye geologiczne okolicy K-a mają dla niego niezmierne znaczenie, zwłaszcza praktyczne, bliskość łomów wapiennych w Krzemionkach, porfiru w Miękinie, marmuru w Dębniku, gliny na cegły i dachówek w najbliższem sąsiędztwie; zwłaszcza pokłady węglowe od Tenczynka na zachód, na wielką skalę exploatowane, dostarczają miastu niezbędnego materyału do bruków, budowli, opału i przemysłu. Cynk i ołów kopią w Nowej Górze od XVI w., w Trzebini, według Łabęckiego kopano je już w roku 1415.

O węglach w Tenczyuku wspomina Andrzej Cellari w opisie Polski, w r. 1659. Kopalnię te mało jednak wyzyskiwano dawniej, gdyż, jak

lir mu. s

Młyn

PIASEK I?

*n

# l «ty;

[Gerlaha

jS&rt'Gnegorzki- >

r - ^=?SS

w\

SEsjij T

9,

INW

KAZIMIERZ

4M

>«*5

lakr&owc*

2o3 5

¹ ,

.......'*>"

flonolTaA* cl ^

zoo-t|

.VVWH<. \\V\Vv-    ;

pisze Rzączyński w roku 1721, dość jest innego opału. Dopiero w roku 1792 otwarto kopalnie w Jaworznie, które odtąd stale się rozwijają. Od r. 1815—1846 dbała o nie Rzpta Krakowska, przejął je potem rząd austryacki ale drogą sprzedaży wydał w prywatne ręce. Wapienne wzgórza Krzemionek i Tjńca za

KLEMRZ

Suj?\

Duch

WSOIA

m\\    « ⁰ Æ

VJV MMIMKaAIF^

Gro4!*

4Pp^ •

jMf ■

^3/ JBenowa.

Wola.

Ą/j*

Ludwinom >'Æ**w    *ta„

M. ÓtLmonh i «y

^"    (âûm,

•0»/

Fig. 14.'. Kierunek rzek pod Krakowem w XV w.

Wisłą. Panieńskich Skał, Bielan, Mnikowa na zachodzie, Zabierzowa, Dąbia i Czerny na północnym zach., tworzą malownicze partye —r .z stoków ubranych zielenią łąk i złotem łanów zbożowych, raz urwistych wzgórzy, podartych wąwozami, wśród których błyszczą strugi Wisły, Rudawy i drobniejszych potoków. Najdalej na północ wysunięty Ojców jest najpiękniejszym zakątkiem Polski. — B i b 1.: „Atlas geol. Galie., wyd. Akad. Umiej, w K-ie“ (zeszyt III, oprać, przez Dr. S. Zaręcznego (Kraków 1894); Wiśniowski Tad. Dr. „Szkic geol. Kr. i okolic“ (Lwów 1900; podaje całą bogatą bibliografię okolic K-a); Rzączyński „Historia naturalis curiosa Regni Poloniae“ (Sandom. 1721); Łabęcki H.: „Górnictwo w Polsce“ (Warszawa 1841). — B) Stosunki hydrogra-

fiez ne. a) Wisła. K-ów położony jest u zbiegu Rudawy i Wisły; pierwsza z nich choć rzeczka niepokaźna, miała jednak dla miasta prawie równorzędne z Wisłą znaczenie, bo gdy ta służyła za odwieczny środek komuni-kacyi z odległemi nawet krajami, Rudawa była ważnym gospodarczym czynnikiem miejscowym: umiejętnie na wiele młynówek podzielona, poruszała młyny, papiernie, szlifiernie, napełniała wodociąg miejski i fosy fortyfikacyjne wokoło miasta, odżywiała wreszcie liczne sadzawki rybne. Wisła, jako wielka i bystra, wpływała głównie na charakter powierzchni K-owa, zmieniała wylewami i pędem nadbrzeżne równiny, a ludność toczyła z nią długą walkę, nim ją w stalsze brzegi ujarzmić zdołała. Doliny Wisły i Rudawy istniały już za dyluwial-nej epoki (fig. 148 str. 524 Mâpa hydrograficzna okolic K-waj. Obie rzeki płyną przez zagłębie trzeciorzędu, które sobie tylko tu i owdzie wyrównały, ale ich nie utworzyły, podobnie j ak wyżej od północy położony Prądnik izdru-giego brzegu do Wisły wpadająca Wilga. Znając znaczną grubość nasypów w K-wie, widzimy, że dawny poziom, jako znacznie niższy, ulegał w obszerniejszej mierze zalewom. Cała dolina obu rzek w K-wie i najbliższej okolicy była przesiąkłą wodami, wilgotną i grzęz-ką, nawet znacznie już później, w czasach historycznych, stosunkowo nieodległych. Przy kopaniu w ulicach znajdują się, nieraz w kilko-metrowej głębokości pod nasypem, dyle ułożone na trzęsawisku (od XIII do XV w.) dla umożliwienia komunikacyi. Za rogatkami grunta gmin przylegających do miasta, niepodwyższo-ne nasypem, dotąd są wilgotne i ulegają zalewom. Ludność mogła na bieg rzeki wywierać wpływ dopiero wtedy, gdy wzrosła w liczbę i zamożność i zaczęła tworzyć drogi, mosty, tamy, groble, jazy. W dokumentach XII w. spotykamy już nadania licznych młynów, które stanowiły ważny dochód panujących i klasztorów. Przy lokacyi K-wa w r. 1257 nadaje Bolesław Wstydliwy miastu „użytek W-ły z o-bu brzegami od granic Zwierzyńca aż do granic klasztoru Mogilskiego“. Co do sytuacyi rzeki pod miastem podaje dokument lokacyjny szczegół, że do uposażenia K-wa ma należeć wieś Rybitwy z całem terrytoryum między miastem, tą wsią, Krowodrzą i rzeką Prądnikiem, a więc Rybitwy leżały wówczas po lewej stronie Wisły, kiedy dziś leżą po prawej. Ta zmiana koryta nastąpiła między r. 1306 a 1358, gdyż w dokumencie z roku 1306 określenie Rybitw jest takiesamo, jak w r. 1257, w dokumencie zaś z r. 1358 nie ma już o nich mowy, a jest zato wzmianka o pastwiskach nad Prądnikiem. To koryto, opuszczone wówczas częściowo dotąd istnieje, Prądnik zaś skrócił się przez zbliżenie się doń koryta Wisły. Dopiero w r. 1270 znajdujemy pierwszą pewną wiadomość o kierunku Wisły pod samem mia-

«a

Fig. 148.

! {'ft I

bM

»’Tr

VV »’ .

f'

i h { ! "■

'-Łzhs?

5S’ f|S>.

tgB

•>•.1 Ixf/    rfc?"'

1 i ?*$>■ V. i\) y m)

^ ? x n

WSLA

,k\SRS

-ÄV V-/

I ły-ii

*

j mp

m sIU v\

t\

<'

^łi P\

fi r\ ;

f-c'3 ś %

f >    |;V\

■\

*> '; ""f-r

,-v-" V’

QmzupSaz.

■<

MT**⁰?!?

Wsią

Chełm

\:ß

?f/ fir •u s ?-.3 s\ \ r

?y'\

* "s Ls-H Ï. f

"î<:; ■ v

?

£-L$y

Vv ;

«*•

»-«» £> A\ *.

g

W! W#

’jmfuyDZ

r.*>

’*r, r

l(r"r

lift

"|j$©

jj/

3.

?UUiMtfOA

rrrJZÇ'2

?•

f3JJ

L>*

KiAKm

ÈP I

JA'# M«

v*>*    -w—^

■■ 5—⁴    „ . VII ft!

\j&‘t

‘J te» !

=. $

'■a

Olsza..

,v:

w I Xax-

S,

Hjzri07vicf

/.

Cyfry-

y<

I*

i nr

M yi'%

T

\v»ł|

%;)'

%4t

!&

ta

!*j

Sk»la < 25000

1/

sSe «    '

bufi7.fizj

rysował DJ Klemens Bakowski

OK OLIC YKRAKOWA W XV WIEKU .

MAPA HYDROGRAFICZNA

TnmxHfrrBA*

Lakteó itatw

*<**

A3

Sfc

ft

f.

lg

>N

N'¹

//

//

ftS

y-

EUsTor

îolfl ^

/I

?/

V.

t.

v,

i

Kleparz w

v«\ \tsf

£\ 1^1

iïtiystÂtj

■ù£zcrio*l*i

/ÄS

/7S*<

i JM

$ r ufq

SJ^\VLBittujua\    fgl

\hSnX

U,»,y,

rii£i

[V

te,

CC>C^1

tjLZZ

u ł«W,

fbJ»o*>na>    ⁰*⁴f*

'£>ç.

//

1A\

ni

oiue ^UUfUcaü

~~CĆO-

WE

pi~

[soła#H§

CD

TT? » £_€-

^    Z*/««

& \ \a®\

i \*a

(V.

vnço-

SB&ÿ

er r

ï&rr;

*3

gag

##*

\ c$?va\

liai ł^tauru

te

«ïr

lirzmgOrtk<

\V

7A

’nu j7Srt

Cki8*ki™Y.t>

t^l OawLąhb /#* SaxHfyànA

|\c à

&1JI ł*2

'^"^ÈMfïïPsâ,

Pod-*am7Z?

■w

ai

Vf\

o ô/â,

Kościoły

Budynki rządowe Budynki gminne Hotele

lie"

Mis

iî.-

§tn

m m\ 0,it<J

|\%

Vtdl°

W*B°

R2eialniyrf£0-

dp»

'iM0Smm

il

Zakłady publiczne Kolej konna Kplej żelazna Fortyfikacje

ki

- v:

Wj*

rk

a^ép

IWi

Szpitali:

^ap

«É

ki

Podgórze

Fi^ 149. Plan dzisiejszego Krakowa.

stem. Rocznik Tiaski zanotował pod tą datą: „Koło święta Maryi Magdaleny (12 lipca) przez 3 dni był bardzo wielki wylew wód w K-wie z Wisły, jakiego nigdy nie widziano, bo zajął całą przestrzeń od góry św. Stanisława (Skałki) aż do góry św. Benedykta (Krzemionki)“. Koryto więc szło jak dzisiaj. W XVI wieku wody Wisły płynęły między Wawelem a Skałką, przez dzisiejszą ulicę Dietla (fig, 149 str. 525 Plan dzisiejszego Krakowa). Tradycya również uznawała koryto między górami Krzemionkami a Skałką za dawną Wisłę, a wązką strugę, tamtędy płynącą, zwano Zakazimierką. Jest to ważny szczegół, bo gdy koryto w dzisiejszej ulicy Dietlowskiej zaczęło się zamulać, a woda wróciła za Skałkę, zaczęto je nazywać „starą Wisłą“, gdy tymczasem odwieczne owo koryto zwano „nową“, a przez tę nomenklaturę utarło się mniemanie, że „stara“ Wisła jest dawniejszem natural-nem korytem, kiedy niewątpliwie była ona tylko sztucznem, w XIV w, dokonanem. Tradycya wspomina o wykopaniu „starej Wisły“ przez Kazimierza W., ale król ten może tylko przyczynił się do jej utrwalenia, bo już w r. 1315 nadaje Łokietek mieszczanom krakowskim prawo wybudowania mostu „przez Wisłę blizko zamku krakowskiego“. — W interesie miasta leżało zbliżenie rzeki do siebie, a cel ten dawał się ratwo osiągnąć przez postawienie tamy między Skałką a Dębnikami, dzięki czemu wodę skierowano we wspomniane zagłębienie między Wawel a Skałkę. W początku XV w. tama ta istnieje i przepuszcza w dzisiejsze koryto tylko wązką strugę; ale wylewy niszczą tamę powoli tak, że w r. 1450 utrzymuje się z niej już tylko reszta jako wyspa, na której grzebano Tatarów ze służby królewskiej na Wawelu. Powoli malała ta wyspa i rozszerzało się dzisiejsze koryto, jako wygodniejsze, a zamulało się owo ramię między Wawelem a Skałką. W r. 1772, przy pierwszym podziale Polski, miała Austrya otrzymać kraj na południowym brzegu Wisły, i z tego tytułu zajęła także Kazimierz, położony na południe od „starej“ Wisły, uznając ją za koryto główne; dopiero po długich pertraktacyach u-znała dyplomacya austryacka koryto zakazi-mierskie, tj. dzisiejsze, za główne i zwróciła Kazimierz. Tak więc po paru wiekach zwyciężyła siła przyrody: Wisła opuściła sztuczne, nagle zgięte koryto i wróciła do dawnego, prostszego. Obecne roboty regulacyjne umacniają to koryto. Zamulone owo koryto „starej Wisły“ zasypano w r. 1875 i nast. i otworzono na niem ulicę Dietla. Rzeka była ważną ochroną z dwóch stron dla zamku krakowskiego; gdy więc wylewy w r. 1570, 1687 zwróciły Wisłę od Zwierzyńca przez Dębniki ku Skałce, oddalając ją od zamku, zarówno rząd ówczesny jak i miasto wytężyły siły, aby zamknąć groblą dostęp wody od Zwierzyńca ku Dębnikom

i zwrócić rzekę pod zamek, co się też powiodło. Obecnie istnieje projekt otworzenia tego koryta przez Dębniki jako kanału ulgi w czasie powodzi. Wisła była ważną arteryą handlową, którą od XIV w. spławiano i sprowadzano towary przez Toruń i Gdańsk ku Bałtykowi a Bałtykiem aż do Plandryi. W miejscu zwanem dziś „Grob 1 e“, rozciągała się zatoka, która służyła ładownym galarom za port. 0-becnie ruch na Wiśle jest bardzo mały; atoli po uregulowaniu koryta w dół oczekiwane jest wzmożenie się żeglugi parowej, zwłaszcza po wybudowaniu projektowanych kanałów wodnych między Dunajem, Odrą i Wisłą. Komuuikacye brzegów ułatwiały przewozy i mosty ku Skawinie (pod Skałką) i ku Wieliczce; na „starej“ Wiśle był most Stradomski. Obecnie istnieją dwa mosty kolejowe i jeden ku Podgórzu, wybudowany z ciosu w r. 1844—1847; projektowane są jeszcze dwa: ku Dębnikom z ulicy Dietla i ku Podgórzu z ulicy Starowiślnej. Wylew z r. 1902, który prawie dorównał najwyższemu z r. 1813, wywołał żywą troskę o zabezpieczenie miasta przed podobną klęską na przyszłość. W tym celu obok wspomnianego kanału ulgi przez Dębniki mają być brzegi omurowane. — b) Rudawa bierze początek z dwu strumieni: Psarki, wypływającej z piaszczystych rozpadlin koło wsi Psary, i Czernki, wypływającej ze skał wapiennych pod Goreni-cami, oraz z ich dopływów. Strumienie te, połączone pod Krzeszowicami, przybierają nazwę Krzeszówki, która, zasilona wodami Szklar-ki i Racławki, pod wsią Rudawą przybiera' nazwę Rudawy i pod tą nazwą przez Zabierzów i Mydlniki zdąża do Wisły pod K-em. Od Mydlnik ma dwa koryta; starszem jest południowe, biegnące przez Błonia miejskie, które pokryte są jego alluwiami. W XIV w, odprowadzono z tego ramienia młynówkę ku Zwierzyńcowi, wpadającą pod klasztorem Norbertanek do Wisły. Północne ramię, od Mydlnik idące przez Łobzów, Czarną Wieś, ulicę Łobzowską ku Karmelickiej i Krupniczej, a z tej do ramienia południowego (kanałem od Królewskich Młynów) jest korytem sztucznem, płynącem częściowo po podniesionym nasypie. To koryto miało niezmierne dawniej dla K-a znaczenie, bo od końca XIII w. płynęło od rogu dzisiejszej ul. Łaziennej w fosy otaczające miasto, a z tej rozprowadzane było młynówkami na liczne młyły i browary, tak w mieście jak pod miastem, otaczało miasto dokoła w miejscu, gdzie dziś planty, i płynęło kilku odnogami do „starej Wisły“. Do tych ramion otaczających K. dopływała woda tylko od strony ul. Łaziennej (pod Górnym Młynem); gdy więc w czasie wojny szwedzkiej 1655 — 1657 zniszczono ten dopływ przez zasypanie gruzem, pozostałe z powyższych ramion fosy wyschły i zasilały się tylko wodą deszczową, a liczne sadzawki rybne, dokoła miasta rozsiane, pierwej przypły-

Dokoła miasta,

wem z fas odżywiane, stały się mokradłami bezużytecznemi, które widzimy jeszcze na mapach z r. 1797. Obecnie projektowane jest wykupienie ramienia Rudawy od Łobzowa przykrycie go sklepieniem i użycie jego . woły do przepłukiwania kanałów miejskich. —o) Prądnik. Rzeczka Prądnik była północną granicą posiadłości miejskich. Wypłynąwszy za Pie skową Skałą, przebiegłszy romantyczną dolinę Ojcowską, wkracza Prądnik koło Giebułtowa do W. Księstwa Krak. i nosi tu nazwę Biału-chy. Od Prądnika Białego rozdziela się na dwa ramiona: północne przepływa przez Prądnik Czerwony i Rakowice, południowe przez Olszę, pod którą łączą się oba ramiona i za Piaskami i Dąbiem wpływają do Wisły. Od Olszy ku południu pozostał ślad trzeciego ramienia, które za kościołem św. Mikołaja biegło do „Starej Wisły“ aż do czasu wojen szwedzkich, na którem-to ramieniu stał młyn miejski,

d) Wilga biegnie dziś z południa od Łagiewnik ku północy wężykowato i uchodzi do Wisły naprzeciw Skałki. W czasie, gdy głównem korytem Wisły była dzisiejsza ulica Dietla, płynęła Wilga korytem dzisiejszej Wisły za Kazimierzem, często łącząc się ze strugą Wisły, uciekającą w tę stronę z pod Wawelu naturalnym pędem, a stąd wodę od południa Kazimierza płynącą zwano naprzemian Wilgą, Za-kazimierką, „potokiem z Wisły płynącym“. Wdzieranie się Wisły z pod Zwierzyńca przez Dębniki w dolinę Wilgi rozszerzało i zmieniało często jej koryto; dopiero po ustaleniu się rzeki w dzisiejszem korycie ustaliło się i koryto Wilgi. Służyła ona do odświeżania wody licznych stawów, położonych dawniej na dzisiejszem terrytoryum Podgórza, a młyDÓwka od niej wyprowadzona pod górą Lassotą, zwana Cissową, istniała jeszcze w r. 1779.—e) Sadzawki i Stawy. Obfitość wód Wisły, Rudawy, Prądnika i Wilgi, wyzyskiwano dawniej znakomicie dla przemysłu do popędu młynów i gospodarstwa rybnego, z wyjątkiem podwyższonej części północnej, istniało kilkanaście sadzawek rybnych. Część ich była własnością królewską, nad którą czuwali osobni stróże; później wydzierżawiano je, a dochód z nich zwał się „stróżą rybną“. Część była własnością miejską; z czasem poprzecho-dziły na własność prywatną. Z licznych tych stawów dochowało się do dziś dnia tylko kilka, a i te nie mają dziś żadnego znaczenia po skasowaniu dopływu Rudawy pod miasto dla braku przepływającej wody. — Stawy dochowane: l-o) Staw Mazała na końcu ulicy Karmelickiej, ma odpływ bezimięmi) m potokiem przez Czarną wieś ku Błoniom.—2-o) Staw Zwierzyniecki, około dwu morgów powierzchni mający, na Półwsiu Zwierzynieckiem, za dawnym pałacykiem biskupim, z odpływem do młynówki Zwierzynieckiej. — 3-o) Staw w o-grodzie Zakrzewskich i 4-o) zagłębienie w o-grodzia botanicznym, oraz 5-o) zagłębienia pozostałe za szpitalem św. Łazarza, na Grzegórzkach i w Dąbiu. Niektóre z tych zagłębień, ze stojącą wodą w porze deszczowej, pochodzą jednak nie ze stawów, lecz z dołów cegielnia-nycli. Stawy ni eistniej ace już: 6) dwa stawy na Kawiorach, uwidocznione na mapie J Affaiti z r. 1657. Zaznaczone na tejże mapie wody na Błoniach miejskich były, zdaje się, tylko mokradłami. —7-ol Od ulicy Szewskiej ku Zamkowi, na gruntach dziś pod planty zajętych, ciągnął się cały szereg sadzawek, odżywianych wodą Rudawy, która tu biegła wzdłuż murów miejskich. Ostatnia, na południu, za pałacem arcybiskupa gnieźnieńskiego (tj. między budynkiem obejmującym dziś areszty zwane „pod telegrafem“ a Zamkiem), należała do króla. 8-o) dwie królewskie sadzawki na Groblach, ostatnia niedawno zasypana. 9-o) Sadzawka n .d prawym brzegiem Rudawy blisko ujścia do Wisły. Sadzawki te, od 6-o do 9-o wymienione, rysowane są na znanych dawnych widokach K-a od zachodu (Vishera, Bodeuchra, Brauna etc.). lO-o) W Dębnikach był staw królewski, zwany „jezioro Jelitowskie“, ponieważ wedle rewizyj z r. 1564 dzierżawił je niejaki Jelitko. 1 l-o) Na południu, gdzie dziś planty podgórskie, był staw królewski, zwany Kazimierskim. 12-o) Staw niegdyś klerykatu-ry św. Michała na Zamku, pod górą Lassotą, położony z tyłu, za wsią Kazimierską, zwaną Zabłocie. 13-o) Stawy na Zabłociu. 14-o) Stawiska z opuszczonych Koryt przedhistorycznych w Płaszowie na wschód od Zabłocia, i jezioro powstałe w r. 1736 przez zmianę koryta Wisły, opisane w inwentarzu Wielkorzą-dowym z tegoż roku. 15-o) Na wschód od murów Kazimierza, za łąkami klasztoru Bożego Ciała, była sadzawka królewska. 16-o) Z aktów nabycia przez miasto K-ów wsi Dąbia i Grzegorzkowie (Grzegórzek) wynika, że były tam także sadzawki rybne w końcu XIV wieku. Na wschód od murów K-a nad ramieniem Rudawy były: 17) sadzawka wielka, zwana pierwej ;,św. Sebastyana“, miała także nazwę „przed Nową Bramą“ „Weisser See“, „piscina Leypinger“. 18-o) Sadzawka między poprzednią a murami miasta. 19-o) Sadzawka za kościołem 00. Domiuikanów a poniżej Gródka. 20) Sadzawka Nieciecza, za dawną ulicą Różaną, za dzisiejszą drukarnią „Czasu“. 21) Sadzawka między młynem Gerlaka (dziś „Psia górka“), a kościołem św. Mikołaja. Obok, na tak zwanem Wielopolu, ostatnie dwa stawy zasypano dopiero przed kilkunastu laty. W końcu wspomnieć wypada, że jedną z najstarszych sadzawek jest |22) nosząca nazwę „św. Stanisława“ pod Skałką, związana legendą zc śmiercią tego świętego.-—[ B ibl.: Marczykiewicz Franciszek „Hydrografia m. Krakowa“ (Kraków 1847); Bąkowski Klemens D-r „Dawne kierunki rzek pod Krakowem“ (Kraków 1902)].

U. Dzieje Krakowa. A) Pradzieje. Wyko- , się K-a we wspomnianein przez greckiego ge-paliska dowodzą, że brzegi Wisły oddawna ografa Ptolemeusza (II wiek po Chr.) Karodu-były zamieszkane. Jaskinie okoliczne zacho- non, —ale rozmaite sposoby rektyfikacyi szero-wały reszty człowieka i jego wyrobów od epo- kości i długości geogr. Ptolemeusza dozwalają ki kamiennej, zdaje się, starszej od neolitycz- umieścić jego Karodunon na przestrzeniach nej (gładzonego kamienia) a młodszej od paleo- kilkuset mil od siebie, tak, że hypoteza ta nie litycznej (starokamiennej). W Smoczej Jamie ma żadnej realnej podstawy. Zresztą przekrę-nie znaleziono śladów człowieka przedhistorycz- cone przez Greków nazwy niczego nie zdołają wy -nego, gdyż już w Wiekach Sredn. gospdarowa- jaśnie, niemożna z ich pomocą udowodnić ciągłości no tutaj (gotyckie drzwi przejściowe) a póź- genealogicznej między owemi północnemi naroda-uiej był tu szynk: gospodarstwo to wymiotło mi a Słowianami. W braku wiadomości histo-więc wszelkie reszty, jakie tu z pradziejów rycznej wywodził Kraków, podobnie jak pra-pozostać mogły. Okoliczne jaskinie Ojcowa, wie wszystkie stare miasta, początek swój z le-Czerny, Mnikowa dostarczyły obfitych resztek gend: waleczny Krak miał zabić smoka gnież-zwierząt diluwialnych i zabytków z epoki ne- dżącego się w jaskini Wawelu i trapiącego olitycznej. Z tejże epoki znaleziono w Węgrz- ludność okoliczną, zapanować nad okolicą i za-cach, Krzesławicach i Grębałowie groby skie- łożyć miasto od jego imienia przezwane. 0-letów siedzących, w Kwaczale gró'b nieciało- gromna mogiła na Krzemionkach, dotąd nie palny, dalej, liczne cmentarzyska z późniejszej zbadana we wnętrzu, ma być jego pomnikiem epoki ciałopalnej w Babicach, Kwaczale, Módl- grobowym. Od Wieków Średnich nazywano ją na nicy, Brzeziu, Popówce, Zielonkach. Wtłacza- planach „Rękawka“, a nazwę tę tłómaczo-nie pradziejów okolicy Krakowa vv zachodni no znowu legendą o wdzięcznym ludzie, który system epok bronzu, żelaza, halsztadzkiej, lateń- nawet w rękawach znosił ziemię na mogiłę skiej i wędrówek ludów, na podstawie spora- bohatera. Opowiada dalej legenda, że młod-dyczuych wykopalisk, nie da się uzasadnić do- szy syn Kraka, zwanego z łacińska Krakusem, tychczasowemi zualazkami, poczynionemi prze- Lech, chcąc tron osiągnąć, zabił starszego ważnie dawniej w mniej krytyczny sposób, brata, Kraka, a gdy po latach zbrodnia się Nie brak z okolicy Krakowa bronzowych wy- wydała, został wygnany a panowanie objęła robów, szpil, fibul, naramienników i t. p. wy- siostra, Wanda. O tej bałamutnie opowiadają robów żelaznych i zabytków ceramiki urn, raz, że, nie chcąc wyjść za księcia niemieckie-dzbanów i mis; dotychczas jednak wiadomości go, rzuciła się do Wisły, a więc uniknęła prze-o nich rozrzucone po drobnych monografiach mocy, drugi îaz, że wojsko owego księcia na nie zostały w całość zebrane. Co do samego widok jej nie chciało walczyć; wtedy książę (Ryty-Krakowa, to w muzeum XX. Czartoryskich gier) rzucił się na miecz, Wanda zwyciężyła, znajduje się młot kamienny, wykopany przy a na podziękowanie bogom zrobiła, pogańskim bramie fundamentu pod filar zgorzałego w r. zwyczajem, ofiarę ze swego życia, topiąc się 1850 kościoła Dominikanów; w zbiorach Akad. w Wiśle, lud zaś usypał jej podobną jak ojcu Umiej.—kilof kamienny ze Zwierzyńca i mło- mogiłę w miejscu znalezienia jej ciała. Stoją-tek kamienny z Krzemionek. W r. 1900 wy- ce dotąd mogiły Kraka i Wandy (druga z nich kopano przy budowie fundamentów pod kaplicę już w XIII w. zwana Clara tumba, „sławna przy kościele Reformatów dwie urny, które mogiła“ pod wsią Mogiłą) zdaje się jakby ua-znajdują się w ręku budowniczego, przez niko- prowadzały na jakiś wątek historyczny, na o-go dotąd niebadane i nieopisane naukowo, soby rzeczywiste, choćby nie w rolach opisywa-Znajdowane tu i owdzie monety rzymskie nych przez legendy. W każdym razie w za-i rzymski prawdopodobnie miecz, wykopany raniu naszych dziejów siedziało tu plemię Wi-w Wyciążach (w Muzeum Naród.), dają może élan, którego panującym mógł być Krak. ślad zetknięcia się z Rzymianami. Z tak nie- Podania wyżej wspomniane w upiększonych licznych zabytków nie można wysnuć konkret- przeróbkach późniejszych kronikarzy nie są nych danych; można tylko stwierdzić odwiecz- wcale powiązane: niewyjaśnione bratobójstwo nośćsiedzib w K-e.—Bibliogr. „Zbiór wiadomo- (Kain i Abel, Romulus i Remus), nieusprawie-ści dojantropologiikraj. Akad, Urn. w K-ie“; „Ma- dliwioue samobójstwo Wandy, zabicie smoka, teryały antropologiczno-archeologiczne i etnogr. powtarzające się we wszystkich mitologiach, Akad. Umiej, w K-ie“; Kircher A. H. „Bada- pieśń kronikarza: „Wanda morzu, Wanda nie-nia archeol. w okolicach Babic i Kwaczaly bu, Wanda ziemi króluje“, zapewne z ust lu-(„Rozpr. Wydz. fil. Akad. Urn. T. I); Grabow- I du zaczerpnięta, wszystko to wskazuje, że maski A. „Wiadomość o urnach w okolicy Kra- j my tu, nie historyczne, lecz mitologiczne posta-kowa“ (Bibi. Warsz.“ 1851, IV); „Światowit“ T. , ci, powtarzające się i u innych ludów, zaczerp-I—V; Sadowski J. N. „Drogi handlowe grec- nięto więc z głębokiej, może niegdyś wspól-kie i rzymskie“. — Bj’-Pr o t o h i S t or y a. nej, przeszłości. A jednak w tych podaniach Wiadomości pisarzy greckich i rzymskich o na- jest i coś z prawdziwych zdarzeń, rodach północnych, zbyt ogólnikowe, dawały jest nazwiskiem wymyślonem, lecz używanem pohop do dowolnych kombinacyi. Domyślano także i później. Nazwa Krakowa może więc

Krak nie

pochodzić od jakiegoś Kraka, który go założył. Wiadomość innego kronikarza, że Krak, założyciel K-a, został potem wojewodą, dowodzi, że był osobistością ważniejszą, że mógł jakiś gród założyć. Podanie jest starsze od historycznej osobistości założyciela K a; przyczepiono je do niego, do mogiły, która może być jego grobem lub pomnikiem. — Niektórzy upatrują w mogiłach ślad Normannów, którzy rzekami zapuszczali się w głąb Europy, a mogił takich wiele w Skandynawii pozostawili. — Gdyby szło o przypuszczalną datę założenia Krakowa, to wobec tego, że Słowianie koło VI i VII w, zaczynają występować już pod pewnymi naczelnikami, wobec tego, że Kraków już w X w. był znanym, nawet Arabom, grodem, a więc od-dawna już istnieć musiał—należałoby czas założenia, względnie istnienia, Kraka założyciela oznaczyć między VI a IX wiekiem po Chryst. Biskupstwo w K-e założył Chrobry w r. 1000, a jednak w katalogu biskupów K-ów zanotowano wcześniejszych biskupów: Prohora i Pro-kulfa. Są to imiona prawdopodobnie słowiań-sko-illyryjskie. Liczne wskazówki przemawiają za tern, że K. otrzymał ehrześciaństwo, nie przez Mieszka I, lecz znacznie wcześniej, z południa, od Wielkomorawców. Ci byli nawracani przez Niemców (822 r. chrzest Mojmira I); w r. 864 rozpoczęli u nich apostolstwo w słowiańskim języku św. Cyryl i Metody, po śmierci tegoż (885r.) następcy jego, Gerazd z uczniami, rozbiegli się, gdyż papież potępił mszę słowiańską a wpływ kościelny zagarnął niemiec Wiching. Mojmir II uzyskał wznowieniearcybiskupstwa morawskiego i wyświęcenie trzech biskupów. Granice Państwa Wielkomorawskiego rozszerzały się chwilowo na Czechy i niższą Panonię, a prawdopodobnie i na Krasowskie, bo czeski kronikarz pisze, że po śmierci Mojmira II Węgry, Niemcy i Polacy rozszarpali państwo jego. W tej epoce Polacy (907 r.) nad którymi mógł panować któryś z Piastów, poprzedników Mieszka I, nie mogli sięgać za Karpaty: jeżeli więc coś po Państwie Wielkomorawskiem odziedziczyli, to chyba Krakowskie. Po klęsce węgierskiej r. 955 odbili Czesitpod Bolesławem I Morawy Węgrom i zajęli Ziemię Krakows ą, co dało im potem podstawę do roszczenia sobie praw biskupich nad Małopolską aż po Zbrucz. Geograf arabski Al-Bekry, piszący na podstawie relacyi uczonego żyda hiszpańskiego Ibrahima (członka orszaku poselskiego Kalifa Abdurramana III do Ottona I w r. 955) określa długość państwa Bolesława Czeskiego „od F ragi do Krakowa“, Kosmas zalicza także K. do posiadłości czeskich. K. należał więc do nawróconych już pobratymców przed przyłączeniem go do państwa Chrobrego, co nastąpiło w r. 999: mógł więc mieć biskupów przynajmniej misyjnych przed utworzeniem hierarchii kościelnej polskiej w r. 1 000, a wiele przemawia za tein, że biskupi ci byli słowiańskimi następcami Metodego i obrządek słowiań.

Wielka Encykl. Powsz. llustr. Zesz 313«. Tein XL

ski utrzymywał się tu jeszcze później, bo list hrabiny Lotaryńskiej Matyldy do Mieszka II sławi go, że „do służby Bożej w łacińskim iw narodowym języku dodał w królestwie swojem i grecką“. W księgach liturgicznych XIV i XV w. znajdujemy modlitwę do św. Cyryla i Metodego z wyrażeniami: „Są to wyznawcy bozi, patronowie i apostołowie nasi, przez których do uczestnictwa w wierze chrześciańskiej powołani jesteśmy“—która-to modlitwa musiała być wziętą z tradycji lub z ust zwolenników rytuału słowiańskiego. Kościółek św. Salwatora na Zwierzyńcu przechowywał u siebie trady-cyę, że miał niegdyś krucyfiks przysłany z Morawy pierwszemu w Polsce chrześciańskieinu książęciu, a tradycyę tę zapisano w XVII w., kiedy uważano za pewnik wprowadzenie chrze-ciaństwa do Małopolski przez Mieszka I, kiedy można było wymyślić Rzym, Pragę, ale nigdy zapomniane wówczas Morawy. Że chrze-ściaństwo wcześniej dostało się do Małopolski, tego dowodzi pośrednio także i to, że reakcya pogańska po śmierci Mieszka II zburzyła całą hierarchię kościelną w Wielkopolsce, a nie zdołała jej obalić w Małopolsce; słyszymy nawet o chwilowem arcybiskupstwie Arona (1054) w K-e. Dowodzi to, że kościół zapuścił tu był głębsze, bo starsze, korzenie. Co do samego miasta, to wiemy, że długo potem było ono jeszcze tylko głównie osadą rolniczą; w wieku IX—X musiało więc być jeszcze mniej ludną wsią, oraz grodem, miejscem załogi panuj ice-go, czy jego wojownika, którzy decydowali o panowaniu, nadawali miejscu pewne znaczenie. Był, dalej, Kraków stacyą handlową, bo ów Al-Bekry pisze: „Do grodu Fragi przychodzą z grodu Krakowa Ruscy i Słowianie z towarami“, pośredniczył między Rusią a Zachodem. Wawel był warownią, oczywiście, drewnianą, która mogła służyć mieszkańcom podgrodzia za schronienie w razie niebezpieczeństwa, a której zdobycie decydo lało zarazem o objęciu panowania nad okolicą. Walki o panowanie nie toczyły prawdopodobnie same plemiona, lecz drużyny zbrojne ich naczelników z drużynami i grodami przeciwników. Zdobycie grodu Wawelskiego przez Bolesława Chrobrego zapewniło mu panowanie nad okolicą, którego nie dali już sobie potem Piastowie wydrzeć. — B i b 1.: Potkański Karol „Kraków przed Piastami“ (Kraków 1897); Wojciechowski Tad. „Chroba-cya (Kraków 1873); Małecki Ant. „Kościelne stosunki w pierwotnej Polsce“ (Lwów 1876); Abraham W. „Organizacya kość. w Polsce do XII w.“ (Lwów 1890); tenże „Początek biskupstwa i kapituły katedr, w „Krakowie („Rocznik krakowski“ t IV); Potkański K. „Granice biskupstwa krakowskiego“ (tamże); Westberg Fried. . Ibrahims Ibn Jakubs Reisebericht über Slavenlande aus dem. J. 965“ (Petersburg

1898); Piekosiiiski Franc. „Al-Bekri o Polakach“ (Kraków 1900); Kętrzyński Wojciech

W.

„Granice Polski w X w.“ (Kraków 1892). — C) Czasy historyczne. Z przyłączeniem Krakowa w końcu X wieku do Państwa Piastów rozpoczynają się właściwie dzieje pewne, choć długo jeszcze przeważnie ciemne* zaledwo kilku datami i faktami rozjaśnione. W r. 1000 staje tu stolica biskupa w granicach zorganizowanej Archidyecezyi Gnieźnieńskiej- w niedale-kiem sąsiedztwie, równocześnie lub nieco później, powstaje opactwo benedyktyńskie w Tyńcu, którego wpływu na Kraków wprawdzie nie można pozytywnemi datami udowodnić: ale fakt posiadania przez Benedyktynów Krzemionek i placów w obrębie dzisiejszego miasta pod zamkiem (kość. św. Andrzeja), na Wesołej (K. św. Mikołaja) i na Kleparzu, gdzie Bolesław Wstydliwy odkupywał od nich w XIII w. grunta dla nowo wówczas urządzanej gminy Krakowa; dalej fakt obsługiwania katedry przez benedyktynów tynieckich, dowodzą, że wśród nieo-świeconej ludności, rozpoczął kościół wielostronną pracę cywilizacyjną, znajdującą wyraz praktyczny we wprowadzeniu budowli trwałych z kamienia na zaprawie budowanych, częściowo dotąd zachowanych. Już katedra pierwotna Chrobrego była prawdopodobnie zbudo w aną z kamienia, chcćmałą, a pozostałości jej weszły w skład powiększanej potem kilkakrotnie budowli; ślady jej zaś wskazuje piwnica pod kaplicą Wazów. Po licznych przeróbkach została dotąd w pierwotnej prawie postaci Krypta św. Leonarda pod katedrą, zbudowana około r. 1086 przez Władysława Hermana, obecnie groby królów mieszcząca. Z nieco późniejszego czasu, może o jaki dziesiątek lat, pochodzą kościoły św. Andrzeja i św. Wojciecha. Są to budowle stylu romańskiego, z surowego kamienia, z grubsza obrobionego, z lepiej obrobionemi w cios na narożnikach murów i w częściach konstrukcyjnych budowli nad drzwiami, oknami, w sklepieniach, lub gzemsach; kolumny o skromnych kostkowych kapitelach, okienka bliźnie, rozdzielone kolumenką. Te cechy charakterystyczne, choćby w ułamkach zachowane, łącznie z luźnemi datami, pozwalają poznać fizyognomię i topografię Krakowa do XIII w. Romański charakter kościołów wyżej wspomnianych, oraz św. Jana, Floryana, Mikołaja, Dominikanów, Franciszkanów, Norbertanek, daty budowy kościoła św. Marcina, Idziego, Marka, W. W. Świętych—wskazują, że owoczesny gród obejmował wielką przestrzeń, jakiej potrzeba dla ludności trudniącej się więcej rolnictwem niż handlem lub przemysłem. Tylko skupienie się kościołów św. Wojciecha, Dominikanów, W. W. Świętych i Franciszkanów, św. Andrzeja, św. Marcina i Idziego ku zamkowi, łącznie z wiadomością Długosza o bagnach w okolicy ulicy Kanoniczej do XIV w. tam istniejących, wskazuje, że jądro osady tu się skupiało, jako

w podgrodziu Wawelu. Z wyjątkiem kościołów było tu wszystko drewniane. Kościoły najbliższe zamku były najstarsze; w miarę rozrostu osady powstawały nowe. Pierwotną parafią bj-ła katedra biskupia. Gdy parafie około końca XII w. tworzyć się zaczęły w Polsce, został kościół św. Trójcy (potem Dominikanom oddany) parafialnym; w r 1226 zaczęto budować nowy kościół paraf. N. P. Maryi, a z dalszym rozrostem nastąpił podział osady w końcu XIII w. na parafie: powyższego kościoła, W. Świętych, św. Krzyża i św. Szczepana. Od południa znajdował się romański kościółek św. Michał? na Skałce, uwieczniony podaniem o zabiciu tu św. Stanisława, parafialny dla najbliższej okoiicy, która nadto miała także inne starożytne, dawno z powierzchni ziemi znikłe, kościoły. Nad tą, widocznie ludną, bo rozległą, o-sadą górował Wawel, z grodem chroniącym katedrę i kościoły: św. Michała, św. Jerzego, ś. Feliksa i Adaukta, których fundacye same odnoszono do czasów Chrobrego. Gród był drewniany, bo w roczniku kapitulnym zapisano jeszcze w r. 1265: „Zamek buduje się w Krakowie z drzewa na całej górze“—ale w epoce tej znano już kościoły obronne: sąsiedni, św. Andrzeja, był takim inkastelowanym kościołem, który wytrzymał oblężdnie tatarskie w r. 1241. Prawdopodobnie inkastelowano więc wówczas i katedrę, a przynajmniej bramy i mury zamku zbudowano w r. 1265 z kamienia, drewnianemi zaś zostały izbice mieszkalne i użytkowe. Z wypadków kronikarskich tych czasów zapisano: zabicie św. Stanisława w r. 1079, budowę katedry w r. 1086, poświęcenie jej w r. 1120, pożar z r. 1125, dalszą przebudowę katedry i poświęcenie jej w r. 1143. Tu z panujących polskich pierwszy spoczął Bolesław Kędzierzawy—f r. 1173, po nim Kazimierz Sprawiedliwy— f r. 1194, Leszek Biały—f 1227 (Bolesław Wstydliwy—f 1279 pogrzebany w kość. Franciszkanów, Leszek Czarny — f w r. 1288 w kość. Dominikanów). W r. 1230 pokryto ołowiem wieże katedry, przyczem robotnicy zapuścili ogień, który znowu pochłonął świątynię. W r. 1232 zajmuje Kraków Henryk I śląski jako opiekun małoletniego Bolesława Wstydliwego*, Konrad Mazowiecki oblega go w r. 1235 bez skutku. W r. 1241 niszczą Tatarzy miasto, a liczne kościoły i klasztory samym stylem naznaczają datę swego powstania na ten okres. Mimo pomroki dziejowej znać podnosze.iie się miasta: od Bolesława Śmiałego staje się ono stolicą państwa, na pewien przedtem już czas i arcybiskupią, za Kaźmierza Odnowiciela. Fo podziale Polski na dzielnice po Bolesławie Krzywoustym posiadacz Krakowa jest zwierzchnikiem dzielnic i wyobrazicielem jedności pa stwa. Nierozjaśniony dramat zabicia św. St nisława, pewne pobożne ascetyczne skupień

mu

ducha, przysparzające wielu policzonych potem w poczet błogosławionych i świętych, doprowadzające do kanonizacyi św. Stanisława (1254) — nadają czasom tym piętno legendowej jeszcze przeszłości; dopiero początek drugiej połowy XIII w. stanowi początek pozytywnej historyi. Bibliogr.: Wojciechowski dr T. „Katedra na Wawelu“ (Kraków 1900); tenże „Szkice hist. zXIw.“ (Lwów 1904); Szujski i Pieko-iliski „Kraków aż do początków XV w.“ (K. 1878)*; Łuszczkiewicz W. „Najstarszy Kraków na podstawie badań dawnej topografii“ („Rocznik Krakowski“, t. II); tenże „Dawny romański kość. św. Wojciecha“ (tamże t. III); — tenże „Architektura romańska kość. św. Andrzeja“ („Spraw. kom. hist, sztuki Akad. Um.“ r. 1899); Balzer Oswald „Walka o tron krakowski, 1202 — 1211“ (Kraków 1894); Krotoski Kaz. Dr. „Walka o tron krakowski w roku 1228“ (Podgórze 1895); Semkowicz Aleksander dr. „Walka o monarchią“ 1288 —1294 (Lwów

1892).—III. Ustrój Krakowa w przeszłości. A) Przywilej lokacyjny. Źródłem ustroju, a zarazem początkiem jego pozytywnej historyi, jest t. zw. Przywilej lokacyjny Bolesława Wstydliwego z r. 1257, dotąd dochowany w o-ryginale. Przywilejem tym zorganizował książę Kraków w gminę miejską na sposób niemiecki. „Chcąc mieć miasto i zgromadzić w uiem ludzi z rozmaitych okolic“, wobec wyludnienia z powodu najazdu Tatarów zawiera książę umowę z kolonistami niemieckimi o osiedlenie się ich, nadając sprowadzającym ich: Gędkowi, zwane-Stilwojtem, Jakóbowi, niegdy sędziemu z Ni-sy, i Detmarowi, zwanemu Wołkiem, urząd dziedzicznych wójtów, z prawem pewnych dochodów, a kolonistom prawo sądzenia się i rządzenia prawem magdeburskiem i zwolnienie od pewnych podatków, zastrzegając pewne dochody dla panującego. Urządzenie to, mimo licznych późniejszych dodatków prawodawczych, pozostało prawie niezmienione aż do końca Rzpltej. Polegało ono na zostawieniu miastu samorządu i autonomii, tj. prawa wydawania dla siebie własnych ustaw miejskich (wilkie-rzy), przepisów podatkowych, administracyjnych, policyjnych i sądowniczych, i wykonywania tych przepisów przez własne organa — atoli wszystko to z mocą obowiązującą członków gminy i w jej granicach; dlatego utrzymywano spis osób, dochowany dotąd od XIV w., którym przysługiwało prawo obywatelstwa czy przez urodzenie z obywatela, czy przez przyjęcie do gmiuy, do czego wymagano pewnych formalności: wykazania się „Listem od urodzaju“, moralnością, pewnym majątkiem lub sposobem zarobkowania, zobowiązaniem do nabycia nieruchomości, itd., oraz opłaty taksy. Szlachta i duchowieństwo zamieszkali w mieście nie podlegali władzy miejskiej, rozciągniętej tylko na ich nieruchomości. Później jednak zaczęto wyrabiać sobie przywileje królewskie i sejmowe na wyjęcie i nieruchomości z pod prawa miejskiego, co, zwłaszcza od XVII w. przyczyniało się do upadku miasta, bo składało wszystkie ciężary na nieu-przywilejowanycli. Początkowo głównym rządcą był wójt; wkrótce jednak utworzyły się: rada miejska, inaczej urząd radziecki {officium consulare) i urząd wójtowsko-ławniczy (off. advocatiale et scabinalé), a obie te władze nazywano magistratem. — Urząd radziecki dzierżył władzę prawodawczą i sądowniczą w ważniejszych sprawach karnych, niesporne (testamenty, opieki), opisy nieruchomości (hypoteki), depozyty, administracyę, skar-bowość i 'policyę; urząd wójtowsko-ławniczy— sprawy sporne cywilne. Wyboru rajców od czasu buntu wójta Alberta w r. 1311 dokonywał król, potem, w jego imieniu, wojewoda krakowski Jan III przywrócił radzie prawo wyboru; odtąd też przewodniczący radzie, prokonsul, nosi tytuł prezydenta. Liczba rajców nie była stałą; około r. 1435 doszła do 24, z tych 8-u urzędowało i zwali sięprokonsulami, kolejno po 6, potem po 4 tygodnie. Zwano ich także rajcami siedzącymi lub młodszymi, resztę 24-ch — s tarszy mi, których zwoływano w ważniejszych sprawach. Pełną radę nazywano senatem. Wszyscy byli dożywotni, a wybory odbywały się uroczyście, skoro tylko przez śmierć zawakowało miejsce. Poważne i zamożne rodziny miały moralny przywilej wchodzenia do rady; obok nich ławnicy, wstępując w urząd, składali przysięgę. Siedzibą był ratusz na rynku, zburzony w r. 1820, z którego tylko wieża na pamiątkę została. Językiem urzędowym był do końca XVIII w. łaciński, atoli obok niego używano i polskiego i niemieckiego. Jako wynagrodzenie za mozolne czynności otrzymywali rajcy dzierżawy majątku lub przedsiębiorstw miejskich po nizkiej cenie. B) Sądownictwo sprawowała Lawa wójtowska, z wójta i 12-u ławników, wybieranych przez radę miasta. Wójt pobierał taksy, urząd ten zatem był rentownym i jako taki sprzedawanym lub zastawianym. W r. 1475 wykupiła go rada i sama odtąd wójta mianowała. Ławnicy pobierali także taksy, które w r. 1648 uregulowano ustawą; nadto mieli wolność warzenia miodu i uwolnienie od kwaterunku wojskowego (1666).—Z początku odwoływano się od wyroków do sądów w Halli i Magdeburgu, ale w r. 1356 zakazał tego Kazimierz W. i ustanowił Najwyższy sąd prawa niemieckiego na Zamku krakowskim. Podwój-ci (vice-advocatus), zwany land wójtem, sądził sprawy drobiazgowe w sposób summaryczny. Cl Przedstawicielstwo ludn. Ponieważ rada miejska nie była reprezentacyą rządzonych, gdyż nie pochodziła z ich wyboru, lecz odnawiała się przez kooptacyę, przeto rychło zaczęło się mieszczaństwo domagać kontroli i wpływu na sprawy miasta. Z początku zwoływano „pospólstwo“ w sprawach obchodzących ogół,

np. w uchwalaniu poborów na rzecz państwa, *, E) Obrona miasta, lecz o kontroli nie było mowy. Stanęły naprzeciw siebie dwie warstwy: zamożny patry-cyat, złożony z rodzin przeważnie kupieckich, zasilających radę członkami, i reszta ludności, przeważnie rzemieślnicy, związani w cechy.

Miasto obowiązane było samo myśleć o swej obronie; otoczyło się też już w r. 1288 murami. Potem przybyły baszty, bramy, mosty zwodzone, drugi mur zewnętrzny, wały i fosy, zapuszczone wodą Rudawy. Arsenał miejski zawierał broń i amunicyę, nadto cechy posiadały broń własną, bo każdy z nich miał jedną basztę sobie powierzoną. Szkoła strzelecka służyła do wyćwiczenia obrońców, a najlepszy strzelec, zwany królem kurkowym, co roku inny, u-żywał przez rok wolności od podatku. W czasie wojny pomagało wojsko Rzpltej i pułki pańskie; od r. 1627 miało miasto stały najemny garnizon, którego siła, wartość i nazwa zmieniały się z czasem. W r. 1627 wynosił on 40 żołnierzy. W r, 1659 pomnożono tę liczbę do 120, od r. 1675 uchwalono stałą liczbę 100, na których utrzymanie przeznaczony był dochód z targowego, bramnego i osobny podatek, zwany servisgeldem. Później, z powodu zubożenia miasta, liczebność garnizonu zmalała. Do uzbrojenia garnizonu należały: barwa (uniform), berdysz, pałasz, flinta i bagnet. W ostatnich czasach Rzpltej składali garnizon ludzie ubodzy, źle odziani, używani za policyantów; mieszkali w basztach miejskich. W czasie rozruchów (w okresie Reformacyi, w bójkach studenckich, napaściach na Żydów) lub przy egzekucyach, rekwirowało miasto do pomocy żołnierzy starościńskich z zamku, a czasami pomagała i gwardya biskupia, o ile była w mieście. W Czajowicach koło Ojcowa i pod Krzeszowicami miało miasto prochownie. Fortyfikacy e naprawiano ostatni raz w r. 1771 i 1794; potem niszczały powoli. Wiatach 1805 — 1815 zburzono mury i baszty, zostawiając na pamiątkę tylko 3 baszty, złączone raurem za ulicą Ploryańską z Barbakanem przed niemi i arsenałem z jedną basztą z boku. Potem zasypano fosy i zrównano wały, a na ich miejscu urządzono obsadzone drzewami spacery zwane plantami, będące obecnie ozdobą miasta i pewną pociechą po pośpiesznem zniszczeniu baszt średniowiecznych, związanych wielu wspomnieniami z przeszłością.—?) Instytucye miejskie jedne służyły bezpośrednio dobru ogólnemu, drugie dostarczały dochodów na potrzeby miejskie. Do pierwszych należały: szpitale, które były fundacyjnemi majątkami pod pośrednim zarządem miasta; najstarszy, św. Ducha, założony w XIII w. przez biskupa Prandotę przy placu tego nazwiska; przy ul. Wiślnej dla ubogich wdów; przy ul Stolarskiej dla 30 wdów po mieszczanach krakowskich; przy placu Szczepańskim dla mieszczan; przy ul. św. Jana podobny; szlachecki na Stradomiu; dalej szpitale przy kościele św. Leonarda i t. zw. Klo-za dla obłąkanych przy kościele św. Gertrudy. Szpitale były zarazem przytułkami chwilowemi dla ubóstwa. Stan zdrowia musiał być nie-

Wpływ na rządy miejskie uregulowano w ten sposób, że wytworzono pewnego rodzaju repre-zentacyę ludową, postanawiając, aby starsi cechowi wybierali 20 kupców, kupcy zaś a-by wybierali 20-u cechmistrzów, którzy jako magistratura „czterdziestu mężów“ mieli kontrolować w imieniu całego mieszczaństwa rachunki rady i dawać zezwolenie na podjęcie ważniejszych wydatków. W r. 1750 ustanowiono wybór „40-u mężów“ w ten sposób, że starsi cechowi wybierali 9-u kupców, kupcy 20-u cechowych, a 11-u ławników z prawa dopełniało liczbę do 40-u. W ważnych jednakże wypadkach zwoływano i później pospólstwo dzwonem na ratusz; magistrat stawiał propo-zycyę, a lud dawał za godzinę odpowiedź przez usta starszego ławnika; jeżeli dwa' razy odmówił, magistrat orzekał wedle własnego uznania dla unikniema zwłoki. Zazwyczaj lud się zgadzał na propozycyę (plebiscitum). Wolno było na takiem zgromadzeniu wypowiadać swe życzenia; odpowiadał na nie magistrat.

D) Urzędnicy miejscy. Urzędnikami miejskimi byli: pisarze (notarii; radziecki, wójtowski, lonerowski, archiwalny), płatni od stron wedle taksy; sekretarz, zwany także kanclerzem, miał dozór nad archiwum; syndyk (prokurator) zastępował miasto w sprawach sądowych; 1 o n e r o w i e (Lohnherrn) zawiadujący majątkiem i dochodami, zpośród rajców wybierani; tutuarowie ,kornisarze targowi; poborcy (exactores) do ściągania podatków i opłat; viertelnicy, cerkelmagistrzy, pierwotnie strażnicy bezpieczeństwa, potem u-rzędnicy do czynienia działów i rozgraniczeń; hut man ratuszowy, przełożony pachołków i drabów miejskich (praefectus praetorio), miał prawo sądzić drobne bójki i kłótnie, oraz dozorował miary i wagi. Do służby miejskiej należeli: Pan wodny, rurmistrz, był dozorcą wodociągu (rurmusu), studni i kanałów, kierował obroną pożarną, do której każdy musiał biedź, w szczególności cieśle i łaziebnicy (Na głos dzwonu obowiązani byli wszyscy woziwo-dowie śpieszyć do ognia, zwożąc beczki z wodą, a przybywający najwcześniej dostawali nagrodę. Kto spostrzegł ogień, miał obowiązek tak długo krzyczeć, póki na alarm nie zadzwoniono); Dozorcy szpitali, rządcy domów i folwarków miejskich, woźni, odźwierni, dozorca wfęzień, kat z pomocnikami, robotnicy w cegielni, dachowni (fabryka dachówek), blechu, postrzygalni, rzezalni, łojowni, wapienniku, wadze itd.—Dzisiejsze przedmieścia Kleparz i Kazimierz stanowiły do r. 1800 odrębne miasta i miały podobną organizacyę. —

szczególny, przy złej wodzie a braku kanali-zacyi. Wodę sprowadzano drewnianemi rurami z Rudawy, skąd w razie zarazy, czyli „powietrza“, zmierały tysiące. W czasie powietrza domy zapowietrzonych zamykano na kłódki, a chorych odosobniano w basztach miejskich, budach drewnianych w Dąbiu i na wałach przedmiejskich. Hajducy pilnowali, aby się chorzy nie wydalali, osobny dozorca dostarczał im żywności. Na czas tej klęski królowie rozciągali władzę magistratu na przedmieścia i wsie okoliczne. W czasie moru r. 1678 Jan III uznał za zbrodnię kryminalną każdy opór, jakiby przeciw zarządzeniom zdrowotnym stawiano. Zmarłych grzebano osobno i grubo ziemią zasypywano. Jako środek ostrożności zakazywano zgromadzeń po szynkach, pijatyk i tańców, zamykano łaźuie, nakazywano usu wanie błota, śmieci i nieczystości, handlu starzyzną i stykania się z zarażonymi; w bramach zatrzymywano podejrzanych przybyszów. — Choroby, wojny, pożary, wylewy i bitki przysparzały ubóstwa, tak, że często, zwłaszcza w czasie zarazy, osobni „wójtowie ubóstwa“ odpędzali kijami żebraków od bram miasta. Miejscowych ubogich oznaczano blachami z herbem miasta, na piersiach uinieszczauemi, i u-żywano ich, jak i włóczęgów, do czyszczenia ulic. Hygienie i wygodzie służyć miały łaźnie publiczne i wodociąg, zwany rur musem; stał on na Rudawie za kościołem Reformatów, drugi, „zamkowy“—pod Kurzą stopą. Był to budynek podobny do młyna. Ogromne koło, poruszane wodą Rudawy, wprawiało w ruch

«rom

rrmfiZtmt

<i

f.

ïaKRIOVEK

v.

&~r*

f\⁵«^

■ ^wMmm IÏ/&

t \    jj'Æo s

la

*?

•TT^TC*¹

PL AK

MIASTA KAZIMIERZA

w Xj wttku    j/o*⁻

Ci/tt «.unto.

Ko»ci«fjf

r'-A

t. Perma r*frr* +

S tu Ay*#r**#»

Skafitą. fco •/** 40^0

S'*

».

%/*' ifatvr'Sjrp c+

Jet’ Xgfa.r?y^ ĄcoCu-JJL

4yctoi*jikie m <ûui/V

s\—>ss y a -_____ - >

'O

\c

A

e * «

t e ? 2

, “""AW

V €ÄfI

; «-* -^gfM

rvjfy\. i v/>

f/mm.

W//A

K-

'W

X\

*&*•

G«2£-G0/?i«:

WW/

c •.

ÏH»^

rO 'O

¥5

-.1

I»

# 1' £

// *

fO

P[

. 'A.'»

mm® : /■ v ■

e 4/    ¹ ^;Ł t

t Vr .    ’ Ł t,

- <*&&&#!* " .■••;^v'>/| (•;!:

* * 0“S

all«

L    .»/    *

ynPy«n>«â(a ł </</•> f C'x%0^r t

Sf CD

Fig- 150.

szereg konwi, które czerpały wodę i wlewały ją    wszyscy członkowie stanowili obowiązkowe

do „rząpi“ (skrzyni), z której już płynęła dre-    bractwo, utrzymywali kaplicę w którym z ko-

wnianemi rurami do skrzyń, umieszczonych na    ściołów i występowali pod swą chorągwią na

rynku i niektórych ulicach, oraz do domów,    procesyach, pogrzebach i uroczystościach. Ap-

Wodociąg zniszczał za wojen szwedzkich (1655—    tekarze, drukarze i chirurdzy stanowili cechy

1657) i odtąd kopano studnie. — Wagi, wielka    arystokratyczne, podległe rektorowi uniwersyte-

i mała, na Rynku służyły do publicznej kontro-    tu. Epoka Odrodzenia, podnosząca zrozumieli, a zarazem przynosiły zysk z taks pobiera-    nie sztuki, zrobiła o tyle wyłom w cechach, że

nych za ważenie i składy obok umieszczone.—    architektami i malarzami (artystami) mogli być

Szkolnictwo nie należało do zarządu miej-    i nienależący do cechu. Przedtem należeli

skiego; zajmowali się niem duchowni, a kosz-    architekci do murarzy.—I) Ustawa Sej-

ta pokrywały fundacye.— Gr) Przed mieś-    mu Czteroletniego. Ten średnio-

cia. Przedmieścia stanowiły częścią wsi,    wieczny ustrój, zapoczątkowany w r. 1257, prze-

częścią jurydyki, podporządkowane magistrato-    trwał prawie sześć wieków z małemi zmiana-

wi K-mu albo też szlacheckie i duchowne. Gar-    mi; podobnie urządzone były inne miasta,

bary (Piasek) miały nieco większy samorząd, je-    a różnice polegały tylko na szczegółach. Pierw-

dnak rada krak. mianowała ich wójta i 7 ławników, szą ogólną ustawą państwową, urządzającą K a z im i e r z (fig. 150 str. 533) i Kl e p a r z stano- miasta jednolicie, była ustawa o miastach wiły do r. 1800 odrębne miasta, z podobnem urzą- „Miasta nasze królewskie wolne“ z d. 18 kwie-dzeniem jak K. —Stradom czyli Most królew- tnia (obi. d. 21 kwiet. 1791), uchwalona przez ski należał do Kazimierza, ale miał osobnych Sejm Czteroletni w r. 1791, przyjęta w skład rajców czyli s przy si ężnikó w, z których dwaj Konstytucyi 3-go maja, oraz wydana w jej z dwoma rajcami kazimierskimi wymierzali są- wykonaniu ustawa „Urządzenie wewnętrzne downictwo karne w ratuszu kazimierskim, z pra- miast“, z dnia 24 czerwca 1791 r. (obi. d. 30 wem darowywania kar Stradomiauom przez ich czerwca). iDruga z nich rozdzieliła miasta na rajców, Kazimierzanom znowu przez ich własnych, takie, które mają nie więcej nad 500 Kasę mieli wspólną na ratuszu Kazimierza z dwo- posessyonatów (miasteczka), i na większe, ma kluczami. W r. 1502 pomnożono liczbę rajców do których należał Kraków; większe dzieli-kazimierskich do sześciu, alo zastrzeżono, że ły się na cyrkuły po,v 500 posessyonatów. Sa-dochody Stradomiamsobnojna^jego cele mają morząd spoczywał w rękach: 1) zgromadzenia być używane. Gdy w r. 1498 obawiano się ogółu posessyonatów w miasteczkach i cyrku-najazdu Turków, zamierzano Stradom zburzyć, łach; 2) zgromadzenia „gminnych“ (delegatów opróżnić, a obywatelom jego dać grunta na z cyrkułów w miastach większych); 3) urzę-Kazimierzu i uwolnienie od podatków, aby im dów miejskich. Zgromadzenia ogólne i gmin-umożliwić pobudowanie się nanowo; do wy- ne wybierały władze miejskie i uchwalały no-konania tego planu jednak nie doszło.— Wiel- we składki. Urzędy miejskie dzieliły się na korządca królewski zastrzeżony miał znaczny a) magistraty (wójt z radnymi) dzierżące wpływ na administracyę Kazimierza i Strado- władzę administracyjną, i b) sądy miejskie mia. H) Cechy. Do publicznego ustroju ^burmistrz z sędziami). W miastach większych należały dawniej cechy, będące wynikiem istniały tesame urzędy w każdym cyrkule, średniowiecznego systemu ograniczającego wła- z nieco mniejszym zakresem administracyjnym, dzę rządową tylko do najgłówniejszych zadań na czele zaś magistrat (centralny) z prezyden-państwa, a zostawiającego samorządi^m związ- tern na czele. Wybory więc w K-ie według kom staranie o zaspokojenie swych potrzeb, tej ustawy obejmowały: 1) wybór urzędników nawet tych, które dziś uważamy za publiczne, cyrkułowych, wójtów, burmistrzów, radnych Ludność miasta, z wyjątkiem biedoty, dzieliła i sędziów, 2) wybór gminnych (prawyborcy), się na samych członków związków, zwanych 3) gminni z wszystkich cyrkułów wybierali cechami (contubernia). Kupcy od r. 1410 sta- radnych, a z posłów tych—prezydenta i wice-nowili „kongregacyę“; wszelacy zarobkujący prezydenta od magistratu centralnego.--Prawo dzielili się na cechy, każdy musiał należeć do czynnego wyboru mieli posessyonaci (właści-pewnego cechu, bo cech dawał dowód uzdol- ciele nieruchomości i przychodnie z zagranicy, nienia i on jedynie dozwalał wykonywania pro- wnoszący kapitał lub warsztat), mający lat naj-cederu. W epoce kwitnienia Krakowa było oko- mniej 18, nie skazani za zbrodnie, niepodejrzani ło 100 cechów; później łączyły się z sobą po- o nią, niebędący w służbie wojskowej i nie krewne zawody, przez co liczba zespoleń ma- krydataryusze [od crida, instytutu prawne-lała, ale istota rzeczy się nie zmieniła. Cechy go, sięgającego początkami jeszcze w czasy powsta-wybierały część członków „40 mężów“, broni- wania prawa kanonicznego; krydataryuszem był ły miasta, mając sobie stale oddane pewne dotknięty publicznie exekueyą za długi Red.]. Pra-baszty z przyległą częścią murów, wykonywa- wo biernego wyboru mieli powyżsi, o ile skończyli ły policyę nad zawodami, opiekę nad wdowami, lat 23 i umieli czytać i pisać. Wybory miały nastę-sierotami i chorymi swego zawodu. Wybitnem pować’ co^dwajata. Według tej ustawy w Krako-znamieniem cechów była głęboka^ religijność: wie odbyły się wybory tylko raz jeden: d. 1 sierp-

nia 1791, w kościele św. Piotra. Wypadki polityczne następnego roku przywróciły stan poprzedni. — K. miał od XVI w. pisemnie zapewnione prawo wysyłania posłów na sejm Rzpltej i czasami ich wysyłał; posłowie ci jednak nie mieli żadnego znaczenia i zaledwie Zdołali prośbami i upominkami wyjednać czasem dla miasta jakąś korzyść drobną lub ulgę. Dopiero Sejm Czteroletni nadaFmiastu prawa polityczne, powołując ogół miast polskich, w 24 pojedynczych wydziałach do wybierania plenipotentów na sejm (ob. Konstytucya Trzeciego Maja).—J) Po rozbiorze. W roku 1796 dnia 6-go stycznia zajęła Kraków Aus try a i połączywszy Kazimierz i Kle-parz z Krakowem, utworzyła magistrat, obsadzany przeważnie prawnikami Niemcami. Stan ten trwał do r. 1809, kiedy K-ów przyłączony został do Księstwa Warszawskiego i otrzymał ustrój miasta departamentowego. W r. 1815 utworzył Kongres Wiedeński z K-wa i okręgu „Wolną i niepodległą, ściśle neutralną Rzpltą“, w której zarząd miasta utonął w ogólnym zarządzie małej Rzpltej, a pomieszanie majątku miejskiego z majątkiem Rzpltej dało potem Austryi pohop do zabrania części majątku gminnego. W r. 1846 zajęła Austrya ponownie K., dając prowizoryczne urządzenie magi-stratualne, zastąpione w r. 1848 pod wpływem owoczesnych wypadków politycznych repre-zentancyą autonomiczną, którą wkrótce zniesiono i zastąpiono magistratem, z urzędnikami przez rząd mianowanymi. Dopiero w r. 1866, z zaprowadzeniem konstytucyi w Austryi, nadano K-u „statut“, przyznający samorząd, wykonywany przez radę miejską, z magistratem przez nią mianowanym i kontrolowanym. Statut ten, z małemi zmianami z r. 1901 i 1905, obowiązuje dotąd. Rada miasta, z 72 radców złożona, ma prawo nakładać podatki i opłaty na cele gminne w granicach dość szerokich, wydawać przepisy policyjne miejscowe, organizować magistrat, mianować urzędników i kontrolować ich, zarządzać wszelkim majątkiem miasta i t. d. Magistrat ma nadto zleconą sobie władzę rządową lokalną. Radców wybierają członkowie gminy kuryami na 6 lat. Prawo wyborcze przyznane jest osobom opłacającym podatek ponad pewne minimum, posiadaczom nieruchomości i osobom z wyższym censusem intellektualnym.- B i b 1 i o g r.: Pieko-siński dr. Franc. „Kodeks dypl. m. K-a“ (Kraków 1879); tenże „Prawa, przywileje i statuta m. K-a“ (Kraków 1895); Mecherzyński K. „O magistratach miast polskich...“ (Kraków 1845), Smoniewski X. W. „Zbiór wiadomości o magistratach“ (Kraków 1868); Chmiel A. „Ustrój miasta i cechów krak.“ (Rocznik kr. T. VI, 1906); Bąkowski Dr. Kłem. „Sądownictwo karne w K-ie w XIV w.“ (K. 1901); tenże „Historya Krakowa doLXVI w.“ (Kraków 1903); Rymar Leon „Udział K-a w sejmach i sejmikach Rzpltej“ („Rocznik Kr.“ T. Vil, 1904). Chotkowski ks. „Rzemiosła i cechy w XV w.“ (Kraków 1886); Bąkowski Dr. Kłem. „Dawne cechy Krak.“ (Kraków 1905); tenże „Dawny Kraków“ (Kruków 1898); tenże „Sprawa rozszerzenia granic K-a“ (Kraków 1905).— IV. Dzieje miasta odr. 1257. À) Kolo nizacya niemiecka. Okres I wzrostu rozpoczyna się z chwilą organizacyi miejskiej, przerwanej chwilowo napadem tatarskim z r. 1259. a) Do uśmierzenia buntu Alberta. Miasto zaludnia się kolonistami, przeważnie ze Śląska. Warunki musiały sprzyjać rozwojowi, skoro Kraków zabudowuje się tak szybko, że w aktach miejskich, od r. 1299 zachowanych, widzimy je w r. 1300 zabudowanem już zupełnie w granicach dzisiejszego śródmieścia, tj. istnieją już wszystkie place i ulice z nazwami dotąd dochowanemi, otoczone murarni, fosami, bramami i wieżami. Te fortyfikacye miano wybudować za Leszka Czarnego; wytrzymały też one nowy napad tatarski z r. 1285. Po Leszku zajął K-ów ks. Szląski Henryk Brodaty, lecz gdy zmarł po roku (1290), opanował miasto przedsiębiorczy Przemysław Wielkopolski, który podjął wielką myśl połączenia rozerwanej na drobne księstwa Polski i przywrócenia tytułu królewskiego. W r. 1296 koronował się w Gnieźnie, atoli zginął po roku podstępnie zamordowany z poduszczenia margrabiów Brandenburskich. Myśl jego podniósł Wacław II król czeski, któremu rzekome swe prawa do Księstwa Krakowskiego odstąpiła była wdowa po Leszku Czarnym. W r. 1300 koronował się na króla. Rozszerzył on Kraków ku południu, włączywszy kościół św. Andrzeja w obręb murów miejskich. Gdy Łokietek, książę sieradzki, jako narodowy kandydat, znalazł czynne poparcie zaraz po tułaczych swych przygodach, po śmierci Wacława (1305) odzyskał Kraków, w r. 1306 nadał miastu nader korzystny t. zw. wielki przywilej dla ujęcia sobie mieszczan (z tego też roku pochodzi herb miasta i najstarsza pieczęć radziecka miejska); ale mimo to niewdzięczne niemieckie mieszczaństwo próbowało w roku 1311 wprowadzić na tron albo milszego sobie zniemczałego Piasta, ks. Bolesława Opolskiego, albo nawet Jana Luxenburczyka. Łokietek poskromił bunt wójta Alberta i osadził swą załogę wewnątrz miasta, na Gródku (zameczku), koło Mikołajskiej bramy, a w księgach urzędowych miejskich kazał używać łaciny zamiast języka niemieckiego.— b) Wiek XIV. Ugruntowanie swego panowania uwieńczył Łokietek przybraniem tytułu królewskiego. Zwieziono z Gniezna stare korony królewskie; d. 20 stycznia 1320 r. koronował króla na Wawelu arcybiskup gnieźnieński Jarosław: odtąd stał się K-ów miastem koronacyj królewskich. — W roku 1320 rozpoczęto budowę nowej katedry wawelskiej w gotyckim stylu, która do dziś dotrwała.—W czerw-

cu 1325 przybyła do Krakowa Aldona, córka jeszcze zagroziła miastu wojna, w r. 1346, gdy księcia Litwy Gedymina, przywodząc narzeczo-    Kazimierz wypowiedział ją Janowi Luksemb.

nemu królewiczowi Kazimierzowi jako wiano 24    z powodu popierania przez niego Krzyżaków,

Trzystu kiryśników czeskich pod dowództwem Zdenka z Lipy zapędziło się wówczas podjKraków i wpadło niespodzianie przez otwarte bramy do miasta; lecz bramy zamknięto za nimi i rycerzy pojmano. Nadciągnął Jan z wojskiem i szturmował przez dwa dni, poczem odstąpił, a poniósłszy straty w odwrocie, zawarł rozejm z Polską za pośrednictwem papieża. Po Kazimierzu W. wstępujący na tron w myśl znanych układów Wyszehradzkich z r. 1339 król węg. Ludwik (Lois, 1370 — 1382), po faktycznem objęciu władzy, starając się o zapewnienie korony dla jednej ze swych córek, ujmował sobie Kraków przywilejami wzmagająceini handel, jak nadaniem prawa kupczenia z Pragą, przyznaniem mieszczanom prawa kupowania dóbr ziemskich. Po śmierci Ludwika, gdy możnowładcy, nie dopuszczając zięcia jego Zygmunta do tronu, wybrali wszakże córkę jego Jadwigę, królewna przybyła do K-a uroczyście witana (1384). W hi-storyi miasta zapisała się ona dobremi uczynkami, wspieraniem ubóstwa, łagodzeniem kary skazańców, obdarowywaniem kościołów. Dowodem zyskanej miłości jest to, że gdy urodziła córeczkę, miasto ofiarowało mamkom w podarunku 4 grzywny, królowej 200 grz. i łańcuch wartości 25 grz., poseł zaś, który o tym fakcie doniósł, otrzymał 4 grz. poczestnego. Gdy w r. 1399 kończyła żywot przedwcześnie, zapisała swój majątek na uposażenie wszechnicy, którą też w r. 1400 wznowił Jagiełło budując jej dotąd istniejącą siedzibę na ul. św. Anny, zwaną Kollegium Jagiellońskiem. Jadwiga spoczęła w katedrze na lewo od w. ołtarza. Nie sprawiono jej na razie monumentu, ponieważ noszono się z myślą jej kanouizacyi. W r. 1902 dopiero ufundował jej lir. Lauckoroński okazały sarkofag, dłuta rzeźbiarza A. Madejskiego, w katedrze w prawej nawie bocznej naprzeciw kaplicy Zygm. Jagiełło zatwierdził przywileje Krako wa, rozszerzył prawo mieszczan do nabywania dóbr ziemskich. — Wciągu długiego jego panowania rozwijało się miasto pomyślnie c) Do èrodka XV w. Wiek XV rozpoczynał Kraków jako miasto ozdobione już wielkie-mi świątyniami i wielu murowanemi domami, a bronione murami. Dzieliło się to miasto na 4 okręgi: rzeźniczy, grodzki, garncarski i sławkowski. Ulice nosiły nazwy, które do dziś, z nielicznemi zmianami, przetrwały. Miasto było siedzibą głównie kupców i rzemieślników, nie miało więc pałaców, lecz skromne, po większej części wązkie dwupiętrowe domy, ze spadzistym dachem i zębatym szczytem gotyckim, których dół służył za sklep, kram lub warsztat, piętro zaś i oficyny na mieszkanie. Wyjątkiem były domy ozdobniejsze królewskich dygnitarzy, jak Jana Melsztyńskiego, który miał (1375) komnatę na piętrze, przystrojoną w tar

tys. jeńców polskich, wypuszczonych z niewoli, oraz przymierze z Litwą.—Dnia 2 marca 1333 r. zmarł Łokietek i spoczął na Wawelu po lewe'; stronie wielkiego ołtarza w lewej nawie, w sarkofagu z wyrzeźbioną jego postacią na wierzchu, po bokach z figurami różne stany przedstawiającemu Baldachim dawny zniszczał, a obecnie sprawiono nowy wedle planu S. Odrzy wolskiego. — Za Kazimierza W. uporządkował się i zabudował K. Na Wawelu stanął murowany zamek; który, wedle słów Janka z Czarnkowa, „ozdobił Kazimierz podzi-wienia godnemi domami, wieżami, rzeźbami, malowidłem, dachami wielkiej piękności“. Z tej budowy jego dochowały się mury parteru w części północnej i wschodniej zamku, a w nich dwie izby gotyckie, z tych jedna ze sklepieniem, opartem na jednym, środkowym, filarze.

W tych salach przechowywano od XV w. skarbiec koronny. Jak pałac* tak i katedrę „pokrył król ołowiem a sklepienie chóru złoconemi gwiazdami ozdobił; w tymże kościele kaplicę Wniebowzięcia, obok zaś kościoły św. Jerzego i św. Michała postawił“. Król budowniczy nie ograniczył się do Wawelu: tradycya łączy imię jego z wszystkiemi prawie większemi budowlami, a zapiski i herb 'ego lub monogram potwierdzają udział królewski w budowie, jak herb na wieży Flory ańskiej, dalej w sali hetmańską zwanej w Rynku, na Sukiennicach, monogram na zwornikach zakrystyi kościoła św. Katarzyny, na bramie katedry itd. Uposażając Sukiennice w r. 1358, zastrzegł król „byle miasto bezladnemi budynkami na miejscach publ. oszpecone nie zostało“. Powiększył stolicę, organizując dwa przedmieścia w osobne gminy miej skie, tj. K a z i m i e r z w r. 1335 i K1 e-parz w r. 1366. Dowodem wzrostu miasta i zamożności jego mieszkańców za Kazimierza W. jest nietylko legenda o wspanialej uczcie, danej w r. 1363 przez mieszczanina Wierzyn-ka, którą zaszczycili obecnością swą Kazimierz W., cesarz Karol IV i król Cypryjski Piotr, ale fakty stwierdzone dokumentami, jak wypożyczanie przez mieszczan znacznych sum królom i książętom, jak budowa coraz liczniejszych kamienic na miejsce dawnych drewnianych domów, i licznych wspaniałych kościołów . Z tej epoki pochodzą, prócz katedry i kościołów na W⁷awelu, dziś już nieistniejących, presbiteryum kość. Maryackiego, część Dominikańskiego, kościoły św. Katarzyny (1342) i Bożego Ciała (1347). Założenie Wszechnicy w roku 1364 otworzyło krynicę kultury, która, słaba z początku, rozwinęła się później z pożytkiem, a nawet sławą narodu.—Z wypadków kronikarskich tej epoki wspomnieć potrzeba zarazę w r. 1350, a w r. 1360 głód, któremu król zaradził otwarciem swoich spichlerzy. Raz tylko

cze i klejnoty herbowe. Poza miastem, prócz Kłeparza i Kazimierza, które podobnie po miejsku się zabudowywały, ciągnęły się od wschodu głównie ogrody, browary, młyny, rzeźnia, od zachodu, na Piasku, — cmentarz żydowski. Na Zwierzyńcu urządził Kazimierz W. ogród, w Łobzowie zbudował letni pałacyk. Odpowiednio do wzrostu ludności, zamożności i zabudowania się, wprowadzono już stałe urządzenia miejskie i ustawy porządkowe. Istnieją już w tym czasie liczne przepisy policyjne co do koinuni-kacyi, ognia, czystości, propinacyi, targów, czeladzi itd. Ulice zamiatać należało do połowy szerokości, rynek—na 16 łokci przed domem.

Na rowku, którym między domem a gościńcem woda spływała, winien znajdować się mostek.

W nocy nie wolno chodzić bez latarni, lub jeździć saniami. Na rogu każdej dzielnicy miejskiej mają wisieć osęki do ratunku w razie pożaru; pierwszy przynoszący wodę do gaszenia otrzymuje nagrodę. Nie wolno wchodzić z ogniem do komór, przechowywać siana, lub słomy na strychu. Zakazano szynkować w niedziele i święta, oraz w czasie mszy, próżnować w poniedziałki (blauer Montât/), grywać w kości. Kupcy przestrzegali głównie prawa składowego i pośredniczyli w wywozie surowca na Zachód; przedmiotami najruchliwszego handlu były metale: miedź z Węgier, ołów z Olkusza, węgle drzewne, popiół, smoła, wosk, drzewo. Sprowadzano ryż, migdały, małmazyę, korzenie, ryby (stokwisz, berkfisz, flakfisz, dor-fisz, stur, śledzie), sukna. Obok ludności niemieckiej osiadają i Polacy, a od nich i od ludności, z którą się Niemcy stykają w handlu, uczą się koloniści popolsku. B) Okres II.

Kr aków Polski. W okresie drugim, od po-połowy wieku XV do mniej więcej końca wieku XVI, mieszczaństwo krak. stanęło na takim stopniu znaczenia, dobrobytu i oświaty, na jaki nigdy wyżej się nie wzniosło. Jest to okres największego rozkwitu miasta. Jeszcze mimo podkopania fundamentu rozwoju handlu, tj. po zaprowadzeniu cła wywozowego a zniesieniu przywozowego (1565), aby szlachta jaknajta-niej nabywać mogła towary, jeszcze po przeniesieniu stolicy do Warszawy (1596—1609), jakiś czas trzymało się mieszczaństwo dorobkiem dawnym; ale był to już czas zastoju Krakowa, gród dalej się już nie rozwijał, a klęski wojen szwedzkich przyprowadziły go do upadku. a) Unarodowienie miasta i wzrost kuluary w w. XV. W wieku XVI mieszczaństwo stało się nawskroś polskiem, świeciło wykształceniem, ogładą, zamiłowaniem sztuki; ale równocześnie podnosiło się znaczenie szlachty jako wyłącznego czynnika politycznego i zepchnęło wreszcie mieszczan do znaczenia stanu niższego. W wieku XV mieszczaństwo stanowiło średniowieczny stan, zupełnie oddzielony od reszty narodu, —bogaty, niezależny od nik⁰S°- tylko od króla, i to w granicach za-

Wielka Kucyki. Powsz. llustr. Zesz 3i3 a. T»m XL

warowanych przywilejem lokacyjnym i późniejszemu. Kultura i majątek zbliżają wybitniejsze jednostki z miasta do szlachty, magnaci żenią się z mieszczankami; wdowa po dwóch kupcach Barbara Rosenberg (f 1483) poślubia nawet Piasta, Mikołaja ks. na Raciborzu, a córkę wydaje za Kazimierza ks. Oświęcimskiego i Zatorskiego. Wspaniałe bronzowe płyty nagrobne rodziny Salomonów w kościele Maryackiin pochodzą z warsztatu, a może i własnej ręki, Piotra Vischera, podobnie jak na Wawelu płyta kardynała Fryderyka, lub jak fundowana przez króla płyta Kalimacha w kość. Dominikanów. Stać mieszczaństwo na zamówienie ¹ w. ołtarza Maryackiego u Wita Stwosza, który wyrzeźbił posągi do katedry i grobowiec Kazimierza Jagiellończyka. Domy zdobią się kamiennemi rzeźbionemi obramieniami okien, drzwi, portali, płyną ofiary na kościoły, które teraz święcą najokazalszą epokę rozwoju architektury. W r. już 1405 ukończono kościół Bożego Ciała; w r. 1430 powstaje wspaniała kruchta kościoła św. Katarzyny; w r 1442 przebudowano zwalone sklepienie w kościele Maryackim; w r. 1453 stają kościoły: Bernardynów i św. Agnieszki na Stradomiu. W latach 1477 —1489 kościół P. Maryi zyskuje arcydzieło: w. ołtarz W. Stwosza, oraz zakończenie górue wieży wyższej, prawdopodobnie według rysunku Stwosza. Znaczenie naukowe i polityczne Krakowa wzrosło sławą Uniwersytetu, którego reprezentanci wybitną odegrali byli rolę już w początku XV w. na Soborze Konstancyjskim, a następnie jeszcze wybitniejszą na Bazylejskim. Główna uczelnia krakowska w końcu XV i początkach XVI w. przyciągała obcych nawet studentów i uczonych. Mnożą się kollegia uniwersyteckie, kursy, zapisy na nie. Dumą uniwersytetu krakowskiego pozostanie to, że w nim kształcił się Kopernik. Odwieczna walka na półn. zachodnich kresach z wrogim Zakonem Krzyżackim odbiła się tryumfalnem echem w Krakowie. Tu w r. 1410 zawiesił Jagiełło w katedrze 51 chorągwi zdobytych na Krzyżakach pod Grunwaldem, i złożył w kościele św. Floryana zdobyty na nich relikwiarz, dotąd dochowany. Tu, na zamku, poddały się uroczyście Kazimierzowi Jagiellończykowi ziemie pruskie w lutym roku 1454, szukając opieki przed grabieżcami Krzyżakami; a w ciągu 13-letniej wojny z zakonem, zakończonej zwycięskim traktatem toruńskim w r. 1466, zasilali mie-szcz .nie krakowscy króla pożyczkami i darami.

Z kroniki codziennych wypadków zapisano w XV w.: zarazę w r 1425, 1482, 1496, pożary w r. 1407, 1454, 1455, 1463, 1473, 1475, 1492 i 1494, trzęsienie ziemi w roku 1403 i 1443, powódź w r. 1475.—.Najcięższem w następstwach było zabicie magnata Andrzeja Ten-czyńskiego w r. 1461 przez pospólstwo i kara wymierzona za to na niewinnych rajcach pod wpływem obrażonej szlachty. Tenczyński nie

chciał zapłacić za wypolerowanie zbroi płatnerzowi miejskiemu i uderzył go. Oburzone pospólstwo zamordowało możnowładcę. Pozwano za to rajców przed sejm, zamiast, według przywileju, na zamek przed króla; na sejmie zapadł wyrok. Dnia 15 stycznia r. 1462 ścięto na zamku sześciu mieszczan, trzech wtrącono do więzienia. Dzwon na wieży Maryackiej , którym dzwoniono na pogrzebie straconych, na znak żałoby umilkł odtąd i dopiero po 200 latach przeniesiono go na wieżę ratuszową.

Niechęć szlachty do mieszczaństwa spotęgowała się, zwłaszcza, że było ono jeszcze przeważnie niemieckiem. Budząca się do politycznego życia szlachta byłaby może szukała poparcia w polskiem mieszczaństwie przeciw możnowładztwu i dopuściła je do udziału w sprawach publicznych, ale właśnie wówczas rozpoczynał się dopiero proces polonizacyi mieszczaństwa, stało więc obo naprzeciw szlachcie z obcą swą mową i z niechęcią. W roku 1464 przechodziło przez Kraków 12 000 Krzyżowni-ków, udających się do Węgier na Turków na krucyatę, którą rozpoczęli od zrabowania trzech synagog i ograbienia domów żydowskich.

Ledwo starosta krakowski Jakób Dębiński, z pomocą magistratu i żołnierzy biskupich, obronił Żydów i na zamek schronił. Król nałożył na miasto 3 000 złp. grzywny za to, że nie obroniło Żydów.—W roku 1465 wydrukowano pierwszą książkę w Krakowie; pierwszym drukarzem był Günther Zajner, po nim został Świętopełk Fioł (ob.), który drukował już i po słowiańsku; później zjawiają się stałe i liczne drukarnie; pierwszym stałym drukarzem jest Haller (ob.). Na r. 1492 przypada najstarszy opis Krakowa w kronice Hartmana Szedla: „Liber chronicorum“. „Kraków—brzmi ten opis -otacza podwójny wysoki mur z basztami, bramami i fortyfikacyami, oblewa go prowadzona fosami rzeka Rudawa; mnóstwo w nim pięknych domów i ogromnych świątyń“. Już w roku 1453 podziwiano wielbłąda, na którym przybył do Krakowa św. Jan Kapistran; ale w r. 1494 ujrzano aż 12 wielbłądów wiozących poselstwo sułtana tureckiego; trzymano je przed ratuszem ku podziwowi mieszkańców. Król Olbracht mieszkał stale w Krakowie, utrzymywał liczny i świetny dwór ożywiający miasto i przynoszący mu źródło zarobku, b) Wiek XVI do Ordynacyi Batorego. Wcześniej niż gdzieindziej na północy pojawia się Renesans w Krakowie. Już grobowiec Olbrachta (— f 1501) wykuto w stylu Odrodzenia, a wkrótce małżeństwo Zygmunta I z Boną Sforzą (1515) sprowadza blizkie stosunki z ojczyzną Renesansu, Włochami. W tym stylu powstaje już nowy pałac na Wawelu (1508 — 1520), służąc za wzór nowym budowlom publ. i pryw.

Przemysł szlachetnieje i dochodzi do artyzmu: odlewa dzwony i armaty, kraty, balasy bronzo-we (największy w Polsce dzwon Zygmunt, 12 łokci obwodu, w r. 1520). Powstają drukarnie i księgarnie, ożywione stosunki z zagranicą szerzą kulturę w szerokie warstwy. Synowie mieszczan kształcą się we Włoszech i Niemczech i zasiadają potem na urzędach miejskich, a nawet królewskich (Decyusz—sekretarz król., Bonar—wielkorządca itd.), na stallach kanoniczych i katedrach uniwersyteckich, polonizują się szybko. Niemieckie mieszczaństwo XIV w. przeniosło było kazania polskie z głównej fary miejskiej Maryackiej do kościoła św. Barbary; w XV w. obudziła się już ludność polska, zaczęły się cechy dzielić na polskie i niemieckie, zaczęto się dopominać polskich kazań w kościele Maryaekim; polskie rodziny jęły dobijać się majątku i wchodzić do rady. W roku

1535    dokonał sekretarz rady Mikołaj Jaskier przekładu Saksonu, który Zygmunt I uznał za obowiązujący. Prąd narodowy zwrócił uwagę szlachty, która go poparła, skutkiem czego w r.

1536    król orzekł „że, wysłuchawszy próśb pospólstwa i uważając to za uwłaczające, aby język cudzoziemski w najznakomitszym kościele miał pierwszeństwo“, przeniósł kazania niemieckie do kość. św. Barbary. Odtąd poloni-zacya postępuje szybko, tembirdziej, że zmniejsza się napływ obcych Niemców, przybywa natomiast więcej Włochów, którzy również sie polonizują. Znaczenie mieszczaństwa rośnie przez zrównanie go, przynajmniej w teoryi, ze szlachtą, bo już Olbracht w r. 1493 wcielił je był do szlachty, a Zygmunt I w r. 1518 i 1539 uznał prawo K-a wysyłania posłów na sejmy; zresztą bogaćtwo otwierało mieszczanom progi do dworu i dostojeństw. Równocześnie wszakże wzmaga się nieproporcyonalnie i wpływ szlachty na sprawy publiczne, z początku nieszkodliwy dla mieszczan; gdy atoli przeprowadzono w r. 1565 ustawę, zakazującą kupcom polskim wyprowadzania płodów i wyrobów krajowych za granicę, a ułatwiono przywóz towarów zagranicznych, aż wreszcie uwolniono szlachtę od cła — wszystkiemi temi środkami zepchnięto mieszczan do roli przekupniów, podcięto możność rozwoju handlu i przemysłu krajowego. Ówczesny ruch handlowy nie był jeszcze tak szybki, aby skutki tych przepisów rychło się okazały; ale później, gdy ubyło rodzin dawniej zbogaconych, gdy nowe nie mogły już wzmagać się w dawniejsze dostatki, zmniejszał się powoli stopień zamożności, a tera-samem i kultury, zaczął się zastój, inne zaś klęski dopomogły do upadku mieszczaństwa i miasta.—Z wypadków miejskich XVI stulecia wspomnieć wypada pożar Stradomia w r. 1509 i pożar z r. 1522, w którym około 50 domów zgorzało, z roku 1527, który zniszczył północną część miasta od ulicy Mikołajskiej ku Sławkowskiej, kościoły: św. Mikołaja, św. Krzyża, św. Marka i Kleparz; żar z tego ognia był tak wielki, że około 100 armat na muraeh zupełnie zniszczało albo się nadtopiło; zrestauro-

w Krakowie synod protestancki. Byli też i anabaptyści, którzy mieli zbór na ulicy Szpitalnej, gdzie dziś Kasa oszczędności. Walka religijna nie przybrała jednak tak krwawej formy jak w Niemczech lub Francyi, chociaż nie obeszło się bez rozruchów, które jednak na późniejszy czas przypadają. Szlachta wcześniej powracać zaczęła do katolicyzmu, a przeto później nieraz występowała przeciw mieszczanom z niechęci, nietylko stanowej,fale i z religijnej, co szkodziło nietylko innowiercom, ale i katolikom. Henryk Walezyusz, nowo-o-brany król, odbył w dniu 18 lutego r. 1574 u-roczysty wjazd do Krakowa. „Do bramy zaszli mu mieszczanie, niosąc baldachim pozłocisty, pod którym jechał przez miasto aż na zamek. A po mieście wszędzie świec wielkość gorzała, tak, iż było widno od nich jako we dnie. Na górze Rękawce także palono ognie“. Król, który już w Paryżu pokój religijny był zaprzysiągł (ob. Konarski Adam), przy ko-ronacyi musiał go zaprzysiądz raz jeszcze różnowiercom, zniewolony zapowiedzią marszałka, Firleja, że się oddali z koroną z katedry. Po koronacyi na drugi dzień odbierał na majestacie, wystawionym w rynku, przysięgę od mieszczan i pasował ich na rycerzy, przyczem otrzymał od miasta w podarunku naczynie „wanna dictumtrzeciego zaś dnfh na dziedzińcu zamkowym odbywały się turnieje, pamiętne tern, że młody magnat Samuel Zborowski wszczął zwadę z Tenczyńskim, a gdy Wapow-ski, kasztelan przemyski, chciał bronić Ten-czyńskiego, ugodził go Zborowski Czekanem w głowę, w bramie zamkowej, tak, że Wapow-ski zmarł tejsamej nocy. Sąd królewski skazał Zborowskiego na wygnanie. W 10 lat potem wrócił Zborowski, a pochwycony — został ścięty na zamku krakowskim Z obawy utraty tronu we Francyi wyjechał Henryk d. 18 czerwca 1574 r. potajemnie z K-a. Dopiero w r. 1575 obrano Batorego. Ponieważ znaczna partya szlachty oświadczyła się za Maksymilianem, arcyksięciem austr,, przeto stolicę obsadzono wojskiem. Przywołano także na zamek burmistrza z radą i odebrano od nich zaręczenie, że nikomu bram miasta nie otworzą, tylko Batoremu. - W tak niebezpiecznym czasie wybuchła po raz pierwszy jaskrawo niezgoda religijna: dnia 10 października 1574 nastąpiło zburzenie zboru ewangielickiego przy ul. św. Jana. Sprawcami tego byli studenci, którzy, złączywszy się z pospólstwem, uderzyli na zbór i po dwudniowym szturmie, zdobywszy go, prawie zupełnie zburzyli i zrabowali. Chwyconych przy tym rozruchu 5 murarczyków i cieśli ścięto na rynku przed ratuszem. — Dnia 22 kwietnia 1576 wjeżdża Stefan Batory. W r. 1578 wydał on dla K-a „ordynacyę dobrego porządku“ .—Ta Ordynacya Batorowska, do zbadania majątku i dochodów miasta przez komisarzy, z polecenia króla uskuteczniona i zatwierdzo-

wauo je potem kosztem króla. W roku 1528 zniszczył ogień ratusz Kazimierski wraz z wielu cennemi staremi aktami. W r. 1536 spłoną! znowu Stradom i część Kazimierza, oraz część nowo-zbudowanego pałacu wawelskiego. W r. 1543 miała zaraza zabrać jakoby 20 000 osób; liczba ta jednak wydaje się przesadzoną. Jaśniejszą chwilą było uroczyste złożenie hołdu Zygmuntowi I d. 10 kwietnia w r. 1525 na rynku krakowskim przez księcia pruskiego Albrechta, dogadzające na razie dumie narodowej, ale w gruncie rzeczy rozpoczynające wzrost potęgi pruskiej, która potem przeciw Polsce się obróciła. W r. 1531 wjeżdżał d. 7 listopada do K-a hetman Jan Tarnowski, wracając ze zwy-cięskiemi hufcami z pod Obertyna. Poprzedzały go tłumy jeńców, długi szereg zdobytych armat i chorągwi. Cała ludność wyległa na powitanie i odprowadziła zwycięzców na Wawel, gdzie zdobyte chorągwie zawieszono przy grobie św. Stanisława obok chorągwi z pod Grunwaldu, W r. 1549 wszczęli studenci awanturę nocną ze służbą księdza Czarnkowskiego, w której zginął jeden student, a gdy proces się przewlekał i studenci nie mogli się doczekać ukarania służby księżej, opuścili wszyscy Kraków dnia 4 czerwca w liczbie 6 670, wyraźnie sześciu tys. sześciuset siedemdziesięciu, udając się, jedni na obce uniwersytety, inni do domów. Opustoszały na razie kollegia i bursy; ale wyjście to nie wywarło żadnego stałego wpływu, bo nowi studenci zapełnili luki wkrótce, a część wychodźców wróciła, mając wpośród siebie liczńiejszych niż przedtem zwolenników protestantyzmu; nie brakło ich już bowiem i pierwej. Już w r. 1522 ukarałby! sąd biskupi proboszcza z Bieniarowej za zalecanie dzieł Lutra, w r. 1525 uwolnił za rękojmią pewnego białoskórnika od zarzutu herezyi, o którą aż 13 osób oskarżono, ale te wyparły się zasad Lutra. W następnych latach pojawiają się znowu procesy duchowne o herezyę, z tych najgłośniejszy w r. 1529 przeciw Katarzynie z Zalaszowskicli Wejglowej, żonie rajcy miejskiego, która ukorzyła się, ale znowu popadła w wątpliwości religijne i w r. 1539 spłonęła na stosie w rynku krakowskim (zdaje się, histeryczka). Tymczasem ruch reforma-cyjny, rozgorzały w Niemczech, posuwał się dalej i dosięgał z łatwością Krakowa, który tyle stosunków handlowych i intellektualnych utrzymywał z miastami niemieckiemi. Kraków jako stolica staje się ogniskiem propagandy: Lutrzy, Kalwini, Aryanie znajdują zwolenników między mieszczaństwem i szlachtą. W roku 1552 powstaje pierwszy zbór protestancki za murami miasta, w Woli Justowskiej, w r. 1557 drugi w ogrodzie Bonara na Wesołej; w roku 1569 założono osobny cmentarz protestancki na Wesołej; w r. 1572 otwarto w Krakowie zbór przy ulicy św. Jana, zwany Bróg (dziś hotel Saski); wreszcie w roku 1573 odbył się

na, uporządkowała finanse miasta. Zostawiła przy dzierżawach i dożywociach tych, których w posiadaniu ich zastała, lecz po zgaśnieniu tego stosunku kazała przedmioty majątku miejskiego (grunta, sklepy, kramy i t. d.) wydzierżawiać przez licytacyę temu, kto da najwięcej, na lat 6. Dożywocie może nadać Rada tylko za zezwoleniem króla. Podatki i opłaty zostawiono według starodawnego zwyczaju, zachowując radzie ich zarząd. Przy rozpatrywaniu sprawozdania komisyi w powyższym przedmiocie postanowił król nadto, aby wydatki nad 100 złp. podejmowano nietylko za uchwałą rajców, alei za zgodą „40 mężów“, których zgody potrzeba także do zaciągnięcia jakiegokolwiek długu. Lonerowie nie mają podejmować żadnej zgoła budowy bez zezwolenia rady i obowią-zywani są co rok składać rachunki; należy po-odbierać nieprawnie przez niektórych przywłaszczone grunta miejskie. Na gwałtowników naznaczono surowe kary. Studentów żebrzących nakazano spisać i wziąć pod kontrolę, zaprowadzić meldunek przybywających do miasta, Stróżę nocną utrzymywać i żebraków w znaki zaopatrzyć. Ordynacya rozciąga się także wyraźnie na posiadłości senatorskie, szlacheckie, „albowiem wolności (domom tym nadane dawniej) nadaje się w innym celu, a nie w tym, aby występki pozostawały bezkarnemi“. — Gdy w latach 1579 — 82 dolatywały wieści o zwycięstwach króla nad Moskwą, za każdym razem odprawiano uroczyste „Te Deum“ w kościele a panowie (rajcy) schodzili się na ratusz; aby przy małmazyi uczcić zwycięstwo. —W roku 1583 zatwierdził Batory urządzenie poczty stałej; przedsiębiorcy Monteluppi’owie, za rocz-nem wynagrodzeniem 1 000 złp., płatnem z kasy celnej, wysyłali gońców i przewozili listy z K-a do Wenecyi. W tym celu utrzymywali konie po liczuych stacyach, ażeby dwa razy na miesiąc posłańcy pocztowi w 15 dniach, tam i napowrót, przebywać mogli tę długą przestrzeń, zostawiając i odbierając po drodze listy, za które płacono w K-ie, bez względu na odległość, po 4 grosze (32 centy dzisiejsze) za uncyę. W r. 1583 miało miasto niezwykły widok: król wydawał siostrzenicę Swą Gryzeldę za Jana Zamoyskiego. Magnaci wysilili się na uświetnienie tej uroczystości. Po tygodniowych godach odprawowano przenosiny państwa młodych widowiskiem publicznem na rynku, były turnieje i „maszkary“. „Wszystkie kamienice w rynku ludzi pełne były, co na to patrzeli. Król sam z królową w Szpiglerowej kamienicy był. Siedm par na ostre goniło. Potem maszkary przyjechały, a naprzód Mikołaj Wolski, miecznik koronny, wyjechał z Kamienice pod Barany po murzyńsku ze wszystkim pocztem kosztownie ubrany, na wozie pozłocistym, miał ośmiu trębaczów, po murzyńsku także u-branycli, więc elefant, na którym była wieża, z której rozmaite race i kunszty puszkarskie szły. Potem Mikołaj Zebrzydowski na wozie przyjechał. Wóz ciągnęły godziny, dwanaście dziatek białych, także wiele czarnych, gwiazdy po nich białe trzymały prawą stronę, czarne lewąjłańcuszkami srebrnemi powiązane, a wszystkie miały zegarki na głowie. Siedział na wozie Saturnus z brodą siwą, kosę w ręce trzymał, i t. d.“.—Na tensam rok przypada wprowadzenie do K-a wpływowego zakonu Jezuitów. Objęli oni kościół św. Barbary i dokupili na kollegium przyległe domy, w których zamieszkał, między innymi, ks. Piotr Skarga, założyciel Arcybractwa Miłosierdzia (1584) i Banku Pobożnego (1587). W r. 1585 objęli Jezuici kościoły św. Szczepana i Macieja na seminaryuin. Ks. Wielewicki spisał dzieje tego kollegium, mieszczące wiele ciekawych szczegółów do historyi miasta. — c) Po Batorym; przeniesienie stolicy do Warsza wy. Po przedwczesnym zgonie Batorego, (1586) niezgoda szlachty naraziła Kraków na doświadczenia wojenne, których nie zaznał od-dawna: miasto obsadzili stronnicy Zygmunta III pod dowództwem Jana Zamoyskiego. Kontrkandydat, Maksymilian arcyks. austryacki, obiegł miasto; spalono wszystkie przedmieścia i poblizkie wioski. Niemieccy garbarze na Piasku podstępnie ukryli między sobą 2 pułki Maks., chcąc im nocą ułatwić dostęp do murów Krakowa. Dowiedział się o tem Zamoyski, podpalił Garbary i uderzył niespodzianie: 1 500 trupów zaległo plac boju; 2 chorągwie, 8 dział, mnóstwo hakownic i wiele wozów z prochem dostało się hetmanowi. W parę dni odstąpił Maks. a dogoniony pod Byczyną dostał się do niewoli. Sejm z r. 1589 uwolnił Kraków, Kazimierz i Kleparz od podatku w nagrodę „za wiarę i stateczność okazaną i za nieoglądanie się na wielkie szkody“. —Ostatni dziesiątek lat XVI w. i pierwsza połowa XVII w. są okresem ostatnich dni świetności, a potem zastoju i pierwszych objawów zbliżającego się upadku (ob. Tablicę „Widok Krakowa w XVII w.“). Jeszcze jest Kraków stolicą potężnego państwa, przyjmującego poselstwa, święcącego wspaniałe uroczystości koronacyj, wjazdów królewskich, ugaszczającego liczne dwory możnowładzców, gromadzącego zastępy szlachty, która zjeżdża się na sejmy, uroczystości i sądy, wreszcie przybywa dla zakupów. — Lecz znikają powoli zamożni patrycyusze mieszczańscy; bogactwo zjednało im tytuły i wstęp w stan szlachecki: Bonery zostają senatorami, Morstinowie, Szem-bekowie hrabiami, inni przybierają od dóbr ziemskich polskie szlacheckie nazwiska: Boch-nery stają się Wielopolskimi; Wierzynki —Garlickimi, inni przybierają tłómaczone polskie nazwiska: Monteluppiowie—Wilczogorscy, Bos-campy—Lasopolscy, Guttetery — Dobrodziej scy i t. d. Najmożniejsi ubywają z kół mieszczańskich, zasilając poczet szlachty; ale nie powstaje już nowy patrycyat na miejsce dawnego,

W r.

Już w r. 1609 prze-

znikającego, bo stosunki podcinają konieczną dotąd podstawę—zamożność. W dodatku zaszły z końcem XVI w. wypadki podkopujące dobrobyt: rozterka religijna przybrała charakter namiętny, prowadzący do zamieszek. — W r.

1587    w dzień św. Kaliksta (14 paźdz.) studenci dawnym zwyczajem zrzucali wypchanego „dyabła“ z wieży św. Barbary, gdy ktoś poddał im myśl, aby „dyabła“ wrzucić do synagogi (tak nazywano i zbory protestantów). Idzie więc gromada na ulicę św. Jana, wszczyna się zgiełk, wpada tłum do zboru, rabuje i podpala.- Dn. 23 maja 1591 r. powstał znowu tumult przy zrzucaniu „dyabła“ z kościoła Maryackiego: studenci i motłoch pociągnęli manekina przed zbór kalwiński na ulicę św. Jana i tam stroili żarty i naigrawali się z innowierców, którzy porwali się do broni, a w bójce około 200 ludzi odniosło rany. Wzburzony tłum powrócił nocą, podpalił zbór i zwalił część muru, przy którego upadku wiele osób odniosły uszkodzenia. Nie poprzestając na tern, u-dał się tłum przed zbór aryański, podpalił go i zburzył. Dnia 26 maja rzucił się na cmentarz innowierców za inurami miasta i już część muru cmentarnego zburzył, gdy nadciągnęli żołnierze marszałkowscy i tłum rozpędzili, przy-czem wielu napastników poraniono. W r. 1589 spaliła się część Kleparza i Stradomia, oraz kramy na rynku, przy którym to pożarze u-szkodził ogień Sukiennice i ratusz; w r. 1593 zgorzał kościół św. Mikołaja, w r. 1595, w czasie obecności króla i królowej na zamku, ogień z komina dostał się do belek i dnia 29 stycznia wybuchł pochłaniając część zamku. W r. 1597 spłonęła część Kazimierza, w latach

1588    — 1599 panowała zaraza na ludzi i bydło, a ciężka zima w roku 1599 i szarańcza wywołały głód w okolicy, tak, że wieśniacy tłumami przychodzili po prośbie do Krakowa. — W r. 1593 dnia 3 lipca Wisła tak wezbrała, że zalała klasztor i kościół Bernardynów po nad ołtarze, zakonnice od św. Aguieszki oknami do łodzi uratowano, po całym Stradomiu pływano łodziami a mosty kazimierski i skawiński woda zabrała. — W r. 1598 powtórzyła się powódź. Nie lepiej rozpoczął się wiek XVII. Zaraza poczęła się znowu powtarzać, w roku 1601 miano mróz w lipcu, w r. 1604 poż ir na Kazimierzu uszkodził kościół św. Katarzyny, w r. 1605 powódź kilkodniowa, w r. 1611 nowy pożar Stradomia.— Początek XVII wieku obfituje zato w romantyczne wspomnienia. W roku 1605 odbyło się w Krakowie dnia 22 listopada wesele cara Dymitra z Maryną, córką wojewody sandomierskiego Mniszcha. Dla odbycia godów weselnych połączono pierwsze piętra sąsiednich domów włoskich (L. or. 7, 8) w Rynku z kamienicą Firlej o wską. W dniu 19 listopada 1605 r. zajechała do Firlejowskiej kamienicy przybyła z Sambora panna młoda, wraz z rodzicami, a w dniu 22 listopada w 200 koni poselstwo Dymitra z Afanasjem Włoso-wem na czele. Za przybyciem króla, w pysznej karecie, wraz siostrą Anną, królewną szwedzką, i królewiczem Władysławem, nastąpiło powitanie króla i poselstwa przez gospodarza, wojewodę Jerzego Mniszcha. W kaplicy domowej Firlejów, pięknie przybranej, po związaniu stułą rąk panny Maryny z Afanasjem, upoważnionym do wzięcia ślubu imieniem cara, i po sutej uczcie weselnej, uprzątnięto stoły, a przy odgłosie królewskiej muzyki, wygrywającej na 40 różnych instrumentach, rozpoczął król tańce z carycą Maryną, w których następnie brała udział królewska rodzina i najznakomitsi dygnitarze koronni. — W r. 1612 porwał Aleksander Koniecpolski gwałtem z klasztoru św. Agnieszki żonę swą, Zofię z Dębińskich, która przed nim tam się była schrouiła. Koniecpolski zdobył w nocy klasztor i uniósł ją, za co skazauy został na banicyę i infamię; po 10 latach ułaskawiony, za wstawieniem się zasłużonego hetmana Koniecpolskiego.

1614 szlachcic Sokół porwał z przed kościoła Maryackiego w biały dzień Barbarę Cellari, córkę wybitnego patrycyusza krakowskiego i u-krył ją u przyjaciela swego Bogusławskiego, który jednak zdradził jego zaufanie, bo sam się z nią ożenił. — Spory z innowiercami, w które mieszał się głównie tłum studencki i pospólstwo, wywołały znowu w początkach XVII w. napaści i tumulty, zakłócające porządek. — Poziom inteligencyi zniża się widocznie: coraz mniej synów mieszczańskich na zagranicznych uniwersytetach; coraz więcej profesorowie zajmują się, zamiast nauką, sporami z Jezuitami o prawo otwierania szkół; studenci uniwersyteccy toczą bójki ze studentami jezuickimi zamiast się uczyć; na miejsce pewnej oświeconej to-lerancyi poprzedniego wieku wstępuje nienawiść między różnowiercami; katolicyzm wreszcie bierze górę, funduje mnóstwo kościołów, klasztorów, kaplic. Jezuicy budują wspaniały kościół renesansowy św. Piotra (1597 —1617); obok obszerne kollegium. W r. 1606 przybywają Karmelici Bosi. w r. 1609 Bracia Miłosierni, 1621 zakonnice na Gródku, 1625 Reformaci; w r. 1611 przebudowano kościółek św. Wojciecha; w r. 1629 kościół Bożego Miłosierdzia na Smoleńsku, w r. 1618 wzniesiono kościół św. Tomasza na miejscu dawnego zboru aryańskiego przy ul. Szpitalnej; w r. 1629 kaplicę św. Stanisława w katedrze na Wawelu, 1634 kościół na Wesołej dla Karmelitów, 1635 kościoły: św. Józefa, św. Norberta. Wreszcie Zygmunt III rozpoczął budowę wspaniałej kaplicy Wazów na Wawelu. —C) Okres III, Od przeniesienia stolicy do upadku d zp litej, a) Do pierwszego napadu szwedzkiego. Były to już ostatki świetności K-a.

stał on być stolicą: przeniesienie jej do Warszawy z początku nie dało się uczuć, ale po-

ranę; sam

ma-

szczan

woli przenosił się tam punkt ciężkości, dwór coraz rzadziej pojawiał się w K-ie, a za nim ubywało możnowładców. Zmniejszało się wciąż bogate koło odbiorców handlu krakowskiego.

Ale Kraków pozostał jeszcze miejscem korona-cyjnem, i to mu choć część znaczenia pozostawiło. Następcy Zygmunta III przebywali zresztą w XVII w. dość często na zamku. Władysław IV rozwiązał dwie ważne kwestye K-a: zniósł zakaz przyjmowania innowierców do o-bywatelstwa miejskiego i zamknął szkoły jezuickie, czego od tylu lat domagała się Akademia b) Pierwszy najazd szwedzki. Panowanie J.

Kazimierza rozpoczęło się złowróżbnie: zaraz po koronacyi spaliła się 18 stycznia 1649 narożna wieża pałacu na Wawelu, zbudowana okazale przez Zygmunta III. W r. 1641 nawiedziła miasto zaraza, która tysiące zabrała do grobu. Niebawem spadła na Polskę burza: wojna z Kozaczyzną, z Carstwem Moskiewskiem, najazd Szwedów i Siedmiogrodzian. Jeszcze w r. 1604 utracił był Zygmunt III tron szwedzki na rzecz Karola Sudermańskiego, nie zrzekł się jednak praw do korony, co wywołało długą wojnę ze Szwecyą, zawieszoną w r. 1629 rozejmem w Altmark. Rozejm ten w r. 1635 przedłużony w Sztumdorfie na 26 lat, upływał dopiero w r. 1661; ale przedsiębiorczy król szwedzki Karol Gustaw, widząc Polskę w wojnie z Kozaczyzną i Moskwą, postanowił skorzystać z jej bezsilności i wkroczył w r.OJd5â~. z Pomorza i Inflant trzema armiami. Szlachta wielkopolska uznała odrazu protektorat szwedzki, Litwa podpisała unię, a Szwedzi zwycięsko posunęli się naprzód ku Krakowu. — Magistrat, pod przewbdnictwem czynnego burmistrza Jędrzeja Cieniowicza, zarządził ubezpieczenie miasta; d. 19 września przybył król Jan Kazimierz z wojskiem, lecz na radzie wojennej nakłoniono go, aby nie narażał się na losy wojny i o-puścił Kraków, którego obronę oddano Stefanowi Czarnieckiemu.^ Skarbiec królewski wywiózł hetman Lubomirski na Spiż. Głos dzwonów ogłosił zbliżanie się Szwedów. Nie zdołano im czoła stawić w polu: Szwedzi zajęli Kazimierz i przedmieścia, które w ciągu następnego oblężenia poszły w gruzy. Wojsko, mieszczaństwo i młodzież robili wycieczki, odpierali szturmy, Czarniecki odniósł burmistrz dosiadał konia: walczono i z nieprzyjacielem i z ogniem, który od bombardowania co moment w mieście powstawał. Gdy Czarniecki przekonał się, że o odsieczy niema co myśleć, rada wojenna, do której należał i gistrat, rozpoczęła d. 13 października 1655 r. układy o kapitulacyę dla uniknięcia dalszego krwi rozlewu; d. 17 paźdz. podpisano układ zapewniający Czarnieckiemu wolne wyjście z wojskiem. Następnego dnia wyszło wojsko polskie Bramą Floryańską, wybrawszy od mie-po 2 talary z domu, a Szwedzi wtargnęli Bramą Grodzką i wycisnęli odrazu 100 000

talarów kontrybucyi. — Komendant miasta, generał Wirtz, postępował początkowo dość łagodnie, za to żołnierze jego nocami rozbijali i łupili co się dało. Miasto musiało płacić 4 000 talarów miesięcznie na utrzymanie Szwedów, spłacać okup, sukno na mundury, dostarczać drew i t. d. — Zastawiono więc klejnoty miejskie, zapożyczono się, niszczono, byle nasycić nieprzyjaciela. Tymczasem waleczna o-brona Częstochowy obudziła naród: zerwano się do broni i skupiono, zaczęto ze wszystkich stron nacierać na Szwedów, a nawet i w samym Krakowie oblegać.—W lutym 1657 musiał Lubomirski odstąpić od oblężenia, gdyż Szwedzi, sprzymierzywszy się z Rakoczym, księciem Siedmiogrodzkim, rzucili nowego nieprzyjaciela na Polskę.—Dnia 17 marca przybył Rakoczy i został od Szwedów z tryumfem na zamek wprowadzony. W trzy miesiące potem przybyły pod Kraków sprzymierzone z Janem Kazimierzem wojska austryackie pod dowództwem generała Spohra. Ósmego lipca 1656 r. siły polskie roztoczyły obóz na Prądniku, jedenastego pfzybył głównodowodzący austryacki lir. Melchior Hatzfeld, i znowu rozpoczęło się oblężenie.—Dnia 23 lipca 1656 Rakoczy poddał się pod Międzybożem, zobowiązał się przeprosić Jana Kazimierza, zapłacić koszta wojenne i zwrócić zabrane łupy; skutkiem tego d. 12 sierpnia pozwolono jego wojsku opuścić Kraków, w którym sami Szwedzi dalej się bronili. D. 21 sierpnia zażądał Wirtz kapitulacyi, d. 30 sierpnia wymaszerowali Szwedzi, a tego samego dnia wojsko Jana Kazimierza i austryackie w 27 chorągwi weszło po gruzach do wynędzniałego miasta. Polacy obsadzili zamek, Austryacy zaś, pod dowództwem barona Jana Frań. Kaisersteina—miasto, ciążąc na nietn aż do lipca 1659 r. Za tę pomoc zostawały Żupy Wielickie w zastawie austryackim aż do Augusta IL—c) Chylenie się do upadku. Od r. 1655 datuje się ruina Krakowa: mieszkańcy wyniszczeni wojną z majątku ruchomego i nieruchomego, kościoły starożytne w gruzach postradały kosztowności, zabytki sztuki i historyi. Odbudowane później w epoce baroka, straciły zupełnie pierwotną piękność i charakter. Z przedmieść nie zostało nic. Mieszczaństwo wegetowało w ciężkiej doli, pracując na codzienne życie, łatało gruzy, budowało lepianki i krami-ki, które zacierały ślady dawnej zamożności. Sejm uznawał ważność ufortyfikowania Krakowa, ale chciał cały ciężar zwalić na mieszczan. To też nakreślony w r. 1659 przez komisyę wojskowo-inżnnierską plan fortyfikacyj ograniczył się reparacyą dawnych, projektowanego zaś rozszerzenia nie dokonano.jDopiero później, za Jana III, zbudowano jeden obronny „rondel“ przed Bramą Sławkowską. Tymczasem miasto upadało dla braku handlu i przemysłu. ' Tumulty z Żydami i innowiercami powtarzały się co parę lat, Zaraza, poczynając od r. 1677,

grasowała przez 4 lata, pochłonęła 21572 osób. Kraków. Kazał 400 ludziom przeprawić się W r. 1680 spłonął od pioruna ratusz wraz z wieżą. W r. 1687 narobił szkód wylew Wisły. Z nowych budowli przybył kościół Wizytek 1681 r., Missyonarzy 1685, Trynitarzy w r.

na promach przez Wisłę, którzy przez otwartą bramę do Kazimierza weszli i pod mury Krakowa podstąpili. Generał szwedzki zażądał rozmowy, w ciągu której kazał się Karol XII przewieść przez Wisłę. — Nieznany od nikogo, zbliżył się do miejsca działania i rzekł do komendanta Krakowa, Wielopolskiego, po francusku: „Otwórz pan bramę!“—na co tenże nie zwrócił uwagi i żadnej nie dał odpowiedzi. Ta niebaczność tak dalece oburzyła młodego wojownika, że natychmiast wydał rozkaz uderzenia na miasto, wyłamania bramy i wywrócenia palisad, co też tak śpiesznie wykonano, że nim Wielopolski zdążył cofnąć się przez bramę, już z nim jednocześnie tak król jak i generał Steinbock wpadli, a załoga zamkowa, 200 ludzi wynosząca, poddała się natychmiast. — Miasto opłacić musiało kontrybucyę wojenną 60 tysięcy talarów, nie licząc żywienia i utrzymania załogi, a rozkład kontrybucyi świadczy o stanie ówczesnym. Najwyższe summy płacić mogły kongregacye i konwenty duchowne: Kapituła dała 108 000 tynfów, Jezuici 19 752, Akademia 14000 t.; rajcy wszyscy, arystokracya pieniężna miasta, 15 000 złotych; garbarze 2 000, piekarze 1053, rzeźnicy 2 370, szewcy 1400 tynfów, zato sukiennicy tylko tynfów 40, zegarmistrze 50, iglarze 24, i t. d. Szlachetniejsze rzemiosła, przemysły były w widocznym upadku; najwięcej, 6 000 tynfów, złożyli karczmarze. Szwedzi złupili arsenał królewski, zabrali 45 dział spiżowych, ołów i innych potrzeb wojskowych znaczny zapas; działa żelazne prochem rozsadzono. Najboleśniejszą zaś pamiątkę zostawił Steinbock w ruinach zamku krakowskie

1688, klasztor Kapucynów z r. 1691. Ostatnia jaśniejsza chwila zabłysła w roku 1683. D. 15 sierpnia wyruszał stąd Jan III pod Wiedeń, d.

go, który, zapalony w dniu 15 września od Szwedów rozkładających ognie na posadzkach w pokojach królewskich, stał się pastwą płomieni. Ośm dni płonął zamek, nim wreszcie, z obawy dalszego rozszerzenia się ognia, wezwano ludność ua pomoc dzwonem Zygmunta. Ocalała tylko wschodnio-południowa część, około izby poselskiej. Od tego czasu nigdy już zamku królewskiego nie wyrestaurowano zupełnie, tylko go pokryto i mieszkalnym uczyniono. W r. 1704 wydusił znowu generał Renskild 30 000 tynfów z miasta.—D. 16 kwietnia 1705 r. wszedł do Krakowa gen. Stromberg z 1000 ludzi i przebywał aż do dnia 15 listopada, przez który-to czas musiano Szwedom wszystkiego dostarczać, a nadto jeszcze generał nieprzyjacielski wymógł tytułem wojennego poboru od mieszczan i duchowieństwa znaczne summy. W roku 1706 przybywa August do Krakowa, w dniu 12 marca, wraz ze sprzymierzonymi Rossyanami, i oba wojska wybierają znowu

12 grudnia powracał w tryumfie. —Miasto wysłało Pawła Fryznekera i Adama Drużyńskie-go na powitanie, samo zaś w Bramie Floryań-skiej witało króla tłumnie grzmotem armat, a dnia 27 grudnia obchodziło tryumf swym kosztem: zjechał król z królową i królewiczami do kościoła Panny Maryi, zkąd udali się królestwo do kamienicy Tuccego w Rynku na obiad, dany przez miasto. Po obiedzie, już wT wieczór, przypatrywali się uroczystości. Bito z dział, i muzyki grały, częstowano kosztem miasta i palono fajarwerki. Przed ratuszem K-imustawiono na podniesieniu „kolos (posąg) czterema kolosami otoczony, na którego wierzchu Król Imć w zbroi, laurowym wieńcu, na jasno kasztanowatym konin siedział, dobyty pałasz trzymając, ped którym koniem kilkanaście proporców i turecka chorągiew jedna. Przy którym kolosie 4 Baszów tureckich za ręce na łańcuchach wisieli; nad którymi wiersze łacińskie napisane były.“ „Na drugiem Teatrum najjaśn. Jakób królewicz na kolosie także wystawiony, na siwo jabłko witym koniu w zbroi, laurowym wieńcu, z dobytą także bronią w ręku, pod nim proporzec, emblematu i t. d. Z tych Teatrów race różne i granaty puszczano, od których o godzinie 3 w noc kilkoro mężczyzn poginęło, a kilkunastu poranionych było, gdzie i królowi Imci mało o szwank od tych granatów nie przyszło“.— Król Sobieski okazywał wiele życzliwości Krakowianom; niestety, wobec ustroju ówczesnego nie mógł wiele zdziałać.—

„Sędziowie kapturowi przynaglali kupców do przysięgi, aby siedm tylko procentu zarabiali...

Czego gdy się Król Imci dowiedział, posłał list do Sędziów, za którym od wszystkiego suspendować musieli. Wyszła potem assygnacya na chleb zimowy na Kraków. Za szczególną łaską króla Imci miasto przy starożytnych prawach swoich jest zachowane: tak na assy-gnacyą nic nie dali. Stanęła i konstytucya, uwalniająca Kraków, przedmieścia i dobra ziemskie dziedziczne mieszczan krakowskich od wszelkiej exakcyi żołnierskiej na wieczne czasy. Cło wszelkie miejskie i czopowe otrzymało miasto na potrzeby publiczne“.— „I choć w trzecim pokoju Król Imci posłów miasta zobaczył, zaraz ich wołać rozkazał, i we wszyst-kiein łaską swą miasto protegował“. — d) Drugi najazd szwedzki i zupełny upadek, i różne dostawy, tak z miasta jako też i z wsi Następca Jana III, August II, wdał się (1700) ¹ okolicznych. Na odchodnem zabrał August II w wojnę przeciw królowi szwedzkiemu Karo- ocalałe w roku 1702 armaty i blachę z dachu łowi XII, który, pobiwszy wojska sasko-polskie ' spalonego zamku krakowskiego. Opuszczony w bitwie pod Kliszowem (1700; ob.) podstąpił pod K. opłacił się jeszcze dwukrotnie: raz wojskom

Lubomirskiego, starosty spiskiego, stronnika Leszczyńskiego, drugi raz wojskom Augusta.

Mieszczaństwo, widząc niebezpieczeństwo, zbiegło się na mury i baszty miejskie, a z głosem dzwonów, wybijających trwogę, połączył się grzmot kilkunastu armat i strzelby. Na Rondlu floryańskim zbrakło już kul po godzinnej strzelaninie; ale mieszczanin Marcin O r a c e w i c z(ob.) o-derwal guzik od żupana, nabił nim strzelbę i celnym strzałem powalił pułkownika Panina. Rosyanie cofnęli się na Kleparz i Wesołą, Skupiwszy się, postąpili znowu z kilku tysiącami i artyleryą pod dowództwem Apraksyna. Spalili doszczętnie przedmieścia Kleparz i Wesołą, zrzucili dachy z murowanych budynków, a na ich sklepieniach, ustawiali armaty, z których przez dwa tygodnie sypali kulami. Co parę dui ponawiały się szturmy i wycieczki. Dnia 13 sierpnia atakował nieprzyjaciel przez całą noc bez przerwy; następnego dnia dal do samej furty Mikołajewskiej 200 strzałów armatnich. Mimo to odrzucili oblężeni proponowaną kapitulacyę. Wreszcie w nocy z szesnastego na siedmnasty sierpnia przypuścił Apraksyn nowy gwałtowny szturm, z trzech stron naraz, podsadził minę pod jedną z furt pobocznych, poczem otworem rzucili się żołnierze zewsząd

Ten ciągły prawie pobyt wojsk w K-ie i okolicach zrządził głód, z głodu nastąpiła zaraza, i wtedy dopiero zmuszone zostały owe załogi wojskowe Kraków opuścić. W czasie zarazy przez lata 1707—1708 większa część ludności wymarła lub z miasta się wyniosła.—

Marszałek Konfederacyi Czarnocki spał, podobno pijany, podczas całego szturmu, aż wreszcie po bitwie wywlekli go zdobywcy z jakiegoś strychu, gdzie się był u-krył, i w dyby zakuli.—Rosyanie chcieli umocnić się w Krakowie, naprawiali więc fortyfi-kacye miejskie. Tymczasem siły konfederackie wzmagały się w okolicy coraz więcej, przez całe lato 1769, tak, że nagle w listopadzie 1769 zaczęli się Rosyanie wynosić z Krakowa, a weszli Konfederaci, ale po kilku miesiącach opuścili nagle miasto w nieładzie a na ulicach z brzaskiem dnia pokazali się Dońcy.—Była to komenda znanego z okrucieństw Drewieża, który stanął kwaterą pod Baranami. — Odtąd same tylko lamenta obijały się o uszy; klasztory, kupców i rzemieślników darł ten Drewicz ze skóry a przytem bale wydawał, na które, chcąc niechcąc, musiały chodzić nawet panienki zostające na pensyi po klasztorach. Dnia 1 czerw. 1770 r. okrutnik posprzedawał Prusakom do wojska po 2 czerw. zł. za głowę część Konfederatów z oddziału Bierzyńskiego, którzy mu się byli poddali. — Już trzeci rok trwała wojna. W Tyńcu, Bobrku, Lanckoronie ufortyfikowali się Konfederaci za radą francuskich oficerów i z większem szczęściem trzymali się przez rok 1771, co ich zachęciło do spróbowania zajęcia Krakowa —W ciemną noc z dn. 2 na 3 lutego 1772 r. oddział Viomenila wtargnął kanałem na Zamek i opanował go. Miasto pozostało na razie w ręku Rosyan, lecz próba ich odebrania zamku nie udała się. Rosyanami dowodził Suworow, wówczas pułkownik; pożyczył

W r. 1709 wojska szwedzkie wpadły znowu i kazały złożyć 30 000 talarów bitych; lecz nie wybrali całej tej summy, gdyż cała srogość egzekucyi nie mogła w zubożałem mieście wyszukać tyle pieniędzy. Potem przybyły do Krakowa na zimowe leże wojska rosyjskie i saskie. —W opuszczonych od właścicieli pałacach i domach wojska obce, a nawet własne, rozbierały dachy; powały, belki wyrąbywały; kraty wyłamywały; podobnież i z murów około miasta i baszt wszelkie żelaza i drewna zabierając, w ruiny wszystko zamieniały. Zubożałe mieszczaństwo nie budowało już nic. Ratusz, arsenał, mury, Sukiennice ulegały zwolna zniszczeniu. Nieliczne budowy kościołów tej epoki pochodzą wyłącznie z fundacyj magnackich: w r. 1719 kościół Karmelitanek fundowany przez kanclerza Jana Szembeka; w r. 1720 — 1759 do szturmu.--Zatarasowano bramy domów i z o-kościół Pijarów fundowany przez kasztelanową ¹ kien, dachów i dymników kamienic strzelali K. E. Sieniawską i biskupa Szaniawskiego; do wkraczających Konfederaci, mieszczanie, w r. 1732 kościół Missyonarzy fund. przez su- a nawet duchowni, fragana ks. Michała Szembeka. Miasto nie mogło się wygoić z ran, bo ubóstwo było powszechne, a za Augusta III powtórzyły się najazdy wojskowe: w r. 1755 zajął je generał rosyjski Lascy, wspierając Augusta III przeciw Leszczyńskiemu. W r. 1749 przechodziło tędy 30 000 Rosyan na Śląsk: w r. 1759 ponownie nawiedziło Kraków wojsko rosyjskie.

Wkrótce potem rozbity generał austr. Laudon cofał się również na Kraków. W r. 1762 wpadli samowolnie huzarzy pruscy, „wzniecając wielkie zamieszanie“. Bezsilne państwo nie mogło otoczyć opieką nieszczęśliwego miasta. e) Od konfederacyi Barskiej dojr. 1787 —

Wkrótce znowu zawiązuje się w r. 1768 Kon-federacya Barska. Dnia 11 czerwca ogłoszono akces do niej w Krakowie. Mieszczanie nie sprzyjali temu przedsięwzięciu, jako ściśle szlacheckiemu: ktokolwiekby miał zwyciężyć, zawsze na mieszczanach skrupić-by się musiało: musieliby się opłacić zwysięzcy i utrzymywać jego żołnierzy. Wykonali wszakże na ratuszu rajcy przysięgę na Konfederacyę, bo szlachta groziła „rąbaniem i innemi nieszczęśliwościami“.

Nazajutrz zwołano lud dzwonem ratuszowym na rynek i odebrano od niego przysięgę na wierność Konfederacyi. Zaraz potem odbyła • się uroczysta wotywa w kościele P. Maryi, podczas której głos alarmowy dzwonów zwiastował niespodziany tak prędko napad Rosyan, którzy, zawiadomieni o zawiązaniu Konfederacyi, podstąpili pod dowództwem pułkownika Panina od północy i zaatakowali Bramę Floryańską.

on sobie od Prusaków z Tarnowskich Gór kil- August W Krakowie, kanaście armat dużego kalibru i ruszył do powiedziano przyjazd króla, Stanisła-szturmu, pędząc przed sobą lud, zmuszony nieść wa Augusta, przybył najprzód do K-a bu-drabiny i przystawiać je do murów, narażając downiczy jego Merlini i zajął się uporządkowa-się na ogień własnych rodaków. Gdy szturm niem zamku: naprawiono dachy, wytynkowano się nie udał, ograniczył się Suworow na blo- ściany, poprawiono podłogi i pułapy, drugie kadzie zamku. Załoga doświadczać zaczęła co- piętro pałacu wytapetowano, założono firanki, raz większego braku żywności. Pojadłszy ko- lustra i świeczniki—tak załatano ruinę dawnie, strzelali kawki gnieżdżące się na kościele, nej świetności, aby stworzyć choć skromną a gdy nie było żadnej nadziei odsieczy, tylko chwilową gościnę. Miasto wydrukowało me-chyba nadzieja śmierci głodowej, dzielny ko- moryał z przedstawieniem smutnego stanu, w ce-mendant Choisy przyjął dnia 20 kwietnia roku lu wręczenia go królowi, z prośbą o protekcyą. 1772 podane warunki kapitulacyi, przez Suwo- Dnia 16 czerwca r. 1787 zbliżył się król o pół rowa podpisane. Załoga miała być „uważaną mili do wsi Czyżyny, gdzie był witany od Wożą jeńców wojennych, z zatrzymaniem wszyst- jewództwu. „Dojeżdżającemu do miasta magi-kich należących do każdego ruchomości“; ka- straty Kazimierski i Kleparski ze swemicecha-pitulacyi tej niedotrzymali jednak zwycięscy. Od- mi, we dwa rzędy uszykowanemi, uzbrojonemi działami po stu Konfederatów przyprowadząno w rusznice i pałasze, formowali ulice od Kle-pod konwojem do ogrodu Karmelitanek na parza aż do Bramy Floryańskiej. Przed bramą Wesołej. Oficerowie Polacy zaproszeni byli na gen. Wodzicki oddał królowi klucze od bram, obiad do Misyonarzy na Stradom. Choisy z jeń- w samej zaś bramie witał króla magistrat krakow-cami francuskieini, tudzież z Wąsowiczem ski przez Im. P. Józefa Wytyszkiewicza, pre-i Kuleszą poszli na obiad do Branickiego, re- zydenta, poezem król jechał miastem do zamku zydującego w Krzysztoforach. W czasie obia- wśród szpalerów przez kongregacyą kupiecką du grzmiaty armaty na tryumf zwycięstwa. Po i wszystkie cechy utworzonych. Dnia tego ma-obiedzie, około godziny piątej, zajechała kibitka gistrat dawał wspaniały obiad z kapelą u Im. pod Krzysztofory, wsiadł do niej Choisy w to- P. Wytyszkiewicza jako Prezydenta, na który warzystwie kapitana rossyjskiego, „ażeby poje- senatorowie, urzędnicy i obywatele proszeni byli. chać na przegląd konfederackich jeńców na Dnia 18 czerwca przyjechał król do pałacu Wesołej“. Tymczasem już na Floryańskiej uli- j JW. Wodzickiego starosty krak., w Rynku, dla cy ów kapitan kazał mu oddać sobie szpadę, I przypatrzenia się uszykowanym z chorągwiami poezem Choisy, zarówno z innymi jeńcami, których było około siedmiuset, poszedł w niewolę. Przetrząsając katedrę i ruszając gradusy pod ołtarzem, postrzegli Rossyanie ukrywającego się tamże R. Korytowskiego, który ułatwił był Konfederatom zdobycie zamku, wskazawszy im kanał, którym weszli do wnętrza wedle jego wskazówek. Wywleczony, skatowany, poszedł za innymi w niewolę, w której lat 9 zostawał, i dopiero za wstawieniem się króla powrócił i długi czas jeszcze dawny urząd susceptanta grodzkiego sprawował. Tymczasem dojrzało w lutym r. 1772 porozumienie się Rossyi, Prus i Austryi o podział Polski. Austrya zajęła Ma-łopolskę po Wisłę, Kraków stał się więc miastem pogranicziiem (chwilowo zajęła Austrya Kraków i Kazimierz; Kraków oddała po 9-u miesiącach, Kazimierz dopiero w r. 1776). Odtąd na przeciwległym brzegu zaczęła wzrastać osada zwana Podgórzem jako handlowa komora graniczna. Przejeżdżający w r. 1778 przez Kraków anglik Coxe zanotował: Tutaj w każdej ulicy na jednym końcu stoi żołnierz ros-syjski, na drugim szyldwach polski, a tyle jest domów zrujnowanych lub rozpadających się, iż z ich ilości sądzić-by można, że miasto dopiero co szturmem zdobyto“. Zamek tak był zrujnowany, że wielki ks. Paweł, następca tronu rossyjskiego, w r. 1782 zamieszkał w przejeździe, już nie na zamku, lecz w domu prywatnym, zwanym Krzysztoforami, w Rynku, f) Stanisław

Gdy w r. 1787 za-

cechom i zwykłym obrządkom przy wprowadzeniu króla kurkowego. Następnego dnia dawał audyencyą Magistratowi, imieniem którego rajca Imć P. Piotr Szaster miał mowę, poezem deputaci przystąpili do ucałowania ręki królewskiej. Nastąpił potem wielki obiad w zamku na przeszło 400 osób, na który z pośród Magistratu Józef Wytyszkiewicz, Piotr Szaster, Michał Wohlman i Jan Kaspary wezwani byli. Dnia 21 czerwca cechy, zbrojnie przybrane, sformowały od kościoła zamkowego aż do miasta Kazimierza linię, poezem wyszła z katedry procesya do kościoła ua Skałkę (jaką zwykle królowie po koronacyi odbywali), w której król postępował w otoczeniu dygnitarzy. Następnie witał go ks. prowincyal 00. Paulinów, na któ-re-to powitanie dobrotliwą Naj. Pan dawszy odpowiedź, powrócił z tąsamą okazałością na za • mek. Na ten dzień wyznaczony był w zamku bal; dlatego zaraz z wieczora oświecono gale-rye i pokoje rzęsisto; za podzieleniem kapeli, z 50 osób przeszło składającej się, na dwie sale, wyszedł Naj. Pan z gabinetu swego i rozpoczął taniec polski z JO. Branicką, kasztelanową krak., a po tej trwały tańce aż do godziny drugiej po północy, podczas których Naj. Pan z dwiema z osób miejskich damami raczył tańcować. W piątek dnia 22-go, chcąc widzieć niektóre przedmieścia, przejeżdżał się król konno, w sobotę Magistrat Kazimierski w sali au-dyencyonalnej złożył hołd powitalny. Następne-

69

Wielka Kacyki. Poważ, llustr. Zesz 313b. Tom XL

go dnia kongregacya kupiecka illuminowała swoim kosztem Sukiennice i dawała bal. W pośrodku były zawieszone po obu stronach kotwice w liczbie 36, światłem napełnione, z których każda niosła świec 24. Nadto było około 2 000 świec. W środku zrobiona była loża dla Naj. Pana, naprzeciw której było wyznaczone miejsce dla kapeli z osób kilkudziesięciu. Nastąpiły różne tańce, około zaś godziny 1-ej pó północy Naj. Pan, oświadczywszy kongregacyi kupieckiej swoje ukontentowanie, odjechał do zamku, inni zaś aż do godziny trzeciej po północy zabawiali się. Dnia 25-go dawał król prywatną audencyę Magistratowi krakowskiemu,] na której podany mu był przez tenże magistrat memoryał o stanie miasta. Dnia 29-go wyjechał król wieczorem w asystencyi senatorów, urzędników magistratów Krakowa, Kazimierza i Kleparza, oraz cechów z chorągwiami przy biciu bezustannym z moździerzy i armat“. Po wyjeździe nadesłał król podziękowanie za przyjęcie, a przyrzekając zająć się wraz z sejmem polepszeniem losu Krakowa, tymczasowo wyznaczył z własnej szkatuły 300 dukatów rocznie wsparcia na potrzeby zubożałego miasta. Zapomoga taka, choćby i jeszcze większa, nie mogła już podnieść dawnej stolicy, gdy brakło ustawodawczych podstaw do rozwoju przemysłu i handlu. —g) Reforma miej -ska; Rossyanie i Prusacy w Krakowie. Potrzeba było ogólnej reformy —a myśl tę gorliwie wprowadzał w czyn przedsiębiorczy burmistrz warszawski D e k e r t. Zawiązał on„Koa-licyę miast“, wniósł petycyą do sejmu, obchodził z deputacyami króla, posłów, dygnitarzy.— Kraków, oddalony od postępowego ruchu, zachowywał się biernie w „Koalicyi“, i popierał tylko miejscowe swe interesa, przez co zjednał sobie żywą niechęć miast innych. Po uchwaleniu przez Sejm Czteroletni d. 18 kwietnia r. 1791 ogólnego prawa „O miastach naszych wolnych królewskich“ wolno było szlachcie kupczyć i przyjmować prawo miejskie, przez co uchylono przepaść dzielącą ją dotąd od mieszczan. Rozciągnięto wówczas także na mieszczan przywilej „neminem captivabinius nisi iure victum“; nadano wszystkim mieszczanom możność prawną nabywania dóbr ziemskich; zniesiono wyjątki dla szlachty w mieście; przyznano miastom obszerną autonomię, prawo wysyłania plenipotentów na sejm, wstęp do wojska, urzędów, godności duchownych, wreszcie klejnot szlachecki tym, którzy dosłużą się rangi kapitana w wojsku, lub regenta kancelaryjnego w urzędzie itd. Szczegółową organizacyę otrzymał wówczas Kraków w „Urządzeniu wewnętrznem miast wolnych w Koronie i W. Ks. Litewskiem“, oblat, w dniu 30 czerwca r. 1791 {„Vol. Leg.“ IX str. 291). Dnia 11 maja r. 1791 na Rynku przed hauptwachem zaprzysięgło wojsko kon-stytucyę 3 maja wśród ogólnej radości mieszkańców. W tymże roku przeprowadzono pierwszy raz spis ludności, który wykazał 19 213 głów (razem z Kazimierzem i Kleparzem). W roku już następnym w czasie Konfederacyi Tar-gowickiej, zajęły Kraków wojska rossyjskie. Dnia 24 marca roku 1794 po wyjściu dniem wprzódy garnizonu rossyjskiego pod dowództwem Łykaszyna, ogłosił Kościuszko na Rynku krakowskim akt powstania, a w tydzień później, wyruszając ku Warszawie, zostawił komendę pułk. Wieniawskiemu, z dyspozycyą, aby w razie niemożności utrzymania się oddał miasto Austryakom. Rzeczywiście d. 14 czerwca podstąpili pod Kraków w znacznej sile Prusacy pod gen. Elsnerem. Duch obrońców był dobry, świeżo usypane zdała od miasta okopy obsadzono załogą, pod Prądnikiem z powodzeniem odparto oddział huzarów; ale Wieniawski zdradził swój obowiązek, pertraktował z Austryakami i Prusakami, agdy komendant austryacki w Podgórzu zwlekał, oczekując wyższych rozkazów, poddał miasto d. 15 czerwca Prusakom. W zamieszaniu nie ogłoszono należycie kapitulacyi; część obrońców opuściła pozycye, inna usiłowała ich bronić przed wkraczającymi Prusakami, którzy bez wielkiego trudu zajęli miasto i zamek, pozostawiając na razie władze miejskie w urzędowaniu. —D) O kres IV. Odr. 1796 do dni dzisiejszych. Po skończeniu układów mocarstw o trzeci podział przeszedł Kraków wraz z częścią kraju, nazwaną „zachodnią Galicyą“, d. 5 stycznia roku 1796 z rąk pruskich pod panowanie Austryi. — Rozpoczyna się nowy okres dziejów, okres peryodycznie powtarzających się zmian rządów i organizacyi. a) Do Traktatu wiedeńskiego. Materyalnie podnosi się miasto, rozszerzone przez przyłączenie Kazimierza i Kleparza, przybywa mnóstwo urzędników, kupców i rękodzielników do miasta, przeznaczonego na stolicę nowej prowincyi. Ludności liczą już 25 107. Znika komora w Podgórzu, oddzielająca pierwej od zaboru austryackiego, przez co rozszerza się pole zbytu dla przemysłu i handlu. Ale K. moralnie doznaje ciosu przez wprowadzenie niemieckiego języka do urzędu i szkoły i protegowanie Niemców, którzy zagarniają w swe ręce prawie cały handel i przemysł. Powstają dwie księgarnie niemieckie o-bok jedynej polskiej, Jana Maya, który od r. 1796 wydawał pod urzędową cenzurą „Gazetę Krak.“, tolerowaną jedynie z konieczności ogłaszania rozporządzeń w zrozumiałym dla ludności języku. W teatrze z początku zakazano przedstawień polskich, potem dozwolono ich obok niemieckich. Rząd zajął się wprawdzie porządkowaniem miasta, ale, powodowany oszczędnością i nieznajomością wartości historycznej zabytków, zburzył mury miejskie i część baszt, oraz wiele starożytnych kościołów; inne przerobił na urzędy; posprzedawał przez licytacyą obrazy, ołtarze, konfesyonały, dzwony. W r. 1809 rozpoczęła Austrya nową wojnę z Napoleonem

i wkroczyła także w Księstwo Warszawskie, u-tworzone w r. 1807, jako do kraju sprzymierzonego z Napoleonem. Tymczasem wojsko Księstwa Warsz. zrobiło dywersyę niespodzianą, wkraczając do Galicyi Zach., i zajęło Kraków pod dowództwem ks. Józ. Poniatowskiego, d. 15 lipca r. 1809, poczem wkrótce traktatem wiedeńskim (Schönbrunn) przyłączono do Księstwa część t. zw. Galicyi Zach. z Krakowem, któ -ry otrzymał zaokrąglenie na prawym brzegu Wisły w małym okręgu naokoło Podgórza.

jąc na pamiątkę tylko Barbakan i Bramę Flo-ryańską z sąsiedniemi basztami (1823). Akademia zaczyna się znowu dźwigać, na katedrach zasiadają Jerzy Samuel Bandtke, potem Michał Wiszniewski, podnoszący poziom badań historycznych i historyczno-literackich, i ożywia się nieco dziennikarstwo, bo do dawnej „Gazety Krakowskiej“ przybywa w r. 1818 „Pszczółka“, potem inne.—Za pozwoleniem cesarza Aleksandra I złożono w r. 1817 w grobach na Wawelu zwłoki ks. Józefa Poniatowskiego, a w roku 1818 — Kościuszki. Wzruszające te uroczystości podniosły ducha i wzmogły poczucie narodowe. W następnych latach usypano na górze św. Bronisławy pomnik Kościuszki w postaci ogromnej mogiły, na której szczyt prowadzi spiralna ścieżka. Wprawdzie mocarstwa opiekuńcze niezupełnie dotrzymały swobód handlowych, zapewnionych traktatami Rzpltej Krakowskiej, zwłaszcza Austrya i Prusy, atoli i te okruszyny przywilejów handlowych, które jej zostawiono, podniosły miasto: stosunki handlowe z Niemcami i Król. Polskiem wytworzyły przynajmniej centrum przewozowe towarów kolonialnych, metalowych i łokciowych, zostawiając tu zysk z pośrednictwa dosyć znaczny, bo wobec wolności od cła przywozowego tych towarów nabywano je taniej w K. uiż w Niemczech. Za ustąpienie Rossyi (1834) prawa tańszego kupna soli z Wieliczki, przysługującego Rzpltej K-ej, K. uzyskał korzyści taryfowe w Królestwie Pol., oraz wolny wstęp produktów K-ch do Królestwa, pod których firmą przemycano i obce towary. Liczono wówczas w Krakowie 1347 szewców (w tern 340 majstrów), 1 033 krawców (360 majstrów), 240 kowali, 361 stolarzy, 827 murarzy, 650 cieśli. Nadto pozostał w rozkwicie dawny handel zbożowy

Dzięki wcieleniu usunięto wkrótce niemczyznę ze wszystkich pól życia. Uroczystości święcone z tej przyczyny balami w wielkim gmachu Sukiennic przeszły w legendową tradycyę, jak uczta Wierzynka. Atoli stan wytworzony w 1809 trwał tylko do r. 1813. Odtąd zajmowały miasto przez 2 lata wojska rossyjskie, postępujące na zachód w pościgu za Napoleonem. Do większego jeszcze zubożenia Krakowa przyczynił się wylew Wisły r. 1813, przewyższający wysokością wszystkie do owego czasu notowane. Traktat Wiedeński z r. 1815 utworzył z K-a i okręgu o 22 milach kwadr. Rzeczpospolitą, poddaną o-piece trzech sąsiednich dworów. Ta Rzplta miała 3 miasta (obok K-a): Chrzanów, Trzebinię i Nową Górę, oraz 224 wsie. Miasto dzieliło się na 5 cyrkułów, okrąg na 9 dystryktów.

W samem mieście naliczono tylko 23 409 głów, w okręgu około 117 000.—b) Kraków miastem wolnem. Okres wolnego miasta i samorządu r. 1815 —1846 zatarł wpływy niemieckie i mimo wyłaniających się często trudności z owoczesnych stosunków politycznych zaznaczył postęp w kierunku materyalnym i moralnym. Rząd „wolnego, niepodległego i ściśle neutralnego m. K. i okręgu“, należał do Senatu, złożonego z prezesa i 8 senatorów, dzielącego się na depart: 1) finansów i 2) spraw na Kleparzu. Zjeżdżali na targi zboża zwła-wewnętrznych i 3) policyi. Senat mianował urzę- szcza obywatele z Królestwa Polskiego, którzy dników wyższych, wszelako i sędziów przewo-    tu znów zaopatrywali się w potrzebne dla sie-

dniczących po porozumieniu się z rezydentami    bie artykuły handlu: stąd też mogło się wów-

czas utrzymać 13 hoteli większych i 170 domów zajezdnych. Kraków uchodził wówczas za najtańsze miasto w Europie. —Czasy Rzpltej Krak. i Królestwa kongresowego były epoką o-gólnej reakcyi w całej Europie: dążenia więc do rozszerzenia swobód konstytucyjnych przypadły u nas na najnieodpowiedniejszą porę, wywołały niezadowolenie, gniew i repressye, a wśród gorętszej młodzieży związki tajemne, których znaczenie przeceniając, policya i opiekuńcze rządy poszukiwaniami, groźbami, karami i wydaleniami jeszcze bardziej młodzież jątrzyły. W czasie wojny w r. 1830 —1831 zachowywała Rzplta K-a neutralność, bo jej siły (500 starych milicyantów z 50 konnymi żandarmami i 19 muzykantami) nie mogły zaważyć na szali. Gdy korpus Samuela Różyckiego wkroczył w Krakowskie, ustępując przed przemagającemi siłami rossyjskiemi, uznano to za złamanie neutralności Rzpltej, i d. 27 września r. 1831 za-

dworów, i wnosił projekty ustaw. Władzę u-stawodawczą wykonywał sejm, złożony z 30-u członków. Prezesami Rzpltej byli: Stan hr.

Wodzicki (1815 — 1831), Kasper Wielogłowski (1833 — 1836), Józef Halłer (1836—1840) i X.

Jan Schindler (1840 —1846). —W ciągu 30--le-tniego bytu drobnej Rzpltej zdziałano wiele dla poprawy stanu ekonomicznego, uporządkowano stosunki włościan, zorganizowano opiekę nad u-bogimi, odrestaurowano kilka budowli publicznych, zbudowano teatr, mosty, kanały, wybrukowano ulice, urządzono spacery publiczne, jak Planty, na miejscu dawnych murów z wałów miejskich, jako też aleję na Kopiec Kościuszki.

Niestety, rozpoczęte przez Austryę porządkowanie zapomocą burzenia dawnych zabytków trwało dalej, zburzono więc szacowną pamiątkę, jaką był budynek ratuszowy na rynku, i starożytny kościół WW. Świętych obok Franciszkanów, oraz resztę murów miejskich, pozostawia-jęły K. wojska rossyjskie. Zaraz też rządy opie- I wnych środków“. Ci więc zażądali okupacyi kuńcze przeprowadziły reorganizacyę: sejm miał od komendanta austr. Collina, który też następ-się zbierać tylko co 3 lata (nie co roku, jak nego dnia wszedł z Podgórza z wojskiem, dotąd), a każda jego uchwała, jak i każde roz- Drobne uliczne ścieranie się ludu z austryakami porządzenie senatu rządzącego, zależały coraz więcej od zatwierdzenia rezydentów; wreszcie cenzurę zaostrzono. Dnia 24 listopada roku 1831 wyszło wojsko rossyjskie. Życie umysłowe i polityczne przenosiło się wówczas na e-migracyę. Oderwani od kraju emigranci łudzili się nadzieją nowej zwycięskiej wojny i wysyłali emisaryuszów do kraju, szerząc swe idee.

wywołało w wojsku zaciekłość, skutkiem czego w następnym dniu żołnierze strzelali do kobiet wyglądających z okien, do niewinnych zupełnie przechodniów, aż wreszcie, zatrwożone pogłoskami o zbieraniu się w okolicy powstańców —odciągnęło cichaczem w wieczór dn. 22 lutego na Podgórze. Spiskowi wydali odezwę powstańczą, podpisaną trzema zupełnie niezna-nemi ogółowi nazwiskami. Równocześnie zawiązał się komitet z hr. Józefem vV^odzickim i Piotrem Moszyńskim na czele celem czuwania nad bezpieczeństwem miasta, pozbawionego wszelkiej władzy. Od rządu narodowego zbiorowego władza przeszła do „dyktatury“ Tys-sowskiego, który „organizował rząd“, mianował „ministrami“ obywateli wcale nieżyczących sobie tej godności, urzędników, komendantów i naczelników nieistniejących urzędów, Dn. 24 lutego część obywateli, chcąc ująć władzę „w karby rozumu i prawa i oddać miasto jak-najrychlej w posiadanie opiekuńczych dworów“, zamianowała „dyktatorem“ popularnego profesora literatury Michała Wiszniewskiego. Tyssowski ustąpił dobrowolnie rano 25 lutego, ale wkrótce zmuszono profesora do ucieczki; Tyssowski powrócił. Nadeszły przerażające wieści o rzezi szlachty przez chłopów, podburzonych przez austryackich starostów. Powstańcy postanowili d. 27 lutego wyjść w procesyi religijnej naprzeciw chłopstwa. Wojsko austryackie, ukryte na Podgórzu, zaczęło strzelać i kłuć zarówno tych jak i pobożnych z procesyi, których ledwo część uciec zdołała. Zabito wówczas z pośród uczestników procesyi 28 osób, znacznie więcej poraniono, schwytano 32 księży i przeszło 100 osób różnego wieku, kilka osób utonęło w Wiśle przy ucieczce z Podgórza. Przez dwa dni pozostawało miasto bez

Powstało znowu kilka tajemnych związków, co dało w r. 1836 rządom „opiekuńczym“ pohop do wspólnej okupacyi, od dn. 17 lutego. Po dwu jednak miesiącach wyszło wojsko pruskie i rosyjskie, pozostało tylko austryackie. Pod jego grozą uporządkowano Rzpltą w ten sposób, że wydalono wszystkich emigrantów, milicyę zrekrutowano z samych austryackich żołnierzy, policyę złożono z indywiduów austryackich, przejętych manią widzenia wszędzie spisków, na czele policyi postawiono komisarza austr.

Gutha, ten ząś w ciągu swego urzędowania dowiódł nikczemnego i srogiego charakteru, zapełniając więzienia, areszty i klasztory uwięzionymi, których głodem i biciem zmuszał do zeznań.

Nadużycia Gutha stały się tak rażącemi, że go wreszcie przeniesiono do Przemyśla, a dyrektorem po nim w Krakowie zamianowano wyrozumialszego i uczciwszego Wolfarta, który urzędował do r. 1845, poczem nastąpił Kroebl.

Senat Rzpltej wpadł w zupełną zależność od rezydentów; gazety, skrępowane cenzurą, nie śmiały głosu podnieść. Odbiciem niedoli i cierpień jest wydrukowany w r. 1840 „Memoryał historyczny i polityczny o stanie obecnym Woln.

bezpieczeństwa, zażądał kapitulacyi. Generał Collin wymagał bezwarunkowego poddania, wobec tego Tyssowski, obawiając się zemsty au-stryackiej, wyszedł 3 marca z ruchawką do Prus, aby tam nazajutrz broń złożyć. Obywatelstwo, również obawiając się rozjuszonych i srogich żołnierzy austryackich, udało się z prośbą o o-kupacyę do generała rosyjskiego Paniutyna w Michałowicach, przysłanego zawczasu przez gen. Riidigera z Radomia. Paniutyn bezzwłocznie wtargnął do miasta, po nim weszli dopiero Austryacy, Dastępnie i Prusacy. Zapełniono więzienia setkami; śledztwo prowadził osławiony Zajączkowski, zastrzelony później dn. 4 listopada 1847 na Plantach. Dopiero amnestya r. 1848 otworzyła drzwi więźniom. Dn. 11 listopada 1846 na mocy układu między trzema

M. K-a“ (Paryż 1840, 198 str. po polsku i 152 po franc.) podany rządom francuskiemu i angielskiemu—bez żadnego wszakże skutku. Wśród tak przygnębiającej atmosfery zamarło prawie życie umysłowe, stępił się zmysł krytyczny, najnieprawdopodobniejsze pogłoski znajdowały wszelkiej wiadomości z poza rogatek. Spo-łatwą wiarę, nowiny z emigracyi, szeptem po- ! strzegł już i Tyssowski bezowocność wszelkich dawane, budziły w młodych najbezzasadniejsze J wysiłków i, porozumiawszy się z komitetem nadzieje. Tymczasem senat ulegał zupełnie woli rezydentów, a jedyną dodatnią jego działalnością były starania gospodarcze: w r. 1840 —

1842 przebudowano teatr przy placu Szczepańskim i powiększono; rozpoczęto restauracyę Biblioteki Jag.; doprowadzono w r. 1845 do połączenia kolejowego ze Śląskiem. W lutym 1846 zebrali się spiskowcy w Krakowie, a choć rozważniejsza część ich uznała wybuch powstania za niebędący na czasie i wyjechała, grono pozostałych postanowiło mimo to rozpocząć powstanie. Rezydenci mieli o tern niejakie wiadomości i ofiarowali Senatowi d. 17 lutego pomoc wojska austryackiego; senat odpowiedział, że mieszkańcy Krakowa nie budzą obawy, ale wobec przybycia z zagranicy niespokojnych ludzi „zostawia Rezydentom zarządzenie stoso-

dworami państw rozbiorowych z dn. 6 t. m, wcielono Rzpltą Krak. do Austryi Rozpoczęło się znowu germanizowanie urzędów i szkoły. — c). Kraków pod panowaniem austryac-kiem. Rewolucya wiedeńska 1848 r. odbiła się echem w całej Austryi, a więc i w Krakowie. Wypuszczono więźniów politycznych, dozwolono formować gwardyę narodową; jednak już wkrótce prąd reakcyjny wziął górę: odmówiono uzbrojenia gwardzistom, zakazano wpuszczać emigrantów, a wreszcie d. 26 kwietnia wojsko bez widocznej przyczyny zaczęło grasować po ulicach, strzelać, kłuć bagnetami, czem wywołało odpór. Ruszono się do obrony. Stanęły barykady. Komenderujący gen. Casti-glione postrzelony został w głowę nabojem z czcionek. Wojsko zaczęło bombardować bezbronny Kraków. W nocy przyjęło miasto przez wydelegowanych obywateli: Adama Potockiego, Stanisława Jabłonowskiego i Aleksandra Ekiel-skiego warunki, podyktowane przez gen. Molt-kego (zastępcę rannego komendanta): rozzbro-jenie gwardyi, usunięcie barykad, wydalenie emigrantów, wynagrodzenie szkód wojsku. Odtąd wojsko zachowywało się zawsze prowokacyjnie i chwilowo dozwolone swobody: autonomia. wykonywana przez radę z wyboru, wolność prasy etc. powoli topniały, aż wreszcie zupełnie znikły. — Niepokoje lat ostatnich, o-gromny pożar z 18 lipca 1850, który pochłonął trzecią część miasta, przyczyniły się do zmniejszenia liczby mieszkańców a większego jeszcze ich zubożenia. Gdy w r. 1845 liczono 45 263 mieszkańców, liczba ta spadła w r. 1850 do 39 701. Klęski poniesione przez Austryę w wojnach 1859 i 1866 roku skłoniły ją do starania się o zadowolenie swych ludów: zaczęła więc zwracać się na drogę konstytucyjną, uznała równe prawa pojedynczych narodowości i obywateli, wprowadziła instytucye reprezentacyjne i inne też uprawnienia poręczone konsty tucyą. W r. 1868 wydano dla Krakowa „statut“, u-rządzający miasto autonomicznie, z urzędowym ! językiem polskim. Odtąd miasto, niekrępo-wane przez władze wyższe, zajęłc się zaspakajaniem kulturalno-społecznych i ekonomicznych potrzeb obywateli, wzrastając coraz szybciej, bo w r. 1900 liczyło 85 274, a obecnie (lato 1905) ma 99 880 mieszkańców i trzy razy tyle domów, ile ich miało przed erą konstytucyjną. W okresie od r. 1868 zrobiło miasto więcej, niż w 200 latach poprzednich: dla celów oświaty i sztuki zbudowano 24 szkoły, akademię handlową, szkołę sztuk pięknych, wytworzono muzea publiczne sztuki i przemysłu, subwencyonowano zakłady naukowe, żeńskie i męskie, i towarzystwa naukowe, otworzono i uporządkowano archiwum miejskie, zbudowano nowy teatr, przebudowano stary na cele muzyczne; odnowiono Sukiennice i obficie sukwencyonowano odnowienie wielu zabytków przeszłości; stworzono postępową o-piekę nad ubogimi, przęznaczając pa to znacz^ ne fundusze i wiele domów miejskich; dla zdrowia mieszkańców poniesiono znaczne wydatki na wodociągi, kanały bruki, oczyszczenie ulic i placów na spacery publiczne, jak Planty i o-gród Jordana. W celach ekonomicznych ujęto we własną monopolową administracyę gazownię, rzeźnię, elektrownię, targowicę, przymnażając przez to znacznych dochodów na pokrycie potrzeb miejskich. Zreorganizowano straż pożarną, wystawiono jej odpowiedni budynek i bogato uposażono ją w przyrządy ratunkowe. 0-becnie praca zarządu miejskiego skierowana jest ku: przyśpieszeniu budowy uchwalonego przez radę państwa w Wiedniu kanału Dunaj-Odra-Wisła: przyśpieszeniu regulacyi Wisły i Rudawy, i zabezpieczeniu miasta przed powodziami dość często się powtarzającemi; wcieleniu w organizm miejski gmin okolicznych, które, połączywszy się faktycznie z ulicami K-a, stanowią dalsze ich przedłużenie, nieodpowia-dające jednak porządkiem, hygieną i bezpieczeństwem koniecznym wymaganiom dzisiejszym; oraz zakreśleniu planu regulacyjnego dla rozszerzyć się mającego miasta. W tym-samym okresie rozwinęły działalność budowni-czą także inne czynniki: mianowicie rząd zbudował obok koszar budynki dla dyrekcyi kolei państwowych, starostwa, poczty, fabryki cygar, Collegium novum, kliniki, gimnazya i szkołę realną; kraj — dwa pawilony szpitala powszechnego, powiat — budynek dla Rady Powiat. Ze stowarzyszeń zbudowały sobie własne budynki: Towarz. gimn. „Sokół“, Tow. lekarskie, Tow. techniczne, Cech rzeźników, Tow. Sztuk Pięknych, Tow. Wzaj. Ubezpieczeń od ognia; kupcy i przemysłowcy — budynek swej Izby. Ponieważ Kraków nie jest zbyt handlowem i przemyslowem miastem, przeto brak zamożności, spotykanej w miastach zagranicznych, sprawił, że nowe domy prywatne liczą . ię przeważnie z zyskiem, a nie ze względami estetycznemi, nowe domy i ulice odpowiadają więc wymogom hygieny i porządku, ale nie odznaczają się architekturą. — V. Żydzi w Krakowie. Żydzi przez cały czas istnienia Rzpltej Polskiej uważani byli i uważali się sami za obcych, podległych bezpośrednio królowi, poddanych jego urzędnikom; od XIII w. organizowali się w gminy, których podstawą była synagoga wraz ze szkołą i okopisko. Przedstawicielami gminy byli tak zw. starsi, którzy wykonywali sądownictwo cywilne dla żydów; sprawy z chrześcianami rozsądzał wojewoda lub jego zastępca, zwany żydowskim sędzią; apelacya szła do króla. Już w XIV w. Żydzi byli dość liczni w Krakowie, zamieszkując głównie część zach.-południową między ul. św. Anny, Gołębią i Wiślną. Miechowita podaje w swej Kronice pod r. 1494, że król Olbracht przeniósł Żydów na Kazimierz w okolice kościoła św. Wawrzyńca, na prośby obywateli krakowskich, którzy pożar w tym roku

powstały nieostrożności Żydów przypisywali. — iw tym kierunku działała na mniej oświeco-Tożsamo powtórzyli w swych kronikach Bielski ne masy Żydów. W ostatnich latach jednak i Kromer.—Niewątpliwie mieszkali jednak Ży- bierze górę prąd utworzenia „narodu żydow-dzi oddawna i w osadzie Podskałecznej, póź- skiego“: młodzi Żydzi zapisujący się do szkół niej Kazimierzem nazwanej. Bożnica ich, zwa- podają w rubryce narodowości: „żyd“. Prąd na „starą“, pochodzi według stylowych wska- ten rozszerza przedział między chrześcianami zówek z XIV w. (przerobiona w XVI w.). Na- a Żydami, który poprzednio się zmniejszał, pis na skarbonce ma datę 1407 roku — zatem W r. 1791 liczono Żydów w Krakowie 1986; w końcu XIV w. mieszkali Żydzi bez żadnej w r. 1815 było ich już 4 885; w r. 1842 — wątpliwości we wschodniej części Kazimierza 11 794; obecnie jest 27 000. Na pomnożenie koło starej bożnicy. Było zwyczajem w Śre- to wpływają nie tylko urodziny, ale i znaczny dniowieczu przeznaczać Żydom osobne dzielni-    ntpływ z sąsiedztwa, Bibliografia: Grace. Kazimierz urządzony został w miasto w r.    bowski Ambroży: „Kraków i jego okolice“

1335; prawdopodobnie więc od początku samego    (wyd. 5-te Kraków 1866), „Groby królów i kro-

wyznaczył tu był król dzielnicę żydowską.—Rów-    nika Zelnera* (Kraków 1836); „Dawne zabytki

nocześnie mieszkali żydzi w Krakowie „rozpro-    Krakowa“ (Kraków 1850), „Starożytnicze wia-

szeni“, a dopiero w r. 1494 przesiedlono ich,    domości o Krakowie“ (Kraków 1852), „Skarb-

wedle kronikarzy wyżej cytowanych, na Ka-    niczka naszej archeologii“ (Lipsk 1854); Szuj-

zimierz, tj. do dzielnicy żydowskiej tegoż mia-    ski J. i Piekosiński Fr.: „Najstarsze księgi i ra-

sta. — Połnocno-wśchodnia część Kazimierza,    chuuki m. K-a“ (Kraków 1878), „Stary Kra-

obejmująca wielki kwadrat od ulicy Krakow-    ków“ (Kraków 1901); wydawnictwa Towarz.

skiej na wschód, ku starej synagodze, zwana    miłośników historyi i zabytków K-a „Rocznik

w urzędowych dokumentach od XVI do XVIII    K-a“ dotąd t. I—VII i „Biblioteka Krakowska“

w. „żydowskiem miastem“, jest odgraniczona    (dotąd tom 1—27); Mączyński I. „Pamiątka z K-a“

od reszty Kazimierza w części parkanem,    (3 tomy, Kraków 1845); Łepkowski J. „Starożyt-

a w części murem, oraz bramą. Na początku    ności i pomniki miasta K-a“ (Kraków 1847);

XVI w. znajdujemy już gotowem to żydowskie    Szujsk J. „Przechadzka hist, po K-ie“ („Szkice

miasto: powstało więc już w Średniowieczu.—    histor.“); Bąkowski Kłem. dr.: „Dawny Kra-

Granicę północną i wschodnią żydowskiego    ków“ (Kraków 1898),    „K. w czasie Konsty-

miasta tworzył obronny mur obwodowy miejski,    tucyi 3 maja“ (K. 1891), „K. w czasie powsta-

granicę zachodnią—ulica, zwana dziś Krakow-    nia Kościuszki“ (Kraków 1894), „Oblężenie

ską, południową zaś—ulica zwana dziś ulicą    K-a w r. 1768“ (Kraków 1893), „Kronika K-a

Józefa. Ta ostatnia granica posuwana była    1796 — 1848“ (Kraków 1905), „Zamek Krakow-

w XVI w. kilka razy ku południu dla rozsze-    ski“ (Kraków 1905); Kutrzeba Stan dr.: „Finan-

rzenia tego „żydowskiego miasta“. Żydzi bo-    se Krakowa w Wiekach Średnich“ (Kraków

wiem, rozmnażając się, zaczęli osiadać poza    1900), „Handel K-a w Wiekach Średnich“

żydowskiem miastem. Miasto Kazimierz, ma-    (Kraków 1903); Mieciszewski Hilary „Sześć lat

jąc małe dochody z części słabo zaludnionych a    politycznego bytu Rzpltej Krakowa“ (Kraków

sąsiadujących z„żydowskim miastem“, odprzedało 1850); Tessarczyk Ant. „Rzplta Krakowska“ je Żydom i pozwoliło przyłączyć do miasta ży- (Kraków 1863); Louis Józef Wawel: „Dawna dowskiego. W r. 1583 odstąpiono znowu ka- milicya Krakowa“ (Kraków 1882), „Kupcy krawatek gruntu koło kościoła św. Wawrzyńca na    icowsey 1773 — 1846“ (Kraków 1883), „Sądow-

rozszerzenie osady z, warunkiem oddzielenia jej    nictwo Rzpltej krakowskiej“ (Kraków 1884),

parkanem bez okien i drzwi od reszty miasta.    „Przechadzka kronikarza po rynku Krakowskim“

Żydowskie miasto pozostało odgrodzonem aż    (Kraków 1890), „Kronika rewolucyi Krakow-

do początku XIX w., a do r. 1866 mieszkali    skiej 1846 r.“ (Kraków 1898); Księżarski Hen-

Żydzi przeważnie tylko na Kazimierzu, aż, żalu-    ryk „Dokumenty dotyczące wcielenia Rzpltej

dniwszy tę dzielnicę, zajęli potem Stradom, a wre-    Krakowskiej do Austryi“ (Kraków 1872); „Zda-

szcie posunęli się w sam Kraków, nabywając coraz    nie sprawy komitetu narodowego“ (Wroeław

liczniej kamienice w kierunku od Rynku ku    1848); Kalinka Waleryan „Kraków i Galicya pod

Kleparzowi. Żydzi nosili polskie nazwiska;    rządem austr.“ (wydanie nowe Kraków 1898),

dopiero za czasów austr. otrzymali niemieckie,    „Kronika 40 dni“ (Kraków 1848); Mieroszow-

które im już pozostały. Za Rzpltej krakowskiej    ski Jacek „Dzieje Rzpltej Krakowskiej do r.

stanowili jeszcze odrębny „naród“; tylko je-    1836“ („Przewodn. nauk. i liter.“). —P a mi ęt-

dnostki inteligentniejsze zbliżały się do chrze-    ni ki: Wodzicki Stan., „Wspomnienia“ (Kraków

ścian, a zwano ich „cywilizowanymi“. W e-    1873), „Pamiętniki“ (Kraków 188S); Lichocki

pocę konstytucyjnej przy początkowych spisach    (wyd. nowe Kraków 1899); Kantor (wydane

za

ludności podawali przeważnie język niemiecki    przez]L. Siemieńskiego w „Bibl. Warsz.“).— Kro-

swój rodzinny; przy spisach następnych    ni ki: Długosza, Wapowskiego, Bielskiego, ks.

przeważa język polski. Objawiał się wówczas silny    Wielewickiego, Węgierskiego i t. d. — VI. 0-

ruch polonizacyjny; inteligencya żydowska mie-    świata, szkoły, drukarnie książnice. A) Po-

nila się „Polakami mojżeszowego wyznania“    ! ozątki, Szkoła duchowna przy katedrze

to chłopy pod wąsem. Uważano za rzecz zupełnie naturalną, że młodzież ubogich rodziców żebrała, zwano ją więc pauperes (ubodzy) W oznaczone dnie wychodzili ci biedacy gromadnie „na żebry“. Gdy się zdarzyło przypadkiem, że podczas tych obchodzili dwie szkoły z sobą się spotkały, a który z pauprów wysunął się nieco z obrębu swej parafii (wciskając się w ten sposób w dziedzinę żebraniny drugiej szkoły), przychodziło do wymyślań, a następnie nieraz do krwawej bójki. W r. 1569 cztery szkoły parafialne stoczyły z tego powodu dwugodzinną bitwę na rynku i pobliskich ulicach. Dla zarobku śpiewywali żacy po nabożeństwach, pogrzebach i pod oknami możnych, albo, ubrawszy się pstro, „chodzili na pue-ry“, obchodzili domy ze śpiewami, prawiąc fraszki i oracye. Dla większej okazałości wybierali jednego z pomiędzy siebie, który rej wodził w całej czeredzie, ajnazywano go „królem żaków“. Szczególnie w dzień św. Gawła robili takie obchody. Na procesye publiczne występowali żacy, a senior brał za to opłatę dla szkoły. Niektórzy znowu szukali sobie zarobku, pełniąc usługi pisarzy po cechach. W niedzielę palmową przebierali się za kuglarzy i robili figle, zbierając za to datki. Wreszcie odgrywali dyalogi na Boże Naro-dżenie (szopki) i w zapusty. Wakacye mieli od końca lipca do 1 września (od św. Ignacego do św. Idziego), rekreacye we wtorki i czwartki po południu.—B) Szkoły średnie. R. 1588 otworzył Uniwersytet szkoły średnie t. zw. classes przy ulicy Gołębiej, w których profesorowie uniwers. udzielali nauki. W r. 1617 zapisał Bartłomiej Nowodworski, kawaler maltański, kapitan husaryi, pewne fundusze na utrzymanie tej szkoły średniej; dlatego zwano ją odtąd „szkołami Nowo-dworskiemi“. W r. 1625 otworzyli Jezuici, za zezwoleniem Zygmunta III, szkoły średnie w kollegium swojem przy ulicy Grodzkiej, a że Akademia Krakowska miała zastrzeżone prawo zakładania i nadzorowania szkół, powstała więc długoletnia walka ze szkołami jezuickiemi. Uczniowie szkoły Nowodworskiej nie stronili od bójek i tumultów. Pod lekcyach wychodzili gromadnie na ulicę Giodzką i bili kijami i kamieniami uczniów jezuickich, tak, że nieraz siła zbrojna musiała ich rozpędzać, a w końcu urząd grodu wysyłał warty z Zamku na ulicę Grodzką, aby odprowadzać uczniów jezuickich. Obok walki ulicznej toczyła się gorsząca polemika literacka między uniwersytetem a Jezuitami. Wreszcie w r. 1634 Władysław IV z imknął Kollegium Jezuickie. Nauczyciel tegoż króla, Gabryel Prevancy, syn mieszczanina z Chełmna, nobilitowany ^w r. 1609 jako „Władysławski“, zapisał 50 000 złp. na lepsze umieszczenie szkół Nowodworskich, z których-to funduszów wzniesiono przy ulicy św. Anny nowy budynek, do dziś istniejący,

była pierwszą krzewicielką oświaty, i początkowo tylko dla duchowieństwa Najdawniejszy spis rękopisów kapituły K-go z r. 1110 wylicza ich trzydzieści, obok mszałów, antyfonarzy, gra-duałów i modlitewników: jedną gramatykę, jedną dyalektykę, trzy księgi prawnicze, jedną księgę kazań, jedną listów św. Pawia, dwie wykładów ksiąg biblij, trzy psałterze, poemat Ara tor :i o Dziejach Apostolskich, Etymologię Izydora, księgę Boecyusza O pocieszeniu filozofii, Dyalogi Grzegorza papieża, historyka Sa-lustyusza, poetów Owidyusza, Terencyusza,

Persyusza i Stacyusza. Nadto istniał krótki Rocznik kapitulny, w który wpisywano krótko ważniejsze zdarzenia. W Krakowie prawdopodobnie pisał Gallus swoją Kronikę, którą do r.

1113 doprowadził. — Pierwszą szkołę parafialną założył biskup Iwo w r. 1229 przy kościele P. Maryi; z końcem XIV napisano już dla tej szkoły ordynacyę, którą podzielono chłopców na dwa oddziały. W pierwszym uczono na t. zw. Donatach czytania, a potem początków gramatyki, w drugim czytali chłopcy rzeczy trudniejsze; nadto uczono, oczywiście, psalmów, pacierza, śpiewu i pisania najprzód rylcem na tabliczkach powleczonych woskiem, potem na pergaminie i papierze piórem. Szkoły parafialne zwano parvae\ przy katedrze lub kollegiatach majores, uczono po łacinie, pomagając sobie językiem polskim i niemieckim.

W r. 1364 założył Kazimierz W. Uniwersytet, który, początkowo na zamku umieszczony, słabe dawał znaki życia, ale po odnowieniu go w r. 1400 przez Jagiełłę rozkwitnął prędko w Collegium przez ul. św. Anny. Szkół średnich nie było w Średniowieczu, i aż do r. 1588 tylko w szkole u F. Maryi był pewnego rodzaju wyższy kurs przygotowawczy.

Zresztą, chcący uczęszczać do wszechnicy przygotowywali się prywatnie u profesorów. Szkoły utrzymywały się z fundacyj, darów, zapisów i opłat od uczniów. Chłopcy, którzy uczyli się sylabizować i początków gramatyki, płacili 4 razy do roku mistrzowi po groszu, tyleż i jego pomocnikowi; w zimie musieli przynosić opał z sobą, albo dać dwa grosze na całą zimę.

Na św. Galla przynosili po kogucie, wreszcie składali drobne datki na pergamin i za palenie w piecu kalefaktorowi. Śtarsi chłopcy, więcej nauki czerpiący, płacili dwa razy tyle, oraz o-sobno za naukę śpiewu kantorowi. Szkoła ma-ryacka, a także i zamkowa, miały każda mistrza (rektora), bakałarza i kantora. Oprócz opłat wyżej wymienionych pokrywali potrzeby duchowni, a czasem i świeccy, panowie. Seniorowie czuwali nad moralnością kantora i żaków. — Chłopięta stroniły od szkoły i nieraz musiał je nauczyciel rózgą tam zaganiać. Doroślejsza młodzież robiła różne psoty. Gdy nieraz chłodno bywało w szkole, żacy rąbali sprzęty i niemi palili w piecu,—a wybryki te uchodziły najczęściej bezkarnie, bo żaki były

• a przy otwarciu jego w r. 1643 mieli mowy uczniowie tej szkoły: Marek Sobieski i Jan Sobieski, późniejszy król Jan III. Szkołę tę w r. 1801 nazywano „gymnazyum“, za Rzpltej Krakowskiej „liceum', obecnie nosi ona miano „gimnazyum Św. Anny“; przeniesiona na Groble. Uczniowie szkół mieszkali po bursach, dla których istniały pewne regulaminy; ulegali sądownictwu rektora. Stałych burs dla uniwersytetu było 8: Isnera z r. 1409, sprzedana w r. 1819, przy ul. Gołębiej; Jeruzalem, z r. 1454, fundacyi Oleśnickiego (spłonęła w r. 1841; dziś na jej miejscu Gol. novum.)\ Filozofów obok poprzedniej; Prawników, z r. 1471, fundacyi Długosza (rozebrana w r. 1844 jako ruina); Sisi niego, z r. 1614; dziś Szkoła Przemysłowa; Smieszkowicza, z r. 1648, przy ul. Gołębiej (dziś oficyna Col. fizycznego); Starnigielska, zr. 1641, przy ul. Gołębiej (sprzedana, a procent od kapitału idzie na u-bogich uczniów) i Grochowa, oddana jeszcze w XV w. kapitule. Nadto w rozmaitych czasach istniały bursy w rodzaju pensyouatów, gdzie uczniowie utrzymywani byli za zapłatą, było takich burs cztery: majętnych, węgierska, niemiecka i czeska. Oprócz korrepetycyi, czyli powtarzania nauk z uczniami uniwersyteckimi przez bakałarzy i ćwiczenia bursistów dwar..zy na tydzień w dysputach, innych prelekcyj w bursach nie bywało. Wyjątek stanowiła bursa wymurowana kosztem Jana z Głogowa, przy ulicy Franciszkańskiej. W r. 1447 pozwolono w niej wykładać czwartą księgę prawa kanouicznego; postanowiono też, aby bakałarz jeden dawał w niej lckcye medycyny, nadto magistrowie nauk wyzwolonych, którzy nie mieli godzin i miejsca w Collegium majus, mieli tu dawać lekcye i odprawiać dysputy. Pozwolono nadto tutaj odbywać promocye na magistrów i doktorów wszystkich fakultetów. Obecnie zadania bursy spełnia „Dom Akademicki“, fundacyi Konstantego Wołodkowicza, przy ulicy Jabłonowskich. C) Uniwersytet Jagielloński (Akademia). Wszechnica krakowska rozwija się dopiero od roku 1400 i od początku, aż do dziś, z wyjątkiem czasów od połowy XVII do połowy XVIII w. staje na równi z wszechnicami zagranicznemi, w końcu XV i początku XVI w. nawet z najznakomitszemu Frekwencya uczniów odpowiada jej wewnętrznej wartości: podnosi się do 6 000 w XVI w., spada potem do setek, obecnie dochodzi do 2 000, chociaż dziś nie jest jedyną na obszarze ziem polskich, jak było dawniej aż do czasów założenia Akademii Wileńskiej (1578 — 1585). Sposób pedagogiki, prądy naukowe i literackie czerpała wszechnica z Zachodu i nie różniła się niczem od zagranicznych. Wykłady i dysputy toczyły się z początku wedle powszechnej wówczas metody scholastycznej. W Wiekach Średnich wogóle opierała się nauka przeważnie na teologii i na pismach Arystotelesa,

za niewzruszone i nieulegające krytyce uważanych, oraz na subtelnein rozumowaniu, pomijają-cem wszelkie fakta doświadczenia i empiryi. Nawet nauki przyrodnicze, wchodzące w zakres wykładów filozolicznych, były uprawiane w podobny sposób scholastyczny. Profesor krakowski Michał z Bystrzykowa uważany był za granicą za mistrza spekulacyi scholastycznej. W pierwszej połowie XV w. przywieźli nasi uczeni krakowscy z soborów konstancyjskiego i bazy-lejskiego pierwsze księgi zapomnianych autorów rzymskich: Cycerona, Pliniusza, Seneki, Swetoniusza, Owidyusza, Terencyusza, Plauta itd. Równocześnie umysły, poruszone schizmą w kościele, zagadnieniem wyższości papieża nad sobór czy też soboru nad papieża, wywołały ruch umysłowy, krytykę dotychczasowych prawd, nadto rozpoczęła się w XV wieku charakterystyczna wędrówka uczonych i półuczonych, którzy szli w świat szukać wiedzy, lub propagować nabytą. Kraków stał się wielce rozgłośnym, jako stolica potężnego wówczas państwa i siedziba wszechnicy, której głos ważył na soborach; więc tłumy obcych zapisują się na wszechnicę krakowską. Powszechne w Europie średniowiecznej panowanie języka łacińskiego, mianowicie w nauce, w szkole i w literaturze, ułatwiło udawanie się do obcych zupełnie wszechnic. Stąd Polska mimo odległości od ojczyzny ruchu umysłowego, od Włoch, stosunkowo wcześnie zaznajomiła się z autorami rzymskimi i wzięła żywy udział w szerzeniu humanizmu. Z podpisów nazwisk właścicieli na księgach przechowanych w Bibliotece Jagiellońskiej widzimy, że już w pierwszej połowie XV w. profesorowie krakowscy posiadali starożytnych pisarzy rzymskich. W połowie XV w. wszechnica uposażoną została w katedry dla poetyki, retoryki i Kroniki Wincentego Kadłubka, a dla pisarzy łacińskich w następującym porządku⁻ Boecyusza, Alana, Waleryusza Maxyma, Wergiliusza, Owidyusza, Horacyusza i Terencyusza. W kollegium „mniejszem“, przc-znaczonein na te studya, gdzie pomieszczono także matematykę, astronomię i astrologię, w r, 1476 przybywa do zaleconych klasyków i Kwinty-lian. Zainteresowanie się autorami starożytnymi było już wtedy bardzo znaczne, bo w połowie XV w. Jan D ł u g o s z, wielki kronikarz polski, również uczeń krakowskiej wszechnicy (f r, 1480), z trudem i kosztem sprowadził sobie rękopis Liwiusza. Jednym z pierwszych wybitnych humanistów jest Grzegorz z Sanoka. W r. 1418 przybywa on na Wszechnicę krakowską, potem przez 5 lat bawi w Niemczech, a wróciwszy, utrzymuje się z przepisywania rękopisów i śpiewu; w r. 1433 wykłada w Krakowie jako bakałarz Sielanki Wergilego, robiąc wrażenie nowością przedmiotu. Nie pozostawił wprawdzie Grzegorz żadnej spuścizny literackiej, ale wywarł znaczny wpływ na współczesnych, a o znaczeniu jego świadczy to, że życio-

jego napisał głośny Filip Kallimacłi dało 16 prelegentów nauki matematyczne i a-Buouacorsi, WspółnaUczyciel z Długoszem dzie- stronomiczne. —W samym początku XVI w ci królewskich. Na czasy tego Włocha przypa- drukarnie krakowskie rozpoczynały już wyda epoka największej sławy i wziętośći Wszech- datną działalność; drukują już dzieła autorów nicy krakowskiej. W spisach jej spotykamy rzymskich i podręczniki profesorów wszechnicy, uczniów z Bawaryi, Frankonii, Szwabii, Szwaj- Wychodzą wtedy pisma Cycerona, wyżej wymie-caryi, Alzacyi, Brysgowii, Turyngii, Hesyi, na- nione książki Korwina, Aesticampiana; dalej wet z Włoch i Szwecyi, z Saksonii, Branden- Jan z Giłog-owy wydaje w r. 1500—1515 sze-bnrgiij Anstryi, Śląska i W*ęgier, a między ni- reg podręczników szkolnych do przedmiotów mi nazwiska wybitnych Uczonych. Od tej wykładanych na wszechnicy; Michał W r o-wszechnicy otrzymał był już dawniej (1416) sto- cł a w c z y k —cenione wówczas kalendarze z pro-pień akademicki Olaf z Upsali, później bis- gnosłykami; Rudolf Agrykola, dawny uczeń kuP . upsałski; podobnież około r. 1500 dwaj tutejszej wszechnicy, uwieńczony w roku 1515 późniejsi arcybiskupi upsalscy, Olaus r Jan przez Cesarza Maksymiliana, wraca na profe-M a gnus o wie; w końcu XV w. studyowali surę do Krakowa i drukuje potem wiele dzieł tutaj Tomasz Murnei, uczony niemiecki, Jan w Krakowie i Wiedniu. Jako poeta łaciński Ave u tin us, historyk, i Jan W i rd un g, mate- słynie Paweł z Krosnu, w medycynie Ma-matyk z Heidelbergs, Henryk Bebelius (de ci ej Miechowita zasłużony kronikarz. Babenhausen) głośny humanista niemiecki, w r. W r. 1518 drukuje w Krakowie poeta angiel-14'.i< profesor w Tybindze itd. Nie szczędził ski Coxe dziełko „De laudibus Academiae Cra-uznania krakowskiej wszechnicy nawet niechę- coviensis“. Dopiero około r. 1530 ustaje na-*n<V . Eol ce Eneasz Silvius Piccolomini, pływ cudzoziemców do Krakowa. Okres ten późniejszy papież Pius II. Zdaje się, że za największej świetności Wszechnicy Krakowskiej wpływem Kallimächa przybył do Krakowa w ro- zamyka niajako przy wilej Zygmunta I z 11 ku 1488 słynny naówczas poetd Konrad Cel- sierp. 1535 r., którym król, uznając zasługi tes, uwieńczony w roku 1487 w Noryiriberdze wszechnicy i jej profesorów, nadał wszyst-przez ces. Fryderyka III koroną poetycką. Mie- kim profesorom i doktorom wykładającym szla-wał on w r. 1489 wykłady w Bursie węgier- chectwo osobiste, a przez to i przystęp dó skiej na ulubiony temat humanistów: o pisaniu wszystkich godności i przywilejów służących listów {de condendis epistolis), a później na- szlachcie, tym zaś, którzy 20 lat wykładali,-wet w Kollegium wykład o Arystotelesie, szlachectwo dziedziczne, przechodzące na po-Wpływ Celtesa w kierunku humanistycznym tomków. [Król wyraźnie wyszczególnia prawo do musiał być znacznym,—gdyż w założonem wszelkich godności duchownych i świeckich, se-przez niego „Towarzystwie Nadwiślańskiem“ natorskich i rycerskich: Kołłątaj „Listy Anon.“ fSod alitas Vistulana) gromadzili się obok Kalli- II 140; Łukaszewicz „Hist, szk.“ III 322.Bed.]. macha i wybitni magistrzy wszechnicy, jak: Jan Przywilej ten otworzył drogę do nauki i urzędu Ursyn, Walenty E c ki us, Jan So inmerfeld, „plebejuszom“. Gdyby nie ten przywilej, to Z łacińska Aesticampianus, Wojciech z Br u- rozwielmożniająca się wciąż szlachta byłaby dzewa, Wawrzyniec Korwin i inni. U- może dla siebie i profesury zagarnęła, podobnie jak ezeni ci zajmowali się dyskusyami literackiemi, uzyskałabyła dla siebie monopol na „wolność“, zapewne i krytyką starszych scholastycznych kanonie i urzędy Nowości reformacyjne nie profesorów, którzy wpłynęli na to, że Celtes o- wywarły wpływu na Wszechnicę Krakowską, puścił nagle Kraków i niechętnie potem o Po- Edyktem z r. 1523 zakazał był Zygmunt I pism lakach się Wyrażał, jakkolwiek pozostał w ko- Lutra, ustanowił z rajcami krakowskiemi korespondencji z profesorami krakowskimi. Rów- misyę do poszukiwania tych pism i karania po-nocześnie kwitły w Krakowie nauki materna- siadaczy, wreszcie zakazał drukarzom druko-tyki i astronomia, i tu wiatach 1492 — 1496 wać, a księgarzom sprzedawać nadsyłane księ-kształcił się największy astronom Mikołaj Ko- gi bez zezwolenia rektora Wszechnicy Krakow-pernik. Katedra astronomii istniała w Kra- skiej. Mnóstwo wszakże szlachty wespół z wielu kowie już od początków XV w. i posiadała wybitnymi pisarzami propagowało ruch reforma-kilku wybitnych profesorów, jak MarcinzŻó- cyjny; powstały liczne zbory protestanckie, rawia pod Przemyślem, wielce cenio iy W drugiej połowie XVI w. zdawać się mogło, przez Jerzego Puerbacha, słynnego profesora że ruch ten weźmie górę. Jednak wpływ le-' wszechnicy wiedeńskiej w połowie XV; Mar- gatów papieskich, dworu królewskiego i bisku-cin z Olkusza, nadworny potem lekarz i a- pow utrzymał katolicyzm w Polsce. Wszechńi-' strolog króla węgierskiego Macieja Korwina, ca Krakowska pozostała mu także wierną, ale Układał on z Janem Regiomontanem, sławnym a- nie odegrała już nigdy wybitnej roli. W roku stronomem, tablice planet, które w r. 1467 na- 1528 musiał biskup Tomicki napomnieć magi-desłał Wszechnicy Krakowskiej; darował też stra Jakóba z Iłży z Kollegium Mniejszego tej wszechnicy narzędzia astronomiczne, do- za jego reformatorskie kazanie w kościele św. tąd zachowane jako cenne pamiątki i zabytki Stefana; w r. 1534 zawiesił go już sąd biskupi archeologiczne. Za czasów Kopernika wykła- w funkcyi kaznodziejskiej z powodu kazań

70

Wielki EncykJ Pow9z. llustr, Zesz 313b. Tem XL

tchnących luteranizmem. Drugim reformatorem, który się na wszechnicy pojawił, był Franciszek Stan kar, powołany w roku 1550 na profesora języka hebrajskiego. Ten, gdy począł jawnie szerzyć naukę o reformacyi kościoła, uwięził go biskup w Lipowcu, skąd jednak Stankar uciekł z pomocą współwyznawców, szerząc naukę swoją poza Krakowem. W gorliwości obrony kościoła katolickiego prześcignął wszechnicę zakon Jezuitów, walczący słowem i piórem, a wkrótce i szkołą, przeciw innowier

com. Język polski stał się literackim w XVI wieku; ale, niestety, nie stał się wykładowym na Wszechnicy, bo aż do środka XVIII w. uważano łacinę za język naukowy i w nim wszędzie wykładano i nauczano. Gdy w r. 1566 wydał Stanisław Grzebski po polsku „Georaetryą tj. naukę iniernicką“. „była to rzecz prawie natenczas, jaku w języku polskim, niezwyczajna, tak dziwnie wszystkim przyjemna, która jemu, dość już u ludzi zacnych przez naukę głęboką znajomemu, więcej dodała ze wszystkich stanów znajomości i przyjaźni“ (f w roku 1570, a największy współczesny poeta Jan Kochanowski napisał mu nagrobek). Przykład Grzeb-skiego nie znalazł naśladowców w innych działach nauki. Zpomiędzy uczonych Wszechnicy Krakowskiej XVI w. wspomnieć wypada: znawców języków starożytnych: Grzegorza z Sambora ( Wigilancyusz) pierwszego w Polsce sielankopisarza (f w r. 1603), Wojciecha No w opolskiego (Novicampianus), nauczyciela królewicza węg. Jana Zygmunta (f 1558);

ustanowił fundusz na powiększenie dochodów profesora matematyki, drugi na wsparcie ucznia oddającego się tej nauce, trzeci na zbogacenie księgozbioru, któremu także własne księgi ofiarował; zmarł w roku 1652, pozostawiwszy wiele cennych prac matematycznych, nionych nawet przez Niemców. Brożek stał na wysokości współczesnej nauki, sprowadzał najnowsze dzieła wychodzące za granicą i uwzględniał je w wykładzie. Był ' wreszcie obok współczesnego mu Galileusza wyznawcą teoryi Kopernika, zbierał źródła do historyi jego życia, a znalazłszy we Frauenburgu portret wielkiego astronoma, kazał go . skopiować i ofiarował kopię Wszechnicy Krakowskiej, gdzie dotąd się znajduje. W środku XVII w. poczyna się u-padek umysłowy wszechnicy. Zwycięstwo jej niedawne nad Jezuitami w r. 1634 niewiele przyniosło jej pożytku: profesorowie duchowni oddawali się głównie dewocyi i ćwiczeniom religijnym; zatracenie funduszów w czasach wojennych uszczupliło liczbę katedr, które rozdawano drogą starszeństwa, nie zasługi; studenci, nietrzymani w karbach, dopuszczali się fanatycznych napaści na innowierców i Żydów. Państwo nie wywierało wówczas żadnego wpływu na wychowanie publiczne, nie wpłynęło więc i na polepszenie stanu Wszechnicy. D) Reforma Akademii. Dopiero w końcu bytu Rzpltej zwrócono uwagę na ważność wykształcenia Narodu; w r. 1777 wysłała Ko-misya Edukacyjna ks. Hugona Kołłątaja (ob.) dla obadania najprzód stanu rzeczy. Z wizyty tej okazało się, że w r. 1777 miała Wszechnica ogółem dochodu 35 173 złp., z tego 12 363 odpadało na msze, 5 686 na reparacyą budynków, a 12 363 na profesorów i prowizye kościelne. Kołłątaj wydobył na jaw zaniedbane

ce-

Szymona Maryckiego, wydawcę Demoste-uesa i autora dzieła „de scholis seu academüs“;

mentów dotyczących wszelakich majątków, zapisów i nadań, dopilnował lepszego gospodarowania wioskami i dzierżawami, wydobył wreszcie przepadte już fundusze i dochody probostw uniwersyteckich św. Floryana i św. M'-kołaja. Zbadawszy księgozbiory pojedyńczyeh kollegiów i pojezuickie, kazał je połączyć w jedną całość i sporządzić jeden wspólny katalog. Wszystkie dochody Wszechnicy polecił w jedną kasę połączyć i oddać pod dozór jednej ogólnej prokuratoryi, przez co zmniejszył wydatki dotychczasowe na kilku zarządców osobnych wydawane. Wkrótce owoc z tych porządków zebrano, bo dochody podniosły się do 70 000 złp.

Jana Le opoli tę i Benedykta Herbest a; filologów i kaznodziejów: Jakóba Górskie-g o, filologa, prawnika i teologa; lekarzy: Józefa Strusia, Wojciecha Oczkę, itd. W dzie- i zapomniane już fundusze, kazał szukać doku dżinie prawa zajmuje wybitne miejsce Piotr Royzyusz (Ruiz de Moros) hiszpan, powołany w r. 1542 przez biskupa Gamrata na profesora prawa rzymskiego, wykładał do r. 1551.

Współczesny z Royzyuszem profesor prawa Wacław Szamotulski zjednał sobie większą sławę jako muzyk niż jako prawnik, chociaż wydał wcale dobre dzieło o procesie prawa kościelnego i zbiory prawa saskiego i magdeburskiego, w Polsce używanego. Ostatniemi wybitnemi osobistościami przed upadkiem wszechnicy, w który się od połowy XVII w. do końca prawie XVIII w. pogrążała, byli S e b a-styan Petrycy i Jan Brożek. Seba-styan Petrycy z Pilzna wykładał kilkanaście    Powoli, aby nie zrażać dawnych profesorów,

lat filozofią; zmarł w roku 1622, zostawiwszy    wprowadzał Kołłątaj dalsze zmiany, dążące du

wszechnicy fundusz na uposażenie pisarza hi-    podniesienia poziomu nauki; zaprowadził ohsa-

storyi (historyografa); tłómaczył on i objaśniał E-    dzanie katedr, nie drogą starszeństwa, lecz

konomikę, Politykę, i Etykę Arystotelesa, Hora- ’ konkursu, i przepisał porządek nauk, z.go cego, Psałterz Dawida, oraz pisaj o lekarstwie    dny z duchem czasu, usuwając zabytki śred lio-

na zarazę. Jan Brożek (Brosciusj, ur. w roku    wieczyzny, jak wydawanie kalendarzy progco-

1-585, zajmował się głównie matematyką i a-    stykowych. Po tych przedwstępnych czy.iuo-

stronomią, a dla ich rozwoju za życia swego    ściach uchwaliła wreszcie Komisya Edukacyj-

na d. 8 kwietnia r. 1780 stanowczą reformę Akademii, nazwanej „Szkołą główną koronną“, Reforma ta odrodziła starodawną Wszechnicę, Szkoła główna podzieloną została na razie na cztery wydziały: teologiczny, prawny, fizyczny i lekarski, w r. 1781 przyłączono lekarski do fizycznego. Za porozumieniem się z władzą duchowną spensyonowano przedewszystkiem starych profesorów, a ustanowiono nowych. Mimo, że reforma dotykała moralnie i pieniężnie dawnych profesorów, ułagodzono ich emeryturami i doktoratami tak, że przeciwnicy nie protestowali. W grudniu 1782 r. został Kołłątaj wybrany na rektora, w lutym następnego roku czynności swe rozpoczął. W roku 1783 uregulowano ostatecznie porządek w ten sposób, że Wszechnicę podzielono na dwa tylko kollegia, moralne i fizyczne, a te znowu podzielono na oddziały, zwane szkołami. Do kollegium moralnego należały: szkoła teologiczna, z czterema profesorami; szkoła prawa, z sześciu katedrami, z tych jedua dla prawa krajowego, które dawniej miał obowiązek wykładać profesor prawa i procesu rzymskiego; wreszcie literatury, z trzema katedrami. Do Kollegium fizycznego przyłączono szkołę matematyczną z dwoma profesorami (tu należała także mechanika i astronomia), a na profesorów zyskano wybitne siły, Jana Śniadeckiego i Feliksa Rad wańskiego- fizyczną, z dwoma profesorami, obejmującą fizykę, chemią i historyą naturalną, i lekarską z trzema profesorami, obejmującą anatomię, fizyologię, chirurgię, położnictwo, farmacyę i materyę medyczną z pierwszą w Polsce kliniką w gmachu pojezuickim u św. Barbary.—E) Uniwersytet po trzecim rozbiorze kraj u. Zmiany polityczne, które kilkakrotnie potem następowały, mianowicie zajęcie Krakowa po trzecim rozbiorze przez Austryę w r. 1796, odebranie papowrót grodu i wcielenie go do Księstwa Warszawskiego w r. 1809, wreszcie utworzenie w r. 1815 Wolnego Miasta Krakowa, nakoniec wcielenie ponowne w roku 1846 do Austryi—sprowadzały za każdym razem zmiany w urządzeniu, uposażeniu i obsadzie wszechnicy. W czasach tych burzliwych zaginęły przeważnie dawne fundusze, a urządzenie i uposażenie oparło się na zasadzie ponoszenia wydatków wszechnicy przez państwo. W toku powyższych zmian politycznych przepadły dawne fundacye, które w kapitale prawie na 8 milionów złp. obliczano. Część wydobył rząd austryacki i wcielił do funduszu religijnego. Jako okruch ocalała fundacya zapomogowa dla studentów ks. Borka (zm. w r. 1556), z której dawane bywają wsparcia, noszące nazwę „Borkowe“, i drobna reszta, przynosząca zale-dwo kilkanaście złp. rocznie, z zapisu Sebe-styana Petrycego na historyografa. Inne fundacye stypendyjne dla uczniów pochodzą z za-

pisów nowszych, od początku XIX w. Ocalała także odrębna fnndacya „Drukarnia Uniwersytecka“; ma ona na celu popierać postęp i rozpowszechnienie nauki przez ułatwienia wydawnictwa dzieł i pismt naukowych. Dążności ger-manizacyjUe, które zagrażały wszechnicy w latach 1796 —1809 i 1846 — 1866, trwały, na szczęście, zbyt krótko, aby zaważyć na szali; stosunki polityczne, które po tych datach zapa-nowywały, pozwalaty wszechnicy nauowo się odrodzić i wzmocnić. Za Rzpltej Krak. powstaje przy uni wersy tecie w r. 1818 Towarzystwo naukowe, które peryodycznie wydaje swoje Roczniki, mieszczące owoce naukowej pracy owoczesnej; na katedrach zasiadają zczasetn: Michał Wiszniewski, Józef Kremer, Ant. Zygm. Hel-cel, Józef Muczkowski; kształci się młodzież, która zajmuje potem wybitne stanowiska w nauce. Z nastaniem stosunków konstytucyjnych wraca język polski jako urzędowy, powstają katedry historyi poi., literatury poi. i prawa poi., mnożą się katedry, a z Towarzystwa Naukowego wyłania się w r. 1873 Akademia U-miejętności, skupiająca uczonych polskich z wszelkich krajów przy wspólnej pracy. P) Biblio* eka Jagiellońska Skarbnicą kultury i nauki powszechnej, a w szczególności polskiej, jest krakowska biblioteka, zwana „Jagiellońską“, od kollegium, w którem ją pomieszczono. Obok licznych druków, map, atlasów zagranicznych posiada ona prawie wszystkie druki polskie i około 6 000 rękopisów, kilka tysięcy inkunabułów, swojskich i obcych, mnóstwo unikatów. Zpośród pamiątek przechowuje: kodeks praw miejskich Baltazara Bema z miniaturami; księgę zwiedzających z własnoręcznemi podpisami, zaczynającą się od króla Henryka Walezyusza; zbiory pergaminów z miniaturami; metrykę uniwersytecką; średniowieczny globus spiżowy i inne. Zbiór ten szacowny tworzył się przez cale pięć wieków, począwszy od XV w., a początek dały mu dary profesorów. Prawie każde kollegium przyszło w ten sposób do posiadania pewnego zapasu ksiąg pisanych; nawet bursy studenckie miały także swe księgi, zapewne głównie podręczniki. Już w r. 1459 miała Wszechnica Krakowska taki zbiór, że z niego pogorzały klasztor na Łysej Górze pożyczał ksiąg do przepisywania, dla zapełnienia strat poniesionych przez pożar. — Do mnożenia się ksiąg przyczynił się także wynalazek robienia papieru ze szmat rkolo L-. 13U0), przez co zastąpiono tańszym dawny drogi tna-teryał piśmienny, tj. pergamin. —Bawiący w czasie Soboru w KoustancyiJ 1414— 1413) i w Bazylei (1431 —1443) Policy nabyli tam wiele rękopisów, które do dziś są ozdobą Księgozbioru Jagiellońskiego, np. Paweł Włodkowic darował tu dzieło św. Tomasza, kupione w Kon-stancyi za 14 dukatów. Późuiej mnożyły się dary i zapisy. Tomasz Strzępiński, biskup

krakowski, zapisał (f 1460) testamentem kilkanaście rękopisów kupionych w Rzymie, w Bazylei i w Czechach; Jan Czeykendorf, mieszczanin krakowski, darował 5 kodeksów pergaminowych, jeden z XII wieku. Jan Weis ofiarował księgi medyczne, między innemi księgę encyklopedyczną Pawła z Pragi, uważaną później za czerodziejską Księgę Twardowskiego. Księgi takie były to grube folianty, oprawne w deski, skórą obciągnięte, niejedna żelazem lub innym metalem okuta, a przytwierdzona łańcuszkiem do pulpitu.—Z wynalezieniem druku rozmnożyły się książki co do ilości i jakości. O 1-tąd rosła Książnica Jagiellońska, a w r. 1517 profesor Tomasz Obiedziński założył dwie piękne sale, będące podstawą księgozbioru, na pomieszczenie połączonych ksiąg kollegiów większego i mniejszego. Prawie każdy z profesorów w XV i XVI w. był zarazem dobroczyńcą tego księgozbioru, gdyż nie było na to osobne go funduszu. Mimo to zgromadziło się tu w ciągu wieków tyle dzieł polskich i obcych, że w wielu względach księgozbiór ten nie ustępuje w bogactwie zamożniejszym zagranicznym; w w. XVII doszedł do liczby około 20 00¹¹ ksiąg, w tern około 2 000 kodeksów i kilka tysięcy inkunabułów.—Pierwszy stały fundusz dla biblioteki, 40 zip. rocznie, pochodzi z r. 1560, z zapisu Benedykta z Koźmina, profesora i podkanclerzego tej wszechnicy; drugi, z r. 1630 z zapisu Broscyusza, który nadto darował około 1000 dzieł. Od w. XVI przeznaczano też jednego z profesorów na kustosza Książnicy, koło r. 1666 podzielono księgi wedle umiejętności i sporządzono szafy. Od w. XVII jednak, z ogólnym upadkiem umysłowym i politycznym, zmniejsza się ofiarność i dbałość n księgozbiór, mało przybywa a dość wiele ginie. Dopiero z końcem XVIII w. zajęła się Komisya Edukacyjna losem tak ważnej instytucyi, nakazała w r. 1775 uporządkowanie i pomnożenie, przeznaczyła pensyę 1000 złp. dla bibliotekarza, a 3 600 zip. na potrzeby; rozpoczęto katalogowanie, porządkowanie, kompletowanie. Niestety, w dorywczej tej pracy wyrzucono bardzo wiele kosztownych dubletów, jako rzekomo niepotrzebnych. Z większym pożytkiem kierował księgozbiorem Jacek Przybylski (1785 — 1802); rozpoczęte atoli katalogowanie i porządkowanie u-tknęło na braku fanduszów w czasach wojennych, tak, że nawet okien nie było za co naprawić, a wróble słały sobie gniazda między książkami. Po zajęciu Krakowa przez Austryę przewieziono tu księgozbiór zniesionego zakonu Jezuitów. Uwolniono Przybylskiego na własne żądanie z posady bibliotekarza (1802), a zamianowano Anzelma Speisera, który za całe wynagrodzenie otrzymał narazie darmo mieszkanie, zajmował się jednak obowiązkiem swym umiejętnie i wyrobił u rządu austryackiego choć drobne fundusze. Po nim (1807) był bibliotekarzem Voigt, któremu dodano kustosza i dwóch

dyurnistów, i otwarto czytelnię. Z zajęciem Krakowa w r. 1809 przez wojska Księstwa Warszawskiego, po krótkich zastępstwach objął Jerzy Samuel Bandtkie (1811) zarząd księgozbioru, mąż niezmiernych zasług, znakomicie gospodarujący drobnemi funduszami; poskupy-wał on przedewszystkiem mnóstwo polskich książek dla dopełnienia ojczystej literatury, ilość ksiąg wzrosła za niego blisko do 50 000, ustalił się porządek, powstał katalog słowem, Bandtkie położył godne uznania zasługi; zmarł w roku 1835. — Po nim objął zarząd znany historyk Józef Muczkowski, który dalej prowadził godnie pracę Bandtkiego. W r. 1839 wykołatał on u rządu Rzpltej Krakowskiej rozpoczęcie restauracyi gmachu. Mimo trudności, spowodowanych robotami restauracyj-nemi, księgozbiór nie został zamknięty dla publiczności i prace porządkowania szły dalej naprzód szczęśliwie. Po Muczkowskim (f 1858) został bibliotekarzem D-r Franciszek Stroń-ski, a po tymże w r. 1868 dr. Karol Estreicher, wreszcie, r. 1905, dr. Fryderyk P a p é e. Przepełnienie dotychczasowego budynku księga mi spowodowało przyłączenie do Bibl. sąsiedniego budynku po dawnem gimnazyum św. Anny (Kollegium Nowodworskie). — Gr) Kultura wśród mieszczan, a) Czasy naj -dawniejsze). Kultura idzie mniej więcej równolegle z rozwojem szkolnictwa i nauki. Od końca XIII w. znajomość czytania między mieszczaństwem nie była rzadkością; pismo, choć do jego odczytania trzeba było nieraz pomocy księdza lub scholara, było w częstem użyciu, a dokument z wielką starannością chowany, jako dowód lub źródło prawa. Od początku organizacyi miejskiej praktykowano zasadę wpisywania w księgi miejskie zawieranych u-mów, zwłaszcza o nieruchomości, a z ksiąg tych wydawano stronom odpisy. Wpisywano nabycie gruntu, zastawy, odkup, dzierżawy, nawet zobowiązania pieniężne niedotyczące nieruchomości, testamenty i t. d. Nadto ponieważ handel prowadzony na znaczną skalę z Niemcami, Flandryą, Austryą, wymagał pewnych korespondencyj i listów uwierzytelniających osoby do odbioru towarów lub pieniędzy, przeto urzędy miejskie wydawały listy obywatelstwa, urodzenia, konduity. Pisaniem zajmowali się notaryusze miejscy, biorący taksy od stron za wypisy aktów; po domach i cechach pisywali uczniowie szkolni. Podpis zastępowano pieczęcią; dopiero od XVI w. znajomość pisania czyni taki postęp, że mieszczanie obok pieczęci kładą własnoręczne podpisy. Akta miejskie dochowały się od r. 1299. Widzimy w nich aż do XV w. obyczaje grube, mieszaninę pobożności, skłonność do filantropii, objawiającej się w darach na szpitale i ubogich, obok barbarzyńskiego zbytku w jedzeniu, piciu, ubraniu, w skłonności do wyciągania broni przy lada sposobności, czemu odpowiada suro-

we owoczesne prawo niemieckie, którem się ludność Krakowa rządzi. Ustawa przeciw zbytkowi (r. 1337) pozwala mieszczanom na 30 półmisków, po trzy osoby na półmisek. Nie liczą się w to księża, panny i obcy. Nowożeniec lub swat jego otrzymuje od każdego obywatela biorącego udział w weselu, nie więcej jak 2 grosze podarunku, żona obywatela, daje 2 grosze, córka 1. Potraw więcej jak pięć być nie może. Zezwala ustawa na liczbę ośmiu trefni-siów, wyklucza składaczy wierszy. Pannie młodej idącej do łaźni 20 najwięcej osób towa- wnych, których tryb życia naśladowali bogaci rzyszyć może. Poczęstne położnicy (Kindelbir) mieszczańscy sąsiedzi, zostający w ciągłej z nie-tylko przy kościelnym wywodzie się odbywa; mi styczności. Teusam W i t S t w o s z, który rzeź-towarzyszyć tu może tylko 20 osób. — Przepisy te bił sarkofag króla (Kazimierza Jagiell.), tworzy połączone są z innemi, tyczącemi się wykradania dla mieszczan wielki ołtarz w kościele Maryackim, panien, i z ciekawą przestrogą, aby nikt nie wa-żył się tańczyć albo włóczyć się po nocach z panną, która ma być mężowi oddana (!) — Wil-kierz z r. 1388 nakazuje wszystkim na ślub idącym, aby się w kościele obyczajnie i skromnie zachowali, bijatyki, śmiechów i swawoli nie dopuszczali. — Nikt nie może więcej jak 8 osób ze strony nowożeńca, i tyleż ze strony oblubienicy na wesele zaprosić. Może jeszcze być 8 osób, które nie są współmieszczanami; także nie liczą się domownicy tego, u kogo wesele się odbywa. Towarzystwo nie więcej jak tylko raz do stołu zasiąść może, i nie więcej jak pięć dań zastawione być ma. Po skończonym stole panny i mężatki mogą być do tańców zapraszane. — Żadnej dziewicy lub mężatce nie wolno jest używać złotych lub srebrnych pasammonów, ani pereł na sukuiąch i odzieniu, ani kulek, ani haftów, tylko skrom- je Haller gramatykę polską dla Niemców, w któ-ne pasammony — łokieć nie droższy jak gro- rej znajduje się charakterystyczne zdanie: „mów szy 6.—Inny wilkierz wzbrania czeladnikom ze mną po polsku, a kto między nami więcej i dziewczętom służebnym używauia trzewików, będzie umiał, ten będzie liepszy i więcej bę-dozwalając tylko trepków, a mężczyznom--krótkich dzie milowan od swoich rodziców“. Mieszcza-sukni, i przestrzega przed używaniem ponad nie kończą uniwersytet, bądź na miejscu, bądź stan zbytkowych szat i t. d. — Ustawy przeciw zagranicą, zajmują profesury, kanonie i urzędy zbytkowi pojawiały się jeszcze i później, na- | królewskie. Tacy Bonerzy, ojciec i syn, są Jwła-wet w XVII w.—Księgi proskrypcyi (wydalę- } ściwie ministrami finansów Zygmunta I, jego nia z miasta) z lat 1360—1400 podają 290 za- I najbliższymi doradcami i wykonawcami. K-ów bójstw, 558 bójek, 68 gwałtów, 34 kradzieże, I w XVI w. był siedzibą i ogniskiem polskiej kul-16 oszustw, 32 rozboje, 12 wykroczeń przeciw ( tury, już nie średniowiecznej naukowej, lecz moralności, 60 przestępstw bliżej nieokreślo- ! narodowej, zarówno co do literatury jak i sztuki nych. Ogółem wypędzono z miasta w tym Przodowały dwory: królewski i biskupi. Sekre-czasie 1 059, a przeciętnie rocznie 28 osób. taryat króla był jakby akademią, gdzie młodzi Jeżeli dodamy do tego niezapisane wypadki, ludzie rozpoczynali karyerę później bardzo głoś-w których zastosowano zwykłą karę śmierci, ną. Sekretarzami takimi byli Decyusz, Gó.--okaleczenia, więzienia, lub chłosty, to przy nicki, Nidecki, Jan i Piotr Kochanowscy, Kro-niezbyt wielkiej ludności widzimy znaczny mer i t. d. W dworku biskupa Samuela Ma-procent przestępców, i to przeważnie z gwał- ciejowskiego na Prądniku odbywają się peryo-towności charakteru, zabójstw i bójek. Ale by- dyczne zebrania inteligencyi a pomnikiem ich ły to czasy silnej kolonizacyi, osiadania obcych rozpraw jest „Dworzanin“ Łukasza Górnickie-przybyszów, najczęściej niespokojnych duchów, go, w którym autor odtwarza te zebrania i o-b) Od XV 'wieku. W XV w. skonsolidowa- mawia w dyalogowej formie sprawy będące la się ludność, normalnym był przyrost z uró- wówczas przedmiotem zajęcia wykształconych dzeń w samem mieście, a mniejszym z koloni- umysłów. Biskup Padniewski prowadził dalej zacyi (chociaż trwała ona aż do XVII w., co- „salon literacki“ Maciejowskiego. Na jego ze-raz słabsza); wzrosła zamożność, a z nią i pe- braniach układał Kochanowski swe fraszki;

wna cywilizacya, postępująca coraz szybciej i ogarniająca coraz większe kola. Cywilizacya ta była przez XV w. wyłącznie prawie niemiecką; dopiero w XVI w. przeważył ją wpływ włoski i polski. Stosunki handlowe z Niemcami były najczęstsze; same przez się przyczyniały się one do utrzymania języka niem,, stosunków familijnych z pierwotną ojczyzną, do naśladowania i uprawiania dalej sztu ki niemieckiej. Do ogłady przyczyniały się liczne domy magnackie dygnitarzy świeckich i ducho-

robi krzesła dia tego kościoła, Ogrójec w sąsiedztwie. U tegosamego Piotra Vise her a, u którego odlano grobowiec kardynała Fryderyka Jagieł, lub ulubieńca królewskiego Kalli-maclia—zamawiają bogaci mieszczanie Salomonowie płyty nagrobne dla członków swej rodziny. Już w XV w. istnieją tu cechowe szkoły malarstwa i rzeźbiarstwa (snycerstwa), które nietylko Kraków, ale Śląsk i Spiż zaopatrywały w swe dzieła niepośledniej wartości artystycznej.—Wiek XVI przynosi napływ Włochów, z nimi znajomość ich sztuki, nabytków cywilizacyi i mowy; równocześnie powstają drukarnie i księgarnie, książka przestaje być własnością księdza, profesora, lub biblioteki: dostaje się już w prywatne ręce; budzi się polskość, a raczej poznaje swe siły i ściera niemiecki charakter miasta. W r. 1539 druku-

Zdobiły ściany

żający łowienie ryb, obraz Betsabei kąpiącej się, „landszafty“ wyrażające rozbójników, kucharkę ze zwierzyny, sąd Parysa, konterfekt Władysława IV w czerwonym kabacie, 12 cesarzy rzymskich, konterfekty królowej Cecylii, Zygmunta III, Chrystyana duńskiego, księcia Saskiego, cesarza Ferdynanda III, obraz kawalerów grających z damą, Orfeusza ze zwie-rzęty i t d. Zdarzały się czasem i cenne o -brązy, bo po rajcy Hieronimie Conradzie (1617) miał zostaó obraz „Rembierta“ może Rembraudta. Rajca Jan Pernus (1672) pisze w testamencie: „Obraz wielki Praeseutationis, Rubensa roboty, ofiarowałem zdawna do konwentu Panny Czeskiej na Szpitalną ulicę (dziś przeniesionego na ulicę św. Jana); obrazy dwa, rzymskiej roboty na miedzi, jeden Narodzenie Pańskie, drugi Wniebowzięcia Panny Maryi, chcę, aby synowiec mój Najjaśn. Majestatowi, Królowi Imci Panu, odemnie, najniższego poddanego, ofiarował“. Po Wolfowiczowej ławniko-wej ( 1671; r.) pozostała rzeźba, „effigies“ bursztynowa, króla Zygmunta III.—Zbrój e i rynsztunki również do częstych należały ozdób. Po Salomonie Langu (1529) zostały 2 zbroje, 4 kusze, sajdak, tasak, halabarda, tarcza; po Stanisławie Langu (1532) -4 szable kozackie, 4 miecze srebrem nabi ane, 9 kusz, 4 łuki, 2 sajdaki; po Andrzeju Ł u c z e w sk i m (1648) — uszuica tarczowa, muszkiet, karabin, pistolet, szabla z paskami jedwabuemi, 3 ładownice, bandolet.

bywali na nich: Jakób Górski, filolog, Andrzej Patrycy Nidecki, Stempowski, Montanus i inni. W K-e drukowano przeważnie dzieła najznakomitszych naszych pisarzy owego wieku. Drukarnie mnożą się od 1503 r. Po Hallerze powstaje druk. Floryana Unglera, w r. 1510 Hieronima Wietora, w 1523 Macieja Szarłenberga, potem Siebeneichera, Wierzbięty, Łazarza, Cezarego, Garwolczyka, Rodeckiego, Sternackiego, Szedela. Drukarnia Piotrkowczyków i Cezarego przetrwała od końca XVI przez cały wiek XVII i stała się podstawą drukarni uniwersyteckiej, która dotąd posiada odziedziczone po nich drewniane czcionki z ozdobnemi inicyałami i setki klocków drzeworytowych. — c) Od wieku XVI. Napływ Włochów od czasów Bony przyniósł miastu obok przedsiębiorczych bankierów, kupców, przedsiębiorców wielu uczonych i artystów. Tworzyli oni osobne „bractwo włoskie“, i mieli osobną kamienicę w Rynku. Nadali miastu nową fizyognomię, przebudowawszy większość gotyckich kamienic w renesansowe budowle; upowszechnili użycie o-zdobnej attyki, zakrywającej dachy. Zamożność mieszczan, która w XIV w. objawiała się zbytkiem stroju, jadła i napitku, wy szlachetniały już w XV w., kierując wydatki na ozdobienie domów. Prawie każda kamienica w śródmieściu kryje pod tynkiem gotyckie portale, obramienia okien; we wnętrzu spotykamy wszędzie kamienne rzeźbione oddrzwia, często nawet w piwnicach. Od XVI w. zmienia się styl, powstają renesansowe wielkie portale, szerokie okna, attyki przed dachem; wewnątrz, zamiast ciężkich sklepień, lżejsze pułapy rzezane, marmurowe kominy. Dawne wązkie domy łączą się po dwa lub trzy w jedną większą całość pałacową. Wnętrze się przystraja; na miejsce ponurych średniowiecznych opon i tryptyków wchodzą obicia, obrazy włoskie, szafy z książkami i narzędzia muzyczne. W inwentarzach spadkowych i w testamentach znajdują się ciekawe spisy pozostałości, które dają wyobrażę nie o fizyognomii owoczesnych mieszkań i o kulturze ich mieszkańców, przedewszystkiein obrazy świętych, z historyi biblijnej i mitologii, najliczniej portrety królów własnych i obcych, oraz wielkich mężów, portrety rodzinne, dalej widoki i obrazki rodzajowe, a czasem i rzeźby. I tak po Melchiorze Czyżewskim, zmarłym w r 1542, pozostały: dwa jego portrety, obraz Herodyady, rzeźba św. Sebastyana i św. Krysztofor; opona z Adamem i E ,vą; dwanaście prac Herkulesa, widok Wenecyi, Figura de mutiere de< rehensa in adulterio. Po Janie P a v i o 1 i m, rajcy krakowskim (1655 r.), został obraz Władysława IV, królowej Ludwiki Maryi, syna cesarskiego, pana Koniecpolskiego; dalej obraz, na którym białogłowa w koronie podaje kubek żołnierzowi, cztery obrazy, wyobrażające cztery części świata osobami, Dzień z nocą, „landszaft“ wyobra-

Z instrumentów muzycznych pozostały: po Mikołaju Salomoni e (1529) dwie lutnie; po Agnieszce Groszowej, wdowie po mydlarzu (1553), „Klawikord flądro-Wy i lutnia“; po Krzysztofie Swiętkiewiczu (1588) 3 instrumenty; po Jerzym Ryszkiewiczu (1588) dwa klawikordy; po Walentym Wiśniowskim, mydlarzu (1619) dwie lutnie. Książek 46 oprawnych pozostawił po sobie Mikołaj Salomon (1529); Melchior Rezler, ławnik (1617) — „ksiąg kupę nie małą“ itd.-— Pająki, lichtarze, lane lub kute z mosiądzu, cynowe baczy ń i a, zwłaszcza dzbany, zegary z rozmaitemi ruehoineini figurkami, Które dawniej Zdobiły mieszkania, są dziś przedmiotami handlu antykwarzy. — W mieszkaniu każdego starszego cechowego stała na uąjwidoczniej-szem miejscu lada cechowa, ozdobna skrzynia, sztucznemi zamkami opatrzona. — W mieszkaniu króla kurkowego stał na czele kur srebrny strzelecki, póki w następnym roku nie dostał się do mieszkania jego następcy. Niektórzy mieszczanie posiadali obok ksiąg i zbiory map, numizmatu w; np. dr. Różanka (f 1572), który zapisał je bratu „tym obyczajem, aby tego dochował, jeśli się kto z naszych tak uczyć będzie, iżby takich rzeczy potrzebował, aby mu tego nażyczył“.—d) Czasy upadku. W miarę ubożenia miasta upadał dóbrobyt mieszczan i oświata. W połowie XVII w nie ma już wielkich kupców, którzyby, jak ongi

Morsztyny, Turzony, Bonery i t. d. handlowali z zagranicą; handel spada na poziom zaspokajania potrzeb lokalnych i najbliższej okolicy.

mógł teatru i opery utrzymywać na odpowiedniej stopie; dogadzał gustowi publiczności, da-j ącej się zwabić tylko wystawą, ogniami ben-galskietni i melodramatami. W latach 1840— 1842 zakupił Senat Rzpltej dawny teatr Klu-szewskiego przy placu Szczepańskim, powiększył go dokupioną kamieniczką sąsiednią i przebudował bardzo znacznym, około 300 000 zip., wynoszącym kosztem. Dyrekcyę objął Hilary Meciszewski, który znacznie podniósł scenę i operę, aJe wydatków nie pokrywały dochody, i teatr zaczął znowu upadać. Po pono wnem objęciu rządów przez Austryę, nakazano w r. 1853 przedstawienia dawać po niemiecku, później dozwolono polskich naprzemian. Z upadku podniósł scenę po r. 1806 dyrektor Leon hr. Skorupka, po nim Stanisław Ko zmian; za nich teatr krak. był szkołą, która wydała znakomitych artystów, jak: Mo-drzejowska, Rapacki, Leszczyński, Ladnowski itd. W r. 1893 ot.varto nowy teatr, zbudowany

rodowy.

skie przedstawienie teatralne dawał w K-e Jacek Klusze w sk i, starosta brzegowski, w r. 1780 w Pałacu Spiskim, na III piętrze; potem przerobił na teati dwa domy na rogu placu Szczepańskiego i ul. Jagiellońskiej. Z zajęciem miasta przez Austryę, nakazano mu grać po niemiecku, od r. 1805 pozwolono grać raz w tygodniu po polsku. W r. 1809 bawił w K-e Bogusławski ze swą trupą, podnosząc poziom artystyczny. Z utworzeniem Rzpltej Krak. teatr pozostaje w ręku Kluszewskiego, wyrabiają się dobrzy aktorzy, ale poziom sztuki stoi niesłychanie nizko. Pojawiają się sztuki z hi-storyi polskiej, głównie melodramata. Sejm z r. 1821 uchwalił 9 000 złp. subwencyi dla teatru, ulepszono operę, po r. 1824 upada jednak scena, bo Kluszewski, postarzały, nie u-miał gospodarować i marnował subwencyę teatralną, mimo to w r. 1827 otrzymał przywilej nadal. Dopiero w r. 1830 oddano teatr Janowi Mieroszewskiem, u z sub wencyą 13 000 złp. Przedsiębiorca, nie mogąc pogodzić się o czynsz z budynku z Kluszewskim, opuścił gmach przy placu Szczepańskim i przerobił na teatr dom przy ul. św. Jana (niegdyś kościół Bonifratrów). Z pobudek niechęci politycznych prowadzono przeciw niemu agitacyę szkodliwą dla sceny: po roku odstąpił więc Miroszewski teatr Ju-1 liuszowi Pfeifrowi, zastrzegając sobie połowę subwencyi teatralnej, jako wynagrodzenie za wkłady na otworzenie budynku teatralnego przy ul. św. Jana. Rząd Rzpltej nie troszczył się o to, a Pfeifer z połowy subwencyi. jiie

Wojny Szwedzkie doprowadzają wielu do kija żebraczego; zmniejsza się liczba mieszkańców przez wojny i zarazy, maleje liczba profesorów i uczniów, szlachta dopuszcza się swawoli, lekceważy mieszczan i [trawa miejskie, uczniowie, niewyksztalceni, wyprawiają burdy. Zalanie miasta przez kupców i rzemieślników niemieckich po zajęciu Krakowa w r. 1796 przez Austryę groziło zagładą mieszczaństwu polskiemu. Na szczęście, stan ten trwał nie długo, a rządy Księstwa Warszawskiego i Rzpltej Krakowskiej przywróciły znaczenie ojczystemu językowi i przyczyniły się do spolonizowania osiadłych tu Niemców. W peiyodzie konstytucyjnym od r. 1866 zarząd miejski, spoczywający w ręku mieszczaństwa, poświęca więcej niż ‘/₃ część budżetu miejskiego na cele oświaty i kultury, nie licząc inwestycyjnych wkładów na cele szkolne, muzealne i teatr, co świadczy przez Gminę miasta, kosztem około dwóch milio-najlepiej o kulturze mieszkańców. —e) Teatr. nów koron, na placu św. Ducha (ob. fig. 201 ;. Dyrek-W szczególności teatr jest owocem miejsco- cyę objął Tadeusz P a w 1 i k o w s k i, ciesząc się wej kultury. Wiadomo, że datuje się on w Polsce wielkiem uznaniem; po latach sześciu JózefKo-wogóle dopiero od końca XVIII w., — bo tarbiński, obecnie (1905) Ludwik Solski, sporadycznych amatorskich przedstawień da- (Bibliografia do rozdziału szóstego w końcu wuiejszych nie można uważać za teatr na- artykułu). — VII. Dzieje Sztuki krakowskiej.— Pierwsze publiczne nie - amator- A) Architektura, a) Początki do

Nadto

XIV w.; styl romański. Równocześnie z chrześciaństwem przyszły do nas zawiązki sztuki zachodniej. Potrzeby liturgii przyniosły z sobą księgi kościelne, aparaty należące do rytuału; dla nabożeństwa sklecono naprędce drewnianą kaplicę, ale w stolicy biskupiej nie długo na niej można było poprzestać. Sztuka budowania z kamienia i cegły na zaprawie nie była znaną u nas przed wprowadzeniem chrze-ściaństwa; musieli jej uczyć księża lub przybyli z nimi robotnicy, pierwsze budowy musiały być skromne; a ponieważ później zastępowano je okazalszemi, znikło ich wiele nazawsze. Wawel był początkiem architektury murowanej w K-e. W grodzie musiała b'yć brama i wieża murowana, obok innych części drewnianych; przy bramie stauęła pierwsza katedra, z apsydą murowaną a korpusem drewnianym, w r. 1001 poświęcona; reszty absydy pierwotnej tkwią w piwnicy Wazów. W XI w. zaczyna się budowa powiększonej katedry, z której pozostała podziemna krypta św. Leonarda, ukończona około r. 1086; budowla nadziemna, poświęcona dopiero w r. 1110, ulegała potem kilkakrotnie przeróbce, a fragmenty jej kryją się dotąd w muracli. Z końca Xi i początku XII wieku pochodzą jeszcze kościoły: św. Wojciecha w Rynku, który zachował spód pierwotny z archi woltą portalu (od południa) i okienkiem (fig. 151, str. 560); św. A n dr z e j a przy ul. Grodzkiej, który zachował całą prawie zewnętrzną szatę prócz późniejszego nakrycia wież (fig. 152, str. 560).

Kraków (Dzieje Sztuki). |

o60

*»

s«r*

#*

% r* >î^

' V«A.    t

gr.fr

î* m

il

=»£1

^ÄpÜ(

A'vMvt

111 i .

@RÉ!i

ÿÉ

tfÇfe

Fig.J15L Kóściół^św. Wojciecha naf rynku krakowskim,

m■*«*-

«!

SsÉ

îæsi

Pfctr

ft;

ii

Ëlllï

tàmïâiA

HI ‘

«

sä

1#

*;v

«S4^r:1

y~r\

i- I

if

Mr«

jgj

*^r' /.jfS

-»3^8»

■'..V.

r*< •

§g§|| ■

Pig. 152. Kościół św. Andrzeja.

powstały inne kościoły, zupełnie już dziś przerobione, z których jeden, św. Jana, przy ul. tejże nazwy, ma jeszcze pierwotną apsydę, o ile sądzić można z powierzchowności, bo kościół ten nie był jeszcze naukowo badany. Te najstarsze budowle, łącznie z fragmentami rzeź--bionemi, wykopanemi przy Katedrze, przy kościele św. Ploryana na Kleparzu i św. Mikołaja (ul. Kopernika), i z opisami Długosza nieistniejących dziś kościółków: na Skałce, i św. Feliksa i Adaukta (na Wawelu) dają wyobrażenie o stylu pierwszych budowli K-a. Jest to

Od zachodu apsyda zasklepiona w równej wysokości z kryptą. Kapitele kolumn mają charakterystyczny kształt kostek o zaokrąglonych od dołu rogach; bazy attyckie, z żabkami na rogach. We wschodnią ścianę krypty wmurowano znaleziony fragment n a dp r oż a pierwotnej katedry, z potworem bazyliszkowym (lig. 155, str. 562) płasko-wykutym. Budowę musiał prowadzić budowniczy z Zachodu dobrze z owo-czesnemi formami obeznany, bo zachowane szczątki odpowiadają tym formom. Podobnie rzecz się ma z kościołem św. Andrzeja: ślady

ti+4 !

Bl

Wa

mm

‘...................

■à

Fig. 153. Krypta św. Leonarda.

c-

■ĄA 'm

||#fc

îM

A.* .

V— «Âgçÿg " '

j

wÊ " 'BSlifr____________ .

Jf

■»*.»---'-■»■I

. ' .......

Fig. 154. Grobowce królów w krypcie św. Leonarda.

styl panujący wówczas na Zachodzie, romański. Technika budowy tej epoki jest tak charakterystyczną, że często sam widok kawałka muru pozwala odnieść ją do właściwego jej czasu: mury z kamieni zgrubsza obrobionych; tylko w częściach wybitniejszych, jak na narożnikach, przy portalu, lub w częściach konstrukcyjnych nad portalem i oknami kamienie staranniej obrobione; otwory na okna i wejście małe. Kościoły św. Wojciecha, św. Andrzeja były pierwotnie pułapowe, niezasklepione, tylko koncha apsydy św. Andrzeja jest od początku, jak zwykle w kościołach romańskich, zasklepioną. Krypta św. Leonarda jest budowlą okazalszą tego stylu, o 3 nawach równej wysokości, przedzielonych kolumnami, dźwigającemi sklepienia, podzielone gurtami na 12 pól (fig. 153 i 154).

Wielka Encykl. F o wsi. lluitr. Zee* 313b. Tem ZŁ

dowodzą, że dzielił się on na trzy nawy; nad bocznemi, niższemi i między wieżami miał e k-fory (sxcpopâ), loże, do których wejście dochowało się w wieży północnej. Kościół ten był obronny, otoczony murem, z oknami wysoko nad poziom wzniesionemi, okna w wieży podobne do strzelnic, górne, charakterystyczne „bliźnie“, przedzielone słupkami romańskiemi. Prawdopodobnie kościół ten stał w przygródku, który aż po Wawel sięgał, stanowiąc tak zwany niższy zamek. Faktura murów podobna do techniki krypty św. Leonarda, oddalenia liczone tąsamą jednostką mierniczą: zdaje się więc, że jest to budowa zupełnie spółczesna krypcie, tj. z drugiej połowy XI w. Kościółek św. Wojciecha był jakby kapliczką przydrożną, bo w o" kolicy tej zaczął się Kraków zabudowywać do'

71

piero w początku XIII w.—Do okazalszych około r. 1226 do nowo-wybudowanego kościo-resztek romańskich należy portal kościoła la Maryackiego, a kościół św. Trójcy oddał Do-św. Norberta na Zwierzyńcu z XII w.—W wie- minikanom. Została w nim kamienna krypta ku XIII ożywia się działalność budownicza; na jednym filarze (popsuta obecnie przy budo-w budowlach obok stylu romańskiego znajduje- wie nowoczesnego w. ołtarza) i części romań-my ślady wpływów gotyckich i nowy ma- skie klasztoru. W szczególności zasługuje na teryał, - cegłę. Z tej epoki pochodzą kościoły uwagę, wychodzący na krużganek kościelny, ro-

■ 7,

V-' -'.'i

Äffe»

Fig. 155. Fragment nadproża z dawnej k tedry.

■ÆÙ

.....

l~....../’T

i®

«11

«Y;.

WfĘBĘJ"¥wk

•»**«*»

if

..

.. r

II I*'

II

?■»'

Fig. 156. Resztki murów romańskich u Dominikanów.

św. Trójcy (Dominikanów) i Franciszkanów, które zachowały ślady romańskie, Panny Maryi oraz św. Marcin a,,—wszystkie przebudowane, wreszcie W. W. Świętych, zburzony w r. 1839 (fig. 199). Kościół św. Trójcy był pierwszą po katedrze parafią, powstał więc w XII w. Atoli biskup Iwo przeniósł parafię

mański portal refektarza—jedyny romański w K-e zachowany. W wyższe części budowli wprowadzona już jest cegła. Naprzeciw stojący kościół Franciszkanów, z lat 1252 — 1269, jest budowlą w całości ceglaną; wielokrotnie potem przebudowany, przypomina epokę romańską bliźniem oknem, zachowanem

w bocznej facyacie północnej, i arkadkowym fryzem nad temże oknem. Wzniesiony był w formie równoramiennego krzyża, z wieżą ośmioboczną na środku (zwaloną w r. 1465). Ramiona wschodnie i zachodnie przedłużono w XV w. i stworzono kościół o zdecydowanym typie gotyckim. Kamienne rozetowania dwóch okien są najstarszemi z polskich.—b) Gotyk w Krakowie i jego cechy. Wieki XIV i XV są epoką stylu wyłącznie gotyckiego; zawdzięczamy jej najliczniejsze i najpiękniejsze zabytki K-a. Około r. 1300 buduje się kościół Maryacki, lecz dopiero w latach 1360 — 1446 nabiera dzisiejszej postaci zewnętrznej;

nemi nawami czerpały wprost światło z przestworu. Aby uzyskać nieco więcej światła z podwyższonych naw bocznych, wyrąbano maswerki w presbyteryum, zapewne niszcząc i witraże, które w nich musiały się mieścić. Z naw obiegających widać było wnętrze presbyteryum przez wielkie arkady, nawet mimo postawienia w dwóch arkadach najbliższych w. ołtarzaf sarkofagów Łokietka i Kazimierza W. Potem przybyły dopiero wysokie zapiecki stal, a^wreszcie murki z epitafiami, przez co presbyteryum zemknęło się w jakiś wewnętrzny kościół, ^obwarowany w arkadach stallami, i murkami, drzwiczkami i kratami (fig.160, str. 565)

I:

||

■ Ci * d

ii

few «    * \

‘WT - * -<r

l,i

**;

fi

Q&À

D Si

i ;-«j

5?* ⁸¹

r"1

liSI u

r, 1 »

i'l

Sg

«i *

1

,, i » •    •

yWSËSÊÊê ! j 1 »    IŚL-Jk* :* Jl^

i .-¹

139

111™»

.

Fig. 157. Katedra od północy.

wieże tylko zostały z owej pierwotnej budowy i świadczą, że była ona prowadzona już w stylu gotyckim. WXIVw. rozpoczął Łokietek powiększenie k at e d r y (fig. 157, 158, 159). Budowla to czysto gotycka z lat 1322 — 1346, od frontu i wewnątrz ciosem wyłożona, o 3 nawach; boczne nawy zakręcają po za presbyteryum i łączą się z sobą, tworząc nawę obiegającą dookoła główną: jedyny przykład tego rodzaju budowy w Krakowie. Tę obiegającą nawę podwyższył przez podniesienie sklepienia biskup Łubieński w roku 1712, począwszy od transseptu ku wschodowi, przez co wprawdzie uczynił ją jaśniejszą, atoli przyciemnił za to nawę główną, której okna pierwej ponad bocz-

Nieregularności w nawie poprzecznej, około wieży zegarowej i kapitularza wskazują mury dawnej romańskiej katedry, które przyjęto do przebudowy. Równocześnie powstały dookoła kaplice, zachowując części dawnej katedry w okolicy kaplicy Wazów i wieży srebrnych dzwonów. W wieżach zegarowej i przeciwległej wieży „srebrnych dzwonów“ zrobiono w parterze w XV w. kaplice, w tymże czasie dobudowano gotycki skarbiec. —Cechą charakterystyczną gotyckich kościołów K-a jest unikanie łuków przypornych zewnętrznych, mających podpierać ścianę magistralną nawy głównej przeciw parciu sklepienia—łuków zataczanych w gotyckich katedrach Zachodu nad nawami

.<

. : . JJ..

. i- ■ ..

i®

r45

fell

Hi

*4»

< ■* *

Hill

■:

jggSSgi

V\vV * \ -, \ *

r

r •'40

-    'i*

----; i

\ -N\'

ElftWlK

Willst

I

I ■ 55? >'

I :

a#

Fig. 159. Facyata zachodnia katedry.

■Ä

I

*1

"fi

--'J

li

Ę.

mf,

\+ - -

..

Si.

#5«

/S]

$#-

5«

iHi

-fr

Ï'J

.1

.* »•

; ,7"

’l's .

r|J

Pig. 159. Katedra ort południa

.i

boczneini. Zâmiast tej konstrukcyi przyjęto w katedrze, a następnie we wszystk ch gotyckich kościołach K-a i wielu innych miast polskich, inną, mianowicie: wprowadzono szkarpy we wnętrzu przy głównych filarach po stronie naw bocznych, czyli zgrubiono filary od strony tychże naw, przeciwnej właśnie parciu sklepieuia, przez co osiągnięto terisam skutek, tj. wzmożenie odporności ścian głównych przeciw ciśnieniu sklepienia, a uuikniouo budowy łuków podpierających zewnętrznych, kosztownych i narażonych na wpływy atmosferyczne. Na zwornikach ostrolukowego skle-zbyt nizko, bo trafiały na przestrzeń zajętą zewnątrz przez poddasze naw bocznych, przeto przestrzeń tę wypełniono rodzajem połączenia tryforyów z motywami okien. Żebra, zbiegające ze sklepienia po nad cztery środkowe filary, przerywają się nagle i tworzą nisze, w których stoją posągi (z pracowni Wita Stwosza w XV w. dodane), wsparte na służkach, z bal-dachami nad głową, przechodzącemi w żebra sklepienne. Maswerki w oknach pochodzą przeważnie z późniejszych czasów; tylko okno we frontowej facyacie 12-boczne, powtórzone według dawnego wzoru z XIV w. Ściana fron-

m

Im

Sr

.....

>2

IR:

w*

Pig. 160. Presbyteryum i wielki ołtarz w katedrze.

ci: św. Salwatora (Chrystusa), pod którego wezwaniem stała pierwotna katedra, i którego postać była i jest dotąd w wielkim ołtarzu: św. Wacława, któremu potem katedrę dedykowano, i św. Stanisława, jako świętego patrona, czczonego w tej katedrze od XIII w. pienie jest krzyżowe, o czterech trójkątnych polach; tylko nad wielkim ołtarzem, gdzie ściana podzielona jest na dwa pola dwoma oknami, rozchodzi się sklepienie od środka ściany tylnej palmowo na 10 pól, tworząc w planie pół gwiazdy, podobnie jak w tylnej kaplicy Maryackiej (Ciborium). Ponieważ boczne okna nawy głównej nie mogły schodzić

Skle

ił a

pi< nia w presbyteryum katedry wykuto posta- i towa jest cała z ciosu, inne — ceglane. Właściwą formę gotycką zakrywają kaplice, później podwyższone, i przedłużenie podwyższonych naw bocznych. Od czasu pierwszych murowanych budowli na Wawelu i w Krakowie upłynęły już były wieki; w drugiej połowie XIII w. ruch budowlany wytworzył się znaczny, pojawiły się miejscowe siły architektoniczne, a oryginalności w budowie katedry, każą tembar-dziej przypuszczać, że twórcą jej b,ył architekt miejscowy. W tejsamej epoce powstają w mieście gotyckie kościoły: P. Maryi (fig. 161), św. A n-n y, zupełnie w XVII w. przebudowany, wreszcie Bożego Ci ała (fig. 162) i św. Katarzyny Kazimierzu. Wszystkie one okazują pewne podo-

bieństwo w planie i technice: są to świątynie trójnawowe, z bocznemi nawami niższemi, do-chodzącemi tylko do tęczy; presbyteryum wydłużone zamknięte trzema lub pięcioma ścianami wieloboku (Dominikański zatrzymał w przebudowie zamknięcie presbyteryum prostą ścianą, pochodzącą jeszcze z pierwotnej budowli romańskiej), wykonane z cegły, z użyciem kamienia do części ważnych konstrukcyjnie jak na słupy, arkady, gurty, żebra sklepientie i gzemsy, oraz do części dekoracyjnych, rzeźbionych obramień, portali, masweików, fiali i t. d. We wszystkich też, za wzorem katedry, użyto zgrubienia filarów nawy głównej rzeźbionemi iglicami; na jednej herb kraju na tarczy. Pod dachem gzéms kamienny ze wspornikami, pokrytemi rzeźbą, wskazującemi, że dźwigały one niegdyś, lub wedle planu architekta dźwigać miały, balustradę w około dachu. W zwornikach okien ozdobne rzeźby kamienne. Początek rodzenia się łuków okien zaznaczony paskiem roślinnej oruamentacyi. Wewnątrz pod oknami ozdobne try fory a, płasko wykonane na ścianie. Wyniosłość sklepienia nad poziom jest bardzo znaczna, bo 28 metrów. Nawa główna mniej ozdobnie wykonana. Sklepienie, po zwaleniu się dawnego, pochodzi z połowy XV w. Mury dźwigające je są o-

-zS^f

®R

JHp⁴11SB

ß -

rf.!

’ •*! ■ fi

Ï4'-*V*

1*1

EJlSi

if *1» i'iï U i

ifiv&

: - ' :T

iri

T3 ftl

8:f

ï# i

i L3® ⁹~

ï« *

: ,v*

Mffll

xUm fl

•* — f w

Fig. 161. Kościół Maryacki.

od strony bocznych, zamiast zewnętrznych łuków przypornych, dla wzmocnienia siły murów, dźwigających sklepienia. Gdzie niema naw bocznych, jak przy presbyteryach, tam skarpy biegną wzdłuż ścian, aż do fundamentu.— c) Kościół maryacki. Najwspanialszym kościołem jest P. Maryi w Rynku (fig. 161, 168 i 164). Presbyteryum dzisiejsze, zamknięte trzema ścianami ośmioboku, wybudował Mikołaj Wierzynek w latach 1350 —1860; złączono je z dawnemi wieżami nawą główną przed rokiem 1396. Presbyteryum odzewnątrz ma szkarpy wspierające zakończone bogato parte na arkadach oddzielających nawy boczne; powyżej arkad gzems, nad nim wysokie okna ponad nawami bocznemi. Zewnątrz szkarpy pokryte skromnemi kamiennemi spławami bez pinakli.—Nawy boczne miały pierwotnie wielkie okna naprzeciw arkad, które następnie przedłużono aż do posadzki, tworząc z nich portale do przybudowanych potem symetrycznie kaplic bocznych. — Pierwotnego architekta nie znamy. Sklepienie nawy głównej w r. 1395 budował Werner z Pragi, a po zwaleniu się go odbudował je w r. 1442Czipsar, z sąsiedniego Kazimierza. Zewnętrzny portal pierwotny zastąpiono potem czarnym marmurowym w epoce baroku i tak nowo wzniesiony zakryto kruchtą. Ściany boczne z dołu zasłonięte późniejszemi kaplicami, skarbcem i przybudówkami na aparaty kościelne. Wieże (ob. fig. 165), do piątego piętra równe, zostały w XV w. nadbudowane nierówno: wyższa, pociągnięta jeszcze o dwa piętra w czworoboku, przechodzi następnie w ośmiobok, który wieńczy hełm, niezwykle oryginalny i zdobny, o 16 wieżyczkach. z piramidą w pośrodku. Budowa tego hełmu przypada na r. 1478, tj. na czas kiedy Wit Stwosz tworzył wspaniały wielki ołtarz tego kościoła: przypuszczać więc można, że tensam

W kościele Dominikańskim dobudowano w XIV w. w podobny sposób nawę główną z niższemi, bocznemi, tylko o skromniejszych wymiarach, a nawy tępo pożarze z r. 1850 prawie z gruntu nanowo postawiono; ocalał tylko wspaniały rzeźbiony p or tal główny (ob. fig. 203); niestety, znowu w r. 1880 zaciemniony fatalną kruchtą.—Na Kazimierzu powstają w XIV w. okazałe kościoły ś. K a t a r z y ny (1342) i Bożego Ciała (1347 r..’ob. fig. 162). Pierwszy z nich mimo, że długie lata stał ruiną, zrestaurowany, zachował się w pierwotnej czystości stylowej. Sklepienie nawy głównej, spadłe skutkiem trzęsienia ziemi, zastąpiono drewnianem, na-

. pą 3

ËSSfk

mmi***

{    vł3'--

i .    <***

?Si%l§lf§

sä

u*

-i

ÿsj£~

*'■

f

JÊs*

Fig. 162. Kościół Bożego Ciała.

śladującem do niepoznania murowane. Presby-teryum zamknięte pięciu ścianami dwunastobo-ku, opięte szkarpami, z bogato rzeźbionemi iglicami; okna, ''częściowo z dołu zamurowane, czekają jeszcze odnowienia. Epoka Baroku oszczędziła mu swoich przeróbek i ozdób, a dzięki temu kościół ten ze wszystkich krakowskich gotyckich sprawia najbardziej średniowieczne wrażenie.—Po przeciwnej stronie Kazimierza zaczęto w parę lat po rozpoczęciu kość. św. Katarzyny stawiać kość. parafialny Boż. Ciała. Presbyteryum skończono w latach

artysta podał projekt uwieńczenia wieży. Wieżę niższą pokryto kopulasto w XVI w. Wnętrze sprawia niedające się opisać wrażenie: wyso -ka przestrzeń napełniona kolorowem światłem, przepuszczanem przez starożytne, z XIV i XV w. jeszcze pochodzące, witraże wysokich okien, łamiącem się na złocistym tryptyku Stwosza, uzupełnione bogatą polichromią, wykonaną wedle wzorów Jana Matejki, przykuwa oko do siebie i budzi nastrój uwielbienia, zwłaszcza wobec starożytnych pomników, herbów i godeł, splatających całą historyę miasta w malowniczą całość. — d) Inne kościoły Z XIV w, 1385 — 1389, nawę główną,^przodkową, z bocz-

nemi skończono około 1404 r. Kościół ten o-    sca budowy. Mają więc klasztory nasze Do-

calał również od zbyt licznych przybudówek    minikański, Franciszkański, Augustyanów kruż-

z zewnątrz; wnętrze jednak zepsute w epoce    ganek, czyli jasny korytarz—obiegający cztere-

baroka, zwłaszcza przez oszalowanie drewniane    ma ramionami dziedziniec czworokątny, w o-

filarów. Wymiary ma znaczne, zbliżone do    gródek (wirydaż) zamieniony—kapitularz, czyli

poprzednio wymienionych kościołów gotyckich,    salę narad, refektarze czyli jadalnie; dormitarz

a techniką i planem zbliża się zupełnie do    czyli salę sypialną. Całość otacza murftz fron-

nich. Budowniczym był Czipsar, Kazimierza-    tu u boku kościoła, ile możności, furta klasztor-

nin. Zamierzono dwie wieże frontowe, ale dopro-    na z celą klucznika; w głębi kuchnia, śpiżar-

wadzono je tylko do pierwszego piętra; północną    nia, składy i t. d. W późniejszych czasach

dokończono w XVI w. — Współcześnie staje    skasowano dormitarze i pobudowano nad kruż-

Fa

bJ,

I!

Inf

$\

Li i

llv

!«

'I S;

IT

I •>

ft

:S3

wi

I*

ajfit

:r tT

'll

41 UT :

Hj V ;

ML

fi

■S '    ' i

filii

Pfifft

VI

IS

mM''.

**•«

U.ffPwltlvi

|«|

It «f* ILÊrJk

,jr*p

,1

;■

rp

jj§J

gpvj

HI

Fig. 163. Wnętrze kościoła Maryackiego.

kośc. św. Katarzyny mają liczne obra y cechowe późniejszej epoki; Dominikańskie słyną z licznych nagrobków, zwłaszcza uczonych od XVI w.; Franciszkańskie z galeryi portretów biskupów krakowskich. — e) Budownictwo świeckie dc XV w.

Obok budownictwa

kościelnego rozwija się w tej epoce równolegle świeckie. Na Wawelu, prócz bramy, wieży a może i murów, było w XIII w. mieszkanie książęce jeszcze drewniane. Dopiero Łokietek i Kazimierz W. wznieśli murowane

kościół św. Barbary (1393), wsunięty wgłąb gankiem cele. Krużganki Augustyanów przy placyku z prawej strony Kościoła Maryackiego, zmieniony dziś do niepoznania. Szkarpa w środku frontowej facyaty wskazuje, że tu wspierało się pierwotne sklepienie, czyli, że kościół musiał być t. zw. hallowym, o dwóch równo-wysokich nawach, ze sklepieniem wspartem na filarach w środku stojących. —Obok kościołów klasztornych powznoszono w tym czasie i same klasztory, każdy według reguł zakonu i obyczaju, a drobne zmiany pojawiają się tylko z powodu szczególnych warunków miej-

W mieście zachowała

budynki mieszkalne, Z tych czasów dochowały się dobrze w północnym trakcie pałacu król.: izba gotycka, ze sklepieniem wspartem na jednym filarze, w rogu wschodnim izba również gotycka i druga, beczkowo zasklepiona, w której miał jakoby Kazimierz W. żywot zakończyć. W parterze traktu północnego znać nadto z przeróbek pozostałości budowli, zdaje się, w. XIV, a podobnież w wieżyczce okrągłej, zakrytej Kurzą Stopą i czworokątnej „Lubrance“ od strony wschodniej, się okazała sala gotycka z rzeźbionemi zwornikami, z pierwszej połowy wieku XIV, w parterze kamienicy tak^ zw. „hetmańskiej“ w Ryn-

dowana nakładem Zbig. Oleśnickiego w latach 1423 —1449. Ściany odzewnątrz dzielą pionowe laski na ślepe arkadowania. Pinakle(fig. 167) ozdobne, (choć pierwotne zniszczone, zastąpiono. nowemi); profilowanie gzćmsów subtelne, portal zewnętrzny i wewnętrzny (fig. 168,, i 169), okazały starannie rzeźbiony.— U wejścia do katedry widzimy dwie kaplice o podobnym charakterze zewnętrznym: na lewo starsza, królowej Zofii, z r. 1432, na prawo św. Krzyża z₄lat 1467 —1477; zewnętrzne ich zdo-bieniajprzedłużono także na spód wieży zegarowej; ^sklepienia ich gwiaździste, z kunsztow-nymjukładem ,żeber; prawa zachowała pier-

S’

■$

rfś

'ł.

%*■

#*•;

r-*-

j,

S*—

SPI

i y,

f. iß

Cl

mm

...

f fj*

-- A..- 'k

m i»m

mm

N>

Fig. 164. Nawa boczna kościoła Maryackiego.

ku, przedzielona na dwa sklepy i skład. W wielu domach dochowały się żebrowane piwnice gotyckie, czasem ze zwornikami (kamienice J\o 17 i 21; innych nie badano dotąd), jedna z kominkiem. Były one dawniej izbami parterowemi, a skutkiem nadsypania rynku i ulic stały się po wiekach piwnicami. — f) Wiek XV w budownictwie Krakowa. W. XV odznacza się większą ozdobnością, szerszeni użyciem ciosu na zewnątrz i bogatszemi formami; zostawił też nam większą ilość zabytków świeckiego budownictwa. Najwcześniejszym zabytkiem tego charakteru jest kruchta kościoła św. Katarzyny (ob. fig. 166), zbu-

Wlelka Eccykl. Pows*. lluttr, Zeaz 313b. Tern XL    "

f Fig. 165. Szczyty wież Maryackich.

wotne malowania ruskie: lewa nowo odrestaurowana, polichromowana przez Włodzimierza Tetmajera. Najozdobniejszą jest gotycka kapliczka, w zachodnim boku kościoła św. Barbary, między szkarpy wciśnięta, zwana 0-grójcem (fig. 170), zamknięta oszklone-mi i okratowanemi arkadami. . „Budowa ta zajmuje ważne miejsce pośród zabytków Krakowa, jako jedyna, przypominająca w kamieniu bogactwo form, jakiemi się posługiwał Wit Stwosz w drzewie“ — niestety, bardzo u-szkodzona zębem czasu. Na ołtarzu mieści się grupa Chrystusa na Górze Oliwnej, wyżej

wspomniana. — Fundusz na ołtarz tej kaplicy ustanowili mieszczanie krakowscy Szwarcowie w roku 1488 —1516.—Dotychczas uważano tę kaplicę za kostnicę cmentarza maryackiego; wykonanie jednak nader ozdobne wskazuje, że budowa z góry była na kaplicę przeznaczona: luki arkad są piękne i bogato profilowane przy ich nasadzie są umieszczone na narożnikach charakteryczne potworki w rodzaju jaszczurek, żabki i konsole, które zapewne dawniej figurki świętych dźwigały, okazują różnorodne bogate

4M

1*

mh

y.

flBSM

/ v>-

m.

!Ń8

- -------r-~f----

’    «f—i.

--f....

Jviÿ.f

_?Łjr

?r*. »,

......

.iLił

YZ

!-sm

gg

l<r

m f I' : I

rrt-m o i

rTY-vt «MJ f

JMSEM ■/>'

fr.'iÄTi--

Wfi

• *■

" '-''i

\ -a:

'gpAf

Sl(i Ày

•■-«w*

f«n

88B«

|j§§l

SSag' ■

■Has 4

■ww.

f Fig. 166.f§Xruchta kościoła św. Katarzyny.

frip

Pig.4I67. Pinakiel kość. ś. Katarzyny

mm

Z7T *’

//

ÉÈ

i la

II

//

4L.

i®

i iii

-rnr: * J^ÆSÊ

SSL

‘Łź.uY''¹’ i -IB

r i

■ii

i..;'

ii

h-'='

pjlf i

!?*.

i m*

i a r i

i i

? OT

mm

uli

.V

lii

»Ja V*

if) I

.■■A

Fig.löB* Portal zewnętrzny kość. św Katarzyny

Fig. 169 Portal boczny kość. św. Katarzyny.

za-

razem

motywa ornamentacyjne. Nad płytami słupów między profilami arkad rozrzucone fantastycznie gałęzie, a wśród splotów tarcze herbowe, otoczone pękami rzeźbionego mchu morskiego; przecięcie profilów łuków z płaszczyznami szkarp maskują anioły, trzymające tarcze, przy wejściu do kościoła, z ortem Jagiellońskim; od północy tarcza pusta. Nad arkadą wchodową pole między rozbiegającemi się profilami arkad wypełnia tarcza, trzymana przez dwa lewki z Barankiem Bożym; nad północną arkadą herb Nowina. Szczegóły wewnętrzne są równie ozdobne. W tym samym czasie powstaje ośm kaplic przy kościele Mar yack im; do tego też czasu należą: przeróbki, uzupełnienia i facyaty kościo-

ca dziś na miejscu dawnych lektoryów i izb mieszkalnych profesorskich szafy z tysiącami książek polskich i obcych, wiele portretów i bytków. Był to pierwotnie kompleks budynków po kolei dokupywanych, które stworzyły dość regularny prostokąt. Część ceglana z erkerem (wykusz) od strony ulicy Jagiellońskiej pozostała prawie bez żadnej zmiany, resztę facyaty musiano przy restauracyi częściowo zmienić ze względu na cel budynku: stworzenia wielkich sal; przyczem szczęśliwie uszanowano starożytne reszty i ogólną fizyogno-mię. Szczyty od ul. Jagiellońskiej są stare, okna również, jedynie częściowo wyrównane do jednej wysokości z częścią pierwotną. Część

mp?*

Jk

gp

PPH*.

w.

Sh

mm

m \i

tämmm

Fig. 170. Ogrójec przy kościele św. Barbary.

łów Dominikańskiego, św. Marka, św.    budynku od strony gimnazyum św. Anny prze*

Idziego, wnętrz kl asztorn y c h. Powsta-    robiono przy restauracyi ostatniej w ten spoją nowe, później do niepoznania zmienione,    sób, że kilka wąskich kamieniczek o nierównej

kościoły Bernardynów, św. Agnieszki,    wysokości piątr złączono w jednolity organizm

Kościoły św. Ploryana i Karmelitów na Piasku    budynku. — Wnętrze (fig. 175) odpowiada

biega ganek na ostrotukowych arkadach dźwigających sklepienie tak zw. kryształowe, które tworzą pod gankiem rodzaj korytarzyka. Ściany nad gankiem zdobią, prócz okieu, w pięknych Aęgarach, i delikatnie rzeźbionych odrzwi, jeszcze i schodki, prowadzące po ścianie do erkera, występującego ze ściany, lub do ganeczku, wiodącego na drugie piętro, oraz tablice pamiątkowe i erekcyjne uniwersytetu i burs uniwersyteckich. W r. 1900 postawiono na środku dziedzińca pomnik Kopernika, kosztem rządu, dłuta Godebskiego. Z sal najpiękniejszą jest tak zwana stub a communis we wschodniem skrzydle z erkerem z pięknem gwiaździstem sklepieniem, w której profesorowie wspólnie jadali,

okazują w planie presbyteryów, zakończonych | pięknością stronie zewnętrznej: dziedziniec o-ścianami wieloboku, że były gotyckiemi, zanim je później z gruntu przerobiono. — W połowie XV w. zbudowano piękną nawę główną kość. św. Krzyża, o szeroko rozpiętem sklepieniu, wspartem na jednym tylko środkowym filarze (fig. 171 i 172).— Z budowli świeckich XV w. zachowała się wschodnia facyata zamku na Wawelu nad częścią Kazimierzowską, ubrana ciosem z laskowaniami podobnemi jak na kruchcie św. Katarzyny; wieża ratuszowa w rynku podobnież dekorowana, ale przede wszyst-kiem zasługuje na uwagę K o 11 e g i um J agiel-1 o ń s k i e ( Collegium majus) przy ul. św. Anny, (ob. fig. 173 i 174), kolebka uniwersytetu krakowskiego i składnica przeszłości, mieszczą-

rjwngii

wi

aii

L_îv.l

!j>ï?

■■

•iÿÿ

fe:

y ,

p. &1

K-

j§i§

ki

y;-}

^gT fs*«

s**

LuJ

-- p'\

Fig. 171. Koscioł sw. Krzyża.

r.

PS

mm

WP

U T lï

Ç5^

:2

&SS

M⁻*

ISE

jgKJg-

äiähä

SL

*££

wni

''

£5^

•:

s» iisjy

VXn-’tWiÆÎ

■t¹

IS ü

al

ci

Tssrsi

as sa

Ł,

-m

jfi    i

9,    'Tt\.

f! ■    \

mm

-‘il

■$

i5

ü

«i/s*

II

I

in

■""if lit Ł p

MHS

H

lJ:

» >;E i

A

sr;

£;Jä : ■

mÈMëM

EES'

--«fr

Ill

tëS*£l

in

ci

co

•a

Fig. 174. Wnętrze sali głównej Biblioteki Jagiellońskiej.

sssa

11?

äfl

_o

So

«8

<D

-g

-Cfl

■3

ln

•£>

cd

\mskssmm

“    : ^WtTfÉjÉin

\«k»'

»i.

mamT 'ws

;«*«*<. «

:*w*’r «

bC

©

\<Mt «nansi'

7s'

iy

ctj

CO

c-

Ł,

m3

• MF

}%

fu

’S

feS

gas

fŁ

*> ,'î

■■■

s

to ;

jMin

&•

&    ■    -1j

iśi «

CT

ill

*3§£ :

Sk.

tv

Miii- ■'

vV M; ';

»>* i*⁴

■:ś

M,

ff

SK

!?

ubs^-VT

»is*,

fcäÄIS L.'tk<:A

w>

Pig. 175. Dziedziniec Biblioteki Jagiellońskiej.

Ml Mliii

\ i , V

.......

?«**««* &

iii fc

kjyjMji-Bi

iif

liiAi i

r:*?

Sr £

II!

.1

ii

iî Hfl iî, Li;,

. 111 rwpw

Ml

i⁵'

i*-*

y|

»»s⁴'*-

rc*.

^ïpi

>

« ‘ SM;    *

I ii

• - -L I

mM

w erkerze (wykusz) zasiadał na podwyższeniu lektor.—Kollegium Jagiellońskie jest skarbnicą architektonicznych form późnego gotyku. Umiejętną restauracyę prowadzili: Karol Kremer i Feliks Księżarski. Do tej epoki należy także i część Sukiennic (ob. fig. 176). Pierwotnie w XIII w. były to dwa szeregi równolegle naprzeciw sobie położonych kramów, zbudowanych z kamienia. W końcu XIV podwyższono frontowe mury kramów, podparto je szkarpami, z iglicami u szczytu, a przestrzeń między temi murami przykryto siodłowym dachem, przez co między kramami powstała przykryta ulica, oświetlona oknami, umieszczonemi w podwyższonych ścianach, sklepy miały pulpitowe dachy na boki, tak, że gmach przybrał postać trójnawowego kościoła, o nawie głównej wyższej i bocznych niższych; charakter świecki nadawały budowie zazębione szczyty frontów i dymniki na dachu, był Marcin Lindintolde, około r. 1390. W XV w. przerobiono tę budowę w ten sposób, że stworzono w budynku tym piętro, mianowicie wybito w ścianach okna nad sklepami do o-świecenia przestrzeni między innemi, a nad otworami na poprzeczuych belkach położono pułap, który był podłogą sali na I piętrze u-mieszczonej. Gdy pułap ten spłonął, zastąpiono go w XVI w. sklepieniem, dotąd istnie-jącem [W czasach późnego gotyku, w środku, a może i w końcu XV w., przybrały estetyczny swój charakter powierzchnie na wieży ratuszowej z bardzo pięknemi kamiennemi odrzwiami (fig. 177). Bed.]—g) Fortyfikacye mie-

Architektem

---

- i,.v.r

m

■ ai

■ ¹ ssśrij

HÜ

Sra

s»»*»

aa

w#

T

i:'

r a

ft-«-

.v.y

*42

7*::

Fig. 177. Odrzwia wieży ratuszowej.

Skie. Fortyfikacye miejskie istniały od XIII; w XV wieku jednak pracowano wiele nad niemi, przybyło wiele nowych wież, a z tych dochowały się cztery przy wylocie ul. Floryańskiej(fig. 178). Brama Floryańska mieści się w wieży czworokątnej, zdajersię, z XIV w. pochodzącej, kamiennej, potem cegłą nadmu-rowanej, pierwej spadzistym dachówkowym dachem, koronkową kopułką miedzianą przykrytej. Mury łączą tę wieżę z basztami dal-szemi, na dole kamiennemi, wyżej nadbudo-wanemi starannie cegłą, z pasami poziomemi z ustawionych kątem cegieł; parter jest czworokątny, piętra w półkole, z płaską ścianą od miasta. Dachy spadziste/dachówką kryte. Za murami szedł ganek dla warty i strzelających z kusz, lub strzelb ręcznych; baszty służyły dla artyleryi. Baszta przy Muzeum Czartoryskich (które było dawniej arsenałem miejskim) od strony ulicy Sławkowskiej różni się budową od poprzednich; front jest zamknięty 3 ścianami ośmioboku. Najpiękniejszym zabytkiem fortyfikacyjnym jest Barbakan przed bramą Floryańską, zbudowany w samym końcu epoki gotycyzmu, koło 1496 r. (ob. fig. 179). Jest to budynek okrągły, który dawniej łączył się szyją murowaną z Wieżą Floryańską, ku ulicy Sławkowskiej ma on z boku bramę. Póki przed murami, na miejscu dzisiejszych plantacyj, biegła fosa zawodniona, trzeba było przebyć most zwodzony na niej, aby się dostać do barbakanu. W górze obiega przez cały otok budynku kryty ganek oparty na kamiennych wspornikach z tj. otworami w spoozie, było na szturmujących zrzucać kamienie lub war wylewać. Do piękności budynku przyczynia się siedem wieżyczek, naprzemian okrągłych, lub ośmiobocznych, do których wejście prowadzi z ganku po drabince wewnątrz; służyły one do śledzenia ruchów nieprzyjaciela. Wewnątrz biegnie przez cały budynek g.lerya, któią zajmowali obrońcy przy strzelnicach. Najniższy rząd strzelnic bronił fosy. Głębokie nisze w muracli służyły na ulokowanie armat. Barbakan był wysuniętym fortem, który mógł z boku ostrzeliwać nieprzyjaciela szturmującego mury, a zarazem służył za miejsce zbierania się na wycieczki, z którego wielką bramą znaczna liczba ludzi mogła naraz wypaść. W tym barbakanie witano królów, oddawano ceremonialnie klucze miasta, i dotąd przy wjeździe wybitnych osób do Krakowa tutaj ma miejsce powitanie, h) Pomieszanie stylów. W dawnych czasach styl trwał przez pewien okres, przechodził w inny i nie wracał już więcej. Budowano więc i budynki mieszka 1 n e spółczesnym stylem, z czego resztki dotąd się zachowały, mimo późniejszych przeróbek,— a gdy niszczał jaki gmach dawniejszy, reparowano go współczesnym sobie stylem, nie widząc w tern nic zdrożnego, chociaż zaciera*

„machikułami“, któremi można

f;

SS

%

«VïftîS

iLsl

.

i ■«

'CS

.*S\

•r.

-v,

v>* fH*

^ '4

*•'1

6!

mf*:

'jv

aMf ■

H«!.

105^

;CJ

■    ■§    *******5%

■-: •*•'"*40,

P. *t

t .

îi;

8ps»ł*»,* f*i

j-

::s

r—■

NÄ-:

Fig. 178. Baszty miejskie z Bramą Floryańską pośrodku.

Ü-

A : :L

V'

‘\i

i* ; ’ s J

ijj, »

'Mł i

-V

*;• >j<Sÿ

•-•S

no przez takie odnawianie wiele    śladów prze-    architekta I. Księżarskiego, restauratora Kolle-

szłości i psuto czystość stylową budowli. Now-    gium Jagiell., ze wspaniałą klatką schodową (fig.

sze czasy przyniosły zbadanie    istoty stylów    180); przybudowano gotyckie podcienia przy

Prylińskiego i Jana Matejki (fig. 181, 182,183); o-raz budynek „Sokoła“, zaprojektowany przez Knausa i Talowskiego. Tak zw. „starą synagogę“ na Kazimierzu restaurowano już w XVI w. Budowniczy, podobno włoch, Mateusz Guci, usiłował zatrzymać styl gotycki

i techniki każdoczesnej, skutkiem    czego restau- ; Sukiennicach według projektu Tomasza

ruje się zabytki w ich pierwotnym stylu i przez to zachowuje dla potomności w niezmienionej szacie. Zabytki gotycyzmn krakowskiego odnowiono też szczęśliwie w ostatnich czasach, a nadto wzniesiono w tym stylu piękne Collegium, zwane novum, wedle projektów

'J. • . . *

mi

~n

U"1

!•

ms’

V!

-IJ

i*

Fig. 180. Dzisiejszy Uniwersytet Jagielloński (Collegium novum).

K \1

JIH

fF.

. -i

■|

MM

I

«ta»

73

Wielka Encykl. Bowsz. Uuitr, Zesz 314a. Tem XL

w którym była zbudowaną. Jest-to budowa ha- | Iowa tj. o dwu nawach, wspartych na dwu fi j larach środkowych; zdaje się, że w XVI w zbudowana, bo skarbona stara, w niej umieszczona, nosi datę z samego początku XV w. Pierwotnie była niższą, Guci podwyższył ją, podpierając już renesansowemi filarami. Przeprowadzenie żeber sklepiennych uznają znawcy za niezgrabne; formy gotyku już się wówczas tj. w końcu XVI w. były przeżyły, a budów niczy naśladował ostrołuk zewnętrznie, nie rozumiejąc już dokładnie konstrukcyjnej strony żebrowania takich sklepień [Podajemy tu widok budynku świeckiego na Kazimierzu, mianowicie ratusza, do którego jest wiele ze stylu podobnych w Polsce (fig. 184). Red.] i) Renesans Z brzaskiem XVI w. pojawia się u nas styl Odrodzenia. Najwcześniejszym jego okazem jest grobowiec Olbrachta w katedrze (1502). Wkrótce styl ten znajduje szerokie dla siebie pole w wielkiem dziele ar-chitektonicznem, podjętem przez Zygmunta I, tj. w budowie pałacu królewskiego na Wawelu (ob. Wawel). Zygmunt, przeby-

~hm

ff

¹ ;¥! ;I

«if 4 s*>

*78

•ÇJL

: «>1I

8BŁ •

‘ü4W‘A"v

p¹ 'ł

-V

' ’;—v»

$y

*ïA i.

■

*1

W ;Ą

W' j

4

.«a

Ki

& Ifbi

Pig. 183. Z kolumnady Sukiennic.

mam

i    _U. -    ■

»@•1- iĄ*

■*»*    ■ —ł—mia. jVj;—H

-t

Ml

tS

îïSjj

i i'»

r*

ii

Fig. 184. Ratusz na Kazimierzu (z obrazu Gryglewskiego).

wając jako królewicz na Węgrzech, zapoznał się na dworze Macieja Korwina z artystami włoskimi. W roku 1508 rozpoczął przebudowę pałacu; architektem od roku 1510 jest Włoch Franciszek delle Lore, niewątpliwie przez Zygmunta sprowadzony. Całość budowy zakreślono jako renesansowy pałac o amfiladzie wielkich sal oświeconych wielkiemi oknami, z lekką galeryą, obiegającą na okrągłołukich arkadach dziedziniec pałacowy. W wykonaniu szczegółów pozostały ślady poprzedniej epoki gotycyzmu, tworząc wdzięczne dzieła w stylu przejściowym—jak kilkanaście dotąd pozostałych odrzwi z nadprożami, — w delikatne gotyckie laskowania i rozetowania ubrane, z re-nesansowemi grzemsami nad niemi, często z humanistycznemi sentencyami, kutemi pod gzemsem.—Pałac na Wawelu jest nietylko największą, ale i najpierwszą co do czasu budową renesansową, służył więc za pierwowzór innych budowli, kształcił budowniczych i rzemieślników, którzy stworzyli szkołę rozszerzającą styl Odrodzenia na miasto, a z niego i na całą Polskę. Obecnie pałac król. ogołocony jest zupełnie we wnętrzu, prócz wmurowanych w ściany odrzwi, kominów i obramień okiennych. Pałac w trakcie północnym i w części traktu wschodniego doznał gruntownego zniszczenia w 8-dniowym pożarze, który wzniecili Szwedzi w r. 1702. Ocalała tylko część wschodnio-po-łudniowa; ona też zachowała przynajmniej pierwotne pułapy i reszty malowań, ukrytych pod tynkiem. Restauracya XVIII w. ograniczyła się zabezpieczeniem budynku od ruiny, zachowała więc nam przynajmniej budynek, który przy badaniu przez zawodowych znawców i rekonstruowaniu możemy jako pamiątkę i jako zabytek stylowy dokładnie poznać i ocenić co do stanu pierwotnego z XVI w. Budowniczy, wznoszący pałac, zakreślił go jako regularne trzy ramiona prostokąta, a pozostawiając częściowo nienaruszonemi dawniejsze części bu dynku w trakcie północnym i wschodnim, zmm szony był w tych miejscach wewnątrz pałacu zostawić nieregularności w planie, aby uniknąć burzenia dawnych murów. Stąd w parterze i na pierwszem piętrze około Kurzej Stopki, również w okolicy bramy wjazdowej, pewne krzywizny wskazują, że pozostawiono część dawniejszy cli murów. Budowle wykonano: w latach 1508 — 1510 część zachodnią, z bramą wjazdową, 1510—1520 trakt północny i wschodni po^mur ogniowy, pod kierunkiem Franciszka delle Lore, 1520 — 1530 r. część wschodnio-południową pod kierunkiem Bartłomieja Berecciego. Galer y a musiała być odrazu zaprojektowaną, bo jest konstrukcyjnie i stylowo z pałacem złączona, ale skrzydło jej zachodnie musiało albo zupełnie nie być w planie, albo też było krót-szem, albowiem na drugiem piętrze galerya wkracza na erker, który pierwej swobodnie musiał występować nad dziedziniec, erker ten zaś nie jest średniowiecznym, jest, owszem, renesansowym; powstał więc, zanim zbudowano ga-lerye przed nim. G a 1 e r y e, sklepione krzyżowo, związane ankrami, opierają się na okrągłych kolumnach, kolumny drugiego piętra, odpowiednio przedłużone jeszcze smuklejszemi kolumnami, dźwigają dach nad galery ami (fig. 185). Ganki otaczają balasy kamienne, o-murowane, podobnie jak kolumny, przez rząd austryacki na początku XIX w., w celu wzmocnienia arkadowania, którego zwietrzałe przez upływ wieków kolumny już-by utrzymać same nie mogły. Restauracya będzie wymagała, po usunięciu obmurowań, wstawienia nowych kolumn. Wielkie okna pałacu, wychodzące na galeryę, są dziś przeważnie zamurowane a sale przez to zaciemnione. Z sal tych największą jest senatorska, na drugiem piętrze w trakcie północnym, o czterech oknach na miasto i cztery na galeryę; następnie nieco mniejsza pod powyższą, zwana srebrną, z pułapem wspartym na czterech kolumnach, i poselska w trakcie w schodnim od strony Stra-domia, dziś na cztery pokoje przepierzeniami podzielona. Sala ta była najsłynniejszą: ściany zdobiły freski z portretami królów, pędzla może H. Diirera, gdyż w tym czasie pracował Dürer na Wawelu; pułap dzielił się na kasetony, w których było 196 głów, każda o innym wyrazie twarzy; w środku sutitu trzy orły, Pogoń i Wąż (herb Bony), oraz lustro spiżowe, u którego lew trzymający herby koronne i W. Ks. Litewskiego. Drzwi były „sadzone rozmaitemi drzewami“. W r. 1787 podstęplo-wano sufit, głowy zaczęły odpadać i znikać; wreszcie zaszalowano pułap i zatynkowano po zajęciu zamku na koszary. Dwie z owych głów znajdują się w domu Matejki, kilka w rękach prywatnych w Krakowie, kilkanaście w Moskwie. Mogą one posłużyć za wzór przy re-stauracyi. Sala ta nazwaną została „poselską“ dopiero od r. 1633, pierwej była audyencyo-nalną. W niej przyjmował Zygmunt III poselstwo cara Dymitra Samozwańca, proszące o rękę Maryny Mniszchówny. Zarówno u obcych jak i u swoich znawców za pierwsze arcydzieło Renesansu „z tej strony Alp“ uchodzi Kaplica Zygmuntowska (figura 186) przy katedrze na Wawelu, zbudowana z polecenia Zygmuuta I jako kaplica grobowa Jagiellonów przez Bartłomieja Bereccie go z Florencyi w latach 1519 — 1530, współdziałali tu i rzeźbiarze: Jan Cini ze Sieny, Antoni i Filip z Fiesole, Mikołaj de Ca-stiglione i Wilhelm Florentyjczyk, rzeźbiarze. Kaplica zbudowana jest na planie kwadratowym (na miejsce dawnej kaplicy z XIV w.) z piaskowca, przykryta kopułą ze złoconą łuską na ośmiokątnym bębnie, w którym mieszczą się okrągłe okna. W kopule latarnia; na jej szczycie aniołek dźwigający koronę z jabłkiem i krzyżem u góry. Wewnątrz każda ze ścian, mar-

murem wyłożonych, mieści w środku głęboką arkadę, odpowiednią pustej arkadzie, stanowiącej wejście z katedry do kaplicy. Boczne części ścian dzielą zdobne w subtelną rzeźbę pilastry, dźwigające równie ozdobne belkowania, które stanowią górne ogzemsowanie kaplicy pod bębnem. Pola między pilastrami ujęte w ramy; nisze i medaliony wypełnione py-sznerni rzeźbami. W arkadzie wschodniej mieści się ołtarz, w arkadzie uaprzeciw sarkofagi Zygmunta I i Zygmunta Augusta (fig. 187), w arkadzie przeciwległej wejściu stalla ztrono-wem oparciem, z postacią Anny Jagiellonki na froncie stalli(fig. 188). Kopuła podzielona w kasetony, w nich pełne rozmaitości ornamenty w formie róży. Proporcye, rysunek, rozmaitość i delikatność rzeźby składają się na artystyczną całość, która wywarła wpływ na spół-czesnych, objawiający się w podobnych dziełach, mianowicie w kaplicy św. Jacka u Dominikanów (fig. 189). Wiek XVI był . przeważnie wiekiem architektury świeckiej, [wśród niej więc najwięcej zabytków Renesansu, Domy mieszkalne łączono często po kilka, aby stworzyć rodzaj pałacu; stromy dach zakrywa się od frontu ozdobną attyką, tj. dekoracyjnym murem, ozdobnie ornamentowanym; w dziedzińcach powstaje cortile, naśladujące arkado wani e galeryi pałacu wawelskiego; dochowały się także pięknie arkadowane dziedzińce w domu „dziekańskim“ przy ul. K an o ni c ze j, (fig. 190) gdzie twórcą arkad był Polak Gabryel Słoński, w kamienicy Jabłonowskich w Rynku (architekt Henryk von Peene jak się zdaje, r. 1625), w Kolegi urn prawni c z e m przy ul. Grodzkiej; nadto ślady zniszczonych później arkadowań zostały w domach Ais 19, 21, 28 w Rynku. [Tu należy takżu i portal domu 1.18 przy ul. Kanoniczej fig. 191]. At tyki pozostały jeszcze, oprócz klasycznej na Sukiennicach, jeszcze na „Szarej Kamienicy“, na Prałatówce, na bramie koło katedry, na starej synagodze przy ul św. Jana, przy ul. Kanoniczej itd.; przedostały się z K-a do Tarnowa, Sandomierza, Kazimierza nad Wisłą i t. d. jako piękny i często powtarzany motyw architektoniczny.—Z budynków publicznych przybrały szatę renesansową Sukiennice w r. 1555. Pogorzel zmusiła do restauracyi, którą miasto powierzyło Janowi Maryi Pad ova no. Wewnątrz zastąpił artysta dawny pułap murowa-nem|sklepieniem, do sali na piętrze doprowadził schody po krótszych bokach budynków na zewnętrznych gankach, szczyty zaś nad gankami ubrat w naczółki połączone esownicami, Boczne ściany podciągnięto wówczas i ozdobiono u góry w attykę, złożoną z muru rozczłonkowanego w regularny szereg arkadko-

$■

Üraers*:

!■<

Ul i

S|

WP

L' O

%Wm

iwy'

>JfW

KBt

Æ t*»mp

■t

wë

®I

•H*. r# P

il

€ ' -| .-

X ■■x3'*

•M Mi

k 4K|

h v i* * H ' X<

V A.

■ ,■ - ►

îk^Æi^Sfi

'$sf$

:-ïï

j.

i A.i

h,: »

* I Ps SsapS

iolâi m

;yf-

iÏJjTP -¹

^ki⁴ ••

rç

’tMfSS

" . rR'A"’ ’

t '    **

/*Sài

PtÂ*

W I^KTesf.

<* **- '

'f v: --'r

*    ®3T

i&r '■• -‘%/J

ÉÉÉttj

esfeTOig

sapsasfe-.

......•-jfgkSSB••••___

• / Xz^jï

:::

■ łJNP»ł»<;«

-* .

llpbl

? 1 •• •,

«pife ss'“ ^

J':;' ^".é’S.Æ

■Æ^î / / lA

•-4 .<S    ^ / JÈÊBL

3ip-üH#./^

if!:/^

““«I :u '

■*■""......i' iiViin--"-.....■■■■■■:    '    ...... t -    •---•------■!■'    ■ j

- - -.»•■- y-—»OTT-nttiin w>- r n ■ ,1—1

Ife^ \>    \ i j I

■*-, '.- a b /

«.    -S. .iJSf

£3m

m «5®

j &fi

mSmSh

m I

t„ 47-• •--■

i; Âa ^ *■ i

vï^-w |"..-V f

RI ■

-..Jek S t? jrz-^.* |U w

" saea *

. v I

Wms\

Sf»?

i.ll

: h

> v - / ^

. ■•■ vses*.

_______ L

WÊt4ÈL\ zMrMgm ® . /; ™

,_y&jgip

,-r p;|p

; St tg§ .. M -m

■ a i# 14"

-, * i ’-■■

•j c

frh\

Hi i

*sa«

rmwimi

Si

r-t *

fcs

tohlm

F- ■.

m m

3- m

II

«Lrrf-^ -

Fig. lb6. Portal kaplicy Zygmuntowskiej.

gpum! 5

sox as

gjggj

W»t>-tfW/S7p

fit

§5

r*

MMP

&Ż-4

Â| . ;/

#if

fît#'!

fl

U: j

èôl

, -,

v/ii

Ji

«i

V'MP’

t \ 1 PI

_ iMwm

#|l î; iLs

x? r t . ,v. Sf*K

t>v

il

œ=Ki

1?

&SS

«w

■.-

5®

li

fei

fe

Ss

' • ■.,■&* - Käpr

IPgr

(ni

m

mp*?-

IS

W»⁸⁸

kffi

Slpj

r%. w-

gp^

mM

L *■

öl

ügLæi

SSSÄSi

I I '

egge y - j, rs

se3:J:{

'Ster¹ ... -’

ttf?

I

Ł-*p 1

■.

3t

-j

■ I 'v 3

^*£

.V&jEék'

■P '

1S

Si

Hlpfe SU

S3»

Fig. 187. Pomnik Zygmunta Starego i Zygm. Augusta w kapl. Zygmuntowskiej.

x:

Ł 'I

WW'M

1 ^ ■*

«vX

K®S

SÖrV?

im

mm>

‘iäfc ‘StfTÄ'Sit    Jlt⁻il^yÉÔÂ!îÂ?!8i£’ü2"^fltr-tf rÿgÇK~ÿf''2&~ 3K a "ta

■MM.MM9HPM

-SSSSfc^-"-’fis£3L:Ä,LiJtiÄ

ff£'■ hx-ż -:M

ii i- k-'. i^. c**i

1!ki i

'S -- B

Éir

‘li

as

■hSAIhh

I ■ s >•“»''.■ PF**

\\

f,A|

-X'r I

•WWW1'W"I|| «ł^młir«-|

K.

X-

f£XÄ - i

-sÉ

fê'i

’ Xv

'v ¹ üti «•

« ' ^ I

*; t ; Xk.' S

K - *é**Zm

*=ÿj ~ &

k;sM _

ś j|§, MM», ï p

- ) ■“ -    ■■ Ą- Ü : ■

\”

k-

■wWK

■ i

mi

W-

umt'

=^r

;MgÊÉ

3'

ir.X

ws

s&feŁs

«9

L*-.. 'I

i&hl^

!kf..

W *Vî

:*f ih

£te

mąi

, ■<■"-■- '»w :»n>L

Sfc

«»

.kv-' X -

%-

n Iil.n'w

......r; * »A v\r -7' '5

⁴ ï ...    ' & — - ' Jr Äiää$

• *&. '"*•*

>3

Fig. 188. Pomnik Anny Jagiellonki w kaplicy Zygmuntowskiej.

g/. m

wm

$    —Hi-I

• / : . y • ''■jÿÿSSSSSBS

1 i ^***

I - l:

H|

A:!

s;i

II

i J§S

s. iatetoèSSÂ#“*

'W

nn

ëm

1 II

ii

śL

Ł*rj

sml

!r

li

'-•w

LXü

id

ft!

rr:

.1 i

7.

Rj

im

BS

FI

Pig. 189. Kaplica i.grobowiec św. Jacka u Dominikanów.

•x.

•F"

ggpa^g

■iii

ai

!:

a»

il

pF' !W    .-g,

|'5Mf-    'I³ iri: „

fc

I I

Æ ff

■ ■ -I a s

:fil

•vo -

Il ■

-,

■ WÂf

ssrrsii

te

“pis® SBÉÜ 5&*Uśfe£

ÉilSÉ

F’-’r'S;

Fig. 190. Podwórze domu przy ulicy Kanoniczej.

li

wych nisz, poprzedzielanych pilastrami, dźwi- dzy pilastrami framugi z figurami świętych gającemi gzéms. N^ad gzémsem malowniczo Wnętrze rozdzielają 3 arkady z boku, od kaplic, rysuje się koronka attyki, utworzona z esownic; które tworzą jakoby nawy boczne. Imponują-attyka maszkaronami poprzedzielana. Z Polaków co wygląda ta potężna kopuła wysoko nad czynni są architekci, prócz wymienionego SI o ii- głowami zawieszona. Jest też ona ulubio-s kiego, który stanął z nich najwyżej: To- nym wzorem powtarzającym się w budowlach masz Lwowczyk, Tomasz Maros z, Woj- kościelnych XVII w. w przekwi tającym zwol-ciech Piekarski, Stanisław Flak, Ambroży na Renesansie, który przechodzi potem w ba-Pempowski, Augustyn Litwinek, wresz- rok. Widzimy ją na kaplicach przy kościele cie Jan Michałowicz z Urzędowa, ar- Dominikanów, rodowej Myszkowskich (1614), chitekt kaplicy Różyców (dziś Potockich) w ka- Zbaraskich (1613) i Lubomirskich (1616); w katedrze, którą w r. 1575 przekształcił.* w stylu j tedrze w kaplicy św. Stanisława (1624), na Odrodzenia dla biskupa Padniewskiego.]— Naj- ' środku nawy stojącej (fig. 195) i t. d.; w ko-

■■

HR

mb

v- ssa

-i >15

XXÉ

ii

•i

SU

ISA

K.

MA

mm

m<

"mu

m ii

Fig. 191. Portal domu przy ul. Kanoniczej 1. 18.

większą budowlą kościelną epoki Odrodzenia    ściele św. Anny*(1689).— i) Barok XVII W.;

w K-e jest kościół św. Piotra (fig. 192,    sztukatorstwo; rocoooo. Epoka Baroku

193 i 194) z lat 1597 — 1620, architektów:    zeszła się w historyi K-a z przygodnym fak-

Jana Maryi Bernardono z Como, (f 1605)    tern, tj. zniszczeniem miasta przez Szwedów

i Jana Gisle n us a z Rzymu. We wnętrzu    (1655 — 1657). Do restauracyi przystąpili ar-

pracowano jeszcze do r. 1635. Kościół ten,    chitekci wychowani w szkole barokowej i wy-

zbudowany na planie krzyża, ma okazałą ko-    cisnęli piętno tego stylu na wszystkich prze-

puię w środku. Facyata ciosowa, z użyciem    róbkach. Przerobili stare kościoły gotyckie

marmuru do ornamentacyi. Górna kondygnacya,    w swym duchu tak, że niekiedy ledwo znawca

odcięta mocno wyładowanym gzémsem, po-    odszukać może pierwotną formę, np. kościół

dzielona symetrycznie pionowemi pilastrami,    św. Floryana, Karmelitów, Bernardynów, św.

mieści w środku wielkie okno, nad niem w trój-    Michała na Skałce (fig. 196); inne otoczyli

kątnym frontonie herb pięknie wykuty. Ściany    przybudówkami, kaplicami, wieżami, kruchtami

pod gzemsem podzielone pilastrami na części    i portalami, wnętrza — ołtarzami i chórami, nie-

odpowiadające nawom, ,sdo których prowadzi    licującemi z pierwotnym stylem budowy. —Z bu-

troje drzwi; obok głównych środkowych wyso- ! dowli nowej epoki najwybitniejszą jest koś-kie kolumny dźwigają nad niemi fronton. Mię- ' ciół św. Anny, z r. 1689 (fig. 197) i Wizy-

74

Wielka Encykl. Towsi. llustr, Zesi 31 fa. Tam XL

'sÆL

fal. ' j

Sm.

Fig: 192. Kościół św. Piotra.

p"

I ’I

r-

§|

|f§

'S;

m-'i

aföi-J

m-:"-

Egäp •

ssr*

13Bi

maKHun« jur«¹' • , «2    ................

?3SS&

Iffff

fH

L li

FISBI _

r.~-

W>KÆ

Äiyi*^iSL

i?i

r '~~JwTi

-**fw -->    — ' '‘"Pfr' / / «

■<

■»«a:

y,

£\&1

v\

ï.

fiafep

-‘u-v. -

«*

lö

\ i

\.

te’i

*»

. ..

Fig. 193. Wnętrze kościoła św. Piotra.

.j

r*3

*1

.V,

i" «

3 U*~t

P'»< -"‘I

‘ti. .... ~ '

i&ill

• -,

iS

te

BP

ÉÉiB

m--------Ą&..

R #

gflSf v -, '

Mv

®ËJ*P .. r

îAît ■

Hu

m ■

4è tm    ' *

u.

3»

W/f,

«r/j

7;.

j.f;

jsr

i ; r?

M/ a /-ï \ I

•A.

IM a

JV'

■v-~>

süV ■ «

%

«(5

• ^

>"*•**&»* .

mmmâ

q.

£ * \V

> \

ff&ï-

ncw4:'

A ’

*?-r' -

,y

Fig. 094. Kartusz z Orłem Wazów z kościoła św. Piotra.

7-7

ES

- * Hi

k ii j

sea*

i-

—.---r *• .-a.**    ł«—»-ir*w.srfw* -w**»

_ <]( * f t

skaoam

Ł «.

■ii

tm

ill- Hr. u|,

f Il I

ft

«?■*»

tï

tik

:&]

isl

ii

“■-

I" i-1

fiwi

i! I'

f-

IĄ:

if

Ï]

Ö: li

h*

Fig. 195._ Kaplica św. Stanisława w katedrze na Wawelu.

gglgg P i

|h

I l * * |¥a

TT”

■ |TTJ

Fig. 196. Kościół na Skałce.

;nv“';.*TrfT^vSî$>>3:

||§|n

im

*⁴Ti

Pig. 197. Wnętrze kościołaiśw. Anny.

■IÏ

z^:z:rh

rrr

«Utfrï

ff*?

......... - -.A

ŒW--

xj

urn

**

ïfeàe :

'■ XX

£v\31

Eołp

XV

Wz

fi

pij

' 'i

V- \

.S3

«MiiiMMDSh idtfMPNliUlft WÜ».

yfc« iMwtftf**»**

»*/'** »'«USUW*»*

-w

I.

X]

Fig. 198. Portal w domu 1. 20 przy ul . św. Jana.

mŁ ï'S j i

Vi

*>•

g *

Ki

su

? .-i

it i 1

Rp

«—■ w

Vs

*Wr

•\V

t:s

ifdk-•^

W-h

f -i

■i

Br

EM ,.

,r    >1*

.............,.^|

Liki

■ Akir

;'r)

tek (1681) oraz kaplica Wazów przy katedrze (1667 — 1678). Na zewnątrz powtarza ona mniej więcej formę obok stojącej Kaplicy Zygmuntowskiej, wnętrze jednak na pierwszy już rzut oka razi przedewszystkiem ponurością,, wywołaną przez obfite użycie czarnego marmuru. Ściany podzielone pilastrami, w nich tablice z napisami grobowemi Wazów w bronzo-wych obramieniach, kopuła przeładowana. — Z tej epoki pochodzą najczęściej w K-e spotykane faeyaty zakończone łamanemi lub uciętemi frontonami, albo ołtarzową dekoracyą, jak kościoły: św. Marcina 1638) Wizytek (1681), św. Łazarza (1634),

przebudowa z r. 1635), opasany rnurami i bajtami, jak forteca, z okazałemi wewnątrz krużgankami w około dwóch wiry darzy. Obszerne Kollegium Jezuickie (1669, dziś sąd) nie ma wcale charakteru klasztornego.—W architekturze świeckiej zaznaczał się styl barokowy często, ale więcej fragmentarycznie. Prawie na każdej kamienicy spotyka się portal, gzéms nad oknami, pilastrowania, gipsatury lub inne barokowe fragmenta, ale wybitniejszej budowli całkowicie stylowej z tej epoki niema w K-e (fig. 198).W zamku na Wawelu czynność architektoniczna wywołana była kilka razy uszkodzeniami przez ogień i drobniejszemi

ti

//

'■i

Ç-:

51

\Ł

Ipgfe

im

Pi

■I

iü ,

Hi

il

—*rv -^jj

5:

Ü;

I.

A?

; h"

jm

felHi

ÏSH

tHc:

’ta*k

i*

P¹

-.mmmm

■a

l'i

,X3*

^SB

. .2śpp

ÉMfc'-Lii^ggg^'

If

Fig. 199.5 KościóhjWszystkich Świętych

św, Norberta (1635), św. Teresy (1719), Pija- , dobudowami. Na miejsce pułapów Jagielloń-rów 1720 — 1759 i t. d. Takąsamą facyatę ■ skich wprowadził Zygmunt III po pożarze 1595 miały zburzone kościoły św. Scholastyki i św. j r. płaskie sufity z ramami, obejmującemi obra-Michała (przy ul. Poselskiej). Do tej epoki na- zy, używał obficie marmuru do drzwi i korni -leżą wreszcie prawie wszystkie hełmy wież nów, wreszcie stiuków w kopulastych sklepie-i sygnaturek na kopulastych (motywach oparte, niach. W r. 1605 dobudował narożną wieżę Klasztory nie i- wybudowały w tej epoce koło Kurzej Stopy, a dochowaie do naszych żadnej wybitniejszej przeczy;.] do okazalszych czasów na pierwszemi₍drugiem piętrze gabine-budowli należy zwierzyniecki Norbertanek ty, kaplica i zakrystyjka zachowały dobrze

sztukaterye jeszcze ze śladami złoceń.—Sztu- konserwatorski, katorstwo kwitło w XVII w. w K-ie; spotykamy też piękne jego dzieła, nietylko w kościołach (szczególniej bogate u św. Anny), ale i w domach prywatnych, jak w domu JM» 1 przy ul. Sławkowskiej (Morstinów), gdzie żebrowania i pola gotyckiego sklepienia pokryto pięk-nemi stiukowemi ornamentami, w domu J\ą 21 w Rynku i J\® 3 przy placu Maryackim,—Styl rokoko będący, nie konstrukcyjnym, lecz dekoracyjnym czynnikiem pobocznym architektury, małe znalazł zastosowanie w K-ie: widzi- sztuk Pięknych“ (archit. Maciej Moraczewski). my jego charakterystyczny ornament otaczają- Okazalszemi są: Schronisko Lubomirskich (arch, cy niszę ze św. Floryanem na bramie Floryań- Tadeusz Stryjeński i Władysław Ekielski), No-skiej; nad gotyckim portalem domu «Ne 9 przy wy teatr (archit. Jan Zawiejski, fig. 201);

Od owego czasu odnowiono wszystkie gotyckie kościoły i wiele późniejszych, kosztem przeważnie funduszów miejskich. Ruch budowlany, obudzony koło 1870 r., stworzył wiele budynków publicznych, między któremi nie brak wybitniejszych. Kościoły: św. Miłosierdzia romański (architekt Filip Pokostyński) Felicyanek (także romański) i.Missyonarzy na Kleparzu (gotycko-romański) nie wznoszą się nad poziom porządnej faktury, podobnie jak „Strażnica pożarna“ i „Szkoła

t.

UUAi

1.1- f

.nw

if"

ci

Is

T TI T t t*

U!

I -•

ms

" I;

mrkL.,,

bp.

'.11;

•;

11

{ CAA

4r ^ V*hr «

JPIFr / '

uM"⁴

J#JF

Pig. 200. Pałac przy ul. św. Jana 1. 11 (gzéms i attyka).

Schronisko Helclów (archit. Tomasz Pryliński). Połączeniem wymogów nowoczesnych z wymaganiami estetycznemi w domach mieszkalnych, z powodzeniem przodowali architekci: Karol Zaremba i Sławomir Odrzywolski. Ponad wszystkich jednak wysunął się oryginalnością facyat budynków mieszkalnych Teodor Talowski (Domy przy ul. Retoryka, dom „pod

ul. św Jana; na pałacu Stadnickich w ulicy Grodzkiej; w kościołach Pijarów, Missyonarzy,

Bonifratrów, w kaplicy Grota w katedrze i t. d. j) Czasy porozbiorowe; współczesność Budownicza czynność w K-ie po klęskach rozbioru państwa zaznaczyła się, nie budowlami, lecz buizeniem starych zabytków w celu „porządkowania“. Na początku XIX w. zburzono więc fortyfikacye z basztami, ratusz, kościół Pająkiem“, przy ul. Karmelickiej). Styl m o-WW. Świętych (fig. 199 str. 589), św. Szczepana, dernistyczny w ostatnich latach zaznaczył bursę Długosza it. d. Z nielicznych nowych się budynkiem Towarzystwa Sztuk Piękn. (fig. budowli pałac <N» 20 w Rynku, «N® 9 przy ul. 202); (architekta Franciszka Mączyńskiego) Szewskiej, J\e 11 przy ul. św. Jana (fig. 200), i „Starym Teatrem“ (tegoż architekta i Tadeu-są przykładami stylu Empire. Gdy pożar sza Stryjeńskiego). — B) Rzeźba, a) Do 1850 pochłonął znowu poważną liczbę starych wieku XV. Architektura przyniosła nam zabytków, obudził się kult przeszłości i ruch pierwsze próby rzeźby, jako pomocniczego kamieniarskiego * raczej niż rzeźbiarskiego u-tworu. Najstarszemi okazami rzeźby w K-ie są; kapitel romański z pierwotnej katedry i połowa nadproża z wykut/m bazyliszkiem,

poki należą rzeźbione zworniKi w sali k a-mienicy „hetmańskiej “w Rynku, ^przed-stawiające herby siedmiu ziem Polski Piastowskiej, między niemi herb Ziemi Dobrzyńskiej z głową Kazimierza W., popiersie kobiece, przedstawiające prawdopodobnie Adelaidę, żonę Kazimierza W., trzy maski brodatych starców, związane w pierścień (symbol nauk wyzwolonych), sukę z trzema szczeniętami (symbol płodności), a wreszcie smoka w kłębek

(ob. fig. 156). Budowle ceglane XIII w. nie używały rzeźby; dopiero po wprowadzeniu kamienia, przynajmniej do części gotyckich budowli XIV w., spotykamy się znowu z zabytkami rzeźby.

Tu należą najpierw zworniki wkatedrze: przedstawiają one śś. Salwatora, Wacława, Stanisława, scenę walki ze smokiem, pokonanym zwiniętego (symbol czujności). Utwory te oka-przez św. Małgorzatę, oraz herby. Do tej e- żują już wyższe uzdolnienie rzeźbiarza i obser-

Mf

i.» , -i#«

(I

i«

go®

JlŁii

isi

l“ÎSm

ii

Pig. 201. Teatr miejski na placu św. Ducha.

1;

Y ' ⁴Jftl*.—y- — il /v fP    ' ■ ¹

il-

Mi

'.m

'5

HUL^

mm

?"

•*■■«**

||jH

•k

--

iÂ

Pig. 202. Pałac Towarz. Przyjaciół sztuk pięknych, na placu Szczepańskim.’

iUil

......

I

IZ

wacyę natury. Nieco późniejsze są rzeźby u szczytu zewnętrznych okien presbyteryum kość. P. Maryi; oznaczają też tu postęp technika i zgrupowanie większej liczby postaci przy sobie. U szczytu okna na osi apsydy głowa Chrystusa w aureoli w otoczeniu aniołów. W następnem oknie, ku południu, Matka Boska otoczona aniołami grająceini na organkach; dalej zwycięstwo kościoła nad synagogą i pogaństwem,— wiara ma koronę na głowie, w rękach kielich i miecz; dalej: św. Krzysztof, przenoszący Dzieciątko przez rzekę. W oknie ku północy piekło z szatanem, dźwigającym potępieńca na ramionach; dalej, głowa szatana z długiemi uszami, wreszcie przedstawienie bajki o Filidzie pokonywającej Arystotelesa: niewiasta jadąca na mężczyźnie i chłosz-cząca go dyscypliną. Twórca tych rzeźb niewiadomy; gdy wszakże wiemy, że miasto w r. 1394 wypłaca znaczne kwoty za roboty kamieniarskie przy kość. P. Maryi Henrykowi Parterowi, przypuszczać stąd możemy, że ten imiennik, a prawdopodobnie krewny Piotra Parlera budowniczego i rzeźbiarza katedry św. Wita w Pradze, był twórcą rzeźb krakowskich. Z tych samych czasów pochodzi bogato roślinną orna mentacyą ozdobiony portal kościoła Donn nikaf. skiego, (fig. 203) wśród której mie

Fig. 203. Część portalu kość. Dominikańskiego.

szczą się drapieżne ptaki i fantastyczne zwierzęta. U kapiteli klęczące postacie, a u węgłów sceny z życia pierwszych rodziców i scena ofiarowania Izaaka. Inne zabytki rzeźb kościelnych tych czasów poginęły w późniejszych przeróbkach. Z dzid: snycerskich dochowały się her-my czyli relikwiarze z kościoła WW. Świętych w gabinecie archeol. uniwersytetu, figurki M. Boskiej i św. Józefa w klasztorze św. Andrzeja, prawdopodobnie przy najstarszych jasełkach używane, krucyfiks królowej Jadwigi w katedrze. Do większych i bardziej artystycznych dzieł należą sarkofagi Łokietka i Kaź mierzą W. (fig. 204, 205). W północnej nawie katedry między arkadami presbyteryum wznosi się kamienna tumba, o-zdobiona z boku płaskorzeźbami we framugach ostrołukowych, przedstawiającemi postaci obchodu pogrzebowego, bolejące po stracie króla (f r. 1333). Na górnej płycie spoczywa postać Łokietka w stroju koronacyjnym, w koronie, z berłem, jabłkiem i mieczem. Twarz jest tak wybitnie modelowaną, o charakterze tak słowiańskim, że trzeba przypuścić, iż rzeźbiarz, prawdziwy już artysta, portretował z natury, a więc jeszcze za życia króla nad sarkofagiem pracował, — co zresztą często dawniej czyniono. Baldachim stary nad sarkofagiem zniszczono w XVII w.; obecnie postawiono nowy, całkiem, wedle rysunku S. Odrzy wolskiego.— Naprzeciw tego grobowca, od południa, stanął marmurowy sarkofag Łokietkowego syna (f 1370). Na tumbie podobnież wyobrażone rozmaite stany opłakujące zgon króla, na niej okazała postać królewski, w nogach lew, symbol potęgi, nad nim bogaty baldachim na ośmiu kolumnach, ze sklepieniem zasianem gwiazdami. Znawcy dopatrują się wpływu francuskiego gotyku na tę rzeźbę, a stąd przypuszczają, że Ludwik Węgier, siostrzeniec i następca Kazimierza W. wystawił ten sarkofag przez rzeźbiarzy domu Andegaweńskiego.—b) Wiek XV. W w. XV wyrabia się szkoła rzeźbiarska krakowska pod wpływem rzeźbiarzy niemieckich i czeskich i nosi na sobie charakter rzeźbiarstwa północnego. Klimat północny, zmuszający do okrywania ciała, w przeciwieństwie do południa, dozwalającego więcej nagości, przedstawiał dla rzeźbiarza materyał bardziej zewnętrzny, przypadkowy. Gdy rzeźbiarze południa brali za wzór ciała ludzkie, rzeźbiarze północni ukrywali ciało pod suknią, którą traktowali samodzielnie, starając się w jej układzie, fałdach szat okazać ruch ciała, a kierunek ten doprowadzili do mistrzowstwa. Z biegiem lat wyrabia się pewna różnica w traktowaniu: z początku fałdy są niejako płynne, zaokrąglone, niezbyt jednak głębokie; potem okazuje się dążność do silniejszego akcentowania ruchu: rzeźbiarze nadają fałdom gwałtowne załamania, głębokie wcięcia, a w miarę talentu autora spotykamy się albo z mistrzowskiemi, albo z niespokojnemi szatami. Utwory rzeźby nie są już teraz jedynie tylko dodatkami architektury, ale stają się samoistną sztuką. Zarzucają tym dziełom brak silnej charakterystyki i wyrażenia energii, ale natomiast są one pełne nastroju, malowniczości, którą podnoszą je-

ft

'%-;-

ri ’

f

IP

imi ń

ml

4m

BW hmb

4

lis

‘Æ

,$

>

?

33

I

SÂ£

M

i

;

IÉ'^1

L-S

h s P

fs

M

J

I '• -»•>

Pig. 204. Pomnik Władysława Łokietka w katedrze.

If

W

ÖIT

4P

m

tmi.

M

lf

ii

r:

a 1

rs*j

- vL

5jtf-]

L»2R

I

'Tf

f

i

'äm

i

-

»i

i

4 . y

- •

i ■

: L-

a    **    __

"'    .p,.

Jp*

•U#»::«

«fP

bĄ

i®

> VT}.

f

• s

r « ■ ,r "

Kr-’

r

i

f •» • "ST⁷'

-ffe I

1

'• • :

• - uH

*»'♦ *v,a -Ka> *

...

W⁷

;lC

H

ifef

S(9 |||

I ' V"; '

/

/ •‘V »Q

/

Kcai

ii-

$

Pig. 205. Pomnik Kazimierza Wielkiego w katedrze.

Wielka Kucyk] Towsi. llustr. Zesi 3I4a. Tam XL

”7*

ii

Ł$i

*•- !

v*W

g?jg*|

Hf

Bfl

fjfagwa

BI

"359*

aaw

t\

>»

W..;. *•« -

fr*

aMBy-ârt^: : • *v!p swap^~£^?5S3g-

ig

#>•> ^ «i/.

fitó; Hh

fef*ï

ii

II

li

SI

Mfcaai3Siił»iś»>..

- «"

,3

C%

’J

ił *V*‘

fjj

'i

|p P||| I    _________—w«8W—

feja- £ iriMMiij

5 ->- ‘

-, -ay- -'

Fig. 206. Pomnik Władysława Jagiełły w katedrze.

kjfSial

,    iimunpm, r -N«S*g& - ÿ’f*¹'j‘

"* y ÿM^a^fT ■ •• '■• ^ry*    *

W.T^-Ą:

* * '•• ..rWł-

ggisaBÎ

r&ôâ»§<

Kfj

«I

5r4HJ»

yyywJ

toilu* -A-

Fig. 207. Postać Władysława Jagiełły na pomniku w katedrze.

szcze polichromia i złocenie.—Sarkofag Jagiełły (f 1434) w katedrze (fig. 206 i 207) należy do pierwszej epoki: postać królewska w szacie o spokojnych płaskich fałdach, wedle Długosza portretowo podobna. Na bokach sarkofagu ugrupowane stany żałobne, podobnie jak na poprzednich pomnikach, u spodu psy goniące sokoła, symbol śmierci, gdyż po druga połowa XV w. dostarczyła arcydzieł rzeźby, gdy w Krakowie osiadł mistrz W i t Stwosz 1477 — 1496. Najwspanialszem jego dziełem jest wielki ołtarz Maryacki (fig. 208 i 209), największy ze znanych tryptyków, bogaty treścią i formą. Wspaniała grupa środka tryptyku nad predellą, wyobrażającą drzewo genealogiczne Jessego, przedstawia Zaśnie-

V,. I

'!\l

%4

Fi

%'ïîé' ■

47

i0

to

:.àa£SSË

4 '• ";1$

feÉ

ft

Pf

³ JR

m.

1*4

•*; »

il»

ri*

rv

t.

“V •;

.!

p?

y

Pi

1-4

S5

P-

ii

J&a

fi

mm

il» i!

.-ni

;l„

mr I ‘ WmÊ

ib |f|

K Kjps

■ s»

I*!

». tk '

i

!..

1’

iff*

jpj!

FÄ

Aj?.7

JÇ

si

m.

,•#

WWw

/r.

ii,

mLmMWk

fà

■m

Hi'

VI

.P

sjU

yJ

api

J?

kVaß

v'-'

k Fig. 208. Wielki ołtarz w kość. N. Maryi P. (otwarty). Dzieło Wita Stwosza.

gonie myśliwca wypuszczano na wolność jego sokoła. Nad sarkofagiem baldachim renesansowy, fundowany później przez Zygmunta I w r. 1524). Z połowy XV w. mamy kilka tablic grobowych, portali, obramień i rzeźb architektonicznych) które zaliczyć należy raczej do artystycznej kamieniarki niż do rzeźby. — c) Wit Stwosz; Tryptyk; inne dzieła. Dopiero

nie P. Maryi pośród apostołów. O gromna ta grupa ma po bokach skrzydła ruchome, któremi może być zamknięta. Tak te skrzydła, jak i drugie, nieruchome, za niemi (przy otwarciu szafy zakryte ruchomemi) są ozdobione 18 płaskorzeźbami. Nad szafą trzy baldachy z grupami osób, strzelają w górę słupkami i pinaklami gotyckiemi, Treść głównej grupy zaczerp*

S*SPH. it'v

Is Si

Hkj

£S

iff

m

ÉM

NRste

if-

mm

VI-

#*» *’ .. mr<

-. • •->

I'Ä

ISfe

S®

H®

fit!

V£i

ï lâ® ;

.v«3a

■~

-jsr-* 7’:

I if«*

M ui;!

**

f!

SP

fÿ

V g

KîÊ

3b]

■ -i

1I2

flip:

»!

pr~.

. C,

■*ip

? IjtU*

it

rf9h

tCk

të

#ii

*■**• PwHf--------------„

/■vvé$ÈÊ&- Ir

I.M

ii!

li

i;

If

ft

:?

K’

§80»^

; yg^gsgain^aga

i Sr-rf ?*r’Ww ...    .«    ^ .. r a

'SsuBBm' i

glSSI f

Vi

i;

v!

i N»,

t$>]

8£

yj

>,25

r\j

^asa

i:

t/Sr^

v>

'V

hi

Wtej

uął twórca ze staroehrześciańskiej legendy, którą poznać potrzeba, chcąc zrozumieć treść rzeźby. Akta apostolskie nie wspominają o śmierci Matki Boskiej. Apostołowie, którzy po zesłaniu Ducha św. rozeszli się po świecie, nie byli w owej chwili przy P. Maryi. Legenda jednak opowiada, iż Matka Boża, osamotniona przez Syna, mieszkała w ubogim domku u stó

sobie trzy łaski: że Chrystus będzie przy jej śmierci obecny, że przybędą wszyscy apostołowie, i że szatana widzieć nie będzie, Pośród błyskawic i grzmotów przybyli więc na obłokach apostołowie i otoczyli dokoła N. Pannę.— O trzeciej godzinie;,? w nocy zadrżała ziemia, zapach wdzięczny 'rozszedł^sięf? wokoło,.'zjawił się Chrystus z zastępem aniołów, proroków,

Fig. 209. Wielki ołtarz w kość. N. MarykP. (zamknięty/ Dzieło ;Wita Stwosza.

góry Syon, a tylko św. Jan pozostał przy niej;    męczenników, i w tej chwili dusza Maryi otv

gdy zaś musiał oddalić się dla głoszenia nauki,    łączyłajsię od ciała, objął ją tkliwie w ramio-

włożył opiekę na św. Łukasza. Po 24 latach    na swe Chrystus i obsypaną kwiatami u-

zjawił się Najświętszej Pannie Anioł z gałązką    niósł do nieba. — Tę właśnie legendę wyra-

palmową, oznajmiając godzinę śmierci. Z po-    ził Wit Stwosz w głównej grupie wielkiego

hrą poddała się smutnej wieści, wypraszając    ołtarza, gdy Najświętsza Panna zasypi a

____

Fig. 210. Grobowiec Kazimierza Jagiellończyka w katedrze.

XIX w. W r. 1868 odnowiono i utrwalono ołtarz na długie wieki pod kierunkiem znawców artystów. Oprócz tego dzieła posiada Kraków z dłuta Stwosza: płaskorzeźbę Ogrójca na domu J\s 8 przy Placu Maryackim, figurę św. Hieronima w katedrze, św. Annę u Bernardynów, tryptyk w Akademii Umiejętności, a prze-dewszystkiem grobowiec Kazimierza Jagiellończyka (fig. 210) w kaplicy św. Krzyża w katedrze, opatrzony monogramem mistrza i podpisem/wykonawcy w marmurze, Jorga Hu bera, z r. 1492. Subtelnie modelowana posta

-    . i, fc

.

<*H|

w otoczeniu apostołów, a nad nimi, na tle lazurowego nieba, usianego gwiazdami, Chrystus unosi P. Maryę do niebios. Pomimo wielkości figur każda jest lekką, odrębną, typową, poważną; głowy tchną życiem, prawdą; drapowa-nie sukni lekkie—w ogóle wykonanie mistrzowskie. W zakończeniu górnem ołtarza: na środku koronacya Matki Boskiej, po bokach św. Stanisław i św. Wojciech. Wymiary ołtarza wynoszą: wysękość szafy 22 'stopy, średnia szerokość 17, wysokość bałdachu środkowego

znawcy wpływu średniowiecznych misteryów (widowisk teatralno-rełigijnych), a tradycya podaje, ?że w twarzach apostołów portretował Stwosz ówczesnych rajców miejskich. Znakomitego tego dzieła omal że nie utraciliśmy w XVIII w. Ołtarz wydał się wówczas tak zniszczonym, że postanowiono go usunąć i—nowym zastąpić. Na szczęście zbrakło funduszów, i tak ocalał ołtarz, którego twórcy nie zapamiętano nawet z nazwiska, aż je dopiero odgrzebał Ambroży Grabowski na początku

nad szatę ,13 stóp, głębokość szafy 4 stopy, wysokość predelli 6 stóp. Figury grupy środkowej mają po 8 stóp; płaskorzeźby są wielkości małej natury. Główną i grupę widzieć można tylko w wielkie święta, kiedy tryptyk bywa otwierany; kiedy jest zamknięty, widz podziwia dwanaście 'płaskorzeźb,! ! pokrywających skrzydła tryptyku. Po otwarciu '.tryptyku widać obok głównej grupy płaskorzeźby wewnętrzne skrzydeł, dotyczące głównych świąt w roku, w;których ołtarz^właśnie bywa otwieranym. W grupowaniu osób dopatrują się

królewska spoczywa, jak zwykle, na bogato rzeźbionej tumbie, nad nią baldachim na 8-u kolumnach z kapitelami, pełnemi scen rzeźbionych, odnoszących się do historyi zbawienia Rodzaju Ludzkiego. Stwoszowi przypisują nadto jeszcze krucyfiks w tęczy kościoła Maryac-kiego i panoramiczną grupę Chrystusa z apostołami na górze Oliwnej w Ogrójcu przy tymże kościele. Z warsztatu Stwosza dostarczono też sto kilkadziesiąt krzeseł do kościoła Ma-ryackiego, z których ani jedno nie doszło naszych czasów. Stwoszowi przypisują autorstwo modelu do płyty Kallimacha (f 1496) w kość. Dominikanów, odlanej przez P. Vischera.—à) Następcy Stwosza; Vischer. Stwosz opuścił Kraków w r. 1496, zostawiając swój warsztat synowi, Stanisławowi, który do r. 1527 pracuje tutaj. Dzieła jego odznaczają się większym spokojem, osoby przez niego tworzone mają typ wyraźnie słowiański, widocznie na realistycznej obserwacyi oparty. Do wybitnych dzieł Stanisława zaliczamy: ołtarz św. Stanisława w kościele Maryackim, przedstawiający sceny z życia tego św. (najlepszą tu jest grupa zabójstwa i złożenia do grobu); dalej ołtarz Męki Pańskiej, z fundacyi królowej Elżbiety w r. 1502. U stóp Chrystusa w środkowej grupie klęczy portretowo wykonany król Olbracht. Ołtarzowy ten tryptyk stał w kaplicy Olbrachta; przy przerabianiu katedry w XVIII w. darowano go do kościoła w Rudawie, a w r. 1884 nabył go ks. Czartoryski i umieścił w kaplicy pod wieżą zegarową przy k at e dr z e. —Oprócz Stwoszów wymieniają akta kilku współczesnych rzeźbiarzy; atoli dzieł ich dla braku podpisów i cech wybitnych odróżnić nie można. W kościele św. Floryana jest tryptyk św. Jana z r. 1518, pochodzący z kaplicy Bonerów przy kość. Maryackim, uważany długo za dzieło Stwosza. Ślady stylu Odrodzenia, odmienność układu draperyi, każą to dzieło odnieść do innego autora.—Drugim wielkim mistrzem, którego dzieła rzeźbiarskie z końca XV i początku XVI zdobią K., jest Piotr Vischer. Warsztat Vischerôw w Norymberdze, założony przez Hermana (f 1487), prowadzony był dalej przez synów: Piotra (starszego), Hermana i Piotra (młodszego), do roku 1529. Z dzieł Piotra starszego posiada Kraków płyty bronzowe nagrobne: Kallimacha (f 1496), Piotra Kmity w katedrze (f 1505) (fig. 211), trzech Salomonów z początku XVI w., w kość. Maryackim (fig. 212) i epitafium kard. Fryderyka Jagiellończyka (f 1503) w katedrze przed w. ołtarzem, złożone z płyty poziomo w posadzce podwyższonej i z płaskorzeźby pionowo przed podwyższeniem umieszczonej, a wykonanej dopiero w r. 1510 w stylu renesansowym. —e) Reneśans w rzeźbie; artyści swojscy; pomniki bronzowe. W pomnikach tych znać już motywy; renesansowe. W samym początku XVI w. przy-

'I

Ii

MMI

M;

[i

si

Sy

Sm

W'

»1

rtl

Fig. 211. Pomnik Piotra Kmity (starszego) w katedrze

___

• U*

■■i

iiS

i'

litt

Ili!

as

rt>

Mi

Fig. 212. Pomnik Piotra Salomona w kościele Panny Maryi.

chodzi do nas styl Odrodzenia. Jak wyżej ; (f 1538). Pod ogzémsowanemi tablicami przy dziełach architektury wspomniano, rzeźbiarze i architekci włoscy osiadają licznie w K-e, zajęci przy budowie pałacu na Wawelu.

z napisami grobowemi, w polach zamkniętych z boku płaskorzeźbionemi pilastrami, stoją w pośrodku postaci Bonerów: ona z różańcem w ręku, w powłóczystym welonie, z herbami po bokach głowy,—on w zbroi, trzymając w prawej proporzec z herbem swoim; u stóp z jednej strony hełm, z drugiej tarcza herbowa.—f) U-padek; Galii. Z początkiem XVII w., gdy ruch budowlany jest mniej ożywiony, upada też i rzeźba. W r. 1605 buduje Zygmunt III wieżę narożną na Wawelu, a w niej gabinety przykryte kopułkami zdobnemi sztukatorską gipsaturą, która coraz bardziej wchodzi później w modę, zwłaszcza po r. 1695, gdy w Krakowie osiedli Baltazar i Franciszek Fontanowie z Como, sprowadzeni do dekoracyi kość. św. Anny. Dziełem Baltazara są posągi św. Stanisława i św. Wojciecha po bokach w. ołtarza, i cztery figury dźwigające trumnę św. Jana Kantego w tymże kościele. Stiuki Fontanów w kościele ś. Anny, złożone z kwiatów, festonów, puttów są dziełami w technice i pomyśle prawdziwie artystycznemi, podobnież wspomniane już sztukaterye sklepienia w domu JVI» 1 przy ul. Szczepańskiej. Pomniki: Jana Sobieskiego i Michała Wiśniowieckiego w tylnej nawie obiegowej k a t e dr y są dowodem upadku sztuki. W zubożałem mieście zbrakło już mecenasów. Stolica od r. 1609 już stanowczo przeniesiona do WTarszawy; rzeźbiarstwo schodzi w Krakowie do szablonowego kamieniarstwa, chwilowo nawet znika zupełnie. W końcu XVIII w. sprowadził Stanisław August kamieniarza Eliasza Galli’egow celu zrobienia próby zaniedbanej dawno eksploatacyi marmuru w Dębniku. Galii zrobił w r. 1822 model pomnika Kopernika do kość. św. Anny, który mosiężnik Antoni Arkusiński odlał z mieszaniny ołowiu i cyny.—g) Wiek XIX; Szkoła Sztuk Pięknych; odrodzenie. Gdy w r. 1818 założono przy uniwersytecie Szkołę Sztuk Pięknych, sprowadzono wówczas z Warszawy odlewy antyków jako wzory; profesorem był Józef Riedlingier z Wiednia, potem Józef Schmelzer (f 1832), autor „Białej głowy“, rodzaj Meduzy na domu «Ns 6 przy ulicy Brackiej i płaskorzeźby na domu JV«36 w Rynku; robił on medaliony Kościuszki, Lafayette’a i Chłopickiego. W tym czasie przybywa do kaplicy Potockich przy katedrze Thorwaldsena Chrystus i posąg Włodzimierza Potockiego, umieszczony dziś w kapl. królowej Zofii. Równocześnie zjawia Paweł Filippi, zdolny ornamencista, który pierwszy zajął się porobieniem odlewów gipsowych z grobowców katedry i podług nich robił posążki królów, Kościuszki, Poniatowskiego. W r. 1840 objął naukę rzeźbiarstwa Karol Cep-towski (f 1848), wykształcony za granicą, współpracownik Thorwaldsena. Z jego pracowni wyszły posągi uczonych akademików w restau-rowanem wówczas Kollegium Jagiellońskiem;

Dawna szkoła gotycka zostawia ślad swój na pierwszych dziełach kamieniarskich, wdzięcznych nadprożach gotycko-laskowanych z rene-sansowemi gzémsami; potem znika, zostawiając zupełnie pole nowemu kierunkowi. Równocześnie wzrosła zamożność wprowadza rzeźbę już nietylko do kościołów i gmachów publicznych, ałe i w domy prywatne w oblicze codziennego życia. W kościele znika średniowieczna forma sarkofagów; powstają natomiast monumentalne grobowce o ściany oparte, z postaciami zmarłych w ozdobnych niszach, zamkniętych z boku kolumnami, które dźwigają gzéms górny, zamykający całość w rozmaitych bogatych formach, złożoną przeważnie z marmuru, niekiedy z dodaniem kamienia lub bron-zu. Kaplicę Zyginuntowską (1519 —

1530) dekoruje rzeźbami oprócz Berecciego Jan Cini ze Sieny i Jan Marya Padovan o, który prócz nagrobka Zygmunta I wykonywa pomnik Gamrata (f 1549), w kaplicy jego przy katedrze, Piotra Boratyńskiego (f 1558) w połudn. ścianie katedry i figury w niszach cyboryum kościoła Maryackiego.

Katedra sama, prócz innych kościołów, mieści kilka pierwszorzędnych grobowców, których twórców nie można po nazwisku przytoczyć.

Wspomnieć tu wypada grobowce bisk. Jana Konarskiego (f 1525), Samuela Maciejowskiego (f 1550), Andrzeja Zebrzydowskiego (f 1560), kasztelana Wal. Dębińskiego (f 1584), zbliżone do siebie. Przeważa w nich architektura złożona z bocznych kolumn, związanych u góry belkowaniem, tworząca w środku niszę, w której spoczywa sarkofag z postacią zmarłego.

Zupełnie oddmiennym jest pomnik grobowy Piotra Kmity młodszego (+ 1553), będący właściwie statuą zmarłego na piedestale, na prawo od wejścia do katedry, dzieło nieznanego rzeźbiarza. Pod wpływem obcych kształcili się i swoi, a architekt kaplicy Różyców Jan M i-chałowic z Urzędowa był także rzeźbiarzem, którego dziełami, wcale nie pospolitemi, są w katedrze grobowce biskupów Filipa Pad-niewskiego(f 1572) i Andrzeja Zebrzydowskiego.

Do późniejszej epoki należy Santi Guci, twórca posągów grobowych Zygmunta Augusta (ob. fig. 187), postaci Anny Jagiellonki na przodzie stalli królewskiej w kaplicy Zygmuntowskiej (ob. fig. 188), oraz Batorego w kaplicy tegoż króla za w ołtarzem katedry (fig. 213). Z bronzowych pomników tej epoki mamy pomnik ks. Stanisława Borka (f 1556) w katedrze obok sarkofagu Łokietka, i dwa okazałe monumenty: Seweryna i Zofii Bonerów, w kaplicy ich imienia przy kość. Marya ckim. Oba pomniki są do siebie podobne, bo Boner, stawiając pomnik żonie (f 1532), równocześnie postawił i drugi dla siebie

P Ä»

mr

î-.ff

i-,

L H!

g1^5?"

I 1^:1 IM

j5li

?4

Fhi

rSfön"

i l I, I

Hi a K i

f"^

i'.

ï’

vISsI

a- ą jL

fei

[•

-i

_Jr ■

^ jtoiK.avteii.- . rti

rs

M.

j:

»fi

.i. ■ ‘*s_

SgfSjftB!! 5B

Pig. 213. Pomnik Stefana Batorego w katedrze.

Hf

,

;•    'i.

. TÜ^rje;

i! 1'flfW»^

-    $'t..*r,«,

'• 'F'*v; S» • ** . '

I :#J|    •■>..

I

JPt r f^P

yy-i

f F;

sa <

. . . -«pH ■ :

BI

rsv

Fig. 214. Pomnik królowej Jadwigi w katedrze.

Kraków (Szk. szt. piękn., rzeźba XIX w.; malarstwo do XV w.)

601

wykształcił on kilku uczniów którzy potem za Krakowem pracowali, jak: Leon Szubert, Faustyn Cengler, Edward Stehlik, biegły restaurator części kamiennych wielu kościołów krakowskich. Po Ceptowskim objął katedrę Henryk Kossowski, który wraz z malarzem Stattlerem wprowadził modelowanie z żywych postaci. Jego dłuta są biusty Jana i Piotra Kochanowskich w kość. Franciszkanów; jego też uczniami byli: Parys Filippi, Franciszek Wyspiański i Walery Gadomski. Ten ostatni najwięcej znany z pomników Sobieskiego i Zygmunta Augusta, oraz z popiersia Zy-fa 1 i k i e w i c z a, ustawionych na publicznych placach. Są to pierwsze wybitniejsze roboty krakowskie po całem przeszło stuleciu bezpłodności. Z uczniów Gadomskiego Antoni Pleszow-ski pozostawił jedyne, ale niezwykle piękne dzieło: bronzową figurę w Muzeum Naród., Smutek. Alfred D a u n wykonał piękne posągi Grażyny i Lilii Wenedy, na Plantach stojące. Obecnie profesorem rzeźby jest Konstanty Laszczko, autor cenionych biustów. Z dzieł wybitnych rzeźbiarzy polskich ostatniej doby, po za K-em mieszkających, posiada Kraków: Antoniego Madejskiego wspaniały sarkofag królowej Jadwigi na Wawelu naprzeciw kaplicy Zygmuntowskiej (fig. 214), Teodora Ry-giera pomnik Mickiewicza na Rynku, Piusa Welońskiego: tablicę pamiątkową zwycięstwa pod Wiedniem na froncie kość. Ma-ryackiego, pomnik grobowy Pawła Popiela w tymże kościele, Gladyatora i Tańczącego niewolnika w Muz. Naród, i grupę Bojana na Plantach; Cypryana Godebskiego pomniki: Kopernika w dziedzińcu Biblioteki Jag., Matejki w kościele Maryackim i Fredry, przed teatrem; Wacława Szymanowskiego pomnik Grotgera na Plantach. Z dzieł obcych rzeźbiarzy przybył do katedry bronzowy pomnik Zbign. Oleśnickiego, dłuta Zumbuscha w katedrze, na prawo od sarkofagu Kazimierza W.—0) Malarstwo CrytownictwoJ a) do XV w. Pierwszemi dochowanemi zabytkami malarstwa w Polsce i w Krakowie są kodeksy modlitewne, ozdobione miniaturami za granicą robionemi. Katedra posiada cenny e-wangeliarz emmeramski z XI w., przywieziony przez Judytę, córkę cesarza Henryka III, a drugą żonę Władysława Hermana, bogato miniaturowany, z postaciami świętych i cesarza i ozdobnemi inicyałami. Klasztory wychowywały przepisywaczy i miniaturzystów ksiąg religijnych, ale nazwiska ich poszły w niepamięć, i niewiadomo kto jest autorem licznych miniatur dawnych kodeksów; nie można też na pewno stwierdzić, które na miejscu, a które za granicą wykonano.—Z epoki romańskiej posiada K. tylko powyższe okazy miniatur i bizantyjską Madonnę mozajkową z XII w. w klasztorze św. Andrzeja. Z epoki gotyku dochowały się przedstawienia figuralne w witrażach

Wialk* Katykl. Rowu, Uuitr, Zen 314«. Tem XL

XIV w.; w kościele Dominikańskim, P. Maryi, św. Katarzyny i Bożego Ciała. W roku 1427 wspomniany jest w księgach miejskich malarz Konrad, w r. 1338 Hanko, o których z resztą nic nie wiemy. W rachunkach Kazimierskich z lat 1387—1390 znajdujemy ceny obrazów dostarczanych przez malarzy krak. do kość. Bożego Ciała, w którym znajduje się z tego czasu Madonna, malowania a tempera, wykazująca wpływ malarzy czeskich. O Kazimierzu W. wspomina Janko z Czarnkowa, że zamek król. ozdobił rzeźbami, malowidłami, sklepienie chóru pokrył złoconemi gwiazdami. Z coraz liczniejszych ksiąg miniaturowych coraz większa ilość wykonywana była z pewnością na miejscu, b) Cech malarzy; Durink, Dürer. Z początkiem XV w. powstał o-sobny cech malarzy K-ch. O wpływie Czechów świadczy podobieństwo przyjętego przez nich godła: trzech tarczy z trzema punktami na każdej; godła tego używali właśnie malarze prazcy. Statuta cechu zalecają 4-letuią naukę, z 2-letnią wędrówką, a na sztukę mistrzowską wskazują wykonanie obrazu Madonny z Dzieciątkiem, krycyfiksu (do cechu malarzy należeli i snycerze) i św. Jerzego na koniu, które oceniali starsi cechu. Z tychsamych czasów pochodzi obraz Narodzin Maryi Panny w kościele św. Katarzyny. Długosz wspomina malarza Stanisława Dur inka, który mu w r. 1448 malował podobizny proporców zdobytych pod Grunwaldem. Z licznej produkcyj malowanych tryptyków tej epoki pozostało, niestety, (niewiele, gdyż w XVII i XVIII w. wyrzucano je bezlitośnie, hołdując nowej modzie barokowych ołtarzy marmurowych. Dochowały się szczęśliwie w katedrze dwa obrazy, św. Stanisława i św. Wojciecha, które stanowiły skrzydła pierwotnego w. ołtarza, z początku XV w., a w kaplicy św. Krzyża przy katedrze dotrwały zniszczone dwa tryptyki z lat 1467 i 1471, z malowidłami, w których znawcy dopatrują się wpływów norymberskich. Kaplica ta posiada jeszcze polichromię z roku 1471, wykonaną przez malarzy ruskich. Zabytki malarstwa XV w. po innych kościołach, zwane pierwej „staroniemieckimi“, są dziełami krakowskich malarzy cechowych, których nazwiska coraz częściej spotyka się w aktach, a w wielu znać talent i uczucie, jak w cyklach w kość. św. Idziego i św. Katarzyny z życia Chrystusa i Maryi. W końcu XV w. zaczynają przybywać także malarze zagraniczni; około r. 1492 bawi tu słynny Albrecht Dürer, potem Jakób Libnau z Drezna, prawdopodobnie twórca znanego poliptyku „św. Jap.a Jałmużnika“ z r. 1504, w kościele św. Katarzyny, ze śladami renesansu w deseniu i fałdach sukni. W r. 1526 osiada w K-e brat Albrechta Dürera, Hans, który w r. 1529 użytym był do malowania pałacu na Wawelu. Jego pędzla ma być św. Hieronim w Muz. Nar. i portret bisk. To-

Ti

dzoziemców pracują krajowcy, trzech Pro-przy ulicy szowskich, Łukasz Porębowicz (f 1637) autor Chrystusa ukrzyżowanego w kość. św. Marka; Zacharyasz Zwonowski, autor scen „Nawrócenie św. Pawła“, dochowane z życia św. Augustyna w zapieckach stal

mickiego, w krużgankach kościoła Franciszkańskiego. Durer miał dom Grodzkiej i zmarł tutaj w roku 1538. Michał Lenz z Kitzingen (f 1540) maluje w roku 1522

w kościele Maryackim.—Od końca XV w. datuje też w K-e sztuka rytownictwa; tu około r. 1485 rytuje pierwszy na miedzi Wit Stwosz; po r. 1503 pojawiają się w książkach w K-e drukowanych drzeworyty Hansa Czymer-mana, autora wielu miniatur, prawdopobnie także słynnych illustracyi kodeksu (w Bibl. Jag.), przedstawiających sceny z życia cechów rzemieślniczych, i Hansa Baldunga Grien a.—c) Postęp odXVI w.; Dolabel-la; malarze swojscy. Od XV w. wzmaga się ilość i jakość dzieł malarskich. W r. 1514 przybywa do K-a Hans L u e s z Kulmbachu, znakomity mistrz norymberski, i tworzy tu cykl ośmiu obrazów z życia św. Katarzyny, w za-krystyi kość. Maryackiego, pięć obrazów z życia św. Jana Ewangelisty (cztery w kościele św. Flory a na, jeden w Maryackim); kolorystyczne te dzieła, oparte na studyum natury, z pierwszemi u nas krajobrazami w głębi, są prawdziwemi perłami dawnych zabytków, i nie pozostały bez wpływu na współczesne malarstwo cechowe. Z zagranicy też pochodzi słynny obraz srebrny w kapl. Zygmuntow-skiej, projektowany w r. 1538 przez Hansa Diirera z wysoce artystycznie malowanemi scenami Męki Pańskiej. Od połowy XVI w. pojawia się coraz częściej portret, a krużganki Franciszkańskie ze swą galeryą portretów biskupich dają historyę jego w całym szeregu postaci chronologicznie po dziś sięgającym. W drugiej połowie XVI w. odznacza się portretami Marcin Koebner z Wrocławia, którego portret Batorego w klasztorze M i-syonarzy na Stradomiu uchodzi za najlepszą podobiznę tego króla. O Zygmuncie III wiadomo, że „obrazów czeka z wielką radością, dziwna rzecz, jako się w nich kocha, kiedy co cudnego ma“. Sprowadzał też obrazy włoskie, niderlandzkie; legat papieski Henryk Gaetano przywiózł mu w r. 1596 kilka obrazów sławnych mistrzów włoskich, wreszcie sprowadzał król i samych artystów do pracy na miejscu. W r. 1587 Paweł Tom turn, prawdopodobnie holender, maluje na zamku krakow. pięć portretów królewskich. Około r. 1600 przybywa Tomasz Dolabella (f 1650), malarz nadzwyczaj płodny, przez pół wieku działający, związany z miastem stosunkami rodzinnemi (ożenił się z córką drukarza Piotrkowczyka) i arty-stycznemi, malował portrety całej rodziny królewskiej, tudzież wiele obrazów religijnych do kościołów Dominikańskiego i Franciszkańskiego, w których w r. 1850 padły one pastwą płomieni. Odznaczał się łatwością kompozycyi i śmiałą fakturą; zarzucają mu pewną, pobieżność i lekceważenie natury.—Obok tych i innych cu

w kość. św. Katarzyny; około r. 1630 Bernardyn Franciszek Leksycki (f 1668), naśladowca, a czasem i kopista Rubensa, którego obrazy: Wieczerza Pań., Ukrzyżowanie i Droga na Golgotę według rycin Rubensa posiada kościół Bernardynów; Jan Aleks. Tr z y c ki, zwa-Bema ny z łacińska „Triciusem“, nadworny malarz królów Michała, Jana III i Augusta II, którego pędzla kilka portretów zawieszono w Collegium novum. W drugiej połowie XVII w. czynni są przy dekoracyi kość. św. Anny: szwed, Karol Dankwart, włosi: Innocenty Monti i Paweł Pag an i, tudzież polak, Jerzy Siemiginowski, który przybrał pseudonim Eleutera, „aby zgorszenia w stanie rycerskim nie wywołać“.—d) Wiek XVIII; Czechowicz; Stachowicz. W XVIII w. najwybitniejszym przedstawicielem malarstwa religijnego był Szymon Czechowicz (*wr. 1689 w Krakowie—f 1775), który w Warszawie założył pierwszą szkołę malarstwa, płodny i pracowity, ale niesamodzielny naśladowca włoskich malarzy. Obrazy jego znajdują się w kość. Pijarów, św. Floryana, w zapieckach stal kość. św. Anny. Podobnym, lecz więcej na naturę zważającym, jest krakowianin, Tadeusz K o n i c z, vel Kuntze (* 1695 — f 1758), którego obrazy dochowały się w katedrze i w kość. Misyona-rzy na Stradomiu. W r. 1745 uznał uniwersytet cech malarzy za zgromadzenie mężów sztuki wyzwolonej i przypuścił go do używania wolności członków uniwersytetu. — August III zatwierdził to postanowienie, które podnosiło moralnie malarzy, wynosząc ich z rzemieślników na artystów. Praktycznego znaczenia to nie miało. Zasłynął ponad swą wartość Michał S t a ch o w i c z (1768 —1825), dzięki zwróceniu się ku tematom najbliższego życia. Rysował i malował nieszczególnie, posiadał atoli niewątpliwy talent kompozycyjny, któremu jednak brakło odpowiedniej szkoły. Jego obrazy historyczne ze współczesnych wypadków Krakowa uczyniły go nad wyraz popularnym, jego illustracye życia codziennego i zabytków są trwałerai dowodami rzeczywistej zasługi, e) Wiek XIX; Szkoła Szt. Pięk.; Matejko;

I Muz. Narodowe. W r. 1818 powstaje przy uniwersytecie szkoła malarska, w której pierwszym nauczycielem był Józef Pe szka (1767— 1831), wskazujący jako drogę—kopiowanie starych obrazów, drugim Józef Brodowski (1775 — 1853), uczący rysować z wzorków. Ożywiła się szkoła w r. 1835 pod kierunkiem Wojciecha S t a 111 er a-Stańskiego (1800 — 1882), który wprawdzie sam nie szedł naprzód, ale przynajmniej jako nauczyciel z zapałem kształcił uczniów. W Muzeum Narodow. jest jego ob-

raz

1857).

na

po-

„Machabeusze“, nagrodzony złotym medalem na wystawie paryskiej w r. 1841, zimny utwór akademicki, wyglądający na kopię starego obrazu. Jan Nep. Głowacki (1802 —

1847) był ojcem krajobrazu szkoły krakowskiej, po nim Aleksander Płonczyński (1822 —

Następcą Stattlera był Władysław Łuszczkiewicz (1828-1900), który, jako rutynowany pedagog i uczony, umiał przelewać w innych wiedzę i zapał do sztuki, choć sam wybitniejszych dzieł malarskich nie stworzył. Ze szkoły Stattlera i Łuszczkiewicza wyszli: Gryglew-ski, Grabowski, Kotsis, Leopolski, Grottger i Matejko. Grottgera arcydzieło „Lituanię“, posiada Muz. Nar. Uczeń Brodowskiego, potem, emigracyi, szkoły Chorleta w Paryżu, Piotr M i c h ał o w s k i (1800—1855), przerósł wszystkich współczesnych talentem, rozmachem i o-ryginalnością, malując, akwarelą i olejno, obok portretów sceny wojskowe, zwierzęta, wypadki historyczne, typy ludowe. Przeważna liczba jego dzieł pozostała zagranicą, kilka szkiców posiada Muz. Nar. Juliusz Kossak (1824—1899) najwięcej zbliża się do poprzedniego i przewyższa go. Jako najoryginalniejszy i najbardziej swojski illustrator tchnął on życie w tę gałąź sztuki; jako malarz pełen werwy, za-maszystości i ducha spostrzegawczego nadawał prawdziwe życie każdemu przedmiotowi, który przeniósł na papier, był malarzem „najwybitniejszych cech naszej duszy i ziemi“. Muzeum Nar. posiada jego „Rewerę“ i malowniczą, pełną ruchu „Banderyę chłopską na Błoniach“,

„Bal w Sukiennicach’* itd. W r. 1852 zasłynął zagranicą Henryk Rodakowski (1823—

1894), którego znakomity portret gen. Dębińskiego, odznaczony w r. 1852 w Paryżu złotym medalem, posiada Muz. Nar. W r. 1854 powstaje w Krakowie Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych; wystawy jego gromadzą dzieła wszystkich malarzy polskich, a zarazem kształcą smak publiczuości. Chlubą K-a jest Jan Matejko (1838 — 1893), który rozsławił polskie malarstwo. Dzieł jego posiada K. bardzo wiele; wielkie obrazy: „Kościuszkę“, „Hołd pruski“—Muzeum Narodowe, mniejsze, z setkami szkiców i rysunków—Dom Matejki. Pomnikiem jego miłości miasta i bezinteresowności są: polichromia kościoła Maryackiego i czynna praca przy restauracyi zabytków K-a, zwłaszcza Sukiennic. Ostatnie trzydziestolecie wydało w Krakowie cały szereg malarzy ogól.iie znanych jak: Aleksander Kotsis (1836 — 1877),

Witold P ruszko wski (1846 — 1896) Hipolit Lipiński (1848—1884) Tadeusz A j d u k i e w i c z,

Wojciech Kossak, Aleksander Mroczkowski, Antoni Piotrowski, Kazimierz Pochwa Iski, Piotr Stachiewicz, Włodzimierz Tetmajer, Julian Fałat, Leon Wyczółkowski, Jacek Malczewski, Teodor Axentowicz, Józef M e h o f f e r, Jan Stanisławski, Stanisław Wyspiański i wie-lu innych. Wspaniałą i pełną galeryę dzieł malarzy krakowskich i polskich w ogóle posiada Kraków w Muzeum Narodowem; powstanie tego zbioru zawdzięczyć należy twórcy „Pochodni Nerona“, Henrykowi Siemiradzkiemu (1843 — 1902), który wspaniałomyślną ofiarą obrazu dał podstawę i zachętę do założenia (1879) „Muzeum Narodowego“. Początkowo myślano tylko o galeryi sztuki polskiej; później rozszerzono zamysł i wytworzono zbiór pamiątek i zabytków wszelkich okazów kultury narodowej. D) Przemysł artystyczny: a) Do XV w.; pieczęci i aparaty kościelne. Z przemysłu artystycznego posiada K. najdawniejsze zabytki w pieczęciach i aparatach kościelnych, których pochodzenie nie może być stwierdzonem, w każdym razie część ich musiała być na miejscu wykonaną. Niewątpliwie wyrobem K-ch złotników są korona, berło, ostrogi znalezione w trumnie Kazimierza W., jako przedmioty wykonane na pogrzeb królewski. Z XIV i XV w. siadają skarbce kościelne liczne kielichy, krzyże, monstrancye, relikwiarze, hafty, oprawy ksiąg i t. d. Ze sztuki odlewniczej najstarsze, zdaje się, są dwie kropielnice w kruchtach kościoła Maryackiego, kilka bronzowych chrzcielnic jak: Maryacka, św. Krzyża (1420), Karmelitów (z kościoła św. Szczepana, 1425) i t. d. Ludwisarnie istnieją w K-ie od XIV w., a w początku XV odlewacze Jan i Piotr Freuden-talowie przy bramie Sławkowskiej zaopatrują kościoły krakowskie w dzwony i chrzcielnice. Od XIV w. też zachowały się zabytki ślusarstwa. Takiemi są drzwi katedry z czasów Kazimierza W., ozdobione jego inicyałem, z koroną w polach między żelaznemi pasami okucia. Z ceramiki dotrwały z tejże epoki artystyczne kafle (w Muz. Naród, i Czartoryskich, w Archiwum miejskiem). — b) Złotnictwo, cyzelatorstwo, bronzownictwo. Z XV w. dochowało się znacznie więcej zabytków z wszelkich działów przemysłu: z działu z ł o t-nictwa—trzy berła akademickie, z których najstarsze pochodzi z r. 1404, drugie z połowy XV, dar Zbign. Oleśnickiego, trzecie z końca tego wieku jako dar kard. Fryderyka Jagieł., oraz gotyckie kielichy kościelne. Rodzina Stwo-szów wydała także złotnika, Macieja, brata Wito-wego, czynnego od 1488 do 1540 r. Wybitnem dziełem jest relikwiarz św. Floryana, z daru Zofii żony Jagiełły, w kształcie wielo-kątnej puszki i podobny relikwiarz św. Stanisława, wykonany z fundacyi rodziny królewskiej przez złotnika Marcinka w r. L504, z płaskorzeźbami po ośmiu bokach gotycko ozdobionych. Od XVI w., z początku z go-tyckiemi reminiscencyami, przechodzą złotnicy w renesans pod ogólnym wpływem czasu Potoczenia. Do wybitnych dzieł tego wieku należy relikwiarz św. Zygmunta z daru królewskiego w katedrze. Znakomity cyzeler wło-

ski, Jan Jakób C ar agi i o, przybywa do K-a w r. 1539 (f 1565) i wykonywa misterne medale; jego, zdaje się, dziełem jest srebrna oprawa pochwy miecza Zygmunta Augusta w skarbcu katedr, ze sceną Herkulesa duszącego Hydrę Lerneńską, Z r. 1538 pochodzi srebrny tryptyk w kaplicy Zygmuntowskiej z wypukłorzeź-bami z żywota Chrystusa według rycin Albr.

Zarzucony dziś wyrób większych naczyń z cyny był dawniej bardzo ożywiony. Z tego metalu robione są ozdobne trumny królewskie na Wawelu. Cechy krakowskie posiadają pokaźną liczbę naczyń stołowych, konwi, dzbanów, puharów. —Ze ślusarstwa posiada wiele kościołów wzorzyste kraty w oknach i bramach kaplicznych od XVI w. aż do naszych czasów. Z zabytków stolarstwa najstarsze są, jak się zdaje, skromne stalle gotyckie w kościele św. Krzyża, potem następuje szafka dębowa z r. 1513 w katedrze, wykładana drzewem kolorowem. Z epoki renesansu i następnych pozostało bardzo wiele: okazałe drzwi dawnego ratusza, przeniesione do Bibl, Jagieł., z piękną intarsyą, stalle kościoła Maryackiego z r. 1586 i katedralne 1591. Z epoki Baroku okazałe stalle w kość. B. Ciała, św. Piotra, św. Anny i inDych, kazalnice, pulty. W epoce Rzpltej krakowskiej robiono w K-ie okazałe meble „empire“, których wiele rodzin dotychczas używa; obecnie tworzy się wiele w stylach nowoczesnych z naśladowaniem motywów ludowych, ale ten dział przemysłu artystycznego nie zdołał jeszcze skrystalizować u-chwytnych form stylowych. Obecnie Towarzystwo sztuki stosowanej usiłuje wpłynąć na podniesienie artystycznej formy wszelkich wy-

Dr. Klemens Bąkowski.

Bibliografia ogólna. „Acta rectoralia stu-gener. Crac. “ wydał Władysław Wisłocki (Kraków 1897); „Acta scabinalia Crac.“ 1365 —1376, wydał Dr. Stan. Krzyżanowski (Kraków 1904); „Album studiosorum Univer-sitatis Crac.“ wydali: Tom I Ż. Pauli, T. II B. Ulanowski, tom III A. Chmiel. 1883,    1887

i 1900 r.; Anczyc Stan. „W sprawie reorga-nizacyi Muzeum Techn. Przem.“ (Kraków 1904). Bandtkie Jerzy Samuel „Historya Biblioteki Uniw. Jagieł.“ (Kraków 1821); tenże „Hist. drukarń krak.“ (Kraków 1815); Bąkowski Klemens „Dom Długosza“ (Kraków 1897); ten-ż e „O wartości zabytków świeckiego budownictwa K-a“ (Kraków 1897); tenże „Dawny K.“ (Kraków 1898); tenże „Kościół św. Krzyża“ (Kraków 1904); tenże „Dzieje wszechnicy krakowskiej; Birkenmajer Ludwik „Marcin Bylica z Olkusza, oraz narzędzia astron., które zapisał uniwersytetowi Jagieł, w r. 1493“; (Kraków 1892); Brandowski Alfred „Założenie Uniwersytetu krakowskiego“ (Kraków 1864); Brodowicz Jan Maciej „Rys historyczny zakładów klinicznych przy Uniwersytecie Jagieł.“; Bryl Jan „O katedrze na Wawelu“ (Kraków 1896); Burzy ńs ki Piotr Leges et statuta Coli. Juridici“, w „Czasopiśmie poświęconem prawu“ zesz. z maja 1864; tenże „Nauka prawa w Uniw. krak. 1364—1795“ tamże (praca niedokończona); Cer cha Stan. „Kilka słów o pomniku Zygm. w Katedrze“ (Kraków

„Po-

(Kraków 1904); Chełme-

D ii r e r a. Jest to robota Norymberczyka Melchiora Bayra według modeli Piotra Flötnera.

Tympanon zabrali Szwedzi w r. 1647; zastąpiono go drewnianym. Z krakowskich jubilerów słynie Grzegorz Pr z y był o (1523 — 1547).

Z czasów Zygmunta Augusta pochodzi srebrny kur strzelców krakowskich. — Zygmunt III zabawiał się jako dyletant także złotnictwem; skarbiec katedr, posiada kielich jego roboty, w formie przechodniej w barok. Trumna św.

Stanisława jest dziełem gdańskiego złotnika Piotra von der Reunen, 1671 r. Relikwiarz na głowę św. Jana Kantego wykonał krakowianin Jan Ceypler w r. 1695.— Z okresu rokoka nie ma prac wybitniejszych. W nowszych czasach zyskał sławę Józef H a ko w s k i (1834—1897), którego wielka cyzelowana rzeźba „Sobieski pod Wiedniem“, wedle Matejki, znajduje się w katedrze w lewej bocznej nawie.— c) Odlewnictwo od XVI w. O d-lewnictwo dosięgło w XVI w. wysokiego robów przemysłu, stopnia doskonałości, nietylko co do artyzmu roboty, widocznego na odlewach dzwonów, ar- dii mat, balustrad, świeczników, krat i t. d., ale także co do wielkości przedsiębiorstwa, które zdolne było odlać tak wielki dzwon, jakim jest Zygmunt na Wawelu, lub kraty kaplicy Zygmuntowskiej. Dziś żaden z zakładów krakowskich nie byłby w stanie stopić takiej masy bronzu. Zygmunta ulał w r. 1520 Jan B e-hem (f 1533); kraty kapl. Zygmuntowskiej odlewał mistrz Serwacy w r. 1527 według rysunku Sebalda Singera z Norymbergi.

Krat podobnych posiada K. jeszcze kilka z tej i z późniejszej epoki, jak w kapl. Maciejowskiego,

Gamrata, Wazów, w katedrze, w kapl. Lubomirskich u Dominikanów, Szembeków u P.

Maryi. Kratę kapl. Wazów odlał w r. 1673 Gdańszczanin Michał W e i n h o 1 d, zdobiąc ją kompozycyą opiewającą znikomość świata.

Chrzcielnice u św. Piotra z r. 1528 (prawdopodobnie z kościoła WW. Świętych), św. Mikołaja z r. 1536 i św. Anny z r. 1646 (odlewu Jakóba Ehrlicha) mają kształt kielichów; od XVII W. wykuwano je przeważnie z marmuru. Balustrada bronzowa w kość. Maryackim przed W; ołtarzem, z orłem i herbem miasta, wyszła z pracowni Michała Ottena w r. 1595. W XVIII upada sztuka bronzownicza; obecnie podnosi się znowu tak, że bronzową figurę Lilii We-nedy (Dauna, na Plantach) ulano już w K-ie w fabryce Dedrzeńskiego; inne pomniki musiano jeszcze za granicą odlewać.—d) Konwi- 1901); Cercha Stan. i Koper a Feliks sarze, ślusarze, stolarze ; intarsya. mniki Krakowa“

cki Jan X. „Wspomnienie o kość. św- Michała“,

Uniw. Jagieł, od r. 1864—1887“ K. 1887); tenże „Ubiory profesorów i uczniów Uniwer. Jag.“ („Przegląd powsz.“ 1889 — 1890); tenże „Statuty Bursy Jeruzalem“ („ Archiwum do dziejów liter, i oświaty“); tenże „Obiady profesorów K-ich“ (K. 1900); tenż^e „Rozproszenie żaków“ (K.    1900); Kolumna Zygmunt „Ostatnie

dwadzieścia lat K-a i trzech jego burmistrzów“ (K. 1882); KoperaFeliks „O einigracyi Niemców do Polski w XV i XVI w.“ (K. 1903); Kopera Feliks „Dzieje skarbca koronnego“ (K.

(Kraków I860); Chmiel Adam „Kafle średniowieczne“ (Kraków 1904); tenże „Z herbarza mieszczańskiego“ (Kraków 1900); tenże „Marcin Oracewicz“ (Kraków 1897); tenże „Pieczęcie żydowskie“ (Kraków 1899); tenże „Dawne wyroby nożowników K-ich“ („Rocznik K-i“ T. II); tenże „Herby Cyrusów, mieszczan K-ich“ („Rocznik K-a“, T I); Chmielowski Piotr „Akademia K-a“, artykuł w „Encyklop.

„Kościół św. Wincentego à Paulo (Missyo-narzy) na Kleparzu“ (K. 1878); „Kościołów

Powsz. Illustr“; Ciechanowski Stan. „Towarzystwo muzyczne K-skie 1866—1891 “ (K. i 1904); Korczyński Ludomił „Zarys dziejów 1891); „Codex diplom. Universitatis studii t kliniki lekarskiej Uniw. Jagieł.“ (K. 1899); gen. Crac.“ Tom I—II wydał Ż. Pauli (K.

bytki K-ie w Szwecyi“ (K. 1902); Da un Bertold „Veit Stoss und seine Schule“ (Lipsk 1903); Dębicki Ludwik „X. Biskup Łętow-ski“ (Lwów 1873); tenże (Kraków 1879); tenże „Trzy pokolenia w K-ie“ (K. 1896); Demetrykiewicz Włodz. „Kamienica św. Jacka „Zerwikaptur“, w K-e“ (K. 1885); tenże „O stylach zabytków K-a“ (K. 1891); Dietl Józef „Program odbudowania Sukiennic“ (K. 1867), Drozdziewicz Jan X. „O napisie hebrajskim w Bożnicy Starej“ (K. 1865); Dubiecki Maryan „Towarzystwo strzeleckie K-ie“ (K.j 1902); Dutkiewicz Szymon „Zbiór pomników i napisowych nagrobków K-ich“ (K. 1872); Eliasz Walery, „Opis sali amfiteatralnej“ w ,,Sprawozd. gimnaz, św. Anny“)', t e n ż ę „K. dawny i dzisiejszy“ (K. 1902); Essenwein August „Die mittelalterlichen Kunstdenkmale der Stadt Krakau“ (Lipsk 1869); cher Karol „Pięćdziesięciolecie teatru K-go“ (K. 1892); tenże „Teatr K-ski“ (K. 1898); Estreicher Stanisław „Ustawy przeciw zbytkowi w dawnym K-ie“ (K. 1898); Estreicher Stan, ,,Sądownictwo Rektora K-go w Wiekach Średnich“ („Rocznik K-i“ T. IV); Franke I. N. „Jan Brożek (Broscius) akademik K-i 1585 — 1652, jego życie i dzieła“ (K. 1884); Ks. Fiałek Jan „Uniwersytet K-i wobec schizmy Soboru Bazylejskiego“ (K.    1897);

(„Spraw, z posiedź. Akad. Umiejęt.“ Tom II); tenże „Studya do dziejów Uniw. K-go i jego wydziału teol. w XV w.“ (K. 1898); Gąsio-rowski Wilhelm „Kościół Archipresb. P. Maryi w K-ie“ (K. 1878); Gorzkowski Maryan „Jan Matejko“ (K. 1895); Grabowski Ambroży „Groby królów w K-ie“ (K. 1835); tenże „Skarbniczka naszej archeol.“ (Lipsk 1854); tenże „Starego K-a zabytki i różne pamiątki“ ,(K. 1850); tenże „Starożytności hist, polskie“ (K. 1840); tenże „Starożytnicze wiadomości o K-ie“ (K. 1852); Kalinka W a-leryan „Hist. pożaru K-a 1850 r.“ (K. 1850); Karbowiak Antoni „Mieszkania żaków K-ich w XIV—XVI w.“ (Lwów 1887); Karbowiak Antoni „O rektorach Uniw. Jagieł.“ (w „Kronice

1870 —1884); Czech Józef „Kalendarze K-ie“ od r. 1824 do 1905; Czołowski Aleks. „Za- ! K-ich opisanie wydane w K-ie w r. 1603“, teraz przedrukowane“ (K. 1860); Kosicki Ludwik „Wiadomość o kościele św. Anny w K-ie (K. 1833); Krem er Józef „O tryptyku z wy-„Piotr Moszyński“ stawy archeol. K-ej“ (K. 1860); „Krótkie wspomnienia dawnego bursiackiego życia“ (K. 1881); „Kronika Uniw. Jagieł, od 1884—1887“ (K. 1887; (oraz „Sprawozd. Uniw. Jagieł.“ od r. 1897—1899“); „Kroniki Uniwers. Jagieł.“ (od r. 1881 — 1896 corocznie wydawane); Kruczki e wic z Bronisław „Royzyusz, jego żywot i pisma“ (K. 1897); Krzyżanowski Stan. „Poselstwo Kazimierza W. do Avignonu i pierwsze uniwersyteckie przywileje“ (K. 1900, „Rocznik K-ski“, tom IV); tenże „Morsztynowie w XV w.“ (K. 1898, „Rocznik K-i“ tom I); tenże (Kraków 1880, „Książka pamiątkowa Arcybractwa Miłosierdzia w K-ie od 1584—1884“ (K. 1884); Kutrzeba Stanisław d-r „Hist. rodziny Wierzynków“ (K. 1899); tenże „Ludność i majątek Kazimie-Estrei- mierzą w XIV w.“ (K. 1900); Lanc kor o liski Karol „Nieco o nowych robotach w kat. na Wawelu“ (Wiedeń 1902); Lelewel Joachim „Grobowe królów poi. pomniki“ (Poznań 1856); Leniek Jan „Książka pamiątkowa ku uczczeniu 300-ej rocznicy założenia Gimnazyum św. Anny“ (K. 1888); Lepszy Leonard „Cech malarski w Polsce od Wieków Średnich“ (K,

1897); tenże „Kultura epoki Jagiellońskiej“ (K,

1901); tenże „Turzonowie w Polsce“ (K. 1890); tenże „Cech złotniczy w K-ie“ („Rocznik K-i“, tom I); Lepszy Leon „Andrzej Marstella, złotnik K-i“ („Spraw. kom. hist, sztuki“, tom IV); Louis Wawel Józef „Urywki z dziejów i życia mieszkańców K-a“ (K. 1890); tenże „Życie światowe i towarzyskie w Rzpltej K-iej“ (K. 1886); Ł e p k o w s k i Józef „Przegląd K-ich tradycyj, legend, nabożeństw, zwyczajów przysłów i właściwości“ (K. 1866); tenże „Napisy z zabytków K-a średniowieczne“ (K. 1885); t e n-ż e „O zabytkach Kruszwicy, Gniezna i K-a“ (K. 1866); tenże „Starożytności i pomniki K-a“ (K. 1847); tenże „Z przeszłości, szkice i obrazy“ (K. 1862); Łę tows ki Julian „Katedra na Wawelu“ (K. 1859); Łuszczkiewicz Wład. „Architekci zakonni w Pol. XIII w.“ (K. 1890); tenże „Bartolomeo Berecci“ (K. 1879); tenże

„Dawni architekci Sukiennic“ (K. 1879); tenże „Dawny romański kościół św. Wojciecha“ (K

1900); tenże „Do dziejów restauracyi presbit. Kość. P. Maryi“ (K. 1889); tenże „Jan Matejko“ (K. 1891); tenże „Kartka z dziejów rzeźbiarstwa K-go“ (K. 1896); tenże „Kościół B. Ciała“ (K. 1898); tenże „Kościół św. Katarzyny“ (K.    1898); tenże „Malarstwo cechowe

K-ie XV i XVI w.“ (K. 1873); tenże „O treści rzeźb ołtarza wielkiego w kość. P. Maryi“ (K. 1868); tenże ,Przegląd krytyczny dziejów szkoły Sztuk Piękn. w K-ie (1818 — 1873)“; („Bibl. Warsz “ 1875 r.); t e n ż e „Restauracya kość. katedr, na Wawelu“ (K. 1888); tenże ,»Restauracya kość. św. Michała na Skałce“ (K. 1889); tenże „Restauracya wnętrza presbit. kość. P. Maryi“ (K. 1899); tenże „Stare cmentarze K-ie (Rocznik K-i t. I); tenże „Rzeźba kamienna K-ska XIV w. jej zabytki i art. zna czenie“ (K. 1871); tenże „Sukiennice“ (K. 1899); tenże „Zabytki sztuk pięknych K-a“ (K. 1872); tenże „Trzy epoki sztuki na Zamku K-im“ (K. 1885); t e n ż e „Architektura romańska kość. św. Andrzeja“ (K. 1900); Majer Józef „Stan wydziału lek. w Uniw. Jagieł, od jego początku do ostatnich czasów“ („Rocz. Tow. Nauk.“ tom. V, K. 1851); Małecki Antoni „Karta z dziejów Uniw. K-go“ (Rozprawy hist. fil. Ak. Umiej, tom II); Mączyński Józef „Kilka podań i wspomnień K-a“ (K. 1855); t e nż e „Kościuszkowskie czasy“ (K. 1857); tenże „Pamiątka z K-a“ (K. 1845); Mecherzy liski Karol „O reformie Akademii K-iej zaprowadzonej w r. 1780 przez Kołłątaja“ (K. 1864); tenże „O pobycie w Polsce Konrada Celtesa i jego wpływie na rozbudzenie humanizmu“ (Rozprawy wydz. filol. Akad. Umiejętności, tom IV K. 1876); Meciszewski Hilary „Posag Uniwersytetu Jagieł.“ (K. 1850, wydane bezimiennie); t e n ż e „Uwagi o teatrze K-im“ (K.

1843); Miaskowski Cas. „Beiträge zur Krakauer Teol. Geschichte des XV J.“ (Paderborn 1899); „Monumenta regum Poloniae Crac.“ (Petersburg 1853); Morawski Kazimierz „Jakob Górski, jego życie i dzieła“ (K. 1892); tenże „Historya Uniwersytetu Jagiellońskiego“ (K. 1900); Muczkowski Józef „Rękopisma M. Radymińskiego i wiadomość o historyogra-fach szkoły Jagiellońskiej“ (K. 1840); tenże „Mieszkania i postępowanie uczniów K-ich“ (K. 1842); tenże „Bractwa Jezuickie i akad. w K*ie“( K. 1845); tenże „Wiadomość o Kollegium Władysławsko-Nowodworskiem“ („Programma popisów publ. uczniów liceum św. Anny“, K. 1840); tenże „Statuta nec non liber promotionum Philosoph, ordinis in Univers, stud. Jagiell. 1402 — 1849“ (Kraków 1849); tenże „Wiadomość o załóż. Uniwersytetu w K-ie“ (K. 1851), tenże „Dwie kaplice Jagiellońskie w katedrze Krakowskiej“ (Kraków 1858); Muczkowski (junior) „Z estetyki K-a“ (Kraków 1905); tenże „Rzeźba w K-ie“ (K.

1904); tenże „Skałka“ (K. 1898); My c i el ski Jerzy „Galerya obrazów przy Muz. Czartor.“ (K. 1893); tenże „Sto lat dziejów malarstwa“ (K. 1897); Napierkowski A. „Święte pamiątki K-a“ (K. 1883); Odrzywolski Sławomir „Zabytki przemysłu art. w Pol.“ (K. 1891); tenże „Zamek król. na Wawelu“ (K. 1880); Oettinger Józef „Rys dawnych dziejów Wydziału lekar. Uniw. Jag. od założenia tegoż, aż do retormy 1780 r.“ („Rozprawy i sprawozd. Wydziału filolog. Ak.Um.“ T. VI (K. 1878); Pa-gaczewski Julian „Jasełka K-ie“ („Rocznik K-i“ T. V); tenże „Inwentaryzacya zabytków K-ich kość. św. Mikołaja i św. Tomasza“ (K.

1899); tenże „Muzeum Naród, w K-ie“ (K.

1904) ; P e p ł o w s k i-S ch n ii r St. „Obrazy z przeszłości Galicyi i K-a“ (Lwów 1896); P i e k o-siński Franc. „Sala gotycka w Kamienicy hetmańskiej w K-ie“ („Rocznik K-ki“ T. I); tenże „Dawne ślady wyrobu majolik w K-ie“ (K.

1884); Polkowski Ignacy „Dawne relikwiarze Katedry Krakowskiej“ (Kraków 1881); tenże „Dom Jana Długosza“ (Kraków 1880); tenże „Skarbiec katedr, na Wawelu“ (K. 1882); Popiel Paweł „O artyst. ruchu na dworze Zygm. I.“ („Spr. kom. szt.“ T. I); tenże „Sprawozd. z restaur, kość. Maryackiego“ (K. 1890); Prusz c z Hiacynt „Klejnoty stół. m. K-a“ (wyd. n. K. 1861); Ptaśnik Jan „Bonerowie“ (K.

1905) ; tenże „Obrazki zżycia żaków K-ich

w XV i XVI w. “ (K. 1900); Pusz et Ludwik „Nowe klejnoty K-a“ (K. 1901); Pu tanów i cz Józef „Stan wewnętrzny i zewnętrzny studii gener. Crac.“ (K. 1774); „Rocznik Wydziału lek. w Uniw Jagieł.“, T. 11833 r. (8II 1839 r-, III 1840 r., IV. 1841 r. (V do VIII 1842 do 1845); Rogalski Jan „Kościół na Piasku“, (K.    1863); Rozbierski „Przechadzka po

Bibi. Jagieł“ (K. 1882); Rostafiński Józef „Przewodnik po K-ie“ (K. 1891); R öjm’e[r Alfred „Pasy polskie, ich fabryki i znaki“ („Spraw, kom. hist szt. “ T. V); S e r e d y ń s k i Władysław „Zapiski i dokumenta do dziejów instrukcyi 'publ. w Polsce“ (Archiwum do dziejów lit. i ośw.“ t. I K. 1878, T. III 1884); Sm o nie w ski Wincenty „O kościołach kolegiackich w K-ie“ (K.

1868); Sokołowski August „Andrzej Gałka z Dobczyna“ („Przew. nauk. i lit.“ 1874); Sokołowski Maryan „Studya do historyi rzeźby w Polsce w XV i XVI w.“ (K. 1902), tenże „Hans Sues Kulmbach, jego obrazy w K-ie“ (w „Spraw. kom. do hist, szt.“ T. II); S ołty ko wicz Józef „O stanie Akad. K-iej“ (K. 1810); „Sprawozdania komisyi do badania hist, sztuki w Polsce“ wydaw. Akad. Umiej. K-iej; S tattler Wojciech „Projekt do urządzenia Akademii sztuk pięk. w K-ie“ (K. 1832); Stern-s chuss Adolf „Dom Matejki“ (K. 1898); tenże „Godła domów K-ich“ (Rocznik K-ski T, ; II); Strzeli cho w ski Piotr „Wiadomość o kościele św. Mikołaja w K-ie“ (K. 1895); Świeykowski Emanuel „Katalog dzieł Mi-

Zakładu fizyol.“ K. 1895);

D-r Klemens Bąkowski.

chała Stachowicza“ (K. 1901); tenże „Miniatury Muzeum Nar.“ (Kraków 1902); tenże „O pracach Michała Stachowicza“ (K. 1901); Szmidt A. „Historya Zakładu i Katedry fizyologii w Uniwersyt. Jagieł.“ („Pamiętnik

Szujskji Józef „Statuta Facul. theolog. Coll, majoris, Stat, col. Minoris“ („Archiw. do dziej, liter, i ośw.“, Tom I; Kraków 1878]; inne „Statuta*' tamże Tom II, Kraków 1882); tenże „Odrodzenie i reformacya w Polsce“ (K.    1881);

tenże „Z dziejów Uniwersyt. K-go“ i „Polska w wieku Kopernika“ (Dzieła, t. VI, S. II); tenże „O miniaturowym kodeksie XI w. kapituły K-iej“ („Spraw. Kom. historyi sztuki“ T. I); Tarnowski Stanisław „Jan Matejko“ (Kraków 1898 ) ;    „ Teka konserwatorów Galicyi

Zach.“ (K. 1900); Tom k]o wicz Stan. „Gmach biblioteki Jagieł.“ (K. *1900,'„Roczn. K-i“ T. IV); t e nże „Pogrzeb mieszczanina K-go w XVII w.“ (Rocznik K-i T. I); tenże „Włosi kupcy w K-ie w XVII i XVIII w.“ („Roczn. K-i“ T. III); tenże „Galerya portretów ^biskupów K-ich u Franciszkanów“ (K. 1905); ten że „Katedra na Wawelu i jej obecna restauracya“ (K. 1901); tenże „Napisy domów K-ich“ (K. 1899); tenże „Nieco o zabytkach K-ich, ich miłośnikach i niszczycielach“ (K. 1887); tenże „Szpital Ś-go Ducha“ (K. 1892); tjenże „Z dziejów obyczajów mieszczaństwa K-go“ („Bibi. Warsz.“ r. 1898); tenże „Zwei in letzter Zeit restaurirte alte Häuser in Krakau“ (Wiedeń 1900); Tylkowski Marcin „Krótki opis kościoła św. Anny“ (K. 1863); Ulanowski Bolesław „Mikołaj z Błonia, kanonista polski“ (K. 1888); „Ustawy Komisy i Edukacyi Narodowej dla stanu Akademickiego“ (Warszawa 1783); „Ustawy wydziału lekar. Uniw. Jagieł, z XV i XVI w.“ („Rocznik Wydz. lek.“ Tom I i III); Wdowi szewski Winc. „Gabryel Słoński, architekt K-i XVI w.“ („Spraw. Kom. hist, szt.“ T. V); „Wiadomość o kość. św. Katarzyny w K-ie“ (Warszawa 1855; Winc. Pola); Wisłocki Władysław „Liber diligentiarum facultatis artisti-cae Crac. 1487 —^1563“ („Archiw. do dziejów ośw.“ T. V, K. 1886); tenże „Acta rectoralia" ob. A c t a; Wiszniewski Michał „Historya liter, pol.“ T. II i IV (K. 1840, 1842); Wojciechowski Tadeusz „Kościół katedralny w K-ie" (K.    1900); Wurzbach Konst.

„Die Kirchen der Stadt Krakau“ (Wien 1853); Wyspiański Stan. ,, Dawna polichromia kość. św. Krzyża" („Rocznik K-ki“ T. I); tenże „Witraże Dominikańskie'^ („Rocznik K-ski“ T. II); „Zakłady Uniwersyteckie w K-ie" (Praca zbiorowa,) wydana przez b. c. k. Towarzystwo naukowe w K-ie, K. 1864); „Zbiory i zakłady przyrodnicze i lekarskie K-a" (Rzecz na tle historycznem opracowana zbioroweini siłami pod redakcyą D-ra J. Rostafińskiego, K. 1881);

Z are wic z Ludwik „Dom kapitulny, zwany św. Wacława" (K. 1887); tenże „Skałka z ko

ściołem św. Michała" (K. 1899); Zeissberg Henryk „Das älteste Matrikel-Buch der Univ. Krakau" (Innsbruck 1872); Zubrzycki Jan „K-ska szkoła architektoniczna XIV w.“ („Rocznik K-ski" T. II).

Kraków dzisiejszy jest fortecą i wraz z przedmieściami zajmuje obszar 5.77 km. kw., a z Błoniami 6,88 km. kw.; wygląda przeto na wielkie miasto, a jakkolwiek jest tylko miastem powiatowem, to wskutek pomyślnego handlowego położenia w pobliżu granic państwa i pro-wincyj ma znaczny rozwój handlu i przemysłu.—I) Podział administracyjny Krakowa w ciągu XIX wieku. Po zajęciu K-a przez Austryę w r. 1796 ustanowiono dla administracyjnego urządzenia zajętego kraju zachodnio-galicyjską nadworną komisyę organizacyjną, której projekt regulacyi stosunków i obrębu K-a zatwierdził cesarz austryacki Franciszek I dekretem z r. 1800 L. 2415 (reskr. gubernium krajowego z r. 1801 L. 13 902), Na podstawie tego dekretu zniesiono na zawsze odrębność miasta Kazimierza i samodzielność przedmieść K-a, tj. Zamek, Stra-dom, Żydowskie miasto, Kleparz, Garbarze, 0-grodniki, Brzeg miejski, Szlak, Wesoła, Groble, Błonie, Pędzichów, Smoleńsko wielkorządowe, Biskupie, Retorykę, Smoleńsko duchowne, Lubicz, Wygodę, Gramatykę, Rybaki i Podzamcze, a jurysdykcyę prywatną tychże przedmieść wraz z jurysdykcyą kameralistyczną przeniesiono na magistrat krakowski. Według projektu regulacyi stosunków miejskich miano podzielić miasto dla celów administracyjnych na 4 dzielnice (Viertheile)- Wszelako w lat. 1800— 1810 utrzymał się podział miasta na trzy wydziały czyli sekcye, jaki już przy końcu XVIII w. w Krakowie istniał; mianowicie sekcya I obejmowała śródmieście z Zamkiem, sekcya H—Kleparz i Wesołą, sekcya III—Piasek, No wy Świat i Czarną wieś; Kazimierz zaś pozostał do dn. 1 września 1802 r. osobnem miastem z własną zwierzchnością miejską, a we wrz. r. 1802 objął nowy magistrat K-a zwierzchnictwo nad wszyst-kiemi połączonemi przedmieściami, a więc i nad Kazimierzem. Pół wsie Zwierzynieckie było w tym czasie odłączone od K-a, należąc poprzednio do III-ej sekcyi, która to sekcya liczyła 367 numerów domów, z czego numery 272—344 należały do Półwsia. Sekcya I liczyła w r. 1807 numerów domów 1—681, a sekcya H numera 1—295. Kazimierz i Stradom miały swoją odrębną numeracyę domów. Ta nu-meracya K-a pochodzi z XVni wieku i utrzymała się do r. 1858. Podgórze na początku XIX w. było c. k. wolnem miastem, w latach 1810 — 1815 tworzyło IV-ą gminę m. K-a, ale w r. 1815 odłączyło się od K-a, uzyskawszy przywilej wolnego handlowego miasta, który-to przywilej nadano miastu K-wu za czasów Księstwa Warszawskiego r. 1809, a zniesiono w r. 1846. Podczas regulacyi miasta po r. 180

w r.

n-ru

burzono mury miejskie, z których materyał sprzedawano publicznie. Wskutek tego znikało oddzielenie śródmieścia od przedmieść i miasto stawało się jednolitszem. W tym czasie stosunki miasta były bardzo opłakane. Dochody K-a wynosiły tylko 26 373 fł. 17 kr., a dochody Kazimierza 6575 fł. 45 k., wydatki zaś przewyższały dochody o 11532 fi. 16 kr., z powodu czego K. żył z kredytu. W r. 1809 miasto K. przeszło ze znacznym obszarem kraju pod zarząd Księstwa warszawskiego. Z przyłączonego obszaru utworzono 4 departamenty: krakowski, lubelski, radomski i siedlecki. Na czele departamentu stał prefekt z radą pre-fekturalną i radą departamentu; departamenty dzieliły się na powiaty, na których czele stali podprefekci i rada powiatowa. Większe miasta posiadały rady municypalne, burmistrze tych miast zwali się prezydentami. We wsiach naczelnikami byli wójci. Jeden wójt mógł być obrany dla kilku wsi; w każdej wsi był zastępca wójta, tj. sołtys. W każdym powiecie odbywały się sejmiki powiatowe szlacheckie, a reszta ludności posiadała prawo głosowania w zgromadzeniach gminnych. Dlatego dzielił się kraj na okręgi. W tych 4 departamentach było 26 obwodów, a 40 powiatów sądowych. K. miał 4 zgromadzenia gminne, wskutek czego podzielono go na 4 gminy miejskie; ten podział wyparł podział administracyjny miasta na sekcye czyli wydziały. Do gminy I należało Śródmieście, do II—część ulicy Grodzkiej, oraz Stradom i Kazimierz, do III —Kleparz, Piasek i Czarna Wieś, a do IV—Podgórze, które r. 1814 odpadło od K-a. Po odpadnięciu Podgórza K. dzielił się na 3 wymienione gminy. Gdy r. 1815 na Kongresie wiedeńskim utworzono „Wolne, niepodległe, ściśle neutralne miasto K. z okręgiem“, komisya organizacyjna ustanowiła nowy podział miasta i okręgu na gminy miejskie i wiejskie; mianowicie K. podzielono na dwie gminy miejskie; okrąg zaś, liczący 3 miasteczka i 224 wsi, podzielono na 17 gmin okręgowych. Na czele gmin tak miejskich, jak wielskich stali wójtowie, nad którymi w K-ie był senat rządzący. Temi gminami miejskimi były 1815: 1) Śródmieście od n-ru 1 do 120 z 2 075 m-ców, 2) Śródmieście od n-ru 121 do 268 z Wawelem z 2107 m-ców, 3) Śródmieście od 269 do 393 z 2 057 m-ców, 4) Śródmieście od n-ru 394 do 532 z 2 060 m-ców, 5) Śródmieście od n-ru 533 do 683 z 2 072 m-ców, 6) Stradom,

Kazimierz chrześciański z 1 780 m-ców, 7)

Kleparz i część Piasku z 2 144 m-ców, 8) część Kleparza i Wesoła z 2104 m-ców, 9) część Piasku, Nowy Świat i Czarna Wieś z 2126 m-ców, 10) i 11) Kazimierz izraelicki z 2365 i 2 497 m-ców; razem było ludności 23 387. —

Oprócz tego dzielił się K. na 3 okręgi sądów pokoju. Wójci, stojący na czele gmin miejskich i wiejskich, byli urzędnikami sądowo-administracyjnymi. W r. 1837 senat rządzą-

cy zniósł instytucyę wójtów gmin i podsędków, a władzę ich przelał na dyrekcyę policyi, w o-kręgu zaś na komisarzy dystryktowych, od Dy-rekcyi policyi zawisłych. Dyrekcyę policyi u-stanowiono już w r. 1827 jako władzę podległą Senatowi, a zwłaszcza wydziałowi senackiemu dla spraw wewnętrznych i policyjnych. W r. 1838 Senat rządzący podzielił K. na 5 cyrkułów, a okrąg wolnego miasta na 9 dystryktów. Dnia 1 grudnia 1838 rozpoczęła Dyrekcya policyi urzędowanie, a wójtowie i podsędkowie ustąpili. W dniu 11 listop. 1846 r. przeszedł K. z okręgiem pod panowanie austryackie. W r. 1848 zaprowadzono w K-e Radę miejską, z wyborów pochodzącą. Radzie miejskiej poddano komisarzy 5 cyrkułów miasta. Rada miejska miała się składać z 40 członków (30 chrześcian, 10 Żydów) i 12 zastępców (9 chrze-ścian, 3 Żydów). Na czele Rady miejskiej stał prezes i wiceprezes i dwa wydziały, każdy z 5 członków złożony, jeden dla bezpośredniego kierunku spraw policyjnych, a drugi—ekonomicznych. Radzie miejskiej oddano, oprócz zarządu miastem, także i funkcye zniesionej Dyrekcyi policyi. Prezesa i wiceprezesa wybierała Rada miejska, czego jednak c. k. komisya gubernialna nie przestrzegała, ustanawiała bowiem sama prezesów. W kilka miesięcy po utworzeniu Rady miejskiej odebrano jej sprawy policyi lokalnej i powierzono je u-tworzonemu dla K-a starostwu grodzkiemu. Od 1 lutego 1849 w miejsce komisarza nadwornego, reprezentującego po zajęciu K-a c. k. rząd, objęła rządy w K-ie i zwierzchnictwo nad 6 obwodami zachodniej Galicyi c. k. komisya gubernialna; zniósłszy w roku 1853 radę miejską w K-ie, oraz radę administracyjną dla okręgu miasta, ustanowiła ona dla K-a prowizorycz • ny magistrat, który zaczął urzędowanie 1 lip-ca 1853; dla okręgu zaś dawnego Wolnego m. K-a utworzono tymczasowy urząd cyrkularny z tym zakresem działania, jaki posiadały urzędy obwodowe w Galicyi. W r. 1854 przeprowadzono nową organizacyę polityczno-administracyjną Galicyi, ustanowiono dla Galicyi zachodniej osobny rząd krajowy pod kierunkiem prezydenta krajowego z siedzibą w K-ie. W tym też roku otrzymał K. rzeczywisty magistrat, którego jurysdykcyi politycznej poddano oprócz przedmieść także gminy Grzegórzki i Piaski, Dąbie z Beszczem i Głębinowem, oraz Kawiory. Zachodnia Galicya dzieliła się wówczas na 7 obwodów: krakowski, wadowicki, bocheński, tarnowski, sądecki, jasielski i rzeszowski, a każdy obwód na urzędy powiatowe. W obwodzie krakowskim były urzędy powiatowe w Mogile, Liszkach, Krzeszowicach, Jaworznie i Chrzanowie. Gminy, które od r. 1838 należały do 5 cyrkułów K-a, jak Półwsie i Zwierzyniec, Łobzów i Nowawieś, oraz Krowodrza, zaliczono do urzędów powiatowych, mianowicie Półwsie, Zwierzyniec, Łobzów i Nowąwieś na-

a) Ulice. Spis z r. 1890 wykazał 153 poszczególnych ulic, spis obecny—177. Odliczywszy od tej liczby ulic 11, przechodzących przez dwie lub trzy dzielnice i liczonych z tego pow⁷odu w każdej dzielnicy odrębnie, a więc nieraz po 2 i 3 razy, i każdą z tych ulic tylko raz jeden policzywszy, otrzymamy, że odrębnych ulic i placów było w K-ie 162 w r. 1900, a 142 w r. 1890. — b) Ilość domów i budynków pomocniczych. W pierwszej połowie XVH w. było w K-e 648 kamienic i dworów duchownych, 146 szlacheckich, 1 344 miejskich i 300 kramików. Z tej ilości 2 438 domów było jeszcze wiele drewnianych; w r. 1798 na 1 948 domów było jeszcze 1 107 dre- : wnianych, a tylko 841 murowane, z tego I zaś 72 stały pustką, zrujnowane podczas ob- i lężenia. Domy murowane mieściły się w śródmieściu dzisiejszem wraz z Wawelem, a po części i na Kazimierzu, względnie na Strado-miu. W r. 1828 było domów 1 788.

1842 liczy Kraków z przedmieściami 1 863 do-w r. 1843 dm. 1 728, w r. w r. 1858 dm. 1399, w r.

■—i QO

S» »

1822

19 526 21 811 23 172 23 070 25 717 25 075

25    574 30 651 27 244

26    286

8 010 9 690 9 733 9 820 10 635

10    952

11    453 13 272 13 066 13 425

1823

1825

1828

1831

1834

1835

1837

1844

1847

1850

1857

32 165 39 883 48 394 59 844

1869

1880

1890

1900

.    1 516, w r. 1890 dm.

i. 2 099, w r. 1902 dm.

T3 Tj

Rok spisu

Razem

Żydów

SD

CD

17    22T

18    525 18 208

1 986 4 884 7 252

1791

1815

1818

17 670

19    947

20    736 25 430

W r. 1900 oprócz ludności cywilnej było wojska 6 049, więc ogółem ludność wynosiła 91323. W r. 1905 w maju dosięgła ludność W r. K-a 100 000. —Ludność cywilna z r. 1900 w następujący sposób rozdziela się na poszczególne dm. dzielnice: 1) Śródmieście 16 749, 2) Wawel 78, dm. i 3) Nowyświat 5 210, 4) Piasek 10079, 5) Kle-

rodową do urzędu pow. w-Liszkach, a Krowo-dizę do urz. pow. w Mogile. Organizacyę u-rzędów pow. wprowadzono w życie we wrześniu 1855, znosząc równocześnie komisaryaty dystryktowe, na które dzielił się okrąg Wolnego m. K-a. Mimo to, że zwierzchnictwu K-a podlegały wszystkie te sąsiednie gminy, przecież nigdy nie zlały się z miastem tak, aby się jego integralną częścią stały. W r. 1855 podzielono K. na 3 obwody, z których każdy poddano pod zarząd komisarza miejskiego, jako u-rzędnika wykonawczego, oraz mającego sobie powierzoną policyę porządku w obwodzie. (W r. 1898 Rada miejska postanowiła utworzyć czwarty obwód komisaryacki). — W r. 1858 podzielono K. na 8 dzielnic, do dziś dnia istniejących, przyczem nanowo ponumerowano domy w dzielnicach, używając dla każdej dzielnicy tabliczek odmiennej barwy. Podział ten wszedł w życie d. 1 stycznia 1859. Do tej chwili od r. 1815 dzielił się K. na 11 gmin miejskich. Przy podziale miasta na 8 dzielnic wyłączono z nich Czarną Wieś, która mimo to aż do r. 1867 podlegała zwierzchnictwu magistratu. Gminy jurysdykcyi magistratu podległe tworzyły okrąg wiejski miasta, również komisaryatom miejskim podległy. W r. 1860 zwinięto rząd Zachodniej Galicyi i władze obwodowe Wadowice i Bochnia, a w sierpniu 1865 wogóle wszystkie wrładze obwodowe w Galicyi. Po zwinięciu rządu krajowego dla Zach. Galicyi zastąpiono go c. k. Komisyą namiestniczą, którą w lutym r. 1867 zastąpił starosta pow. krakowskiego jako delegat c. k. Namiestnika. Nowe dzielnice m. K-a od r. 1858 są następujące: 1) Śródmieście, 2) Wawel, 3) Nowyświat, 4) Piasek, 5) Kleparz, 6) Wesoła, 7) Stradom i 8) Kazimierz. — II. Stan Krakowa w r. 1900.

my,

1370, w r. 1880

1    617, w r. 1900

2    124, z czego przypada na śródmieście 502. Wawel 11, Nowyświat 173, Piasek 323, Kleparz 272, Wesołą 311, Stradom 81, Kazimierz 455. Od r. 1867 do r. 1902 przybyło w K-ie domów 767; ubyło zaś w dzielnicy I: dom. 8, w drugiej 4, razem 12; na rzeczywisty więc wzrost K-a w ciągu lat 35 składa się 750 no-wowybudowanych domów, nie licząc licznych przebudów⁷, dobudowali pięter i wielu innych adaptacyi. W r. 1900 było wśród realności K-a odrębnych domów i budynków: zamieszkanych 3 335, niezamieszkanych 214, w budowie będących 22, razem 3 570 (nie licząc 40 kościołów); budynków gospodarczych 649, przemysłowych 242, handlowych 102, innych 261, razem 1254.—W r. 1900 z 2 099 realności K-a, 1962 należało do osób lub instytucyj prywatnych, a 130 realności tworzyło własność publiczną, tj.: państwa (61 realności), kraju (6 r.). gminy (70 r.).—Z 1962 (=100$) realności, tworzących w r. 1900 własność prywatną, 1330 realności (67.8$) należało do chrześeian,

632 (32.2 $ ) do Żydów. W r. 1890 do chrześeian należało 1 162 (71$), a do Żydów 445 (29°/₀) realności.—c) Ludność Krakowa w r. 1900. Załączona tabelka przedstawia ruch ludności w Krakowie od r. 1791 do r. 1900

Ilość ludności cywilnej.

'o -a

19 213 23 409 25 460 28 058 27 356

37    027 43 923

40    310 39 701

41    086 49 835 59 830 69 130 '85 274

parz 9 991,    6) Wesoła 14 447,    7) Stradom ;

4 410, i 8) Kazimierz 24 310. — Z powyższych dat wynika, że ludność w K-ie od r 1791 do 1900 wzrosła 3% razy; Ludność chrzęściań-ska wzrosła 3%, a żydowska blisko 13 razy. Wzrost ludności K-a nie był równomierny. Ważniejsze wypadki polityczne odbijały się zaraz na liczbie ludności miejskiej. I tak spadek ludności w r. 1823 spowodowały urządzenia celne w Królestwie Polskiem i wpływ ich na warsztaty, co jednak w tym roku dotknęło tylko chrześcian, a dopiero w roku następnym i Żydów. Na oba wyznania wywarło wpływ powstanie listopadowe, a zajęcie K-a w r. 1846 przez Austryę spowodowało znaczny ubytek ludności, trwający do r. 1857. Największy przyrost przypada na okres 1890—1900, gdyż wynosi on 16144 osoby cywilne, z dzielnic zaś bardzo intensywny wzrost wykazują dzielnice III, IV i VI. Śródmieście i Wawel wykazują mniejszą niż w poprzednich latach ilość ludności, co jest objawem zajmowania śródmieścia przez handle, lokale przemysłowe i władze, a dlatego ludność stopniowo przesiedla się na przedmieścia, coraz lepiej się zabudowujące. Ruch ten dosięgnął punktu zwrotnego w r. 1880; wtedy bowiem Śródmieście miało najwięcej ludności, bo 18 221 głów.—Ze względu na płeć, licząc całą ludność K-a wraz z wojskiem, było w r. 1900 mężczyzn 49.25$, kobiet 50.75$, czyli na 91 323 było mężczyzn 44 973, kobiet 46 350, podczas gdy w r. 1880 mężczyzn było 50.83$, a kobiet 49.17$. W r. 1900 na 100 mężczyzn wogóle przypadają 103 kobiety, na 100 zaś mężczyzn cywilnych przypada 119 kobiet (w r. 1890 kobiet 122). W r. 1881 było wojska w K-e 6 267 głów, w roku 1900 zaś 6 049 głów. — d) Ilość partyi mieszkalnych i podział ich społeczny. W r. 1900 było najmujących mieszkanie 17 134 (13 386 m.,

3 748 kob.), członków rodzin 46 486    (16 827

m., 26 659 kob.), odnajmujących 4 505 (2 976 , m., 1529 kob.), noclegujących 334 (216 m., 118 kob.), służby 8 508    (840 m., 7 668 kob.),

czeladzi rzemieślniczej 2 586    (2175 m., 411

kob.), innych osób 1911    (1135 m., 776 kob.),

mieszkańców hoteli 139 (105 im, 34 kob.), w zakładach wychowawczych 662    (217 m.,

445 kob.), w klasztorach 1079 (409 im, 670 kob.), w szpitalach 1 284 (621 im, 663 kob.), w zakładach dobroczynnych 844 (321 im, 523 kob.), w zakładach karnych 548    (442 im, 106

kob.), w koszarach wojskowych 5 303. — W r. 1900 było w K-e osób owdowiałych 5 315, między nimi wdowców 863, wdów 4452; zatem na 100 wdowców przypada 515 wdów, a na 100 mieszkańców przypada osób owdowiałych 58.—e) Stan rodzinny ludności w roku 1900. Osób wolnych było 60 522    (31285 im, '29 237

kob.), żonatych 25 378 (12 792 m-, 12586 kob.), owdowiałych 5 315 (863 im, 4 452 kob.), rozwiedzionych 73 (27 m., 46 kob.); czyli w sta-

nie wolnym było 66.3$, małżeńskim 27.8$, wdowim 5.8$, rozwiedzionym 0.1$; w r. 1890 było odpowiednio 69.4$, 24.1 $, 6.3$, 0.2$.— Z zestawienia tego jest widoczuem, że okres czasu 1890 — 1900 odznaczał się w K-e ożywionym ruchem ekonomicznym, sprzyjającym zawieraniu małżeństw. Na ten okres przypada również ożywiony ruch budowlany; więcej bowiem przybyło w K-e domów w lat. 1890—1900 (438) niż w ciągu lat 23, tj. w lat. 1867 — 1890 (tylko 312). Niemniej możność zarobku sprzyjała i osiedlaniu się większemu ludności, gdyż od r. 1890 do 1900 przybyło 1 6 144 osoby cywilne, gdy tymczasem od r. 1880 do 1890 tylko 9 300 osób. — /') Stosunki wyznaniowe w r. 1900. W roku 1900 było rzymsko-katolików 64 209, grecko-kat. 727, ormiańsko-unitów 12, prawosławnych 37, protestantów 655, innych 13 (w tern 2 starokatolików, 3 anglikanów, 7 bezwyznaniowych, 1 ormiańsko-nieunita), żydów 25 670, czyli odpowiednio w odsetkach: 70.31%, 0.8%, 0.01%, 0.04$, 0.72$, 0.01$, 28.11$. W roku 1890 było: rz.-kat. 70.33 $, gr.-kat. 0.79$, ormian 0.03$, prawosł. 0.04%, protest. 0.73%, innych 0.01%» żydów 28.07%. Z tego widać, że liczby względne wyznań w K-e od roku 1890 pozostały prawie niezmienione; jedynie wzrost żydów wynosi 0.04%, a stosunek ilości katolików do ogółu ludności zmniejszył się od r. 1890 o 0.02%. Poza tern przyjąć można, że główne wyznania w K-e wzrastają równomiernie. Dodać należy, iż w r. 1900 liczniej występują żydzi w Śródmieściu, bo tworzą 9.54° ₀ całej ludności, gdy tymczasem w roku 1890 było ich 8.47%; natomiast wzrasta liczba chrześcian na Kazimierzu, gdzie w r. 1890 było ich 4 990 (23.74%), a w roku 1900—6 150 (25.29%).—Parafij rz.-kat. jest 11, gr.-kat. 1, ewang. 1, oraz gmina izraelicka 1. Podział ludności cywilnej według par. rz.-kat. przedstawia się w r. 1900 następująco: 1) par. św. Wacława (Wawel):¹ rz.-kat. 63, gr.-kat. 7, prawosł. 1, protest. 3, żyd. 4, razem 78; 2) par. N. M. Panny: rz.-kat. 9 523, gr.-kat. 53, prawosł. 6, protest. 57, anglik. 1, żyd. 785, bezwyzn. 1, razem 10 426; 3) par. WW. Świętych: rz.-kat. 9 056, gr.-kat. 64, ormian-unit. 10, prawosł. 2, protest. 105, żydów 3 793, razem 13 030; 4) par. św. Salwatora: rz.-kat. 870, gr.-kat. 3, prot. 9, żyd. 20, razem 902; 5) par. św. Szczepana: rz.-kat. 9 672, gr.-kat. 63, ormian-unit. 1, prawosł. 1, prot. 74, anglik. 1, żydów 123, bezwyzn 1, razem 9 936; 6) par. św. Anny: rz.-kat. 1242, gr.-kat. 19, prot. 8, żyd. 37, razem 1 306; 7) par. św. Krzyża rz.-kat. 788, gr.-kat. 3, prawosł. 2, prot. 12, żyd. 43, razem 848;    8) par. św. Floryana:

rz.-kat, 9 372, gr.-kat. 102, prawosł. 1, prot. 52, żyd. 461, bezw. 3, razem 9 991; 9) par. św. Mikołaja: rz.-kat. 12171, gr.-kat. 187, or-mian-nieun. 1, prot. 102, anglik. 1, żydów 2004, bezwyzn. 1, razem 14 467; 10) par. Bo-

żego Ciała: rzymsko-katol. 5 897, greko-kat. 17, prawosł. 1, prot. 17, żyd. 18 005, razem 23 937; 11) par. św. Michała (na Skałce): rz.-kat. 197, gr.-kat. 1, żyd. 155, razem 353. Wojsko co do wyznań rozdziela się: rz.-kat. 5 358, gr.-kat. 208, ormian-unit. 1, starokatolików 2, prawosł. 23, protest. 216, żyd. 240, bezwyzn. 1, razem 6 049. — g) Wiek ludności. Spis ludności w r. 1900 wykazał, że w Krakowie było liczących:

do. 11 lat życia 17 834 11 do 20

21

30

31 — 40

41

50

51

60

kobiet

8    728

9    710 10 260

6 868 4 439 3 232 2 060

61 — 70 71 - 80 81—90 91 — 100

W pierwszych 10-u latach życia przeważają liczebnie chłopcy, a w dalszych już dziewczęta. Największą liczebną przewagę nad kobietami mają mężczyźni w wieku 21 — 30 lat, potem każda dalsza kategorya wykazuje przewagę liczebną kobiet. Przewaga liczby chłopców do lat 11 nad liczbą dziewcząt jest objawem naturalnym, natura bowiem sama, przewidując prędsze zużywanie się mężczyzn w życiu niż kobiet, stwarza przewagę urodzin dzieci płci męskiej nad żeńską, gdyż przeciętnie rodzi się 106 chłopców na 100 dziewcząt.—h) Ludność według pochodzenia. Z ogólnej liczby 91323 osób obecnych w Krakowie w czasie spisu ludności w roku 1900 urodziło się w Krakowie 36 243, we Lwowie 1 194, w powiatach Galicyi 41933, razem w Galicyi rodzonych było 79 370; na Bukowinie urodź. 213, na Śląsku 1432, na Morawach 1 726, w Czechach 818, w Austryi Niższej 626 (z tego w Wiedniu 415), w Austryi wyższej 56, w Salzburgu 7, w Styryi 75, w Karyntyi, Krainie, Tryeście, Gorycyi, Istryi i Tyrolu z Przedarulanią 79, w Dalmacyi 87, za granicami Austryi 6 834 osoby. — i) Przynależność ludności. Na 91 323 osoby było w roku 1900 osób prawnie przynależnych: do Krakowa

313

36

797

86

227

29

32 447 (35.53%); do pojedynczych powiatów Ga-licyi 48 874 (53.51%); do innych krajów Austryi 5 159    (5.65%), do Węgier 385, do Bośni

i Hercegowiny 10, zagranicznych 4 448, razem 4 843 (5.31%). Ogółem stwierdzono w roku 1900 w Austryi przynależnych do K-a 50 107 osób, z tych jednak w K-e przebywało 32 447, a reszta poszła w innych krajach Austryi szukać zarobku lub za obowiązkami. Z 17 660 o-sób przynależnych do Krakowa, a przebywających w czasie spisu poza Krakowem, bawiło w pow. krakowskim 2 420 osób, we Lwowie 1204, w innych pow. Galicyi 10 470, na Bukowinie 167, Śląsku 550, Morawach 576, w Cze- ' chach 156, w Wiedniu 1 557, w innych krajach Austryi 340.—j) Język towarzyski. W r. 1900 było Polaków 78 563, Rusinów 249, Czechów 1 082, Niemców 6 576, innych naród. 10, ogółem 86 480 osób. Do tej liczby doliczyć należy 4 843 obcych poddanych, których języka towarzyskiego nie badano przy spisie; największą jednak część tych osób tworzą Polacy z Królestwa Polskiego.—Jc) Wykształcenie ludności. — Osób umiejących czytać i pisać w r. 1900 było 66 299 (34 614 m„ 31 685 kob.), tj. 72.6%, umiejąc) ch tylko czytać 3 057    (750

m., 2 307 kob.), tj. 3.35%, analfabetów 21967 (9 609 m., 12 358 kob.), tj. 24.05%, gdy tymczasem w r. 1890 było osób pierwszej kate-goryi 65.06%, drugiej 5.45%, a trzeciej 29.49%-Zestawienie to wykazuje znaczny postęp w wykształceniu ludności; na 100 bowiem mieszkańców Krakowa umiały czytać i pisać w roku 1900 73 osoby, a w r, 1890 tylko 65. Liczba osób nieumiejącyeh ani czytać, ani pisać spadła od r. 1890 z 30 na 24 osób na 100 mieszkańców, również i liczba umiejących tylko czytać zmniejszyła się znacznie od r. 1890, gdyż spadła z 4 064 na 3 057.—% Zajęcie ludności. Rolnictwem zajmowało się w roku 1900 osób 1123 (1.22%), przemysłem 24 011 (26.3%), handlem 31 550 (34.55%), w służbie publicznej, zawodach wolnych, oraz osób bez zawodu było 34639    (37.93%), zatem razem 91 323 osób.—

Szczegółowszy, społeczny podział zajęć ludność-w K-e w r. 1900 podaje następująca tabelka:

Klasa zajęć:

Samoistni

Urzędnicy

Robotnicy

Wyrobnicy

Czynni

członkowie

rodzin

Czynni zawodowo wogóle

Członkowie rodziny nieczynni zawodowo

Służba

Razem

218

Rolnictwo Przemysł Handel

Służba publiczna, zawody wolne, osoby bez zawodu 10 247

3 340 4156

OJ IO

oo ro Iw o o

81

6 538    69

2813    1710

O’ 05 to O' W

329

3 560

6 214

Cu

20 030    10 874    3 735    34 639

Razem 17 961    5-178    15 646    1 784    425 — 40 994    42 235    8 094    91 323

19.67    5.54    17.24    1.96    0.47 =    44.88    46.25    8.87

loo

Z tego zestawienia okazuje się. że najwięcej do liczby ludności cywilnej, utrzymującej się pola do zarobku dostarcza w K-e służba pu- w K-e z przemysłu i rękodzieł; podajemy je bliczna i zawody wolne, potem z kolei handel według stanu z roku 1890 w następującej i wreszcie przemysł. Nie ma dat z r 1900 co tabelce:

Zajęcie przemysłowe:

Chrześcianie

Żydzi

Na 100 ludności Chrzęść. Żydzi

Wyroby z kamienia i gliny

„    metalowe z wyj. żelaza

„    z żelaza i stali

„    machin, narzędzi    i    in

strumentów

SC CC i—*

-t M 00

99

200

144

0.36

0.63

1.73

0.47

0.95

0.68

Przemysł chemiczny „ budowlany „ drukarski i poligraficzny „ tkacki

Wyroby z papieru i skóry „ z drzewa

Dostarczanie środków żywności Przemysł gospodnio-szynkarski Dostarczanie odzieży Inne zajęcia przemysłowe

co co

106

100

1 904

335

562

273

372

1081 1442 1730 5 075

194

Razem 14 703

42

255

242

167

666

956

2 241

40

5 593

0.63

0.50

0.55

3.54

1.04

0.51

0.68

2.01

2.68

3.22

9.45

0.36

27.39

0.47

1.60

0.20

1.21

1.15

0.80

3.18

4.57

10.75

0.19

26.72

deiniami i wielu towarzystwami naukowemi Z akademią połączona jest biblioteka około 40 000 dzieł, archiwum, muzeum starożytności, zbiór fizyograficzny krajowy. Posiada ona własny budynek przy ulicy Sławkowskiej 1.    17.—Dru

gim z rzędu zakładem naukowym jest uniwersytet Jagielloński, założony pierwotnie przez Kazimierza W. na Bawole d. 31 maja w roku 1364, potem wskrzeszony, uzupełniony wydziałem teologicznym i przeniesiony do K-a przez Władysława Jagiełłę w r. 1400. Kwitnął szczególniej w XV wieku, mając sławnych profesorów i wydając znakomitych mężów, pomiędzy którymi odznaczył się najwięcej Mikołaj Kopernik. W XVIII wieku podupadł uniwersytet bardzo, z powodu że opierano się wprowadzeniu nowej filozofiii, której początek dał Des Cartes (Kartezyusz), ale upadek przypisywano Jezuitom, który w Kollegium u św. Piotra założyli wyższe szkoły, z czego wywiązał się długi, bez-pożyteczny, proces. Pierwotnie mieszkali profesorowie, zazwyczaj duchowni, razem, a uczniowie w 9 bursach. W r. 1617 pisze w „Thea-

Wśród zajęć przemysłowych pierwsze miejsce zajmowało w r. 1890 dostarczanie odzieży, a więc najliczniejszymi rękodzielnikami byli szewcy, krawcy, szwaczki. Zajęciom tym oddawało się w owym czasie 5 075 chrześcian, a 2 241 żydów, czyli z pośród obu wyznań około ¹Jl0 część ludności. Poza tern najwięcej osób utrzymuje przemysł gospodowo - szynkarski i dostarczanie żywności. Zajęciom wyliczonym żydzi stosunkowo więcej się oddają, niż chrześcianie; natomiast chrześcianie znacznie przeważają w przemyśle budowlanym, z którego żyło 3.54°/0 chrześcian, a tylko 1.6°/₀ żydów.—III. Zakłady naukowe. Na czele zakładów naukowych stoi Akademia Umiejętności, utworzona cesar-skiem postanowieniem z d. 28 stycznia w r.

1872 z Towarzystwa naukowego, które powstało przy uniwersytecie w r. 1818. Akademia składa się z 3 wydziałów: a) filologicznego, b) historyczno-filozoficznego i c) matematyczno-przyrodniczego. Czynności swe załatwia na trzech dorocznych posiedzeniach walnych, posiedzeniach wydziałowych (raz na miesiąc) i w Komisyach, i może ustanawiać komisye a- j trum orbium“ J. Braun o tym uniwersytecie: kademickie dla nadania silniejszego popędu I „Rektor rządzi wszystkiemi osobami, należący-niekt.órym kierunkom i zadaniom naukowym, j mi do akademii. Prawników 8-u mają Kolle-W skład Akademii wchodzą członkowie: o) zwy- gium przy ulicy wiodącej do zamku (Grodzkiej); czajni, a to czynni i korespondenci, i b) nad- teologowie i filozofowie dwa kolegia: w colle-zwyczajni. Czynnymi mogą być członkowie gium mains, złożonem z kilku domów, jest bi-krajowi (z kroi, Galicyi i W. Ks, Krak.), poza- tdioteka i 19 profesorów; w collegium minus krajowi i zagraniczni. Liczba pierwszych wy- 13 profesorów. Medycy mieszkają w domach nosi według statutu 48, drugich 36. Liczba częścią prywatnych, częścią do akademii nale-korespondentów wynosi 84. Akademią zarzą- j żących, bo są żonaci“. — Starowolski w poło-dzają: prezes, trzej dyrektorowie wydziałowi j wie XVII wieku wylicza J1 kolegiów i 14 i sekretarz generalny. Akademia wydaje co- j szkół, w których młodzież do studyów akade-rocznie wiele cennych publikacyj i utrzymuje i mickich przygotowywano. Connor, anglik, chwi-stosunki naukowe z wszystkiemi innemi aka- I Iowo lekarz Jana III, zastał 11-e kollegiów

i 14-e szkół, a w niektórych z nich wykładano studya akademickie. Za Stanisława Augusta reformował uniwertytet jagielloński ks. Hugon Kołłątaj, następnie w r. 1796 rząd austryacki. Po r. 1829 zorganizowano go na sposób pruski. Dzisiejsza zaś ustawa pochodzi z lat 1849 i 1850 Uniwersytet dzieli się na 4ry wydziały: teologiczny, prawniczy, lekarski i filozoficzny. W r. 1903—4 na wydziale teologicznym było profesorów zwyczajnych 7; na prawniczym prof, zwycz. 9, nadzwyczajnych 8, honorowych 1, nadzwycz. tytularnych 1, docentów pryw. 2; na wydziale medycznym prof, zwycz. 14, nadzwyczajnych 8, tytularnych 4, docentów pryw. 15; na filozoficznym prof, zwycz. 29, nadzwycz. 10, tytularnych 3, docentów pryw. 13, lektorów 5. W r. szk. 1903—4 w półroczu zirno-wem na wydziale teolog, było słuchaczów zwyczajnych 73, nadzw. 3, razem 76; na prawnym: zwycz. 637, nadzw. 8, razem 645; na medycznym: zwycz. 117, słuchaczek zwycz. 15, nadzwycz. 25, liospitantek 12, razem 169; na wydziale filozoficznym: zwycz. 733 (między nimi 65 słuchr agronomii), słuchaczek zwycz. 37, nadzwycz. 129 (między nimi 58 słuchaczów a-gronomii), słuchaczek nadzwycz. 72, hospitan-tów 4, hospitantek 69, razem 1044; razem wszystkich słuchaczów i słuchaczek 1 934. — W letniem zaś półroczu t. r. szk. na wydziale teologicznym było: słuchaczów zwycz. 72, nadzwyczajnych 1, razem 73; na prawniczym: słuch, zwycz. 597, nadzw. 4, razem 601; — na medycznym: zwycz. 103, słuchaczek 15, nadzw. 16, hospitantek 2, razem 136, na filozoficznym: słuchaczów zwycz. 685 (57 na agronomii), 38 słuchaczek, nadzw. 97 (43 na agronomii), słuchaczek nadzw. 82, hospitantów 1, hospitantek 30, razem 933; ogółem wszystkich 1 743. W r. szkolnym 1904 -5 w półroczu zimowem było na wydziale teologicznym słuch, zwycz. 72, nadzw. 2, razem 74; na prawniczym: słuch, zwycz. 680, nadzw. 12, razem 692; na medycznym słuch. zw. 136, słuchaczek 21, nadzw. 23, hospitantów 15, razem 195; na filozoficznym: słuch. zw. 734 (64 na agronomii), słuchaczek 53, nadzw. 164 (93 na agronomii), słuchaczek nadzw. 80, hospitantek 46, razem 1 077; wszystkich ogółem 2 038.—Z uniwersytetem połączona jest Biblioteka Jagiellońska, licząca dziś przeszło 185 000 dzieł. Na wydziale medycznym istnieją: gabinet i prosektoryum anatomiczne, zakład fizyologiczny, chemii lekarskiej, patologii ogólnej i doświadczalnej, gabinet i prosektoryum patologiczno-anatomiczue, gab. farmakologiczny z muzeum, hygieny, weterynaryi, medycyny sądowej, klinika chorób wewnętrznych, chirurgiczna, okulistyczna, położniczo-ginekologiczna, chorób skórnych i wenerycznych, chorób dziecięcych, oddział laryngologiczny, ambu-latoryum dentystyczne.—Z wydziałem filozoficznym są połączone: obserwatoryum astronomiczne, zakład fizyczny, chemiczny (dwa), pracow

nia psychologii doświadczalnej, ogród botaniczny z pracownią, ogród rolniczo-botaniczny, pracownia anatomii i fizyologii roślin, gabinet zoologiczny, gabinet anatomii porównawczej, mineralogiczny, geologiczny, gabinet zbiorów sztuki i archeologii, instytut geograficzny, zakład chemii rolniczej, zakład hodowli zwierząt, zakład inżynieryi rolniczej, zakład nauki o hodowli roślin i rolnictwa, pole doświadczalne na Prądniku Czerwonym, stacya rolnicza doświadczalna, ogród warzywno-doświadczalny na Prądniku Czerwonym. Oprócz tego na wydziale teologicznym są seminarya filozofii chrześciańskiej i historyi kościelnej, na filozoficznym seminarya matematyczne, historyczne, filologiczne klasyczne, filologiczne słowiańskie, germanistyczne, filologiczne romańskie i filozoficzne. — Dawny instytut techniczno-przemysłowy, założony w r. 1833 przez komisyę reorganizacyjną dla zakładów naukowych, wysłaną przez trzy dwory, pod których opieką wówczas Rzeczpospolita Krakowska zostawała, został zreorganizowany w roku 1875 i 1876 na akademię: techniczno-przemysłową z trzema wydziałami dla budownictwa, mechaniki i chemii, a w r. 1885 na c. k. szkołę przemysłową, obejmującą: a) wyższą szkołę przemysłową; b) oddział artystycznego przemysłu dla dekoracyjnego malarstwa i rzeźbiarstwa; c) uzupełniające kursa wieczorne i niedzielne dla przemysłowców i rękodzielników.—Szkół średnich jest 8: 4-y gimnazya, dwie szkoły realne i dwa seminarya nauczycielskie męskie i żeńskie.—Najstarsze gimna-zyum jest Władysławowskie czyli Nowodworskiego, powszechnie św. Anny zwane, założone w r. 1588; potem gimnazyum św. Jacka, założone w r. 1857, uzupełnione w r. 1868; gimnazyum trzecie (Sobieskiego), otwarte 1 wrześ. 1883,

1    gimnazum czwarte, otwarte 1 wrześ. r. 1901. Szkoła wyższa realna l, założona w r. 1871, druga 1 wrześ. 1902.—Na początku r. szk. 1904 — 5 było uczniów w gimn. św. Anny 758, św. Jacka 771, w III 785. w IV 525, w I realnej 474, w II 408—razem 3 721 uczniów.—Dyrektorów 6, profesorów 84, suplentów 78, asystentów 3.—Seminaryum nauczycielskie męskie liczyło w r. 1904—5 uczniów 268, na kursie przygotowawczym 71; grono nauczycielskie składało się z 1 dyrektora, 6 profesorów, 2 suplentów, 6 nauczycieli szkoły ćwiczeń; seminaryum zaś żeńskie miało 247 uczennic, a grono naucz liczyło: 1 dyrektora, 5 profesorów,

2    suplentów, 5 nauczycielek i 3 suplentki w szkole ćwiczeń.—Oprócz tego istnieją dwa prywatne seminarya nauczycielskie żeńskie: jedno im. Franciszka Preisendanz’a, założone w r. 1898, 190 uczenie; drugie tow. „Domu rodzinnego“, założone w r. 1804, uczennic 58.—Szkół ludowych w K-e i na przedmieściach jest: a) miejskich 25; b) prywatnych z prawem szkół publ. 8; c) prywatnych bez prawa publ. 5; zakład wychowawczo-naukowy żeński 1, szkół

przemysłowych uzupełniających 5, szk. ewangelicka 1. W r. szk. 1900—1 do szkół ludowych, liczących sił nauczycielskich 385, u-częszczało dzieci 10 261; między niemi chłopców 3 969, dziewcząt 6 292.—Szkół fachowych jest 4: 1) szkoła    Sztuk pięknych, utwo

rzona w roku 1818, zreorganizowana w roku 1873 i 1876,    jako    Akademia    sztuk

pięknych od roku 1900. W roku szk. 1904—5 było słuchaczów 103; 2) dla dorosłych kobiet są kursa wyższe im. A. Baranieckiego, założone przez tegoż w r. 1870; dzielą się na oddział literacki, przyrodniczy i artystyczny; — 3) szkoła muzyczna; 4) wyższa szkoła handlowa. — Wspomnieć należy o prywatnej szkole żeńskiej z programem gimnazyalnym i o liceum żeńskiem. Oprócz zbiorów i bibliotek, wymienionych przy Akademii umiejętności i uniwersytecie, znajdują się w Krakowie: archiwum grodzkie i miejskie, archiwum ks. Czartoryskich, archiwum kapitulne, wszystkie bardzo ważne do badań hi-storyi polskiej; biblioteka dawnego instytutu techniczno - przemysłowego, liczne biblioteki klasztorne, biblioteki gimnazyalne, biblioteka garnizonowa, biblioteki i zbiory prywatne, między któremi: najważniejsza hr. Potockich, licząca 8 000 klasyków i dzipł dotyczących sztuki; hr. Moszyńskiego, Pawła Popiela, mające liczne rękopisy z XVII i XVIII wieku, wiele galeryj obrazów i zbiorów starożytności (Muzeum hr. Czapskich). — IV. Tutaj wspomnimy o 10 większych księgarniach i wielu an-tykwiarniach, ale te ostatnie, zostające w rękach niewykształconych żydów, nie mają zazwyczaj dzieł cennych i są zwykle niedbale utrzymane.—V. Z pomiędzy drukarni odznaczają się: drukarnia „Czasu“, Uniwersyteckii, Anczyca, Korneckiego, Koziańskiego i Literacka.—VI. Czasopisma. W Krakowie wychodzą dzienniki: „Czas“, „Nowa Reforma“, „Głos narodu“, „Nowiny“, „Naprzód“; miesięcznik „Przegląd polski“, „Przegląd lekarski“, „Misye katolickie. — VII. Rękodzieła. Introli-gatornie dostarczają pięknych wyrobów, szczególnie w oprawach pergaminowych. Wogóle rękodzieła pokrywają potrzeby miasta i okolicy i w wielu kierunkach pozyskały sobie powszechne uznanie, mianowicie wyroby stolarskie, tokarskie, krawieckie, szewstwo i ry-marstwo. Rzemieślnicy chrześciańscy pozostają dotychczas w stowarzyszeniach cechowych, utworzonych w XIX wieku; utrzymują zawsze gospodę, ladę, tj. wspólną kasę, berła, chorągwie i inne zabytki dawnych czasów i występują przy procesyi Bożego Ciała korporacyjnie. W XVI wieku było cechów 40; dziś wiele z nich upadło, już-to dla tego, że tryb rzemieślniczy pracy zastępują machiny, już też, że ich wyroby stały się niepotrzebnemi w dzisiejszym sposobie życia.—VIII. Fabryki. Z zakładów fabrycznych posiada K. dwa wielkie i kilka mniejszych browarów; trzy miodosytnie, fabrykę sztucznych szampanów i wód, fahr, cukrów, czekolady, pierników, kapeluszy, powozów, atramentów, olejarnię, fabrykę gum i wytworów •chemicznych; garbarnię, fabr. kości mielonych i spodyum, fabrykę cygar, kilka fabryk zapałek, dwie fabryki narzędzi rolniczych, młyny parowe, fabrykę pieców kaflowych, świec woskowych i łojowych, tudzież wielkie zakłady strycharskie. — IX. Handel. K. wskutek położenia geograficznego ma znaczny handel wywozowy. Tutaj bowiem zatrzymują się przeważnie surowe płody, dobywane w Galicy i zachodniej, a następnie wysyłane do fabryk zagranicznych, i tutaj znowu gromadzi się handel przywozowy. Sklepy pośredniczące w drobnej sprzedaży nie dorównywają okazałością wystaw sklepom wielkich miast, chociaż posiadają doborowe towary.. Wogóle można sklepy krakowskie podzielić na dwie kategorye: firmy dawniejsze, mające dobry towar, osiedliły się w rynku i w najbliższej części ulicy Grodzkiej; na Stradomiu i Kazimierzu mają towary tańsze i gorsze. W innych ulicach są tylko sklepy korzenne, lub sklepów wcale niema. Specyalnością K-a są cukiernie i kawiarnie, urządzone na sposób szwajcarski, Aptek jest 11. Przemysł i handel popierają in-stytucyé finansowe, między któremi najważniejsze miejsce zajmuje Izba handlowa, utworzona r. 1880. Siedzibę swych dyrekcyj mają w K-ie; Towarzystwo wzajemnych ubezpieczeń od ognia, gradu i ubezpieczeń na życie, Kasa oszczędności od r. 1866, Bank galicyjski dla handlu i przemysłu, filia Banku austro-węgierskiego, Bank akcyjny dla podniesienia miejscowego-przemysłu i rękodzieł, Galicyjski zakład kredytowy ziemski i Bank pobożny, założony przez ks; Piotra Skargę. — X. Towarzystwa humanitarne i sportowe. Liczne towarzystwa zawiązały się bądź dla podniesienia bytu materyalnego, bądź też dla przyjemności lub w celach humanitarnych. Są to towarzystwa rolnicze, rybackie, strzeleckie, muzyczne, przyjaciół sztuk pięknych, tatrzańskie, gimnastyczne „Sokół“, wioślarskie, tow. dobroczynności, założone w r. 1244 przez biskupa krak. JanaPrandotę z Białaczowa, komitet ochronek dla małych dzieci i tow. pań izraelickich dla wychowania sierot tego wyznania. Do celów humanitarnych służą dwa wielkie szpitale św. Łazarza na Wesołej i Braci miłosierdzia na Kazimierzu; 4 ochronki dla małych dzieci, zostające pod zarządem Komitetu i utrzymujące do 500 sierot, zakład Jezuitów, kształcący 64 opuszczonych chłopców na specyalistów, szczególniej ogrodników, oraz dom przytułku dla starców przy towarzystwie dobroczynności, arcybractwo miłosierdza i 10 innych fundacyi.— XI. Służbę zdrowia wykonywa 240 lekarzy, 12 dentystów-lekarzy, 5 dentystow-techników, 6 weterynarzy i 166 akuszerek. --Do podniesienia zdrowotności K-a przyczyniło się zało-

żenie wodociągu, składającego się: a) z właściwych studzien na terenie w Bielanach, b) ze zbiornika na Zwierzyńcu i c) z sieci rurociągów poza miastem i w mieście. Obecnie funk-cyonują w K-ie 24 studnie filtrowe; największa wydajność wodociągu obliczona jest na maximum dziennej konsumcyi 16.000 m. sześć. wody.

watnych niepoleconych 6 417 752, kart korespondencyjnych 2 745 867, listów urzędowych niepoleconych 765 361, listów poleconych w o-góle 547 037, przesyłek pod opaską 547 243, przesyłek z próbkami 318.986, egzemplarzy gazet 2 608 154, ogółem 13 950 400 —Nadeszło zaś do K-a:. listów pryw. niepoleconych 3 010 676, kart korespondencyjnych 2 899 959, listów urzędowych niepoleconych 632 937, listów poleconych wogóle 457 431, przesyłek pod opaską 221 461, przesyłek z próbkami 69 703, egz. gazet 571622, — ogółem 7 863 789. — Na

wozowa. W r. 1901 nadano w K-ie listów pieniężnych i małych przesyłek wart. 71286, pakietów wartościowych ponad 100 kor. 9 981, pakietów zwykłych 371 889, — ogółem 453166; nadeszło do K-a: listów pieniężnych 49 101, pakietów wartościowych 5 602, zwykłych 286 291, ogółem 340 994. — c) Ruch kasowy. Nadano w K-ie w r. 1901: przekazów 230135, czeków Kasy oszczędności 86112, zwykłych wkładek oszczędności 14 329—razem 330 576; nadeszło do K-a: przekazów 453 743, czeków Kasy oszcz. 13 121, zwykłych wkł. oszcz. 5 540, — razem 472 404. W pierwszym dziale wartość w koronach 48 951 835, w drugim zaś 26 719 435.— d) Ruch telegraficzny. W r. 1901 wysłano te legramów 133 584, nadesłano 134 780.—e) Ruch telefoniczny. W r. 1901 nadano w sieci miastowej telegramów lub nadesłano telefonem 18 035, nadeszło zaś do K-a 15 395. Przeciętna liczba abonentów na miesiąc 465; ilość rozmów telefonicznych 530 306; dochód w koronach 22 134. — W sieci zaś międzymiastowej przeciętna liczba abonentów na miesiąc 114, ilość rozmów 9 969, dochód w kor. 19069; do telefonu wezwano osób 34, kart do rozmów telefonem wydano 312.—XIV. Stosunki kon-sumcyjne i targowe w r. 1900. a) Przy-pęd bydła i przywóz mięsa: wołów 15 476, cieląt 29 949, owiec 592, wieprzy 22 074, mięsa 1283 260 kilogr.—b) Przywóz nafty, owsa, siana / słomy: olejów palnych: 36 373, owsa 3 937 263, siana 5 460 523, słomy 3 271538 kg.

c)    kur, 184 060 par, innego drobiu 239 840 sztuk, sarn 772, dzików 24, zajęcy 9 861, ptactwa dzikiego 50 797 sztuk, ryb 441 771 kg. —

d)    Pszenicy i żyta przywieziono 367 485 kg., wyrobów młynarskich 13 676 215 kg., ryżu 238 019 kg., jarzyn 1051219 kg., owoców świeżych 3 547 188 kg.,—e) owoców suszonych 281 105 kg., masła 780414 kg., sera 408 800 kg., smalcu wieprzowego 230 654 kg. — /') wina 706 219 litrów, piwa 4 487 648 1., porteru 9 343 1., miodu 5 352 1., rumu i wódki 103 390 1., spirytusu 859 726 1., octu 153 174 1-—W r. 1900 wyrobiono w K-ie piwa 4 709 590 1., przywieziono do K-a 4 487 648 1.: było razem 9 197 238 1., wywieziono z K-a 1844 982, pozostało w K-ie 7 352 256 litrów. — W r. 1900

Wodociąg obejmuje ogółem 80 113 m. sześć. bież. tras rurociągu. W sieci rur miejskich znajduje się 485 sztuk hydrantów podziemnych, 98 sztuk hydrantów nadziemnych, 41 sztuka studzien publicznych, 529 zasuw. Średnie ciśnienie w sieci rur miejskich wynosi 4.5 atm., jednego mieszkańca przypada posyłek listowych maximum, ciśnienia 5.5 atm., minimum 2.5 \ wysłanych 149, przysłanych 84. — b) Poczta atm. Koszta budowy wodociągu wynoszą ogółem do dnia 20 kwietnia 1902 r. 3 559 007 koron.—XII. Śmiertelność, w r. 1900 natężenie śmiertelności ludności miejscowej wynosiło 19.85°/oo (na tysiąc). W r. 1904 wyniosła ta liczba dla miesięcy kalendarz, po kolei: 26.12, 17.05,

20.85, 19.50, 18.64, 17.66, 18.89, 20.97, 17.41,

14.96, 16.07 i 15.33 na tysiąc; zatem przeciętnie rocznie 18.72°/₀₀. W tymże roku z chorób zakaźnych zmarło z ludności miejscowej: na tyfus brzuszny 10, na szkarlatynę 24, na dławiec i błonicę (krup i dyfteryę) 15 osób. Nie było zaś ani jednego wypadku śmierci z dy-senteryi (czerwonki), ospy, tyfusu plamistego, a dzięki rozsądkowi i przezorności samej ludności, nie było również żadnego przypadku śmierci ani z zaczadzenia, ani ze spożycia grzybów, lubo K. pali prawie wyłącznie węglem i spożywa mnóstwo grzybów. Z tych dat widać dowodnie, że śmiertelność w K-ie jest w dzisiejszych czasach mała, od średniej mniejsza, że od kilku lat nie ma w K-ie całego szeregu ostrych chorób zakaźnych, czyli, inue-mi słowy, że średnie trwanie życia ludzkiego w K-ie stanowczo się przedłużyło, co wszystko dowodzi, że droga przez komisyę sanitarną o-brana, droga, powolnego wprawdzie, ale rachującego się z zasobami miasta i mieszkańców postępu na polu reform teehniczno-sanitarnych prowadzi, tak jak i w innych miastach, zwolna do pożądanego rezultatu. K. jak w zakresie kultury i sztuki, tak i na polu zdrowia publicznego bez żadnej wątpliwości przoduje innym miastom polskim. Na poparcie powyższego twierdzenia przytoczyć można daty dawuej śmiertelności w K-ie. W latach 1887 —1890 wynosiła li czba śmiertelności rocznej po kolei: 24.68,

o kolei 5, , 1.5, 2, 0, 1890

25.97, 24 54, i 28.12° ₀₀. Np. w r. 1887 umarło z ludności miejscowej, 72 050 głów wynoszącej, na tyfus brzuszny 36, na krup i dyfteryę 93, szkarlatynę 20, dysenteryę 15; na tesame zaś choroby w r. 1903 po kolei 10, 15, 24 i 0, czyli na 10 000 ludności w r. 1887 13, 3 i 2, a w r. 1904 po kolei Śmiertelność średnia w latach 1887 wynosiła 25.82, w r. 1904 zaś 18.62°/₀₍₁.—XIII.

Ruch pocztowy i telegraficzny, a) Poczta istowa. W r. 1901 „nadano“ w K-ie listów pry

2»

k. 31 h.

L. K.

Południowo-wschodniem ramieniem

Br. G

S. B.

S. B.

Rodzina

przywieziono wosku 5 593 kg. drzewa opałowego twardego 4106, miękkiego 38 453 kg., węgla kamiennego 127 449 746 kg., drzewnego 326 210 kg. — Konsumcya na głowę ludności w r. 1990: mąki 164 kg. ryżu 27₂ kg., jarzyny 11V₂ kg., owoców świeżych 39 kg., suszonych 3, masła 8‘ kg., smalcu wieprz. 2¹/ sera 4¹/₂, mydła Vs» olejów palnych 0.4, drzewa twardego 0.01, miękkiego 0.4, węgla drzewnego 3V₂» węgla kamiennego 1 396 kg.; rumu, wódki i likierów 1.13 litra, wina 7.73 1., spirytusu 8.9 1., piwa 81 1.; mięsa wołowego 71 kg., wieprzowego 19¹/₉ kg., baraniego 0.13 kg., ryb 4.83 kg., zwierzyny i drobiu 8.85 kg. XV. Dochody gminy m. K-a w r. 1897 wynosiły 2 871843 k. 73 h., wydatki zaś 2 657 909

Br. G.

Kraków. Nazwy miejscowości, utworzone od źródłosłowu Krak, zdarzają się często na ziemi polskiej i wogóle u zachodniego odłamu Słowian. „Słownik Geograficzny“ podaje moc całą nazw wioskowych, które z tego pnia powstały; są tam wsie: Kraków, Krakówek, Krakowiany, Krakowiec, Krakowo i in. Liczba ich zwiększy się, jeśli dołączymy do nich takie nazwy jak Kraczynka, pochodząca niewątpliwie od tegosamego źródłosłowu. Niektóre z nich niewątpliwie ukazały się, kiedy K. historyczny, stolica Polski, istniał, i — powstały prawdopodobnie wskutek uroku, wywieranego przez to miasto. Ale inne są wytworem samodzielnym, niekiedy sięgającym czasów bardzo starożytnych. Do ich liczby należy Krakówek, wspominany jako Cracowen pod r. 1418 w powiecie Trzebnickim, wieś Kraków, w pow. wejherowskim, występująca w dokumencie r. 1339 jako Cracow, jezioro Krakowskie na granicy dawnej ziemi Obotrytów i Lutyków, miasteczko Kraków i Krakecy na Łużycach. Nazwę K-a spotkać można także w Czechach, w Sty-ryi Na Pomorzu a przechodzi w o — istnieje np. na mierzei gdańskiej wieś Krakowo v. Krokowo, wspominana we „Flisie“, oraz różne Krokowy. Ta forma źródłosłowa, posiadająca o, powtarza się w tak licznych nazwach u nas,jak Kroczów, Kroczew, Kroczyce. Rzecz godna uwagi, iż brzmienie K r a k jest właściwe przedewszyst-kiem Łużycom i Czechom, Krok zaś przeważa nie tylko na Pomorzu, ale często spotyka się nawet w Małopolsce.

Kraków, dziki wąwóz Tatrzański, tworzący południowo-wschodnią odnogę doliny Kościeliskiej (ob.). Tuż nieco poniżej Pisanej rozciąga się ku płd.-wsch. długa, dzika a wązka szczelina, zamknięta skałami pionowemi lub nachylonemi w jedną lub drugą stronę, przeróżnych fantastycznych kształtów, w których wyobraźnia ludowa dopatrzyła się podobieństwa do gmachów miasta Krakowa. Przewodnicy wskazują tutaj turystom różne ulice, Rynek, kościół N. P. M., Ratusz, Wawel, jakoteż żydowski Kazimierz.—Dno tej szczeliny miejsca-

mi nie szersze nad 2 metry, zawalone jest złomami skał, narzuconemi w czasie ulewnych nawałnic z gór. Tu i owdzie znajdzie się połamany i otłuczony pień drzewa. Na górnym końcu rozszerza się ona i rozszczepia na dwa ramiona.

wyjść można na skalisty grzbiet, tworzący północny bok hali Tomanowej, a dalej ku kopalniom w Tomanowej i na ową halę. Ramieniem zaś półn.-wsch. wychodzi się na Czerwone Wierchy. Tym wąwozem płynie niekiedy potok, uchodzący do pot. Kościeliskiego z praw. brz. Uście tego wąwozu do doi. Kościeliskiej leży 1 043 m., połączenie się obu górnych ramion wąwozu 1 265 m.; źródło w górnym wąwozie na wys. 1 499 m. i ma temper. 3.7°C.

Kraków, gród czeski, dzisiaj już nieistniejący, w pow. praskim, okręgu rakownickim, nazwany tak od księcia niepewnego K raka czyli Kroka (ob.), ojca Libuszy. Obecnie w pobliżu osada t. n. i zamek Krakowec lub Czerwony zamek.

Krakow, miasto w wielkiem księstwie Me-klemburg-Szweryn, nadbogatemw rybyjeziorem krakowskiem, 2 050 m-ców (1890). Gorzelnia, tartak parowy. K. był założony pod koniec XVIII w.

Z Krakowa Mateusz, Stadtschreiber, słynny teolog z końca XIV w. i biskup wormacki. Doniedawna w historyi kultury uważano go nie za Polaka, ale za Niemca, pochodzącego z frankońskiej rodziny Vickerodôw, rodem nie z naszego Krakowa, lecz z Krokowa na Pomorzu. Dziś ponad wszelką wątpliwość wiemy, że Mateusz był mieszczaninem krakowskim, stąd też zowią go często „Krakowitą“. Statdschreiberów miała swoje posiadłości na Prądniku (pod Krakowem) i była spokrewnioną z Isnerami. Urodził się K. około 1330 r. i pierwsze nauki pobierał prawdopodobnie w mieście rodzinnem (szkole Maryackiej), chciwy jednak wiedzy wyższej, opuścił je rychłe i dla studyowania teologii udał się do świetnej wówczas Pragi, gdzie po kursach filozoficznych wolno się było teologii poświęcić. Byłe to około r. 1355, bo w tym roku cesarz Karol IV polecał Mateusza, wówczas bakałarza nauk wyzwolonych, papieżowi przy rozdawnictwie beneficyów. Był więc jednym z pierwszych prawie uczniów wszechnicy praskiej i wcześnie musiał się odznaczyć zdolnościami i zwrócić na siebie uwagę. Ale dopiero po dwunastu latach, wr. 1367, został magistrem artium, r. 1373-bakałarzem teologii, 1380 licencyatem, wreszcie, przeszedłszy kolej zwykłą wszystkich stopni uniwersyteckich, przed 1387 profesorem teologii w Pradze. W charakterze profesora należał Mateusz w uniwersytecie do „nacyi polskiej“ i gdy niedługo wybuchły spory i walki między nacyami o kolegia, beneficya, większość głosów i t. d. (1384 i nast.), Mateusz stał przeciw Czechom, broniąc kosmopolitycz-

Godność tę jednak piastował niedługo i złożyć musiał w ręce za-stępcy, Jąna de Noet, wzywała go bowiem do siebie królowa Jadwiga. Mateusz w jednem także zgadzał się z królową polską: oto w wielkiej czci i nabożeństwie dla św. Brygidy, prorokini i królowej szwedzkiej, której proroctwa posiadał i z zapałem czytywał — a i królowa pewnie od niego je otrzymała. On głównie przyczynił się do kanonizacyi św. Brygidy w r. 1391, a w kościele św. Ducha w Heidelbergu wystawił ku jej czci ołtarz. We wrześniu r. 1397 spotykamy Mateusza w K-ie; bawi tym razem długo, przyjmowany i goszczony z naj-większemi zaszczytami przez mieszczaństwo, które go chciało na zawsze zatrzymać w K-ie, obowiązując się do dożywotniej pensyi 40 grzywien rocznie, a teraz publicznym kosztem podejmując. Pobyt Mateusza w Polsce miał na celu rzecz olbrzymiej wagi: chodziło mianowicie o odnowienie uniwersytetu, i król. Jadwiga do Mateusza o pomoc i radę się zwróciła, jako do

ga.

nego charakteru wszechnicy. Zresztą Mateusz często zaglądał do kraju i ciągle żywe u-trzymywał stosunki i korespondencyę. Jako profesor w Pradze był też kilkakrotnie dziekanem wydziału filozoficznego, posiadał kilka znacznych beneficyów i godności, mianowicie był kanonikiem u św. Idziego we Wrocławiu, kaznodzieją praskim (w kość. parafialnym) i synodalnym, i na tern stanowisku uchodził za świetnego mówcę. Praga wywarła na Mateusza i jego fizyognomię duchową wpływ ogromny; wszystko, czem był, zawdzięczał wszechnicy praskiej i jej wewnętrznemu życiu: a był zwłaszcza teologiem-reformatorem. Już tu w Pradze biadał nad

demoralizacyą i przekupstwem duchowieństwa; podobnie jak Czesi domagał się częstej komunii u świeckich. Ale były to już ostatnie jego lata. Owe spory i walki między nacyami, coraz większe wrzenie umysłów, przygotowywanie gruntu pod siew Husa i jego wystąpienie, wszystko to złożyło się na t. zw. „secesyę“ profesorów, a później na rozbicie uniwersytetu. Powoli profesorzy pojedynczo poczęli Pragę o-puszczać, a za swymi kolegami poszedł i Mateusz. W r. 1391 bawił w K-ie; czy wtedy do Pragi jeszcze wrócił—nie wiadomo, ale w r.

1394    zamieszkał w Heidelbergu, jako profesor teologii w założonym dopiero przed 8 laty uniwersytecie, a palatyn nadreński wyznaczył mu 157 zł. rocznego jurgieltu. W Pradze opiekował się Mateusz swoim krewnym, a zarazem uczniem Janem Isnerem (prof, uniwers. krak.), który później pod kierunkiem mistrza urządzał wydział teologiczny w K-ie. W Heidelbergu przyjęto Mateusza z wielką radością, a jego sława i szacunek rosły coraz bardziej. W r.

1395    został kapelanem i spowiednikiem ks. Patynatu Ruprechta II (późniejszego króla rzymskiego po detronizowanym w 1400 r. Wacławie czeskim); d. 20 grudnia 1396 obrany został rektorem w Heidelbergu.

znającego wybornie uniwersyteckie stosunki. Mateusz jest więc tym, który niejako organizował odnowioną wszechnicę, przyczynił się ogromnie do jej odnowienia, pośrednicząc w ku-ryi papieskiej, w wyborze sił naukowych, w organizowaniu wydziałów, w układaniu i zabezpieczaniu statutów i funduszów szkoły. Nie pozostał jednak na stałe w K-ie, jak sobie tego życzono, i w r. 1400 wrócił do Heidelber-Działalność swoją pisarską zwróoił teraz na pole polityczne. W 1404 wydał traktat, słynny w swoim czasie i później, p. t. „De senatoribus curiae Romanae, Moyses sanetus et tamquam solitudinis amicus“, a w drugiej części dyalog między Piotrem a Pawłem apost. i traktat ten rozesłał wszystkim biskupom, kardynałom, opatom i papieżowi; chłostał w nim nielitościwie grzechy kuryi i całego stanu duchownego. Ściągnął też na siebie gwałtowną napaść znanego pamflecisty, oszczerczego Dominikanina Jana Falkenberga (ob.). Ale w tymsamym roku (1405) spotkał Mateusza nadzwyczajny zaszczyt, dowodzący najlepiej jego wielkiej nauki, sławy i wziętości, a zarazem zasług, jakie położył był dla rozwoju heidel-berskiej wszechnicy: po śmierci Eckarda Der-sa został Mateusz biskupem wormackim, a więc w jednym z najstarszych, najbogatszych i największych w Niemczech biskupstw. — Jako biskup mógł Mateusz jeszcze energiczniej zaznaczyć swoje stanowisko wobec ówczesnych stosunków kościelnych (schizma papieska), które już w Pradze objawił w swoich kazaniach i mowach synodalnych. Przebywał jednak najczęściej w Heidelbergi, godząc waśniących się często książąt z profesorami i wypełniając liczne obowiązki: profesorskie, pasterskie a także kanclerskie swego pana, Ruprechta. Wysyłał książę Mateusza często do Rzymu w rozlicznych sprawach, kościelnych zwłaszcza, lub np. z dedykacyą dla papieża. Jako delegat Ruprechta bawi Mateusz na soborze pizańskim w r. 1409 i broni tam Grzegorza XII, ten; chcąc mu się odwdzięczyć, obdarza go purpurą kardynalską, ale Mateusz jej nie przyjął. Mateusz z K-a umaił 5 marca r. 1410; w kościele wormackim znajdował się jego pomnik ze skromnym napisem; uniwersytet heidelberski, któremu Mateusz zapisał całą swoją bibliotekę, prawie z samych teologicznych dzieł złożoną, jeszcze w XVI w. obchodził rocznicę jego śmierci. W Niemczech XVI w. robiono Mateusza kartuzem w Erfurcie, mieszając go z Jakó-bem z Paradyża (ob,), w Polsce zaś uważano go za biskupa heidelberskiego. Z wielkiem u-znaniem wyrażali się o nim kardynałowie z XV w., np. kard.-biskup z Brixen i legat papieski na Niemcy Mikołaj z Cues. Za to historyo-grafia stuleci walk religijnych XVI—-XVIII dzięki pismom powyższym uznała go i ogłosiła-za poprzednika Lutra; w celach polemicznych i a-gitacyjnych przedrukowywała skwapliwie jego

78

Wielka Eneykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 314b. T. XL.

„Ein Traktat

M. O-y

traktaty; to też jezuita Balbin napiętnował go jako heretyka i husytę. Tytułem jego sławy i znaczenia, wśród współczesnych także, była jego działalność publiczna w służbie kościoła i państwa, a obok tego produkcya stworzonej przez niego literatury kościelno-ludowej, głębokie traktaty teozoficzno-reformacyjne, w których potrącał o zagadnienia zajmujące wówczas wszystkie umysły, a w których rozbierał tezy teologiczne, ostro i śmiało karcił zepsucie wśród duchowieństwa, symonię zwłaszcza, rozwielmożnioną wszędzie, imateryalny u-cisk, bronił moralności kościelnej przeciw e-goizmowi rzymskiego kapitalizmu i wskazywał środki do naprawy, a przedewszystkiem sobór powszechny. Jest ten Mateusz koncyliarystą: papież nie jest nieomylny, „to nieprawdziwa głowa¹ kościoła“, ale „ministeriale seu politicum“, sobór zaś jest wyższy od niego nawet bez jego powagi. Wywarł też M. olbrzymi wpływ na współczesnych, a nawet na szerokie masy przez swoje kazania. W swoich wnioskach i poglądach schodzi się z największymi poten-tatami-teologami jak Piotrem z Alliac u, Ger-son’em,’Zabarellą itd. I w Polsce również wpływ jego pism był wielki; zwłaszcza św. Jan Kanty i słynny Jakób z Paradyża poszli jego drogami. To też nie dziw, że jego traktaty przepisywano i tłómaczono, że posiadają je biblioteki we Wrocławiu, Berlinie, Getyndze, Wolfenbüttel, Wiedniu, Monachium, Erfurcie, we Fran-cyi i t. d.; dla nas przepisał ich najwięcej znany Andrzej Laskarz (ob. Laskarys) i w Bibliotece Jagiellońskiej nie brak też ich wcale, ale nie ma najciekawszego i najważniejszego „De squaloribus“. Kończy się on jakby modlitwą pt. „Oratio ad compaciendum miseriae sanctae ecclesiae pro omni statu concepta“; w traktacie błaga zmiłowania Pańskiego, przywrócenia czystości Jego Oblubienicy, równocześnie wystawiając obraz jej nędzy. A jest tych dzieł Mateusza ilość bardzo wielka, jakkolwiek nie wszystko, co mu przypisywano lub gdzie na rękopisie jego nazwisko umieszczono, jest pracą Mateusza; nie jest nią np. „De conso-latione theologiae“. Co do „Ars moriendi“ nie jest to autorstwo należycie pewnem; miał słynny ten w całej Europie, m. in. często i w Krakowie jeszcze w XVI w. przedrukowany traktat napisać w r. 1407, gdy wybuchło morowe powietrze i on sam tylko w Heidelbergu pozostał. Z innych traktatów zasługują jeszcze na uwagę, oprócz kazań okolicznościowych i kościelnych i traktatu o łasce i przeznaczeniu, w formie rozmowy między ojcem i synem, poświęconego biskupowi warmińskiemu; „Rationale operum divinorum sive quod Deus omnia bene fecit“ (teodicea w formie dyalogu); „Speculum puritatis et mundiciniae“ (Bibl. monachijska); „Utrum expédiât sacerdotes continuare miśsas“. Wielką popularność zyskał jego traktat w formie dyalogu między rozumem a su

mieniem w sprawie częstej komunii św.; roz-szedł się natychmiast w licznych odpisach po Czechach (naturalnie, był napisany za profesury praskiej Mateusza) i całej Europie; Wrocławianin Morunger przełożył go w r. 1389 najęz. niemiecki, a Gutenberg XVw. wydrukował; na czeski język tłómaczony był oczywiście również. — Pisano o Mateuszu dużo w różnych czasach; z nowszych Uli mann „Reformatoren vor Reformation“ I; Sommerland „Ueber das Leben u. Werke M. v. K. Inaugur. Dissert.“ (Halle 1891); Sommerfeld (z 1404- 5) M. v. K.“ („Zeitschr. f Gesch. des Oberrheins“ 1893, VII); Schmitz „Zum Leben M. v. K.“ („Römische Quartalschrift“) z polskich: Fijałek „Mateusza z K-a kazanie z 1408 lub 1409“ („Nasza nauka krakowska o Niep. Pocz. N. M. P.“: „Przegl. pol.“ 1900); Bruckner „M. z ,'K.“ („Ateneum“ 1900). Por. także Fijałek „Mistrz Jakób z Paradyża“ i „Studya do dziejów uniwersytetu“; Morawski K. „Historya Uniwers. Jag.“ i Wisłocki „Katalog rękopisów Bibl. jagiell.“; t e n ż e ^Incunabula bibliographica“ (Krak. 1900).

Z Krakowa (Mateusz), albo Krakow c zyk, sławny teolog i mówca łaciński za Władysława Jagiełły, od rodzinnego miasta zwał się Mateuszem z K-a, chociaż właściwe jego nazwisko było Nayman, jak są na to dowody w księgach miejskich K-ich. Za sprawą królowej Jadwigi odbył nauki w akademii praskiej, gdzie z rozumu swego i nauki tak podobał się tamecznemu arcybiskupowi Wolframowi, iż go używał do rozmaitych posług w urządzeniu archidyecezyi, jak się to dosyć wyraźnie okazuje z mowy, mianej przez tegoż Mateusza, na synodzie praskim. Wróciwszy do kraju, podobneż usługi świadczył arcybisk. Mikołajowi Trąbie i Wincentemu Kotowi, tudzież kardynałowi Oleśnickiemu, biskupowi krakowskiemu, jak świadczy mowa, miana w czasie wyświęcenia na biskupa poznańskiego Jędrzeja Laskarysa, oraz mowy miane na synodach ; łęczyckim w r. 1441, gnieźnieńskim w r. 1446 i piotrkowskim w r. 1447, nareszcie mowa w imieniu kardynała Oleśnickiego do Mikołaja V papieża, którą miał w Rzymie w r. 1450 jako poseł w sprawie nominacyi Gruszczyńskiego na biskupstwo kujawskie, które w rękopismach biblioteki Uniwersytetu krakowskiego dotąd się znajdują. Nadto jest tam jego kazanie, powiedziane w obecności Kazimierza Jagiellończyka w katedrze gnieźnieńskiej (Dominica post Pen-tecosten) oraz inne dzieła, ale jak mówi Ja-nocki, niewyraźnie pisane (Janocki, III, p. 44). Tego Mateusza Naymana Krakowczyka, niektórzy nasi dawniejsi bibliografowie, jak Niesiec-ki, Załuski, Jabłonowski, pomieszali z innym Mateuszem z Krakowa, Stadtschreiberem. („Enc. Org. więk.“).

Z Krakowa Jan (Hasfurt Joannes de Cr a co via) wydał w r. 1491 „Practica Bacca

Ked.

Ked.

przeciw Zoilowi; w świstku opowiada, iż starzec jakiś wpadł do jego mieszkania i chciał zniszczyć Almanach. Trzy stronice zajmuje obrona przeciw zarzutowi, że źle obliczył obroty. Są ułamki kalen-darzów łacińskich przez tegoż Stanisława z lat 1509. Muczkowski wymienia pod r. 1578 niejakiego Stanisława promowowanego na magistra: „Stanislaus de Cracovia, medicine doctor, lector astronomiae, canonicus Plocensis“. Ale jest to inny Stanisław, Stanislaus Aurifaber.—Por.: Estreicher XIV, str. 439.

Z Krakowa Jan Ursyn, lekarz polski z połowy drugiej wieku XV, był doktorem medycyny i licencyatem praw; gdzie godności tych akademickich dostąpił, nie wiemy; kształcąc się w Krakowie w latach 1477 i 1478 otrzymał tylko stopnie filozoficzne, później był wcielony do uniwersytetu, ale w wydziale lekarskim nie wykładał.

„Modus epistolandi, eximii Medicine Doctoris

„Słown.

Dr J. P.

„Słown. lek. pols.“ (str. 244).

Dr J. P.

laurei^Iohannis Cracoviensis de Hasfurt“ z zapowiedzią zaćmienia księżyca na dniu 26 maja, oraz podał tam różne prognostyki, np. „Turci vero hoc anno fortunati erunt“, „Regnum Polo-niae Majoris ex parte signi non paucas pacie-tur calumnias“ itd.; zaś wyszło w Lipsku „Pro-gnosticon anni‘‘ na rok 1492. Zdaje się Cracoviensis oznacza tylko miejsce pobytu Jana z K-a, Hasfurt zaś miejscem jego urodzenia (Hassfurt małe miasteczko z zamkiem w opactwie Wirzburg w pobliżu Schweinfurtu). Wiadomo tyle, że jakiś Johann de Hasforth w roku 1486 został bakałarzem na uniwersytecie krakowskim. Nadto jakiś Jan de Hasfurt Virdun-gus wydawał dzieła medyczne („Nova medicinae metodus“ 1532,    1533, „De cognoscendis

morbis“ 1584), ale trudno powiedzieć czy jest to tasama osoba. Wiszniewski zlewa je w jedną postać i zowiąc ją Hassurdiensis mathe-maticus, za Jocherem umieszcza w Heidelbergu na początku w. XV i powiada, iż łączył medycynę z astrologią. Wogóle rzecz ciemna. Friese przytacza „Prognosticon“ Jana Vir-dungera von Hassfurth wydane w roku 1522 w Krakowie. —Por. Estreicher (pod Hasfurt, tom XVIII, str. 53). Wiadomości w „Enc. więk.“ Orgelbr. mylne.

Z Krakowa Władysław (Ladislaus de C rac o via). Astrolog polski w XV i może początków w. XVI. „Enc. Org.“ większa podaje, że kalendarze przez niego układane były sławne w swoim czasie w całej Europie. Estreicher XIV, str. 438 — 9, przytacza tylko „Indicium“ wydane w r. 1494 w Rzymie, kartek sześć in 4-0—zbiór prognostyków nar. 1494.

Z Krakowa Stanisław (Stanislaus de C rac o via), żyjący w drugiej połowie w. XV i pierwszej XVI w., wydawca kalendarzy, ar-tium magister. Wydał: „Almanach ad annum 1511“, z przepowiedniami. Nadto w roku 1511 ukazały się w Krakowie jego „Ephemerides“ z wierszami łacińskiemi

Red.

Jest autorem dzieła

et legura licentiati, Joannis Ursini Cracoviensis; cum epistolis exemplaribus, et orationibus anne-xis“ (Kraków 1496, w 4-e u J. Hallera); Ja-nocki wymienia jeszcze wydanie późniejsze,, także Hallerowskie z r. 1522. Dzieło to zawiera między innemi także pochwałę medycyny (oratio de laudibus medicinae), oraz szczegóły rozmaite a ciekawe, dotyczące stosunków uniwersyteckich i profesorów owoczesny ch, krakowskich. Podobno miał też pozostawić dzieła rękopiśmienne treści lekarskiej i prawniczej.—Porów. J anocki „Nachricht von den raren polnischen Büchern“ (T. II, str. 85); L. Gąsiorowski „Zbiór wiad. do hist, sztuki lek. w Polsce“ (T. I, str. 103); J. Oettinger „Rys dawnych dziejów wydz. lek. Uniw. Jag. i t. d.“ (str. 90) iS. Kośmiński lek. pols.“ (str. 244).

Z Krakowa Wacław, lekarz polski, żyjący pod koniec wieku XV i na początku XVI, uczeń uniwersytetu Jagiellońskiego, który go w lat. 1474 i 1479 promowował do stopni filozoficznych; godność doktorską osiągnął później, lecz nie wiadomo gdzie. Był lekarzem przybocznym Władysława Jagiellończy k a, króla czeskiego i węgierskiego.—Por. J. Oettinger a „Rys dawnych dziejó\y wydz. lek. Uniw. Jag.“ (str. 90) iS. Kośmińsk ego

Dr F.

T . .

Z Krakowa Wojciech (Adalberts s de C r a c o v i a), lekarz polski, zresztą niez nany, w latach 1454—1456 wykładał w uniwersytecie bolońskim filozofię, medycynę, a w dni świąteczne także etykę. - Por. S. Koźmińskiego „Słown. lek. pols.“ (str. 244).

Z Krakowa Stanisław; trzech lek arzów naszych, urodzonych w połowie drugiej wieku XV imienia tego używało, mianowicie: 1. S. syn Szymona, wychowaniec uniwersytetu Jagiellońskiego, który mu w latach 1468 i 1474 stopnie filozoficzne przyznał, później został licen-cyatem medycyny, a wstąpiwszy do stanu duchownego, kanonikiem u św. Floryana w Krakowie — Por. J. Oettingera „Rys dawny wydz. lek. Uniw. Jag.“ (str. 77) i S. K o ś m i ń-skiego „Słown. lek. pols.“ (str. 244).—2. S. syn Franciszka, również uczeń uniwersytetu krakowskiego, wiatach 1472 i 1478 promowo-wany do stopni filozoficznych; później uzyskał godność doktora medycyny, może we Włoszech; zostawszy księdzem, otrzymał kanonię w Płocku; zajmował się też gorliwie astronomią, czyli raczej astrologią.—Por. S. Koźmińskiego „Słown. lek. pols “ (str. 244).—3. nosił właściwie nazwisko Selig (pisywane też Zelig, Zelyg, Selik, Selyk, Seligk, a przekręcony nawet na Sel w an) rodem Krakowianin, jako uczeń uniwersytetu Jagiellońskiego w r. 1482 był promowowany na bakałarza medycyny, później piastował też godność dziekana wydziału filozoficznego. Już przed promocyą swą w r. 1482 był duchownym, a następnie rekto-

lek.“ r. 1905, nr. 26 — 32).

— Por.

Dr J p.

Dr J. P.

244).

D.

rem szkoły przy kościele Bożego Ciała na Kazimierzu i seniorem bursy Jeruzalem. W r. 1493 w dokumencie urzędowym nazwany już jest „venerabilis Stanislaus Selig de Cracovia Dr. medic, archidiaconus unieiouiensisnie wiadomo wszakże, gdzie i kiedy dostąpił godności doktorskiej. W kilka lat później widzimy go kanonikiem katedralnym krakowskim; kiedy nim został ściśle oznaczyć niepodobna, ale w r. 1501 był nim już niewątpliwie. U-marł w r. 1512.—Por. J. O ett ingéra „Rys dawny wydz. lek. Uniw. Jag.“ (str. 78); S. Kośmińskiego „Słown. lek. pols.“ (str. 244), a przedewszystkiem J. Lachs a „Lekarze krakowskiej kapituły katedralnej“ (Kraków 1905, str. 17 — jest to odb. os. z „Przeglądu

Dr J. p.

Z Krakowa Józef ob. Zimmermann J.

Z Krakowa Maciej, lekarz krakowski, żyjący w połowie pierwszej wieku XVI, uczeń uniwersytetu Jagiellońskiego, który mu w latach 1506 i 1510 przyznał stopnie filozoficzne, później dostąpił godności doktora praw i medycyny, ale nie wiadomo, gdzie; życie jego i działalność także nie są znane bliżej.

J. Oettingera „Rys dawnych dziejów wydz. lek. Uniw, Jag. i t. d.“ (str. 146) i S. Komiń-skiego „Słown. lek. pols.“ (str. 244).

Z Krakowa Jakób (Jacobus Craco-viensis), lekarz krakowski bardzo sławny, oraz astrolog (mathematicus) przez spółczesnych ceniony, nazwisko jego właściwe brzmiało Grzywna; od r. 1511 był w K-ie profesorem nauk lekarskich. Podług Starowolskiego sława jego sięgała daleko poza granice kraju rodzinnego, tak, że go nawet wzywano do chorych książąt włoskich. Por. Starowolskiego „Laudatio Almae Acad. Cracoviensis“ (str. 14); L. Gąsiorowskiego „Zbiór wiadomści do hist, sztuki lek. w Polsce“ (T. II str. 28 i 331. Gąsiorowski popełnił błąd, biorąc za dwie osoby różne: Jakóba Grzywnę i Jakóba Krakowczyka, zaliczając go nawet do wieku XVII) iS. Kośmińskiego „Słown. lek. pols.“ (str. 244).

Z Krakowa An dr z ej, lekarz polski, żyjący na początku wieku XVI, zresztą bliżej nie znany; wiadomo tylko, że był uczniem uniwersytetu Jagiellońskiego, który mu w r. 1500 przyznał stopień bakałarza (bace at aur eus). — Por.

J. Oettingera „Rys dawnych dziejów wydz. lek. Uniw. Jag. i t. d.“ (str. 140) i S. Kośmińskiego „Słown. lek. pols.“ (str,

la. J. p

Krakowczyk, herb polski z nadania. Na tarczy w polu srebrnem—mur z bramą zamkniętą o trzech basztach. Nad tarczą korona szlachecka. Nadany wraz z nobilitacyą Cypryano-wi Tomaszowi Sowińskiemu przez Stanisława Augusta, króla polskiego, w r. 1775 (Dyplom wydany 6 kwietnia 1776 r.).—Źródła „Vol. leg.“ VIII, 303; kond. 42a, f. 99.

Krakowiaoy. Nazwa K-ów jest powszechnie znana, ale granice obszaru, przez nich zaludnionego, bynajmniej nie zostały przez ludo-znawstwo nasze wyznaczone z należytą dokładnością. Niekiedy bowiem za K-ów uchodzą mieszkańcy dawnego Województwa Krakowskiego (prócz Górali), to znowu mieszkańcy okręgu wolnego miasta Krakowa. Tymczasem oba te poglądy są mylne. Jedynie właściwym probierzem do wytknięcia obszaru K-ów byłaby świadomość ludu, takiej zaś pracy, któraby wykreśliła granice rozsiedlenia K-ów na podstawie wskazówek ludu, u nas dotychczas nie podjęto. Że ta świadomość istnieje, świadczy w tem nieukończona praca St. Ciszewskiego o rozsiedleniu K-ów w obrębie Królestwa. „Kto tylko stykał się z ludem, wie dobrze, jak znacznych, a nawet na pierwszy rzut oka uderzających różnic dopatrzeć można między ich mieszkańcami. Zadaniem etnografa być powinno, aby studyując lud, odnalazł ich jak można najwięcej i na ich podstawie starał się zakreślić granice tego skupienia etnograficznego, które studyuje... Lud wyrobiony ma w wysokim stopniu zmysł spostrzegawczy w sprawie różnic etnograficznych, nawet najbardziej drobiazgowych. Wyraża go przeważnie w mnóstwie przycinków, pogwarek i przezwisk satyrycznych, wyśmiewających i krytykujących gwarę, strój, jadło i zwyczaje sąsiadów. Często bardzo przezwisko takie przyrasta do nich jako charakterystyczne dla całej grupy i w takim razie nabiera już wartości nazwy plemiennej czyli, ściślej biorąc, nazwy grupy etnograficznej, której granice lud bardzo dokładnie potrafi tym sposobem oznaczyć i przez tosamo daje etnografowi pojęcie o rozległości przypu szczalnej grupy etnograficznej. Wyrozumiawszy najpierw ze wskazówek ludu przypuszczalne granice etnograficzne K-ów (od niego też wziąłem i nazwę dla całej tej grupy), starałem się następnie, badając wieś za wsią, sprawdzić to, o czem w tej materyi dowiedziałem się na wstępie. Przekonałem się później, że z bardzo małemi wyjątkami wskazówki ludu były wierne i trafne“. W świadomości ludu K-cy wyodrębniają się jako grupa etnograficzna, odznaczająca się właściwemi sobie cechami, które częściowo odziedziczyła po czasach prastarych, częściowo wytworzyła w toku okresu historycznego. W każdym razie jest starożytniejszą niż stanowisko historyczne Krakowa (a może i sam Kraków) i nazwa jej obecna, wzięta od tego miasta, rozciągniętą została przez lud tylko w takich granicach, w jakich istniały owe odrębności. Wytknięcie dokładne jej obszaru— to praca, czekająca badacza. W każdym jednak razie K-cy nie przechodzą na prawy brzeg Wisły, tara już siedzą Podgórzanie (ob.), i O. Kolberg, który w „Krakowskiem“ zajmuje się nimi, uważa za stosowne wytłóma-czyć się z tego postępowania (przyczem uad-mienia, że „piętno krakowskie“ na mil parę, aż po za Mogilany i Głogoczów, nader jest wybitne śród ludu). Od zachodu już po za Krzeszowicami (idąc od Krakowa) typ K-i staje się mniej dobitnym. Od wschodu na pograniczu z Królestwem, w okolicach Ruszczy, Branic, jest on bardzo wyraźny, ale granice pomiędzy Skalmierzakami i Proszowiakami, zaliczanymi zresztą do K-ów, acz posiadającemi już odrębności niejakie, z jednej strony, a K-ami z drugiej są niewyznaczone. Od północy K-y wkraczają w obręb K-stwa siedząc z lewej strony rz. Dlubni w każdym razie aż pod Gołyszyn, zaludniając porzecze Prądnika i stamtąd ciągnąc się do Sławkowa. Idąc od Sławkowa na wschód, przez K-ów są jeszcze zaludnione wsi: Błędów, Klucze, Podlesie, Sułoszowa. Zadroże, Wielmoża, Gołyszyn. Zresztą aż pod Skalbmierz i Koszyce powtarza się w ogólnych zarysach tensam* zv-yezaj, acz różni się co do szczegółów, dając początek Proszowiakom i Skalbmierza-kom—są to wraz z K-ami odłamy większej grupy etnograficznej, której jedność została w świadomości ludu zatraconą. Ale i wśród K-ów istnieją różnice. „Dziwna rzecz, że lubo cechy ogólne wszędzie są tesame, przecież rozmaitość nieskończona panuje między włościanami krakowskimi. Czy na to wpływa tryb życia i zatrudnienie, czy przyczyn trzeba szukać w zamierzchłej przeszłości, odgadnąć trudno, wszelako sąsiednie wsie nieraz odmienne w swych mieszkańcach okazują cechy. Wsie grupują się po kilka i kilkanaście około siebie, a ten mały obszar jakoby odrębne państwo stanowi. Inaczej ubierają się i żyją 0-grodnicy pod Krakowem, inaczej Flisacy pod Czernichowem i Mogiłą, inaczej ludność górnicza zachodnich stron, inaczej—Szkalb-mierzanie, Proszowiacy, choć to z ojca i matki szczep jeden“ (Wł. Anczyc). „Odróżnienia te są między tymi włościanami, choć najbliżej sąsiadującymi, wybitniejsze, aniżeli między mieszkańcami odległych od siebie miast polskich, bo wspólne życzenia, ogólne wyobrażenia, i wszelkie pod tym względem odróżnienia nie nikną i nie jednoczą się u nich jak w miastach. Wszystkie te rasy żyją prawie w odosobnieniu, ludzie z nich nie przenoszą się jedni do drugich, ani łączą związkami małżeńskiemi. Dziw-nem jest prawdziwie, że między temi ludźmi między którymi niema ani różnicy plemienia, ani różnicy religii, tak widoczne spostrzegamy rozdzielenia“ (J. Mączyński). Naturalnie, dzisiaj te różnice zaciera coraz bardziej wpływ idący od miast. l)K-y p o d m i e j s c y. a) Tuż pod K-em w Krowodrzy, Czarnej wsi, Nowej wsi i Łobzowie mieszkają Ogrodnicy, zwani tak dlatego, że ich jedynem zatrudnieniem jest ogrodownictwo warzywne. Ubiór Ogrodników jest miejski; suknia zwierzchnia, kapota, różni się krojem od sukman włościańskich: jest dłuższa z wyższym kołnierzem, z przodu nie pojedyńczo, ale podwójnie się zapina, i to na guziki lub pętlice, a od stanu jest we fałdy ułożona. Pod kapotą noszą tejże barwy kamizelę czyli tak zwany kaftan. Używają koszul z kołnierzem wywiniętym, który obwiązuje kolorowa chustka, spodui drelichowych w czerwone najczęściej paski, w buty wpuszczanych, a kapeluszy z wysoką głową, obwiedzoną szeroką aksamitną wstążką, wreszcie pasów skórzanych, szerokich na 4—6 cali. Natomiast Ogrodniczki z niewielką różnicą ubierają się jak włościanki: noszą na głowach białe chustki, przyozdobione białym haftem, kolorowe i fałdziste spódnice i białe haftowane fartuchy; gorsety trochę dłuższe, najczęściej z adamaszku, a zakończone od dołu mnóstwem organków, tj. fałdów; na szyję zarzucają duże kolorowe chustki zwane derowe-mi i szyję ozdabiają dużemi koralami, b) Prąd-niczanie, mieszkańcy wiosek położonych za rzeczką Prądnik a okrążających mogiłę Wandy (są to wioski Prądnik Biały i Czerwony i in.), trudnią się uprawą roli i są zwyczajami i ubiorem zbliżeni do Ogrodników (ob. Prądniczanie). II) K-cy w i e j s c y. a) Od Prądniczan ciągnie się na wschód ku Branicom, Ruszczy i Kościelnikom grupa K-ó,v butna, wyższego wzrostu, zgrabniejszej postaci, a mająca swoje właściwości w ubiorze, i utyka w Kopieniaków (ob.), którzy zdaje się, już należą do Proszowiaków. b) Drugi odłam rozpoczyna się od osad, które przytykaj ą do K-a od północy i zachodu w kierunku Krzeszowic, Balic, Czernichowa (tutaj należą Brono wice, Modlnica, Giebułtów, Ojców, Skała); grupa ta ujawnia pewne drobne odmiany (około Liszek, Krzeszowic, niektóre cechy przechodzą nawet Wisłę dalej na południe aż poza Skawinę), a odróżnia się już na oko od poprzedniej cechami fizycznemi. Są to K-cy w najściślejszym wyrazu tego znaczeniu, ć) G órnicy albo Górniacy, mieszkający ku granicy śląskiej i częściowo oddający się robotom górniczym, mają już rysy znacznie grubsze.—Wogóle co do ubioru, strój, podawany w popularnej piosence „Adboz wa to jacy tacy“ itd., a mający polegać na czerwonej czapeczce, ke-rezyi wyszywanej, haftowanej pętliczkami dokolusiunieczka itd., nie dotyczy K-ów w tern znaczeniu, w jakiem ludoznawstwo posługuje się tym terminem, jeno włościan z okolic Słomnik, Proszowic. Zaledwie sama tylko czerwona czapeczka zjawia się niekiedy pomiędzy K-ami. Pomiędzy Krakowem, Wieliczką, Skałą, Alwernią, tj. na obszarze właściwie krakowskim, mężczyźni noszą sukmany sukienne białe ze stojącym kołnierzem, na brzegach (krajach) zdobne sukiennem czerwonem obiciem (oblamówką), która stanowi także w przedłużeniu na wewnątrz wązką podszewkę sukni. Obszywka podobna zdobi również i obie kieszenie. Tuż przy oblamowaniu biegną równolegle z niem sznurki czerwone od pasa w górę i około kołnierza, a zarazem i około kieszeni trzy

razy w promieniu    na    dół i    u    dołu    sukmany

przy wycięciach z    obu    stron,    a    przy    nich wi

szą kutasy czerwone w liczbie 16 (tj. po jednym z obu stron    szyi,    jeden z    tyłu    kołnierza,

po dwa u kieszeni    i po    dwa    u    dołu),    czasami

jedwabne, a zwykle włóczkowe czerwone lub koloru sukna. Sukmana tego kroju bardzo rzadko miewa barwę granatową (niekiedy pod Mogiłą). Niektórzy noszą górnicę czyli płócienni cę z białego płótna, mającą rój suk-kmany, ale bez kutasów z boku i frendzli: kołnierz jest stojący, pikowany, obszyty wązką la-mówką sukienną czerwoną, bywa biały u mieszkańców Modlnicy, Bronowie, Bielan, Mogilan, Głogoczowa i w pobliżu Krakowa, niebieski — w Liszkach, Alwerni, Bolechowicach, Rybny, Brzeźnicy itd.; biały kołnierz ma lamówkę czarnej barwy (tak samo jak u sukmany w tych okolicach) około Niepołomic, Ruszczy, Pleszowa itd. —są to wszystko drobne różnice, którą wskazują ludoznawcom istnienie w obszarze etnograficznym K-ów jeszcze dalszych, drobniejszych poddziałów. Taksarao różnice przedstawia kaftan, noszony pod sukmaną albo górnicą, długi po kolana, z podszewką całą z sukna czerwonego, bez rękawów, obszyty do okoła ponsową lub amarantową lamówką sukienną. Kutasy są przy nim z jedwabiu, już to czerwone (Modlnica, Tonie, Prądnik, Zabierzów), już czarne (Babice, Węgrzce, Witkowi-ce), już zielone (Garlica, Zielonki), ciągną się rzędem, tworząc frendzle, na przodzie z obu stron od szyi do pasa, oraz po 3 kutasy przy klapach u kieszeui. Barwa ich nie zmienia się w obrębie jednej parafii, a nawet ogarnia częstokroć po kilka parafiij Kaftan ten, ale nigdy górnicę, a rzadko sukmanę, przepasują pasem rzemiennym, który naszywany bywa rzemycz-kiem zielonym seledynowym, z przodu dość wązki rozszerza się nieco przy sprzączce, spięcie samo jest zdobne w parę kółek mosiężnych albo wybijane blaszkami, cętkami i gwoździkami (zatykają zań fajeczkę lub nożyk). Spodnie są szerokie z płócienka albo perkalu w czerwone, błękitne lub lila paski, zwykle na tle jasnein lub białem. Wybierając się w drogę, zawieszają u szyi worki do żywności (zajdy). Na głowę wdziewają kapę lus pilśniowy czarny, szeroki u dołu, a zbiegający się ku górze. Nad rondem, niezbyt szerokim, idzie gruba na palec wełniana sznelka z żółtej, czerwonej, błękitnej i zielonej wełny strzyżona (bara-n e k); pod nią otacza kapelusz bardzo (szeroka czarna aksamitna przepaska. Za nią zatknięte wznoszą się kogucie lub pawie piórka, albo świecidła, z przodu aksamitka ta zdobna jest w okazałą sprzączkę białą, z tyłu lub boku końce aksamitki spojone guziczkami lub zeszyte. Pod podszewką płócienną ściągniętą sznurkiem mają jeszcze dość miejsca na włożenie kapciuszka z tytuniem, fajeczki, zapałek. Młodzi parobcy noszą w lecie takiego samego kształtu kapelusze słomiane. Podczas zimy przykrywają niekiedy głowę magierką. Starzy noszą czapki o sześciu rogach, sukienne, ciemne z guziczkiem na wierzchu, obszyte czarnym barankiem z łapkami na uszy. W Olkuskiem ('Sułoszowa) widać w zimie wysokie baranie czapki, sad łąki, v. s z a k ł a ki (ob.), o 8-u rogach sukienne z obszyciem baraniem. U kobiet naj-paradniejszym ubiorem jest sukienka, ubranie do kolan dochodzące, czasem i poza kolana, z sukna granatowego, fałdzisto lamowane czerwonem suknem; kołnierz stojący, obszyty trzema rzędami galonów szerokich na palec, złocistych, przód zaś, boki i tyły fałdów mają po sześć takich galonów, na końcach galonów złote kutasy. Ubranie to odświętne, drogie. Częściej używany żup an jest granatową suknią, długą, bez obszycia i bez galonów; brzeg podszycia, klapki u ręk iwów i obu kieszeni czerwonem suknem lamowane. Gorset krótki, z sukna granatowego, ma około 40 kali tek (są to płatki z tegosamego sukna, przyszyte z boku do gorsetu i nadające mu pewne wcięcie; obszyte są czerwonemi wypustkami, a nad każdą kalitką jest guziczek mosiężny lub kutasik jedwabny); cały przód na piersiach jest wyszyty blaszkami, guziczkami i grubym jedwabiem czerwonym. Sp ód ni ce, dochodzące do kostek, bywają perkalowe i płócienkowe, w różnych kolorach lub pstre. — Co do obrzędów i zwyczajów, zacierają się one coraz bardziej. Wiole zwyczajów zawdzięcza swój początek wpływowi Krakowa, jak to wskazują same nazwy: b a-chuski (ob. Zapust), puchery (ob.), j u-daszki. Swoją drogą zarówuo wesele jak i inne obchody odróżniają się właściwemi tylko tym okolicom wielu rysami. W żadnej dzielnicy kraju naszego obchód konika (ob.) nie spotyka się tak często, istnieje też obnoszenie tur a (ob. Turoń) i tr a czy k a (ob.). Warto też wspomnieć o obrzędzie Rękawek (ob.). Kolberg pisze z tego powodu: „obrzędy domowe, osobliwie weselne, roztaczają niezwykłe szczegółów bogactwo, a lubo obfitością i rozrostem nie do-równywuje one szczegółom w obrzędach i pieśniach weselnych włościan bardziej ku wschodowi mieszkających, zwłaszcza ruskich, napotykanym, dają jednakowoż słuszną miarę wielkiej siły i żywotności charakteru ludu krakowskiego, a w pojedyńczych sytuacyach ukazują nawet rysy, tak nowością swą i głębokością jak i szerokiem swem uderzające rozwinięciem... Lud krakowski wiernie się jeszcze trzymając zwyczajów swoich ojców, szumno, dworno i strojno lubi obchodzić swe obrzędy rodzinne, mianowicie wesela. Każda czynność ważniejsza przy tej kilkudniowej uroczystości połączona jest z muzyką, a wesołe śpiewki i tańce (krakowiaki, oberki, polki i walce) obok dowcipnych żartów w stiojne szaty przybranych drużbów i gości, przeplatają obrzęd od początku do końca jakoby kwiecistą tkankę

1892).

Krakowiacy, w Sądeckiem nazywają K-mi dzieci i parobków, przypatrujących się uroczystości weselnej: „Starszy drużba częstuje wódką i kołaczem K-ów, tj. tych, którzy do wesela nie należą („do wesela nie należą,

„Wisła“, t.

L. K.

słów, tonów, barw i ruchów. Równie świetnie i gwarnie, jak wesela, obchodzi lud inne pamiątki, osobliwie religijnej natury. Nigdzie pewnie w całym kraju polskim, nienapotkasz tylu co tu szopek czyli jasełek, nigdzie tyle pochodów z gwiazdką po kolędzie, z traczy-k i e m (ob.), konikiem itd., a każdemu takiemu obchodowi, przystrojonemu w rozliczne malowane i błyszczące przybory i dekoracye, towarzyszą długie mowy, śpiewy, przymówki i kon-cepta chłopców już to w świąteczne, już w inne dziwaczne poprzebieranych szaty“. Lud to lubujący się w śpiewie i tańcu. Rzecz znamienna: co do melodyi Krakowiaka (ob.): odchyla się ona od melodyj innych plemion polskich i pozostaje w pokrewieństwie z me-lodyami, które dają się słyszeć po drugiej stronie Karpat. Co do wymowy, wśród K-ów daje się spostrzegać często t. zw. wałczenie (ob.), tj. w środku wyrazu zastąpienie dźwięku l przez krótkie u, np. g'uo.wa zam. głowa; niekiedy w końcówkach wyrazów po a i o dźwięk ten przechodzi w n (g i o n=giął, w z i o n=wziął). Przed a, e, r zjawia się przydechowe h (np. harmata, hejdukować, hrobak); niekiedy pojawia się j (Jewa). To samo r bywa w czasownikach złożonych na początku opuszczane: o z d a ć=rozdać. s i stk przechodzą niekiedy w ć, np. sy ć k o=wszystko; w zaś ginie przed sz, np. sędy=wszędy, tak samo jak z na początku czasowników: ostawić=zostawić. Niekiedy znów w i z zostają wtrącane do rzeczowników: n a w’d zfa ł—nadział, uzdało się—uda-ło się. Gh bywa wymawiane jak k: kcę(chcę), skować (schować); sz i cz brzmi jak s i c, ż i rz jak z, natomiast źródło bywa wymawiane zrzódło. L zjawia się niekiedy zamiast j, n, r: g r o n o s t a 1, lumer (numer), lekrut (rekrut). Warto zaznaczyć także takie zwroty jak: swacia (swatowie), woj ci a (wójtowie); piędziesiątu (piedziesięciu). Kolberg („Krakowskie“ t. IV, str, 293 — 297) przytoczył spis ważniejszych zmian dźwiękowych, ale zwłaszcza dużo w tym względzie cennego materyału dają St. Ciszewskiego „Krakowiaki“, gdzie w bajkach zachowano wymowę ludową z odpowiednią transskrypcyą. Przy okazyi warto zaznaczyć, że w nazwach wsi zwykle występuje końcówka ów (Łobzów), a zwłaszcza owa (Szczakowa, Nowojowa); ta końcówka owa szczególniej częstą jest po prawej stronie Wisły. Zwykłem jednak zakończeniom nazw wioskowych jest zakończenie i ce lub ica (Krzeszowice, Modlnica). Wogóle „w u-biorze swoim i tańcu, jak w budowlach i mowie zachował lud krakowski znamiona tak dobitnie małopolskie, chrobackie, że te na pierwszy rzut o-ka wyróżniają go dostatecznie od sąsiednich Ślązaków i Wielkopolan. Nie tyle widoczną staje się ta różnica od strony południowej i wschodniej, tj. od strony karpackiego Podgórza, krain Sandomierskich i wogóle całej lechickiej Mało

polski aż po Ruś. Małopolanie ci bowiem, jednych niemal z K-ami usposobień, przymiotów, wad, nałogów i przywar, łagodniejszymi tylko nieco, skrytszymi i potulniejszymi ukazują się w stosunkach zewnętrznych, baczniejszymi i chybszymi w wewnętrznych, od właściwych K-ów. A lubo są od tych ostatnich ruchliwsi i skorsi do zabawy i hulanki, gwarnej, hałaśliwej, a często i niesfornej, mniej natomiast od K-ów ukazują przy uiej pogodnej wesołości i swobody, mniej rozwagi, przezorności i wstrzę-mięźliwości w życiu i użyciu, w pracy i uciesze. Różnice te nie są atoli tak wybitne, aby tak w jednych jak i w drugich zatrzeć mogły ogólny charakter małopolskiego ludu, tj. rzut-ność z burzliwości krwi wynikającą i tuż za nią biegnącą giętką zręczność myśli i ruchów“ (O. Kolberg). — Bi b liogr.: J. K. (onopka) „Pieśni ludu krakowskiego“ (Kraków 1840); J. Mączyński „Kilka podań i wspomnień krakowskich“ (Kraków 1855); J. Mączyński „Włościanie z okolic Krakowa w zarysie“ (Kraków 1858); Wł. An cz y c „Obrazy krakowskie“ („Tyg. 111.“ 1862, tom V); J. Łepkowski „Przegląd krakowskich tradycyj, legend, nabożeństw, zwyczajów, przysłów i właściwości“ (Kraków 1866); R. Fijałkowski „Zwyczaje i zabobony świąt Bożego Narodzenia w Mało-polsce („Ognisko“ 1874 — 1875, Poznań), Fr. Kosiński „Słowniczek prowincyonalizmów w okolicach Krakowa, Bochni i Wadowic“ („Zb. Wiad. do Antr. K.“ t. III); O. Kolberg „Lud: Krakowskie“ (Kraków, tom I 1871, tom II 1873, tom III 1874, tom IV 1875); St. C i-szewski „Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa“ (Kraków 1887); St. Ciszewski „Krakowiacy“ (tom pierwszy, Kraków 1894); Z. Wasilewski „Przyczynek do etnografii Krakowiaków“ („Wisła“ 1892); St. Polaczek „Wieś Rudawa“ („Bibl. Wisły“, Warszawa

L. K.

i tylko przyszli się przyglądać“).

VII, 303.

Krakowiak, taniec i śpiew. 1) Rytmika. K. ukazuje dwućwierciowe takty z naciskiem równej siły już też na obu ćwierciowych nutach taktu, już też na obu słabych częściach (ósemkach) jeżeli takt ma cztery ósemki, a,w mocniejszym nieco (naciskiem) na drugiej rozwiązanej niż na czwartej będącej, jakoby echem poprzedzającego nacisku, już wreszcie na samej pierwszej słabej. „Jako pierwszy z tych nacisków, osobliwie gdy mu przytupuje podkówka, oznącza stanowczość i junacką dzielność, tak drugie przy pobrzęku mosiężnych kółeczek u pasa objawiają niecierpliwą burzli-wość krakowską do wyczekiwania niezdolną, jakkolwiek ta burzliwość, hamowana] znów względami taktu i miary (symetryi), zwykle zaraz na początku zamienia naciśniętą pierwszą ową słabą (czyli drugą rozwiązaną) nutę taktu, wespół z następną rozwiązaną (nienaciśniętą mocną) jeśli obie tensam ton dają, na wytrzymaną słabą (ćwierciową), nadając jej wyraźnie charakter synkopy; w tym razie znów, dla zrównoważenia poprzedniego pośpiechu, oznaką nagłego ociągania się czy namysłu i opóźnienia w ruchach, jak każda syn-kopa, nacechowanej“. Ruch K-a, zarówno tańca jak śpiewu, pod względem ogóluej swej miary (metryczności), wykazuje szeregi dwójkowych taktów tworzących główne rytmiczne znamię odłamu południowego słowian (³/₄, ⁴/g—mianowicie w ich tańcach). Jednak nacisk na s ł a bą część taktu lub wytrzymanie jej (przy pochłonieniu następującej rozwiązanej, przez co powstaje z niej ćwierciowa) obok pewnych zwrotów i pochodów melodyjnych, wytwarza z K-a taniec wyraźnie miejscowy, Małopolski. Akcent ów drobnieje coraz bardziej, gdy przekroczy pasmo Karpat, i daje się czuć w mnóstwie słabych cząstek dwućwierciowego taktu (np. na każdej słabej szesnastce), gdzie nawet nie zawsze w stanowcze ujęty bywa karby, a tworzy tam jedną z głównych, acz nie wyłączną cechę muzyki węgiersko-słowiańskiej. Ale w formie K-a lud krakowski bynajmniej nie zamknął całej swej rytmiki muzycznej. Forma ta jest częstszą tylko, bardziej znamienną i silniej ściąga na siebie uwagę cudzoziemca. Obok niej K-cy z wielkiem, a jak O. Kolberg twierdzi, z rów-nem niemal zamiłowaniem używają innych znanych i upowszechnionych rytmów polskich i cudzoziemskich; owszem, gęsto w wielu razach sypią już to rytmami polki, galopa i kozaka, już (i to częściej) rytmami trójkowemi poloneza, mazurka, osobliwie zaś walca i oberka. Tutaj warto zaznaczyć stosunki rytmiki K-a do budowy rytmicznej na trzy takty. Otóż śpiewy weselne krakowskie, lubo suto przeplatana K-ami, ukazują w budowie swojej, podobnie jak wiele innych pieśni, rytmiczną formę główną słowiańskich pieśni weselnych na trzy tempa (³/₄ i */$)-, taką przynajmniej jest większość śpiewów ważniejszych obrzędowych, O. Kolberg uważa to za dowód, że rytm trójkowy, aczkolwiek krzewiły się obok niego i inne (czwórkowe, dwójkowe, sześcio-ósemkowe), jest u Słowian, również jak u Germanów, Skandynawów i Litwinów, rytmem niezmiernie starożytnym, może pierwotnym. U Słowian trzy owego rytmu tempa, w trzech równych niemal co do siły uderzeniach w takcie występują na jaw, a panowanie jego rozpościera się zarówno w polskich i czeskich, jak i ruskich pieśniach weselnych i tam nieraz w żywszym ruchu tętni. „Jest on poniekąd utajony i w samym-że

K-u. Dla przekonania się o tem, dosyć jest wi.rtńśó owego nacisku na drugiej słabej nucie ósemkowej przedłużającego ją podwójnie do znaczenia [ćwierciowej, zmniejszyć o połowę, robiąc z ćwierciowej raz wiązaną, a otrzymamy natomiast trzy równej wartości nuty, z naciskiem na drugiej czyli słabej nucie. Ztąd też można przyjąć wniosek, że niejeden K. powstał poprostu z mocniejszego‘tylko nacisku, bo aż zdwojonego wytrzymania słabej nuty tempa trójkowego“ (O. Kolberg). Z wywodów O. Kolberga jasno widać, iż rytmika K-a jest bliższą rytmiki południowo słowiańskiej niż tej, która jest właściwa innym plemionom polskim. —Por. O. Kolberg „Krakowskie“ tom T (przedmowa, str. IV —VI). 2. Taniec. K. jest dzisiaj jedynie tańcem ludowym, wyjątkowo tańczonym we dworach podczas kuligów. '"Dawniej tańczono go częściej w dworach szlacheckich. K. Czerniawski usiłuje dowieść, iż tańczono go już za czasów Bony, pierwszą zaś wiadomość o nich odnajduje w „Pamiętnikach“ Paska. O. Kolberg jednak powątpiewa o słuszności wywodów K. Czerniawskiego, przynajmniej co do opisu u Paska. Taniec to żwawy, radosny, a towarzyszy mu śpiew zawsze, owe znane krótkie K-ki. Z tego powodu J. |Mączyński pisze: „kiedy wszyscy zwykle tańczą jak im zagrają, jedni K-cy tak tań czą, jak sami sobie zaśpiewają“. Tańczą zwykle w ten sposób, że po obieżeniu dokoła izby, zatrzymują się i śpiewają, najczęściej piosenki improwizowane. Kto zapłaci, ten podaje nutę skrzypkowi, który musi ją wygrać według życzenia tancerza. Zresztą K. ma, jak każdy taniec ludowy, drobne odmiany w ruchach, stosownie do okolicy. Tancerz objąwszy kibić tancerki prawą ręką, gdy ona objęła go w pas lewą (lubo i odwrotnie się zdarza), trzyma lewą wolną w powietrzu i puszcza się dokoła izby krokiem raczej posuwistym niż skocznym, ale krzepkim i silnym. Tańcząc, przytupuje do taktu wysokiemi stalowe mi podkówkami, z których, gdy je o siebie lub o podłogę tłucze, ogień niekiedy wykrzesuje; to znowu potrząsa wolną ręką u pasa zawieszone kółeczka mosiężne dla tem większego brzęku (zwłaszcza pod^Szkalbmierzem i Proszowicami, gdzie ilość owych brzękadeł jest większą). Miejscami tancerz i tancerka biorą się tylko za ręce, nie obejmując wcale kibici; to znów, przy podniesionej ochocie, tańczą wedle okoliczności kobiety z kobietami, a (rzadziej) mężczyźni z mężczyznami. Czasami po przetańczeniu dwu i kilkakrotnem dokoła izby i odśpiewaniu przed skrzypkiem jakiego dwuwiersza wszystkie pary przystawają w kółko, już-to trzymając się za ręce, już bez tego, a zarazem chwiejąc rękami lub zlekka kołysząc się ku sobie przez chwilę. Wówczas jedna z par tańczących wysuwa się naprzód; w środku owego koła, sta-

I..

nąwszy naprzeciw siebie, para ta wyskakuje i wydreptuje ku sobie na podobieństwo górali, poczem tancerz goni swą tancerkę lub sam przez nią jest ścigany. Wreszcie mężczyzna pochwyci swoją tancerkę i oboje wracają na swe miejsca do koła, poczem idą znów w taniec wszystkie pary krakowskim krokiem w koło izby, dozwalając kolejno w tensam sposób wysuwać się następnie do^tańca drugiej, trzeciej i t. d. parze. Taniec ten, wplatany w K-a, a idący zawsze w takcie ²/₄, nazywają Mijanym. Niekiedy znów tańczą Przebieganego, tj., aby każda para tancerzy, stanąwszy twarzą do siebie, sunęła się jedna za drugą do koła izby, tak, że chłop cofa się w pląsach w tył, gdy naprzeciw niego stojąca goni go kobieta, lub też przeciwnie. Mężczyzna trzyma się przytem pod boki (jak w kozaku), kobieta zaś za końce lub boki uniesionego nieco fartuszka. Gdy kobieta cofa się a goni ją mężczyzna, wówczas kołysze się ona niekiedy to ku prawej to znów ku lewej stronie lub wykręca się w kolo siebie. Taniec ten niekiedy zowią Obertasem krakowskim. Częstokroć rozpoczyuają się krokiem wolnym, K. coraz to idzie prędzej, żwawiej, w podskokach, aż nareszcie przechodzi w tak zwanego suwanego, czyli w prędką galopadę na dwa tempa równe w takcie, gdzie, raźnie z nogi na nogę przestępując, przesuwają się tancerze po izbie. I Ber. O. Kolberg „Krakowskie“ (t. II, str. 2ii9—379, przytoczono tam opisy różnych autorów). 3. Śpiew. Słowa do K-a nucone czy to wśród tańca czy w przerwach tanecznych przed skrzypkiem są to krótkie dwuwiersze i cztero-wiersze, zawierające zwykle w pierwszym obraz jakiś z przyrody wzięty, w drugim zaś zastosowanie mniej lub więcej szczęśliwe do sen-tencyi lub uczucia, jakie się z piersi śpiewającego wydobywa:

Listek się oberwał, Gałązka strzaskała; Podobnoś, dziewczyno, Słówko swe złamała.

Od formy a raczej układu podobnego, tam nawet K. nie odbiega, gdy śpiewka przybrała wyraźnie barwę miejską, okolicznościową lub dworacką: wiersz wstępny nie tyle już z natury, ile z otaczających scen bierze swoje pierwiastki, a mimo pozornej gładkości śpiewka cała w wyrażeniach jest bledszą niż wieśniacza. Ponieważ r>tmy K-a powtarzają się w odstępach jednostajnych, a miara wiersza jest jednakowa, śpiewak wszelkie nawijające się mu wyrazy, o ile do owego rytmu przystają, bez skrupułu podkłada pod bieżącą melodyę. Dla-tegoto słowa wielkiej liczby K-ów na jedną i tąsamą śpiewane być mogą nutę i, odwrotnie, tensam dwuwiersz w rozmaite przyoblec się może tony. A ponieważ obertas upowszechnił się i w Krakowskiem, stąd też słowa K-ów podkładane bywają nieraz pod nutę obertasa

Wielka En cykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 314b. T. XL.

lub matura, przyczem, że rytm tu i tam jest inny, trzeba obciąć coś ze zgłosek lub wypełnić braki dodatkami: oj da! dana! itd. Zdarza się odwrotnie, tj. że słowa obertasowe są rzucane dosyć niewłaściwie na pastwę nuty krakowskiej.—Por.: O. Kolberg „Krakowskie“ t. II, str. 379. Zbiory K-ów istnieją prawie w każdym zbiorze pieśni ludowych. Nadto: O. Kolberg „Krakowiaki z okolic Krakowa“ (Kraków 1874); Z. Gloger „572 Krakowiaków ze źródeł drukowanych i z ust ludu“ (Warszawa, 1877; trzecie wydane tamże r. 1893 z 653 śpiewkami); E. G. Ś w i e ż a w s k i „Przenośnia w Krakowiakach“ („Ateneum“ 1886.— Porów.:    Recenzyę R. Kawczyńskiego

w „Kwartaln. histor.“ 1887).

Krakowianin Piotr, pseudonim J. K. Turski ego,

Krakowianin Stani sł a w, pseudonim Stanisława Krzyżanowskiego.

Krakowiec, miasteczko w Galicyi, pow. Jaworowski, 55 km. na zach. od Lwowa, przy gościńcu lwowsko-jarosławskim, 18 km. na zach. od miasta pow. i stacyi kol. żel. w Jaworowie, tyleż od stacyi kolejowej w Mościskach, w położeniu nizinnem, piasczystem i moczarowatem. Od płd.-wsch. ku płn.-zach, płyną potoki: Szkło także Krakówką zwany, i Szczan, a w str. płu. wschód, obszaru na małej przestrzeni pot. Retyczyn, dopływ Szkła. Nad brzegami tych potoków rozpościerają się moczary. W płn.-zach. stronie staw K-i, utworzony przez Szkło. Średnie wzniesienie 220 m. npm. Powierzchnia obszaru obejmuje 2182 morgów, z czego na role przypada 1 100, na łąki i ogrody 654, pastw. 356, lasy 72 morgów. W r. 1880 było domów 288, m-ców 1 895 (m. 969, ż. 926); rz.-kat. w miejscu, należy do dekan. jaworowskiego, dyecezyi przemyskiej. Należy do niej 16 wsi. Rok fundacyi kościoła niewiadomy. W XVI wieku Stanisław Fredro, wojski sandomierski, założył tutaj zbór kalwiński, ale w r 1604 kościół przywrócono katolikom. W r. 1609 Anna księżna na Ostrogu, dziedziczka Jarosławia, Kańczugi, Krakowca i t. d., odnowiła fundacyę parafii. Dzisiejszy kościół murowany z ciosowego kamienia, z kolumnami i facyatą, zbudowany w r. 1785, poświęcony, w r. 1854. Również jest w K-u par. gr.-kat. mająca filie w Przedborzu, Hukach i Budzyniu. Siedziba sądu pow., urz podatk. poczt., szkoła lud. dvvuklas., apteka. Zakład dla chorych, fundowany 1 kw. 1813 przez Annę, księżną Lota-ryńską, ówczesną dziedziczkę K-ą, przyjmuje chorych włościan z gmin do dóbr K-icli niegdyś należących. Po śmierci Franciszka Fredry w r. 1549 dostał się K. Jerzemu, jednemu z czterech synów, skąd powstała linia Fredrów K-ich. W r. 1603 dziedzicem K-im był Aleksander hr. Ostrogski, wojewoda wołyński, potem posiadali go Bełżeccy i Cetnerowie. 0-statnim z Cetnerów posiadających K. był Igna-

79

ski w r. 1590.

D.

Br. G.

cy, wojewoda bełzki. Tenże za czasów Stanisława Augusta założył tutaj piękny ogród na sposób zagraniczny, sprowadziwszy za ogromne summy rzadkie drzewa, krzewy zamorskie, kwiaty rozmaitych krajów, i do końca życia swego ozdabiał ogród noweini nabytkami. W zamku tego Cetnera były kolekcye obrazów, portretów, kopersztychów, ksiąg, numizmatów, monet, i t. p. Zbiory te kosztowne po śmierci jego zniknęły bez śladu. Po nim odziedziczyła K. córka jego Anna; później przeszedł ten majątek w ręce Leona Potockiego, a nako-niec do książąt Lubomirskich. O zamku K-im wspomina Werdum (ob. Lis.ke „Cudzoziemcy w Polsce“). Założył go Aleksander ks. Ostrog-

Br. G. ¹

Krakowiecki. herb polski. Na tarczy dwudzielnej w polach błękitnych — w pierwszem jednorożec srebrny wspięty, w drugiem złote grabie. , Nad hełmem w koronie szlacheckiej dwa skrzydła błękitne. Używany przez rodzinę K-ich z Krakowa, w Prusach Zach. osiedloną, inaczej Krokami zwaną.—Źródła: Nie-siecki (podaje pola tarczy czerwone); Siebma-cher VI, 9, 30.

Krakówka. Tak mianują część rzeki Szkła w obr. wsi Crakowca, ob. Szkło.

Krakowowa P a ul in a, z Radziejowskich, autorka, utrzymująca pensyonat panien w Warszawie (* w r. 1813 w Warszawie—f du, 16 lutego 1882 r. tamże). Pierwsze lata spędziła w dzielnicy Starego Miasta, pełnej wspomnień historycznych, które nie pozostały bez wpływu na wrażliwą duszę dziecka. Wcześnie straciwszy matkę, została pod wyłącznym kierownictwem ojca, który z wielką troskliwością oddał się wychowaniu jedynaczki. Uczęszczała na pensyę p. Jouffier, a potem Anny Eitmarówny. Naukę szkolną ukończyła K., mając zaledwie lat trzynaście, co nie było rzeczą wcale nadzwyczajną wobec tego, że ówczesne pensye warszawskie miały tylko trzy klasy. Kształciła się jednak dalej pod kierunkiem ojca zarówno w zakresie języków obcych jak historyi i literatury ojczystej, nie zaniedbując przytem zwykłych zaleconych pannom zajęć gospodarskich i rozmaitych kunsztownych robótek. Ojciec Pauliny, straciwszy majątek, na starość zmuszony był zarabiać na utrzymanie szyciem koszul dla żołnierzy. Paulina zaś, aby pomódz ojcu, zajęła się haftami. Po śmierci ojca w r. 1831 nie chciała korzystać z pomocy i łask zamożnych krewuych. Poczucie godności i e-nergia, po części wypływające z jej charakteru a po części zrodzone pod wpływem panującego kierunku wśród ówczesnych kobiet warszawskich, t. z w. entuzyastek, zniewalają ją do pracy samodzielnej. K. objęła miejsce nauczycielki prywatnej w domach obywatelskich. Pomimo zdolności pedagogicznych i wykształcenia z początku nie znalazła uznania. Na przeszkodzie w jej pracy, pełnej poświęcenia, stały

panujące przesądy i uprzedzenia warstwy obywatelskiej; z czasem dopiero poznano się na jej wartości: na ostatniem miejscu przebyła lat kilka, do swego zamążpójścia. Wyszła za mąż w r. 1837 za Ludwika Krakowa, urzędnika z niewielką pensyą, i znów zmuszona była zarabiać haftami dla powiększenia dochodów domowych. Na te czasy przypadają też pierwsze jej próby literackie, mianowicie powieść dla młodego wieku*, p. t. „Pamiętniki młodej sieroty“ (wydanie II, Warszawa r. 1844, III wydanie tamże 1868 u Gebetnera i Wolfa). Młoda mężatka, zachęcona przez Jachowicza, zajęła się zebraniem materyału do ułożenia Noworocznika na rok 1838, mającego się składać z pism „samych dam“. Uskuteczniła najzupełniej swe zamiary redaktorskie. Nowemu organowi nadała tytuł „Pierwiosnek“, przypominający nagłówek wstępnego wiersza Mickiewicza, Na utworzenie całości złożyły się mężatki i panny, już to znane z prac dawniej ogłoszonych, już też po raz pierwszy przedstawiające się ogółowi jako autorki. Zebrało się ich razem dwadzieścia dwie.Najpoważniejszą i najlepiej wszystkim znaną była Klementyna z Tańskich Hoffman owa (ob.), która dla reszty autorek stanowiła jakoby wzór, pobudkę i zachętę. Zależność od Hofmanowej uwydatniła się nawet zewnętrznie; pomieszczono bowiem w „Pierwiosnku“ głęboko napisane ćwiczenia z jej wykładu nauki moralnej, wypracowane niegdyś jeszcze pod okiem uwielbianej nauczycielki. Inne zaś artykuły wewnętrzną swą zawartością wskazywały siluy wpływ Hofmanowej. Były to po większej części skromne zarówno pod względem treści jak i talentu wierszyki o przedmiotach życia powszedniego (Śpiewka przy kolebce, Śpiewka poranna, Do modlącego się dziecięcia, Widzenie matki, Córka do matki, Starzec i dziecię, Pleban, Zakonnica, Żebraczka, Powój 1 Rezeda, Róża, Do skowronka i t. d.); były powiastki i komedyjki jakby dla dzieci pisane (Druciarz, Horteusya, Nowy Rok, Cudowna kolebka); były tłómaczenia z francuskiego (Pożar, Legenda Georginy, Dziecię z Arlbergu, Dwa rozmyślania i wiersze z Wiktora Hugo, Lamartine’a i t. d.). Redaktorka nie przeceniała jak się zdaje, wartości zebranych przez siebie utworów „samych dam“, ale słusznie zaakcentowała ich zbiorowe wystąpienie „na pustej jeszcze bezbarwnej przestrzeni“. W wierszu wstępnym p. t. „Pierwiosnek“ zaznacza z naciskiem, że jest to pierwszy objaw zbiorowej żywotności umysłu kobiet i dlatego zasługuje na uwagę. Wśród zgodnego chóru pospolitości pierwszego rocznika „Pierwiosnka“ wyróżnić można kilka głosów śmielszych. Wydawnictwo to miało, śród innych pojawiających się wtedy noworoczników, pewne znaczenie w historyi piśmiennictwa polskiego; ułatwiło bowiem pierwsze kroki wielu autorkom, które później należały do wybitniej-

szych. Do „Pierwiosnka“ pisała Eleonora Z i e- syć wysoko w zakładzie K-ej; idzie ona za postę-m ię c k a (ob.), pierwsza erudytka i filozofka poi- pem i duchem czasu i stara się o dobór wy-ska; tutaj umieszczała pierwsze swe próby li-    bitnych sił pedagogicznych, wśród których by-

terackie Narcyza Żmichowska. Żmichowskiej li: Julian Bartoszewicz, Ignacy Boczyliński, Jerzy Aleksandrowicz, dzisiejszy biskup warszawski Kazimierz Ruszkiewicz; sama przełożona prowadziła naukę języka i literatury polskiej. Do pracy literacko-pedagogicznej wróciła K. dopiero w r. 1860, wydając wypisy dla dziewczynek p. t. ,,Proza i poezya polska, wybrana i zastosowana do użytku młodzieży żeńskiej“ (Części, Warszawa 1860, druk Kowalewskiego). Autorka zamierzała wydać trzy części wypisów, lecz puściła w świat tylko tom pierwszy, prze-

1111

dwa są w „Pierwiosnku“ utwory: jeden bez tytułu w r. 1839, w którym poetka domagała się tolerancyi dla odmiennych przekonań religijnych, a drugi znany powszechnie: „Szczęście poety“ w r. 1841, będący niejako sformułowaniem myśli i dążeń entuzyastek. Słaby jednak udział-Gabryeli w tern wydawnictwie dowodzi, że „Pierwiosnek“, mieszcząc najczęściej bezbarwne wiersze i powiastki, nie mógł być organem tych dusz gorących, spragnionych wiedzy, prawdy uczucia i zostających pod wpływem pism George Sanda a nawet teoryi Saint-Simonizmu. „Pierwiosnek“ wychodził przez lat sześć do r. 1843, z początku bardzo życzliwie przyjęty przez ogół piszących, a póź- | niej coraz częściej wyszydzany przez męskie I pióra; szczególniej gromił „damy“ Janiszowski, j pisujący pod pseudonimem „Pietruszka“. Zajęcia redaktorskie nie przeszkadzają K-ej poświęcać się literaturze dla dzieci. W tym czasie ukazują się jej „Powieści starego wędrowca“ (Warszawa 1839, G. Sennewald) i „Rozmowy matki z dziećmi“ (Warszawa 1841, G. Sennewald). W r. 1843 wraz z Walentyną Trojanowską, uczennicą Jachowicza, zaczęła wydawać K. pismo dla dzieci p. t. „Zorza“. I na tein piśmie również znać wpływy Klementyny Hoff-manowej, aczkolwiek pod względem treści było bardziej urozmaicone. „Zorza“ mniej hołdowała zasadom trzeźwości aniżeli „Rozrywki dla dzieci“ Hofmauowej, więcej wyznaczała miejsca utworom, przemawiającym do wyobraźni; przez powiastki i pogadanki rozwijała w młodych czytelnikach poczucie obowiązków obywatelskich, skierowywała ich myśl i serce w stronę ludu i jego nędzy, opisując zakłady dobroczynne obiady pięciogroszowe, ochrony dla dzieci i kreśląc obrazki z życia ludu wiejskiego i miejskiego. Szczególnie korzystnie wyróżniały się w piśmie prace samej redaktorki; tutaj drukowała K. swoje pełne powabu dla dzieci „Wspomnienia wygnanki“, które później wyszły oddzielnie i miały trzy wydania (I wyd., 1845 r. Warszawa, S. Orgelbrand; II wyd. 1848, tamże; III wyd., 1868 r. Gebethner i Wolff). W r. 1849 K. otworzyła pensyę dla panien; prowadziła ją przez lat 30 z wielkiem powodzeniem; całkowicie oddana wychowaniu młodego pokolenia niewiele wtedy poświęcała czasu pracy literackiej. K. jako przełożona starała się przedewszystkiem wychowywać swe uczennice na dzielne obywatelki, aby mogły godnie spełniać swe zadanie jako matki-wychowawczy nie przyszłych pokoleń. Swoją stanowczością, hartem i powagą, połączoną z wielką wyrozumiałością i słodyczą, wywierała doniosły wpływ zarówno na swe uczennice jak i na otaczające ją młode nauczycielki. Poziom nauk stał do-

Stelli

-ji

Fig. 215. Krakowowa Paulina.

znaczony dla dziewczynek od lat 10 do 12. Z powodu nieszczęść rodzinnych znów na czas dłuższy milknie i dopiero w r. 1880 nanowo zabiera się do pisania, ale niebawem śmierć przerywa nić pracowitego jej żywota. Uczennice uczciły jej pamięć tablicą w kościele św. Piotra i Pawła. Przełożone pensyi warszawskich zebrały między sobą fundusz jej imienia, na wydawnictwa pożytecznych książek dla młodzieży. Napis na nagrobku K-ej na cmentarzu powązkowskim głosi: ,,Tu spoczywa ś. p. Paulina z Radziejowskich K-a, przewodniczka polskich kobiet: pracowała poczciwie; kochała i cierpiała wiele“. Oprócz prac K-ej wymienionych zaznaczyć jeszcze należy: „Nowa książka do nabożeństwa dla Polek“ (Warszawa 1843, I wyd, 1850; II wyd. G. Sennewald); „Niespodzianka“, zbiór powiastek dla dzieci zaczynających czytać (Warszawa, I wyd. 1844, II wyd. 1847, V-e 1869 Gebethner i Wolff); „Wieczory domowe“, zbiór powiastek, gier i zabaw (Warszawa 1848, II wyd. 1868); „Obrazy i obrazki Warszawy“ (tamże 1848 G. Sennewald) — opis i historya niektórych kościołów, zakładów dobroczynnych i parę obrazków

A. G.

Wszyscy

powieściowych z życia Warszawy XIX w.; „Branka tatarska“ (Warszawa 1880), powiastka historyczna; „Kampanella, koleje życia sieroty“, przekład z angielskiego (tamże 1880); „Powieści historyczne z dziejów polskich dla młodzieży“ (tamże 1881); „Powiastki prawdziwe“ (Warszawa 1881), zbiór opowiadań dla małych dzieci, mniej barwne niż „Niespodzianki“. Wszystkie prace K-ej, poświęcone wyłącznie prawie młodzieży, wyróżniają się dążnościami obywatelskiemi i wzorowym językiem. Część wymienionych prac historycznych, pisanych już ' w podeszłym wieku, początkowo umieszczała autorka w świeżo wówczas założonych „Wieczorach rodzinnych“.

Krakowska Rzeczpospolita (1815 — 1846) nosząca także nazwę Wolne Miasto Kraków wraz z okręgiem, powstała na mocy uchwały kongresu wiedeńskiego, kiedy po upadku Napoleona I dokonywano nowego podziału Polski. A) Wytworzenie i ustrój. I. Trzy mocarstwa, Rosya, Prusy i Austrya, przez swych pełnomocników, hr. Razumowskiego, ks. Hardenberga i ks. Metternicha, podpisały d. 3 maja 1815 r. traktat dodatkowy, którym na wieczne czasy zawarowały miasto Kraków z okręgiem, jako państwo „wolne, niepodległe, ściśle neutralne, pod protekcyą trzech wysokich stron kontraktujących“ (art. I). Trzy po-mienione mocarstwa zastrzegły sobie jedynie prawo organizacyi małego kraiku i przyznały mu ze swej strony koncesye i przywileje, które zobowiązały się wypełniać i szanować. Późniejszą klauzulą traktat uznany został przez inne państwa traktatowe i główne postulaty traktatu dodatkowego włączono do aktu zakończającego kongres (acte final) z dn. 9 czew-ca r. 1815.—Rzplta K., na przestrzeni swej 237ą mil kwadratowych austr. obejmowała z miastem Krakowem, trzema miasteczkami i 244 wsiami okrąg ziemi pagórkowatej i urodzajnej, po części lesistej, położonej na północnym brzegu Wisły. Mieszkańców liczyła Rzplta K. przeszło 140 000, w czem wyznania rzymsko-katolickiego było 123 000, żydów około 18 000, reszta innych wyznań. Na miasto Kraków przypadało 23 409 ni-ców; właściciele domów, kupcy, profesorowie, urzędnicy, rzemieślnicy, wszyscy mniej więcej przypuszczeni byli do używania praw politycznych, a teinsa-mem pośrednio lub bezpośrednio wpływali na stan spraw publicznych. Ludność żydowska w mieście w liczbie 4 884 nie korzystała z żadnych praw politycznych. Ludność okręgu złożona była prawie wyłącznie z włościan i żydów, z których pierwsi używali praw politycznych gromadami, drudzy, podobnie jak w mieście, zupełnie byli od nich odsunięci. Z trzech miasteczek okręgu dwa całkowicie były przez żydów zamieszkane; z 244 osad wiejskich 36 tylko było własnością dziedziczną szlachty, reszta zaś albo stanowiła własność

narodową albo należała do instytucyj świeckich i duchownych. Rzplta K. miała być rządzona na podstawie Konstytucyi, nadanej nowemu państwu, o której art. 7 traktatu wspomina i która stanowiła część integralną traktatu.—II. Konstytucya wolnego miasta Krakowa wraz z okręgiem napisana przez Ad. Jerzego Czartoryskiego, zredagowana ostatecznie przez trzech powyższych ministrów za ich podpisami w dn. 3 maja 1815 r. w Wiedniu w głównych punktach stanowiła: Art. 1. Religia katolicka, rzymsko-apostolska jest utrzymana jako religia krajowa. Art. 2. Wszystkie wyznania chrześciańskie są wolne i nie pociągają za sobą żadnej różnicy w prawach cywilnych wyznawców. Art. 3. Prawa ówczesne rolników i włościan będą utrzymane; w obliczu prawa wszyscy obywatele są równi i wszyscy zostają pod równą onegoż opieką. Prawo opiekuje się także wyznaniami tolerowanemi. Art. 4 stanowi, że rząd W. M. Krakowa i jego okręgu mieścić się będzie w Senacie, złożonym z 12 członków, nazwanych senatorami i z jednego prezesa. Art. 5. Dziewięciu senatorów, licząc w to prezesa, obierać będzie zgromadzenie reprezentantów. Czterech zaś zostanie wybranych przez kapitułę i akademię, z których każda mieć będzie prawo mianowania dwóch członków z pośród siebie do zasiadania w senacie. Art. 6 mówi o senatorach dożywotnich i obieralnych. Art. 7 przyznaje członkom duchowieństwa świeckiego i Akademii, tudzież właścicielom ziemi, domów w mieście lub innych realności, jeżeli opłacają podatku gruntowego rocznie 50 złp., przedsiębiorcom nakoniec fabryk i manufaktur i kupcom, będącym członkami giełdy (kongregacyi) kupieckiej, artystom w sztukach celującym i nauczycielom szkół, jeżeli posiadają wiek przepisany ustawą—prawa polityczne wyborców wyżej wymienieni mogą być także wybranymi, jeśli uczynią zadość innym warunkom ustawy. Senat nominuje i odwołuje wedle woli urzędników administracyjnych. Oprócz tego ma prawo rozdawnictwa beneficyów duchownych z wyjątkiem czterech, przeznaczonych na uposażenie profesorów teologii w Akademii, której służy prawo ich rozdawnictwa. (Art. 8) Art. 9 poleca podział W. M. Krakowa i jego okręgu na gminy miejskie i wiejskie. Liczba ludności przepisana dla pierwszych 2 000, dla drugich 5 000 najmniej. Gmina każda mieć będzie wójta o-branego i obowiązanego wykonywać rozkazy rządu. W gminach wiejskich może być kilku zastępców wójtów. Według art. 10 każdego roku w miesiącu grudniu zbierać się będzie w mieście Krakowie Zgromadzenie Reprezentantów, najdłużej na cztery tygodnie. Zgromadzeniu temu służyły wszystkie atrybucye władzy prawodawczej: miało ono władzę ustanawiania corocznie budżetu i sprawdzania ra-I chunków administracyi publicznej; miało nadto

prawo wyboru senatorów i sędziów, i było f przyjąć ten rodzaj emerytury. Poleca nadto władnem oskarżać i oddawać pod sąd najwyż- j uzbrojenie potrzebnej liczby żandarmów konszy, dwiema trzeciemi głosów, wszystkich u- nych dla straży bezpieczeństwa dróg w okręgu, rzędników publicznych bez wyjątku, podejrzanych o przedajność, ździerstwo lub nadużycie powierzonej im władzy. Art. 11 oznacza skład zgromadzenia reprezentantów; składać się ono ma: a) z deputowanych od gmin, z których każda miała prawo wybierać jednego, b) z trzech członków delegowanych przez senat, ć) z trzech członków delegowanych przez kapitułę, d) z trzech doktorów fakultetów, delegowanych przez Akademię, e) sześciu sędziów pokoju, powoływanych do zasiadania w jego gronie z kolei.

III. Przytoczone dwa akta kongresu Wiedeńskiego określały warunki bytu W. M. Krakowa i zasady przyszłegojej rządu. W rządzie tym władza prawodawcza, budżet, nadzór nad administracyą, wybór senatorów i sędziów, należały do Zgromadzenia reprezentantów z gmin, kapituły i Akademii, a wykonawcza do senatu z prezesem na czele. Senat dzielił się na trzy wydziały: 1) spraw wewnętrznych i sprawiedliwości, 2) policyi i milicyi, 3) dochodów i skarbu. Prezes sprawował urząd lat trzy i musiał być zatwierdzony przez trzy mocar-rstwa opiekuńcze; mógł być ponownie obrany. Prezesami byli kolejno: 1) Stanisław hr. W o-dzicki, senator wojewoda Królestwa Polskiego, były prefekt departamentu krakowskiego, sprawował urząd od r. 1815 — 1831. Od 16 stycznia 1831 r. do marca 1833 r. senatorowie zastępowali z kolei prezesa; Józef N i koro w i c z, obrany przez sejm prezesem w r. 1827, nie był uznany przez dwory opiekuńcze; 2) Kasper Wielog łowsk i, senator, kasztelan Królestwa Polskiego, b. prezes komisyi województwa krakowskiego w Królestwie Polskiem, urzędował od r. 1833 —1836; 3) Józef Haller obywatel krakowski, właściciel ziemski, od r. 1836 — 1840;    4) Ksiądz Jan Schindler, ka

nonik krakowski, urzędował od r. 1840 do 22 lutego 1846. — B) Dzieje. Art. 9 traktatu dodatkowego, który głosił, że „dwory rosyjski, austryacki i pruski zobowiązują się szanować i zmuszać do szanowania po wsze czasy neutralność W. M. Krakowa z okręgiem; żadna siła zbrojna nie będzie mogła być wprowadzona do tego miasta pod żadnym pretekstem“ pozostał martwą literą, jak zresztą i cały traktat dodatkowy: nie oddano bowiem sum zastrzeżonych, krępowano rozwój uniwersytetu i stosunki handlowe. Mocarstwa nie dotrzymały przyrzeczenia, a bezprawia i samowola ich rezydentów, które potem przeszły w otwarte gwałcenie traktatu i okrutne represye, zaczęły się od samego początku. W charakterze komisa-

Zgromadzenie obowiązane było obrać prezydującego swego z pomiędzy delegowanych z senatu i nie mogło deliberować nad żadnym projektem do prawa, któryby nie był zapoczątkowanym przez Senat. Art. 12 poleca zgromadzeniu reprezentantów sporządzenie kodeksów cywilnego, kryminalnego i procedury. W tym celu zgromadzenie miało wybrać umyślny komitet, w jego zaś składzie musiało sią znajdować dwóch członków senatu. Art. 13 przepisuje sposób uchwalania praw. Artykuły 14,

15, 16, 17 poświęcone są sądownictwu. Art.

18 brzmi dosłownie: „Sądownictwo jest niepodległe“. Art. 19 przepisuje, że po upływie lat sześciu od daty ogłoszenia konstytucyi, warunki do zostania senatorem z wyboru reprezentantów, będą: 1) mieć 35 lat skończonych, 2) odbyć zupełne nauki w jednej z akademii, leżących w krajach dawnego Królestwa Polskiego,

3) sprawować urząd wójta przez lat dwa, sędziego przez lat dwa i reprezentanta przez dwa zgromadzenia, 4) posiadać własność nieruchomą, opłacającą podatku gruntowego rocznie 15 złp. i nabytą na rok przynajmniej przed wyborem.

Następnie idą warunki konieczne do zostania reprezentantem. Aby być reprezentantem, trzeba było: 1)' mieć 26 lat skończonych, 2) skończyć nauki w akademii krakowskiej, 3) posiadać własność, opłacającą podatku gruntowego rocznie złp. 80 i nabytą na rok przynajmniej przed wyborem. Uwolnionymi byli od dopełnienia powyższych warunków wszyscy, co w czasie istnienia Ks. Warszawskiego, sprawowali j rzów rządów opiekuńczych zjechali do Krako-urzędy zawisłe od nomiuacyi króla albo od wa: ze strony Austryi Sweirtssprok, ze strony wyboru na sejmikach; tudzież wszyscy, co na Rosyi—Miączyński, ze strony Prus — Reibnitz; nie mianowani będą przez trzy mocarstwa przybrawszy sobie do pomocy trzech obywateli traktatowe. Art. 20 przepisuje, że wszystkie | miejscowych, zorganizowali oni senat, do którego akta rządowe, prawodawcze i sądowe będą spi- | powołali Stanisława hr. Wodzickiego w cha-sywane w języku polskim. Art. 21 stanowi, rakterze prezesa i dziesięciu członków z dygni-że przychody i wydatki Akademii składać bę- tarzy duchownych i świeckich. Następnie przy dą część budżetu generalnego Wolnego Miasta pomocy t. zw. komisyi organizacyjnej Krakowa i jego okręgu. Art. 22 nakazuje, aby zajęli się redakcyą praw organicznych. Sa-służba bezpieczeństwa wewnętrznego i policyi mowola rezydentów na początku wyraziła się sprawowana była przez oddział milicyi miej- przez tę komisyą organizacyjną, « kierowaną skiej. Oddział ten miał się luzować w pew- przez nich, która zainstalowała się dnia nych okresach czasu i powinien był zostawać 18-go października w roku 1815 i czuwać pod rozkazami oficera z wojska liniowego, któ- miała nad „rozwinięciem“ i szczegółowem ryby, po odbytej zaszczytnie służbie, zechciał prawodawstwem konstytueyjnem Rzpltej K-iej.

rządzenie władz i instytucyj Rzpltej komisya staje się coraz częstszą, poruczyła specyalnym komitetom, kierowała ich pracami i usuwała z nich członków według swego uznania. W ten sposób Ustawy organiczne zostały wypracowane bez udziału reprezentantów Zgromadzenia. Komitetów wydzielonych z łona komisyi organizacyjnej było sześć: 1) konstytucyjny, 2) sądowy, 3) a-kademicki z członkami Uniwersytetu, 4) staro-zakonnych, 5) do urządzenia stosunków włościańskich, 6) do zaprojektowania statutu urządzającego zgromadzenia polityczne —. z członków Senatu. Statuta organiczne władz wypracowali: prezes, St. hr. Wodzicki, senatorzy—Obschel-witz i X. Bystrzanowski, sekretarz senatu hr.

Po powstaniu w r. 1831 samo istnienie Rzpltej K-iej było zagrożone. D. 27 września r. 1831 wkroczyły do^ Krakowa wojska rosyjskie pod wodzą jenerała Riidigera, ścigając Różyckiego. Po dokonanej-in wazy i za pozór do jej utrwalenia służyła demonstracya młodzieży d. 16 stycznia 1831 r. przeciw Wodzickiemu, który z tego powodu złożył urząd prezesa senatu. Rząd rosyjski wobec demonstracyj francuskich i angielskich,, a zwłaszcza angielskich, nie odważył się na otwarte pogwałcenie traktatu wiedeńskiego i wycofał swe wojska dnia 24 listopada 1831 r. Ale interwencya trwa w dalszym ciągu i kończy się utworzeniem w tymsamym roku 1833, w którym dnia 8 września ministrowie trzech mocarstw rozbiorowych zawierali konwencyę solidarności (w Münchengraetz w Czechach), kon-ferencyi rezydentów — austryackiego,. rosyjskiego i pruskiego, która mieszając się do wszelkich ważniejszych czynności władz krakowskich, a pomiatając ich atrybucyami, wydalała urzędników i zmieniała statuta organiczne. Konferencya rezydentów odarła Rzpltą K-ą z reszty wolności, którą jej zostawił był statut z r. 1818, wprowadziła nieład, zamieszanie, anarchię władz, prześladowała obywateli i ich dzieci, a zastawiając się życzeniami senatu, które sama przez natarczywy nacisk swój wywoływała, istotnie sama też rządziła despotycznie Krakowem. Stan prawno-polityczny Rzpltej K-ej nie dozwalał wówczas nawet na chwilę domyślać się wolności i niepodległości kraju. Bezprawie od roku 1832 utrwaliło się. Pomimo to, że Rzplta K. pomocy powstaniu z r. 1831 nie dawała, spadają na nią ciągle oskarżenia o współudział. Istniejący jedynie dla, powstańców „Komitet rannych“ był stale przedmiotem napaści ze strony Gazety Augsburskiej, popieranej przez rezydentów, jako gniazdo powstańcze. Konferencya rezydentów rozpędziła dawny Senat, oddaliła Jacka Mieroszew-skiego, senatora, za to, iż postanowił odwołać się do decyzyi trzech dworów. Od r. 1827 du 1833 nie było sejmu. Prezes Senatu, Kacper Wielogłowski, zamianowany przez Komisyę reorganizacyjną sam poprosił Metternicha, dn. 26 września 1833 r. o usunięcie emigracyû wielka liczba powstańców, która znalazła u ludności przytułek i opiekę, musiała opuścić Rzpltą. Zrazu, po pogromie 1831 r. żołnierzom polskim, na ich żądanie, dawano paszporty do Prancyi i pewien zasiłek pieniężny, ale następnie, kiedy ogłoszono amnestyę cesarza Mikołaja dn. 1 listopada 1831 r., rezydenci domagali się, ażeby tego nie czyniono. Gazeta Augsburska, inspirowana przez rezydentów, nie zaprzestaje denuncyacyi o powstańcach, twierdzi, że nie wszyscy emigranci opuścili Kraków. Uległy i sterroryzowany senat żąda listy emigrantów. Zjawiają się prowokatorzy; okazało-się, że niejaki Klemens Hulanicki miał stosun-

Mieroszewski i obywatele—Józef hr. Wodzicki,

Jan hr. Wielopolski, Jan Kanty Wenzel, Kazimierz Kozłowski, członek akademii Sebastyan Girtler. Komitet akademicki, powołany do życia dn. 30 grudnia r. 1815, tworzyli: X. Łańcucki członek kom. organizacyjnej, profesor e-meryt, W. Litwiński rektor, Sebastyan Girtler,

Roman Markiewicz, Jerzy Samuel Bandtkie, T.

Radwański i J. Sołtykowicz—profesorzy. Na żądanie komitetu zaproszono jeszcze Adama Krzyżanowskiego i Karola Hub ego. — Pierwsze Zgromadzenie reprezentantów odbyło się dn.

22 stycznia 1816 r.; na niem wybrany został komitet prawodawczy do redakcyi kodeksów: cywilnego i karnego. Samowola komisyi organizacyjnej ujawniła się między innemi w tern, że nie pozwoliła ona komitetowi prawodawczemu opracować kodeksów, zaleciła jedynie ułożyć zasady prawa cywilnego i kryminalnego oraz procedury i w formie pytań przedstawić do Komisyi Organizacyjnej. Gdy Komisya Organizacyjna krępowała wolność zastrzeżoną w Art. XII kon-stytucyi („Zgromadzenie reprezentantów zajmie się ułożeniem kodeksów“) zaprotestował przeciwko nadużyciu Jan Librowski dn. 13 lutego

1817    r. we wniosku do laski złożonym. Statuta organiczne wład-i wypracowane były w roku 1816 i 1817, a Statut organiczny tak zwany „konstytucya rozwinięta“ był wygotowany przez komitety w końcu roku

1818    i przez trzy dwory sankcyonowany.

Z tą chwilą winna była ustać interwencya mocarstw opiekuńczych. Tak się jednak nie stało: interwencya z biegiem lat rośnie i pozbawia Kraków stopniowo wszystkich zagwarantowanych wolności. Rezydenci korzystają z każdego drobnego nawet zatargu wewnętrznego, by wtrącać się do spraw Rzpltej i dyktować jej swą wolę. W r. 1820 stanęła krakowska milićya pod bronią w celu uśmierze-rzenia rozruchów studenckich, które były wynikiem niesnasek pomiędzy prezesem Senatu Wodzickim a rektorem akademii Litwińskim.

Następnie Kraków był zaniepokojony zatargami dwóch partyj, z których jedna popierała wybór na prezesa Nikorowicza, druga zaś chciała u-trzymać Wodzickiego. Interwencya od r. 1828

iki ze Sternbergiem, rezydentem rosyjskim, mi. Nie znosząc żadnego oporu w swej samo-W r. 1836, d. 7 stycznia, spełnione zabójstwo woli, rezydenci d. 23 maja 1838 r. rozpędzają na niejakim Pawłowskim, szpiegu rosyjskim, by- Izbę obrachunkową. W r. 1839 i 1842 zapro-ło w tych warunkach wystarczającym preteks- wadzają zmiany w statucie sądowym. Gwałty tern, aby trzy państwa opiekuńcze zajęły Rzpltą konferencyi stawały się coraz brutalniejszemi:

K-ą dn. 17 lutego 1836 r. Naprzód (17 lutego) wszedł do Krakowa generał austryacki Kaufman z oddziałem piechoty, kilku szwadronami huzarów i pół bateryą artyleryi; nazajutrz ukazał się w mieście pułk strzelców pieszych rosyjskich z kozakami; a na trzeci dzień szwadron ułanów pruskich. Konferencya teraz już nie krępuje się niczem, rządzi samowolnie i brutalnie terroryzuje ludność. Zaczęło się od proskrypcyi nielubionych obywateli. Rodzinom całym kazano opuścić Rzpltą pod pozorem, że są cudzoziemcami.. Nieurodzeni w Krakowie poczytywani byli za cudzoziemców. Na mieszkańców, którzy ukrywali emigrantów, nakładano ciężkie kary, badano księgi ludności i księgi metryczne — gdyż po r. 1831 pewna część emigrantów do nich wpisaną została—dopuszczano się wogóle samowoli i gwałtów. Następnie rząd rosyjski postawił żądanie zmiany samej konstytucyi krakowskiej, na co chętnie przystały rządy austryacki i pruski. Ograniczono jeszcze bardziej samodzielność rządu krakowskiego, ograniczono również i udział ludności w tym rządzie. Odtąd rezydenci trzech mocarstw opiekuńczych stali się i-stotnymi władcami małej Rzpltej. angielski protestował przeciw temu, zdawało się nawet przez pewien czas, ze nastąpi zerwanie stosunków dyplomatycznych, ale skończyło się wszystko na wymianie not i przyrzeczeniach, że są to wszystko tylko czasowe zarządzenia. Rzpltą K., która pomimo utrudnień i ście-śnień ze strony mocarstw sąsiednich, doszła do najbardziej kwitnącego stanu ze wszystkich prowincyj dawnej Polski, od r. 1836 była wciąż ujarzmiana politycznie, aż ją wreszcie doprowadzono także i do nędzy. materyalnej. Wojska rosyjskie i pruskie w r. 1836 zajmowały Kraków przez dwa miesiące, poczem wyszły; austryackie pozostały, ale w uszczuplonej sile. Z ramienia rezydentów rządów opiekuńczych, rządził w Krakowie ańśtryacki dyrektor policyi, Guth, z nieograniczoną władzą. Guth rozwinął szczególną gorliwość w tropieniu e-migrantów i powstańców i okrutną zaciętość w prześladowaniu ludności Rzpltej. Aresztował bardzo wielu ludzi, między którymi było mnóstwo dzieci i młodzieży w wieku od 11 do 20 lat; aresztowanych poddawałj torturom. Z rozkazu rezydentów rozwiązano milicyę i po-licyę miejscową, gdyż według nich uchodziła za „anarchistyczną“. Zmieniono dowolnie kon-stytucyę, zreorganizowano Senat, a senator Józef Haller został zamianowany prezesem. Zdezorganizowano uniwersytet, tamowano rozwój handlu i przemysłu, obciążono mieszkańców lozmaiteini opłatami i uciążliwemi powinnością-

zniosła ona statut reorganizujący sądownictwo wraz z instytucyą podsędków i wójtów, a powód do tego dała skarga Ksawerego Plocera, podsędka, na dyrektora policyi Gutha, ulubieńca rezydenta austryackiego Liehmana, o nadużycie urzędu. Sąd najwyższy (Mąkolski J., Krzyżanowski J., Kalinka A.) nie chciał sankcyo-nować bezprawi policyi i w procesie (cywilnym), w którym Liehman osobiście był interesowany, niedość korzystny dlań wydał wyrok. Rezydenci, karząc sąd za to zuchwalstwo, ogłosili w r. 1842 nowy statut reorganizujący sądownictwo i wspomnianych trzech członków sądu najwyższego wraz z kilku sędziami niższych trybunałów od urzędu odsunęli. „Kon-ferencya—mówi Kalinka—-okłamywała mieszkańców Krakowa, podając swą wolę za decyzyę gabinetów, kłamała przed rządami, życzenia swoje ogłaszając jako prośby senatu“. Nawet denuncyacyi stałych w Gazecie Augsburskiej nie można było odeprzeć; dziennik nie przyjmował sprostowań, gdyż, jak się tłómaczył, „o Krakowie nie wolno mu było ogłaszać nic, coby z oficyalnych nie wychodziło źródeł.“ Skargi sterroryzowanej ludności na ciągłe gwał-Rząd ty rezydentów zniewoliły sejm, zwołany przez rezydentów, iż przed rozejściem się swojem w dn. 7 lutego 1838 r. uchwalił adres „do najłaskawszych i najmiłościwszych opiekunów“, ażeby zlitowali się nad biednym krajem. Adres ten, pełen uniżoności, nie odniósł żadnego skutku. Rezydenci oświadczyli, „że ten akt nie może być złożony w żaden sposób u podnóżka tronów dostojnych monarchów, że pozostanie przeto bez skutku i uważany będzie przez nich jako niedoszły“. Natomiast adres, podany w październiku 1839 r. przez obywateli krakowskich do rządów francuskiego i angielskiego, nie pozostał bez skutku. Rząd wiedeński, który w tym czasie zawarł traktat handlowy z Anglią i którego interesy polityczne na Wschodzie coraz bardziej krzyżowały się z ro-syjskiemi, uznał za konieczne poczynić ustępstwa opinii publicznej Francy i i Anglii, gdzie nietylko w prasie, ale i w mowach parlamentarnych potępiano surowo zachowanie się jego w Krakowie. Wycofała więc Austrya swój korpus okupacyjny w roku 1841 i odwołała dyrektora policyi Gutha, który swojem postępowaniem jątrzył silnie umysły. Z odwołaniem wojska austryackiego i dowolność brutalna rezydentów osłabła, ale tylko chwilowo. Chociaż samowola ta nie zupełnie ustała, czego dowodem nowy Statut sądowy z r. 1842 i połączone z nim represye, jednakże Krakowianie znowu odetchnęli swobodniej na pewien czas. Niebawem jednak nadszedł rok

1846, wybuchło powstanie, po którego stłumieniu nastąpił kres istnienia R-ej K-ej. Ruch ten nieszczęśliwy zostawał w ścisłym związku z projektowanem powstaniem na całym obszarze ziem dawnej Rzeczypospolitej. Rewolucya nurtowała w owe czasy całą Europę. Prądy jej wywołały silniejsze napięcie rewolucyjne w istniejącym od d. 14 marca r. 1832, w Paryżu i Wersalu, To warzy stwi e Demokraty c z n e m (ob.), które agitatorów i licznych zwolenników miało we wszystkich prowincyach polskich. Dążności społeczno-radykalne i wrzenie rewolucyjne najbardziej opanowało Poznańskie, gdzie Towarzystwo Demokratyczne zmuszone było utworzyć osobny „Komitet Poznański“, niezależny od Centralizacyi paryskiej. Z Poznańskiego ruch przeniósł się do Krakowa. Aczkolwiek kierownicy ruchu przekonani byli (po zjeździe 18 kwietnia w r.

z Galicyi Jan Ty sso wski (ob.). Przedstawiciele Królestwa Kongresowego, Litwy i Rusi byli jeszcze wyczekiwani. Sekretarzem rządu został Wiktor Heltman. Wybuch powstania naznaczono na noc z dn. 21 na 22-go lutego. Następnie zajmowano się rewolucyjną organizacyą i przygotowaniem odpowiednich instrukcyj. W instrukcyach szczególny nacisk kładziono na sprawę włościańską. Instrukcye polecały zwoływać włościan po gminach i ogłaszać im: wolność i równość obywatelską; bezpłatne zniesienie pańszczyzny, czynszów, darmoch; przyznanie własności tych gruntów, które pod ja-kiemkolwiekbądź tytułem już posiadali; nadanie 5-ciu morgów ziemi każdemu bezrolnemu, skoro za broń przeciwko uajezdcom pochwyci* wreszcie bezpłatne wydawanie soli. Odtąd gorączkowo pędzono już ku powstaniu. Nie tajono się już niemal. Ruchliwość spiskowa zwróciła uwagę władz austryackich i pruskich. Biurokracya austryacka, upoważniona przez Metternich a, a nie ufając samym siłom wojskowym, postanowiła skorzystać z niechęci włościan ku dworom szlacheckim i szerzyła pomiędzy chłopami wieść, że „cesarz chce znieść pańszczyznę, a szlachta z tego niekon-tenta zamyśla bunt podnieść“. Wywierało to wśród ciemnej masy chłopskiej swój skutekr słusznie też do Krakowa nadsyłano ostrzeżenia o nieprzyjazuem dla powstania usposobieniu ludu. Zwłaszcza w Tarnowskiem wrzenie

1845 w Wojsławiu), że organizacya spiskowa i przygotowania przed ^powstaniem w Galicyi nie były dostatecznie posunięte, to wszakże zwlekanie z wybuchem groziło ważnem niebezpieczeństwem; wiedziano już wówczas, że biurokracya, ażeby pokrzyżować i udaremnić propagandę demokratyczną, przedstawiała ją przez swych agentów chłopom jako szlachecką, mającą na celu zastraszenie cesarza, ażeby ten nie ogłosił zniesienia pańszczyzny. Krakowianie także okazywali niecierpliwość, i Ludwik Gorzkowski, który znosił się z komitetami re-wolucyjnemi, zapewniał o gotowości powstań-    było silne. Jednocześnie Mierosławski, po za-

ny w d. 12 lutego (1846), na dziewięć dni przed terminem powszechnego we wszystkich zaborach poruszenia. Znaleziono u niego papiery organizacyjne. Uwięziono zaraz prawie wszystkich głównych kierowników powstania w Po-znańs^iem. Sprowadziło to ogromny zamęt w sprzysiężeniu, wywołało popłoch w całym kraju. Uważano sam termin powstania za chybiony i wielu mówiło o konieczności odwołania go i takie też hasło wyszło z Poznania do innych prowincyj, ale przychodziła już zapóźno. W Krakowie jednak najzapaleń-si nie chcieli o tern słyszeć, zwłaszcza E d-wardDembowski był stanowczym przeciwnikiem wszelkiego odwoływania. Tymczasem zaszedł nowy nieprzewidziany wypadek. Dnia 18 lutego wojsko austryackie pod dowództwem gen. Collina wkroczyło do Krakowa i zajęło miasto i jego okolice. To wpłynęło na urzędowe odwołanie powstania przez obecnych w Krakowie członków Rządu Narodowego (Alcyato, Tyssowski, Gorzkowski), ale nie powstrzymało już cząstkowych wybuchów w rozmaitych punktach, a nawet i w samym Krakowie. Jednocześnie zaczęła się rzeź szlachty i mordowanie powstańców przez oddziały pijanego chłopstwa. Okrucieństwa chłopskie sro-żyły się z największą siłą w dwóch cyrkułach:.

czej ludu krakowskiego. Odtąd praca spisko- witaniu w końcu stycznia do Krakowa, wró-wa odbywała się przyśpieszonem tempem. Ko- ciwszy w Poznańskie został tamże aresztowa-mitet centralny poznański zajął naczelne, kierownicze stanowisko, centralizacyę wersalską reprezentował w nim Ludwik Mierosławski (ob.). W r. 1845 po powrocie Mierosławskiego do Paryża z Poznania Centralizacya zajęła się ułożeniem planu wojennego, instrukcyj powstańczych i zjednaniem wojskowych, któ-rzyby mogli objąć dowództwo nad oddziałami zbrojnemi. Ułożenie planu wojennego było przeważnie dziełem Mierosławskiego. Główną podstawą powstania miało być Poznańskie, tam miało się ono rozpocząć i zorganizować kadry przyszłego wojska. Drugą podstawę stauowić miał Kraków z Galicyą. Przybywszy do Poznania w va igilię Bożego Narodzenia, Mierosławski zajął się organizacyą rewolucyjną przyszłego powstania i wyznaczeniem naczelników wojennych. Naczelne dowództwo w Krakowie przeznaczono gen. Józefowi Wysockiemu (ob.).

Stosownie do życzenia związkowych delegaci z rozmaitych prowincyj Rzpltej mieli się zjechać do Krakowa i tam wybrać Rząd Narodowy. Mierosławski udał się tam także. W dn.

8 stycznia w r. 1846 odbyło się ustanowienie Rządu Narodowego. Do składu jego weszli: z ramienia Centralizacyi wersalskiej—A 1 c y a-to, z wyboru komitetu Poznańskiego — Karol Libelt (ob.) z Krakowa—Ludwik Gorzkowski,

w Tarnowskim i Bocheńskim, ale zaznaczyły się one także krwią i ogniem w Jasielskiem, w Sanockiem, Sędeckiem i Wadowickiem (ob.

żony i dzieci swoich; w którem upośledzony od urodzenia na ciele lub na duszy znajdzie bez upokorzenia niechybną pomoc całego społeczeństwa; w którem ziemia, dzisiaj przez włościan warunkowo tylko posiadana, stanie się bezwarunkową ich własnością, ustaną czynsze, pańszczyzny i wszelkie tym podobne należytości bez żadnego wynagrodzenia, a poświęcenie się sprawie narodowej z bronią w ręku będzie wynagrodzone ziemią z dóbr narodowych“... „Polacy! nie znamy odtąd między sobą żadnej różnicy, jesteśmy odtąd braćmi, synami jednej matki ojczyzny, jednego Ojca Boga na niebie. Jego wezwijmy na pomoc, a On pobłogosławi orężowi naszemu i da nam zwycięstwo; ale aby wysłuchał głosów naszych, nie kalajmy się pijaństwem, ani rabunkiem, nie plammy poświęconej broni samowolnością lub morderstwem bezbronnych różnowierców i cudzoziemców, bo nie z ludami ale z ciemiężcami naszymi bój prowadzimy“. Nad urzeczywistnieniem obietnic manifestu czuwał w szlachetnym zapale swoim Edward Dembowski, i on właściwie był duszą, natchnieniem ruchu w Krakowie; z jego podniety powstał klub rewolucyjny. Rząd rewolucyjny, rezydujący w Szarej kamienicy w Rynku, ogłosił zuiesienie pańszczyzny, czynszów, danin i wszelkich darmoch; obiecano parobkom uposażenie z dóbr narodowych; rzemieślnikom zapowiedział urządzenie warsztatów narodowych, obwieścił zniesienie szlachectwa i wszelkich tytułów. Dekrety te, nacechowane radykalizmem społecznym i politycznym, wzbudziły w ludzie krakowskim wielki zapał, ale zatrwożyły silnie szlachtę folwarczną i zamożne mieszczaństwo. W samym rządzie okazała się obawa i wahanie co do dalszego użycia środków rewolucyjnych. Wtedy Tyssowski, zachęcony przez Dembowskiego, d. 24 lutego objął dyktaturę mając za sekretarza tegosamego Dembowskiego. Rozpoczął ją od ponowienia obietnic manifestu w ogłoszonej przez siebie odezwie. Wyrażał się tu jeszcze radykalniej, zwracał się bezpośrednio do ludu, nazywał powstanie „rewolucyą

R z e₄ź g a 1 i c y j s k a). W samej R-ej K- Ą wypadki nie powstrzymały powstania. Gorączka rewolucyjna spiskowców \ była zbyt wielka, a nadto chłopi krakowscy nie dali się uwieść urzędnikom austryackim. Wezwani do walki zbrojnej przeciwko najazdowi austryackiemu, gromadzili się po wyznaczonych punktach.

W powstaniu krakowskim oni i górnicy największą okazywali gorliwość. Górnicy w Jaworznie pierwsi sformowali oddział i dnia 20 lutego już wystąpili zbrojnie. Potworzyły się oddziały w Chrzanowie, Trzebini, Krzeszowicach. Austryackie załogi cofnęły się ku Krako-wu. W samem mieście wszczął się d. 21 lutego już bój i z przerwami trwał przez cały dzień 21 lut. W nocy z d. 21 na 22-gi wojsko austryackie biwakowało na Rynku. Kazano mieszkańcom przez całą noc oświetlać okna i przy wszystkich dzwonnicach postawiono straże. Na drugi dzień znowu się rozpoczęły u-tarczki i oddziały chłopskie, obstępując miasto, zagrażały Collinowi odcięciem jego komunika-cyi. Wtedy Collin wieczorem ustąpił do Podgórza, zabierając z sobą rezydentów, rząd krakowski, biskupa Łętowskiego z kanonikami i milicyę z 500 ludzi złożoną. Po ustąpieniu Austryaków zamożni obywatele chcieli pochwycić władzę w swe ręce i powołali Józefa Wo-dzickiego do zawiązania „Komitetu bezpieczeństwa“, lecz Edward Dembowski skłonił naprzód Gorzkowskiego a następnie i Tyssowskiego, aby w imieniu powstającej Polski wystąpili jako członkowie Rządu Narodowego. O godzinie 8-ej dnia 22 lutego ukonstytuował się ten rząd. Do składu jego weszli, prócz Gorzkowskiego i Tyssowskiego, Aleksander Grzegorzewski jako przedstawiciel Królestwa kongresowego i Karol Rogowski jako sekretarz. Na drugi dzień w „Dzienniku Rządowym“, we wszystkich kościołach z ambon i we wszystkich gminach został ogłoszony manifest Rządu Narodowego, napisany podobno przez Libelta, ale następ-    ludową“, groził karami szlachcie, zmuszającej

nie zniszczony i przy pomocy Dembowskiego    lud do pańszczyzny lub danin, dalej wzywał, by

zaniechano tytułów: pau, wielmożny, jaśnie wielmożny itd. Osobnym dekretem porównał żydów z chrześcianami we wszystkich prawach i powinnościach. Rewolucyjna ta działalność Tyssowskiego wywołała już w wyższych warstwach obywatelstwa krakowskiego oburzenie, Michał Wiszniewski, znakomity profesor uniwersytetu, przy pomocy studentów uwięził w nocy z dnia 25 na 26-go lutego dyktatora i jego ministrów i na drugi dzień o świcie, powoławszy notablów krakowskich, jak: Wodzic-kich, Badeniego, Helcia i innych „ludzi umiarkowanych“—jak się wyraża Helcel w swych wspomnieniach — sam się ogłosił dyktatorem. Było to jednak chwilowo tylko zwycięstwo. W parę godzin później Dembowski, dowiedziaw-

ponownie przez Tyssowskiego z pamięci odtworzony. Manifest ten, podpisany dnia 22 lutego, ogłasza, że walka już rozpoczęła się w ks. Poznańskiem i Królestwie kongreso-wem, i na Litwie i na Rusi; przedstawia konieczność onej, jeżeli niema zaginąć zupełnie narodowość polska, i woła w dalszym ciągu:

„Jest nas 20 milionów; powstańmy razem jak mąż jeden, a potęgi naszej żadna nie przerwie siła: będzie nam wolność, jakiej dotąd nie było na ziemi. Wywalczymy sobie skład społeczeństwa, w którem każdy podług zasług i zdolności z dóbr ziemskich będzie mógł użytkować, a przywilej żaden i pod żadnym kształtem mieć nie będzie miejsca; w którem każdy Polak znajdzie zabezpieczenie dla siebie, dla

80

Wielka Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 314b. T. XL.

szy się o dokonanym zamachu stanu, zbuntował lud krakowski i uwolnił Tyssowskiego

1    ponownie przy współudziale tłumnego zbiegowiska ludu, obwołał go dyktatorem. Wiszniewski, wyjęty z pod prawa, ocalił się u-cieczką do Prus. Dyktator powołał z koła u-miarkowanych na ministra wojny Michała Ba-deniego, a na naczelnego wodza Edwarda Skarżyńskiego, którzy nie umieli wyzyskać zapału rewolucyjnego. Ochotników rwących się do boju było wielu. Samych górników liczono ze

2    000 w Wieliczce, Jaworznie, Olkuszu, Niwce i Dąbrowie. Collin, słysząc o wzmagającem się i szerzącem powstaniu, cofnął się ku Wadowicom. Za nim pouciekali i wyżsi urzędnicy austryaccy. Dembowski skorzystał z tego i udał się do Podgórza a stamtąd do Wieliczki, wszędzie po drodze głosząc rewolucyę i rządy polskie. W Podgórzu objął na własność rządu polskiego pozostawione przez Austryaków magazyny z bronią, odzieżą i żywnością; w Wieliczce zabrał 150 000 złotych reńskich, które znajdowały się w kasie rządow⁷ej. Ubrany po chłopsku, energiczny, wymowny, wszędzie przyjmowany był z zapałem, a szczególnie przez górników w Wieliczce, z których znaczna liczba wnet wyruszyła do Krakowa, by zaciągnąć się tam do szeregów zbrojnych. Wchodzili oni do grobu podwawelskiego, niosąc przed sobą obraz Matki Boskiej i Orła Białego i śpiewając: „Jeszcze Polska nie zginęła“. Krakowianie wybiegli tłumnie na spotkanie przybywających ochotników i rzewnie ich witali. Collin pośpieszył do Wadowic, by tam podtrzymać chwiejące się panowanie austryackie. Okazało się, że propaganda ludowa, prowadzona przed dziesięciu laty w tej podgórskiej krainie z wielką gorliwością przez Seweryna Goszczyńskiego, Leona Zaleskiego i innych, wywarła swój skutek. Na wiadomość o powstaniu krakowskiem w niektórych miejscowościach Podhala ludność powstała. Za ustępującym Collinem wyruszył z Krakowa Suchorzewski z oddziałem około sześciuset ludzi dnia 25 lutego i z Wieliczki skierował się ku Gdowu. Pod Kazanami Roman Praeki na czele szwadronu jazdy rozproszył znaczną bandę chłopską, posiłkowauą przez kilkudziesięciu szwoleżerów austryackich. Dnia 26 lutego pod Gdowem nad Rabą zastąpiły drogę powstańcom uzbrojone bandy chłopskie, za któremi postępował podpułkownik austryacki Benedek (ob.) z czterema kompaniami piechoty i z szwadronem szwoleżerów. Nastąpiła walka i powstańcy ponieśli straszną klęskę. Benedek zachęcał chłopów do rzezi, obiecując hn za głowę każdego powstańca centnar soli i dwa cwaucygiery. Mordować mężczyzn po^ zwalał i krzyczał tylko, stojąc już na rynku w opanowanym Gdowie „Schont aber die Frauen (ale oszczędzajcie kobiety)“. Jazda tylko'zdołała się przebić i ocaliła się ucieczką do Krakowa. Rzeź pod Gdowem była decydującą dla powstania krakowskiego. — Dembowski wiedząc, że włościanie byli bardzo religijni, powziął myśl zorganizowania licznej procesyi, któraby wyszła z krzyżami i chorągwiami przeciwko bandom chłopskim i starała się je opamiętać i przemówić do przekonania. Procesya taka z 500 osób, pomiędzy któremi były kobiety a nawet i dzieci, z księżmi na czele, wyruszyła z Krakowa d 27 lutego. Szła ona gościńcem ku Wieliczce, kiedy wojsko Collina podstąpiło pod Podgórze i rozpoczęło utarczkę z powstańcami. Procesya, obawiając się, aby nie odcięto jej drogi do Krakowa, zwróciła się pośpiesznie ku Podgórzu. Żołnierze austryaccy, spostrzegłszy ją, wpadli na nią, kłując i rąbiąc wszystkich po drodze. Ofiarą kul au-stryackich padł już w samym Podgórzu i sam Dembowski, który ubrany po chłopsku, z krzyżem w ręku prowadził był procesyę. Collin, połączywszy się z Benedekiem, zatoczył działa na Krzemionkach i, grożąc zbombardowaniem miasta, wezwał Kraków do poddania się. Dyktator ze stratą Dembowskiego stracił energię. Umiarkowani rozpoczęli pertraktacye z wodzem austryackim i dn. 3 marca z brzaskiem Tyssowski wraz z wojskiem powstańczem opuścił Kraków. Powstańców było jeszcze 700 kosynierów, 210 jazdy, 200 strzelców i jedno działo. Część przywódców radziła udać się na południe Królestwa Kongresowego i rozniecić tam powstanie ludowe; większość przemawiała za tern, aby skierować się ku Karpatom i podtrzymać rozpoczynające się tam powstanie ludowe. Ostatecznie na radzie wojennej w Krzeszowicach zdecydowano, że nie pozostało nic innego jak przejść granicę pruską i złożyć tam broń: oddział, więc powstańczy skierował się ku granicy pruskiej. Po drodze w oddziale zaczęto się buntować i domagać skierowania pochodu ku Karpatom. Tymczasem nadeszła wiadomość od generała pruskiego, że powstańcy nie będą wydani ani rządowi ros-syjskiemu, ani austryackieinu, i że w razie, gdyby te rządy nie ogłosiły amnestyi, wolno będzie powstańcom udać się do Francyi, Anglii lub Belgii. Dnia 4-go marca przy moście na Czarnej Przemszy złożyli powstańcy broń i poddali się rządowi pruskiemu. Po wejściu do miasta wojsk trzech mocarstw uwięziono 600 osób. Tak się skończyło powstanie krakowskie. Wiadomość o jego upadku wywołała wówczas gorące sympatye w demokratycznej Europie; we Francyi znalazło ono wyraz w prasie, na mityngach i w Izbie. Tosamo działo się i w Niemczech; w Prowincyach Nadreńskich powstała nawet myśl formowania oddziałów, któreby szły na pomoc Polakom. Te sympatye dla sprawy polskiej nie zdołały jednak przeszkodzić temu, że po upadku powstania Kraków wraz z okręgiem swoim został wcielony do Galicyi, z tytułem

Wielkiego Księstwa. Napróżno wyłoniła się , połączenie z koleją Górno-Śląską, stosunki han-z samego Krakowa delegacya potajemnie zachęcana do wystąpienia z prośbą o przyłączenie Krakowa do Rossyi. Był to tylko manewr dyplomatyczny. Wobec z a ciągniony eh już obowiązków delegaci z Warszawy odjechali z ni-czem. Między dworami opiekuńczemi stanęła umowa z dnia 6 listopada w r. 1846, uznająca prawo Austryi do zaboru, którego też Austrya dokonała d. 11 listopada w r. 1846. — C. Stosunki wewnętrzne. Życie wewnętrzne , stosunki społeczne, ekonomiczne i kulturalne, po części rozwijały się według normy, narzucanej przez rządy opiekuńcze, po części zaś wbrew usiłowaniom i represyom rezydentów przybrały żywotny dla narodu charakter i stwo-« rzyły swoisty, oryginalny typ istnienia.— I)

dlowe z Lipskiem, Frankfurtem i Hamburgiem. Na mocy art. XVIII i XIX: 1) handel przewozowy będzie miał wolność zupełną i 2) zobo-pólnie wyznaczona zostanie komisya do ułożenia opłat celnych, które nigdy i przez żadną stronę podwyższone nie będą. I tych warunków nie dotrzymały mocarstwa opiekuńcze, o-toczywszy Kraków systemem probibicyjnym. W roku 1836 rząd rossyjski zniweczył stary, bardzo rozpowszechniony handel winem przez podwyższenie (rozporządzenie z dnia 16 października w r. 1835) opłaty o cztery dukaty z beczki, wyższe niż na pobliskich komorach. Wydalania od r. 1833 wciąż dokonywane bardziej jeszcze poderwały tę gałąź handlu. Zwłaszcza Prusy i Austrya dotkliwie uczuwać dawały swą przemoc handlowi krakowskiemu.

Z rozmaitych warstw ludności szlachta, zgodnie z tradycyami Rzeczypospolitej, zajmu- Mimo to Kraków między kupcami Królestwa je przodujące i wpływowe stanowisko. Prezes Kongresowego i po części i Galicyą zajmo-Seuatu Wodzicki uznaje tylko ją za uzdolnioną wał rolę niejako spedytora i komisanta han-do rządów i z jego polecenia Komisya Organi- dlowego; handel j<-go kolonialny, towarów mo-zacyjna dopuściła tylko dwóch mieszczan do talowych i łokciowych, francuskich i niemiec-pierwszego senatu. Prezes, o ile tylko można, kich zostawiał w rękach kupców i bankierów nie dopuszcza do kollegiów mieszczan lub z pod krakowskich zysk pośrednika. Kraków pozostał, kompentencyi ich usuwa sprawy ważniejsze, jak dawniej, środkowym punktem handlu zbożo-Prócz stanu urzędniczego ze szlachty rekrutują wego między Galicyą, Królestwem Polskiem się głównie profesorowie uniwersytetu, ducho- i Śląskiem. Do Warszawy i Gdańska wysy-wieństwo kapituły i zamożniejsi właściciele łano jarzyny, jaja, orzechy. Z Król. Polskie- ' ziemscy. Mieszczaństwo mimo to korzy- go i Podola galicyjskiego i rossyjskiego przez stało z pełni praw politycznych i społecznych, Kraków wysyłano do Tryestu wosk i miód, a do poręczonych przez konstytucyę i, jako najliczniej- Królestwa Polskiego kosy i inne wyroby że-szy i ekonomicznie najważniejszy żywioł Wol- lazne^ styryjskie. Z okręgu krakowskiego szedł nego Miasta, odgrywało bodaj czy nie pierw- na Śląsk galman, cynk, pędzono wieprze. Na szorzędną rolę w rozwoju R-ej K-ej. W jego targi zbożowe na Kleparzu z pobliskich miejsco-rękach był przemysł, rzemiosła i handel. Senat wości zjeżdżali się właściciele z Królestwa. Na niewiele dbał o rozwój stosunków handlowych miejscu też robili zakupy towarów łokciowych i przemysłowych, a rządy opiekuńcze stawiały i kolonialnych, gdyż tu były najtańsze. Z po-im najrozmaitsze przeszkody. Art. VIII traktatu wodu wielkiego napływu zboża i bydła życie dodatkowego zabraniał poboru cła wchodowe- było w mieście tanie i ceny towarów nizkie. go, pozornie czyniąc z Krakowa miasto wolne, Zjazdy z tego powodu bywały liczne, szczegól-przeznaczone na skład handlowy. Jednocześnie nie świętojańskie i karnawałowe. NV. ożywie-jednak trzy mocarstwa odebrały Krakowu nie handlu wielce wpłynęła konweneya lian-wszystkie korzyści miast wolno-handlowych dlowa z Rossyą w roku 1834; za sól wielicką przez urządzenie granic celnych na swych te- produkty i fabrykaty krakowskie miały wolny rytoryach. To uniemożliwiało wyprowadzenie wstęp do Królestwa. Od r. 1815 do 1843 za-napowrót tychżesamych towarów bez opłaty możność w mieście znacznie wzrosła; Kraków cła do kraju, z którego pochodziły, jeżeli nie zabudował się, odrestaurował dawne budowle, były sprzedane na miejscu. Ani jeden też fa- ze stanu zupełnego upadku dźwignął się do brykant zagraniczny nie założył składu wyro- stanu zamożności, krzepkości i ciągłego wzro-bów swoich w Krakowie i wyroby te o tyłe stu. Na 44000 ludności w r. 1842 było 1 347 tylko do Krakowa sprowadzane były, o ile tego szewców (450 majstrów), 1 033 krawców (360 wymagała miejscowa konsumpeya. Przywilej majstrów), 249 kowali, 361 stolarzy, 2 500 wolno-handlowy był więc dla Krakowa tylko szyprów, 827 murarzy, 650 cieśli, 13 większych fikcyą, przyprawił go o wszystkie straty, połą- hoteli, 170 domów zajezdnych i 2 400 domów, czone z podobnym przywilejem (głównie o uby- Stosunki te pogorszyły się w r. 1842, kiedy tek dochodu z ceł), żadnej zaś w zamian nie konweneya handlowa z Rossyą z r. 1834 zo-zapewniał korzyści. Handel wielki w Krakowie stała zerwana, ale do pewnego stopnia dawała nie rozwinął się nigdy. Ale mimo tych prze- rekompensatę kolej Śląska. Gdy dnia 1-go szkód trwały dawne dosyć ożywione stosunki stycznia w r. 1847 otwarto komory austryac-z Wrocławiem, obroty były milionowe, niema- kie i zaprowadzono austryacką taryfę, była to ło też do ożywienia handlu przyczyniło się śmierć dla handlu i przemysłu Krakowa. Od-

padła konsumpcya Królestwa. „Z pojawieniem się rządu austryackiego w Rzpltej — powiada Kalinka—wionął na Kraków jakoby duch zarazy; zamykały się sklepy, opróżniały warsztaty, zapełniały szpitale, a z domów upadających wychodzili ludzie pobladli od trosk, biedy, choroby, szukając kawałka chleba godziwym czy niegodziwym sposobem. Rok 1847 oblekł kirem żałobnym Wolne Miasto, wpędził do grobu o półtrzecia tysiąca więcej niż zwykle ludności, zmniejszył o trzecią część liczbę corocznie zawieranych małżeństw, a kiedy od r. 1830—1846 ilość złoczyńców, dostających się co rok do więzienia, wynosiła w Krakowie w przecięciu około 120 indywiduów, w r. 1847 podniosła się nagle do 346“. — Żydzi zajmowali odrębne stanowisko śród mieszczan Rzpltej.

czynności administracyjnych, sądzenie spraw o ciężkie policyjne przestępstwa, dochodzenie czynu i pierwsze inkwizycye w sprawach karnych. We wsiach, do gminy przyłączonych, ustanowieni byli zastępcy wójtów, jako pomocnicy wójta gminy. Konstytucya „poprawiona“, z dn. 27 lipca 1833 r. urząd wójta gminy o-graniczyła do czynności administracyjnych, sądowe zaś przeniosła na podsędków, obieranych przez zgromadzenie reprezentantów (Art. XVIII). Później obydwie te instytucye były zmienione, a ich obowiązki w Krakowie przeszły na dy-rekcyę policyi, w okręgu zaś na komisarzy dystryktowych, mianowanych przez Senat. To urządzenie dotrwało do końca Rzpłtej K-iej. W dobrach narodowych i duchownych stosunki włościańskie ułożyły się inaczej. Kościuszko w liście z Berville dn. 9 kwietnia 1814 do Ale-

ksandra I obok rady, aby cesarz ogłosił się konstytucyjnym królem Polski, wyraził też życzenie, aby usamowolnił i uwłaszczył włościan. Aleksander zapewnił go w odpowiedzi z dn. 3 maja, że jest to także jego życzeniem i wolą. Istotnie na jego żądanie w Krakowie umyślna „komisya urządzić miała w dobrach duchownych i naro lowych stosunki poddanych wio-ścian, na zasadzie przyznania im własności i ustanowienia czynszów, w sposób dobru ich najodpowiedniejszy“. Na mocy tego powstała RzpltejJ K-ej- specyalna Komisya włościańska, niezależna od 3euatu a mianowana przez trzy mocarstwa; miała ona przyznaną sobie władzę prawodawczą, wykonawczą i sądową; przeciw jej decyzyom żadna nie służyła apelacya. Pod zarządem komisyi włościańskiej zostawały 34 wsie w dobrach skarbowych i 48 w dobrach duchownych i instytutowych, w których wszędzie zamieniła pańszczyznę na czynsz; miejscami rozparcelowała komisya fol warki, oddając je włościanom na wieczysty czynsz, a pozostałe od takich folwarków budynki, młyny, karczmy oddała w wieczystą dzierżawę. Żydom karczem nie wypuszczała, lecz, urządziwszy małe erpachty po 10 i 15 morgów zachęcała ich do zajęcia się rolnictwem. Za normę przy zamianie pańszczyzny na czynsz brano wartość dnia roboczego w zbożu, a potem w pienię-dzach, przy wieczystych zaś dzierżawach u-względniano jeszcze klasyfikacyę gruntów; grunta podzielono na 5 klas i zależnie od tego wyznaczono wysokość czynszu. Prócz tego komisya uregulowała sprawę pastwisk i służebności, paszy w lasach i zbiórki. Zatargi Senatu z Komisyą włościańską zaczęły się zaraz na początku jej funkcyi i trwały przez cały czas istnienia Rzpltej. Po zniesieniu komisyi organizacyjnej Senat chciał nareszcie poddać swej władzy komisyę włościańską; ale sprzeciwiły się temu rządy opiekuńcze i postanowiły dotychczasowe atrybucye komisyi organizacyjnej w stosunku do komisyi włościańskiej prze-

Komitet do spraw żydowskich rozwiązał kaha-ły żydowskie i oddał Żydów pod zarząd wójtów, nakazał zamknięcie szkół żydowskich, i zalecił uczęszczanie do szkół chrześciańskicb;

Żydom wolno było mieć jedynie domowych nauczycieli żydowskich. Zabroniono Żydom zamieszkiwać na wsi, wyjąwszy rolników i rzemieślników, mogli też dzierżawić młyny i nabiał. W obrębie miasta wolno im było mieszkać na Kazimierzu. Przy ubiorze chrześciań-skim i stosownym majątku byli dopuszczani do śródmieścia. Praw politycznych żydzi nie posiadali wcale. —II) Art. III traktatu dodatkowego orzeka o włościanach, że „prawa teraźniejsze (z czasów Ks. Warszawskiego) rolników będą utrzymane. W obliczu prawa wszyscy obywatele są równi i wszyscy zostają pod równą onegoż opieką“. Konstytucya „rozwinięta“ szczegółowiej wyłuszcza tę zasadę, głosząc: 1) że wieśniakowi wolno się przenosić, 2) że umowa zarówno obowiązuje jego jak i właściciela gruntu, 3) włościanina uważać należy za dzierżawcę opłacającego dzierżawę swoją bądź pieniężnie, bądź ziemiopłodami, bądź też posługami osobistemi, 4) że każdy rolnik ma niezaprzeczoną zdolność u-żywania wszelkich praw cywilnych i politycznych, bądź czynnych bądź biernych, jeżeli posiada kwalitikacye konstytucyą przepisane.

Prawo polityczne obieralności konstytucya w art. X przyznawała jedynie rolnikom na wieczysty czynsz osiadłym, i to z tern rażącem ograniczeniem, że wieś złożona więcej niż z 20 takich rolników, prawo to wykonywała przez jednego z pomiędzy siebie wybranego mieszkańca, i to tylko w razie, gdyby w tej wsi nie znajdował się inny obywatel, z prawa korzystający. Kraj był podzielony na gminy zbiorowo, w których miejscową sądowo-administra-cyjną zwierzchność sprawował do r. 1838 wójt, obierany w ostatnich czasach na lat sześć przez zgromadzenie obiorcze (sejmiki) z trzech kandydatów, przedstawionych przez senat rządzący dla każdej gminy (art. VIII). Do wójtów okręgów gminnych należało: sprawowanie nieść na rezydentów L-zeoh mocarstw (27 mir-

Ważniejszym jeszcze powodem nieświetnego stanu Uniwersytetu był brak środków i ograniczenia ze strony rządów opiekuńczych. Art. 15 traktatu dodatkowego głosi: „kapitały jakie Senat o- posiada (Uniwersytet) bądź w dobrach, bądź w summachzahypotekowanych pozostaną nadal jego własnością“, a dalej „pozwolonem będzie młodzieży prowincyj dawniej polskich uczęszczać do Uniwersytetu tego i pobierać w nim nauki“. Obydwóch tych warunków nie dotrzymano. Dostęp młodzieży z innych dzielnic polskich był utrudniony, co zmniejszało dochody i wytwarzało pewną zaściankowość uczelni. Kapitałów, dóbr nieruchomych, beneficyów i innych źródeł dochodu starej Akademii Jagiellońskiej, porozrzucanych po całej b. Rzpltej Uniwersytetowi nie zwrócono. Ogół kapitału, którym Akademia Krakowska uposażona była, wynosił złt. 8 234 762 gr. 6, a w tern kapitałów hypo-tecznie zabezpieczonych 4 760 602 gr. 6: tymczasem na terytoryum Rzpltej K ej Akademia rozporządzała tylko kapitałem, wynoszącym złt. 575 580 gr. 20 duk. 993; prócz tego dochód jej stanowiły: czynsze reempcyonalne, (ulegające skupowi) z dóbr na terytoryum Krakowa leżących—złt. 10 474, dochód z 59-ciu beneficyów, prebend, altaryj i kanonij w samem mieście Krakowie i roczny czynsz z domów i drukarni w mieście Krakowie — złotych polskich 2157 groszy 5. Z tych właśnie powodów przez czas bardzo długi katedry wszystkich wydziałów zajęte były przez miernoty, pomiędzy któremi kiedy-uiekiedy tylko ukazała się jakaś rzetelna siła naukowa lub przynajmniej zdolność dydaktyczna. Z pomiędzy ówczesnych profesorów krakowskich do wybitniejszych należeli: Jerzy Samuel Band t-kie (ob.), Józef Muczkowski (ob.), Jan Kajetan Trojanowski. Największą ozdobą wszechnicy był Michał Wiszniewski (ob.), filozof, badacz i historyk literatury polskiej, autor znakomitej „Historyi literatury polskiej“ i przez krótki czas Antoni Zygmunt H e 1 c e 1 (ob., r. 1833—1835). Józef Kremer (ob.) rozpoczął swoje wykłady już po upadku Rzpltej K-iej w r. 1847, i to w zastępstwie profesora rzeczywistego. — Z uniwersytetem ściśle było złączone „Towarzystwo naukowe“, mające na celu popieranie umiejętności. Ale i ono wegetowało tylko, zwłaszcza od r. 1833, kiedy dla braku funduszów musiało zaprzestać wydawania swoich „Roczników“. Nauki matematyczne i przyrodnicze były jeszcze względnie nienaj-gorzej traktowane, ale historyczne przedstawiały się nadzwyczaj słabo. Dopiero za prezesostwa d-ra Józefa Brodowicza (ob.), będącego zarazem rektorem uniwersytetu, zaczęło Tow. Naukowe dawać znaki ruchliwszego życia, wskrzesiło w r. 1841 wydawnictwo „Roczników“, lecz w przeciągu lat ośmiu ogłosiło zaledwie trzy tomy; do najcelniejszych prac należały rozprawy geologa Ludwika Z e i s ? n e-

ca i 21 czerwca 1817 r.). Duchowieństwo również a szczególnie klasztory były niezadowolone z czynności Kom. włościańskiej, co bardzo dobitnie wyraził bis. krakowski, Woronicz, w odezwie do senatu wystosowanej, statecznie w r. 1828 zerwał zupełnie stosunki z kom. włościańską. Gdy zaś zaczęły mnożyć się skargi usamowolnionych włościan i erpach-terów na zbyt wielkie przeciążenie w opłacie czynszów, nadzwyczajna komisya, zesłana przez trzy dwory dla dopełnienia nowej organizacyi Rzpltej, w r. 1836 zajęła się sprawą włościańską. Nowa ta komisya po wysłuchaniu raportu senatu i skarg włościan uznała błędność czynności komisyi włościańskiej i zmieniła niektóre przepisy instrukcyi z dn. 24 września r. 1833. Zmieniła mianowicie: 1) stopę szacunkową wieczystego czynszu, 2) zniosła solidarną odpowiedzialność rolników za wypłatę czynszu, 3) senatowi zleciła redukcyę czynszów wieczystych i zamiauę dziesięciny. Delegaci trzech mocarstw wciąż mieli opiekę nad temi czynnościami. Na tych podstawach ukończone zostało dzieło urządzenia dóbr narodowych i duchownych przez oczynszowanie posiadłości włościańskiej i zaprowadzenie dzierżaw wieczystych. Wyszła jeszcze ustawa regulująca stosunki spadkowe i kredytowe tej kategoryi włościan. Była to najdalej sięgająca reforma państwowa stosunków włościańskich w tych czasach na ziemiach

b. Rzpltej, nie licząc prywatnych usiłowań na Sejmie Czteroletnim i po nim. — Rząd krajowy, z Senatem na czele, dbał przytem o o-światę, ludu i według ostatniego sprawozdania senatu w r. 1844 w okręgu krakowskim (nie licząc miasta Krakowa) było w r. 1843 szkół dla chłopców 42, dla dziewcząt 15, z ogólną liczbą uczniów i uczennic 3 071. III^ Życie umysłowe, społeczne i artystyczne w Rzpltej K-iej skupiło się: w Uniwersytecie, Towarzystwie Naukowem, czasopiśmiennictwie, w prądach społeczno-politycznych płynących z emigracyi i w powstających na tym gruncie tajnych organi-zacyach spiskowych i ostatecznie w literaturze pięknej, malarstwie i teatrze. Jedyny wówczas Uniwersytet z wykładem polskim nie stał na wysokości zadania. Złożyło się na to kilka przyczyn. Od przyłączenia Krakowa do ks. Warszawskiego w r. 1809 nastąpiła reorga-nizacya Wszechnicy; na miejsce usuniętych Niemców zaproszono Polaków. Horodyski przeprowadził reorganizacyę zbyt pośpiesznie i nie kierował się względami naukowemi. Od r. 1815 stan ten pogorszył się o tyle, że profesorowie ambicyę swoją kierowali nie tyle ku zdobyczom nauki, ile ku udziałowi w rządach Rzpltej. Po części zmuszała ich do tego sama konstytucya, której art. 21 stanowił, że do- , chody i wydatki Uniwersytetu są częścią ogól-no-krajowego budżetu. Tosamo już musiało wytworzyć silniejszy łącznik między Uniwersytetem a rządem, z krzywdą dla pierwszego.

Ki akowska Rzeczpospolita.

638

rewo-

ra' (ob.). —W dziedzinie czasopiśmiennictwa polskiego położył Kraków w tym czasie niemałe zasługi. Tu powstały pierwsze po r. 1830 poważne miesięczniki polskie. Inicyatorem tego ruchu był znakomity historyk prawa polskiego Antoni Zygmunt H e 1 c e 1, który wydaje „Kwartalnik Naukowy“ przez dwa lata, od r. 1835 — 1836. Czasopismo to, z wyłączeniem belletry-styki i polityki, poświęcone było filozofii, prawu, historyi i literaturze. Redaktor dbał prze-dewszystkiem o prace oryginalne, pisane jasno i przystępnie; w pracy pomagali mu z sił miejscowych: Józef Kremer (ob ; „Rys filozoficzny u-miejętności“), Kajetan Trojanowski (ob.), Karol Mech e r z y ń s k i (ob.). Równocześnie z „Kwartalnikiem“ wydaje Leon Zienkowicz „Pamiętnik powszechny nauk i umiejętności“, od kwietnia 1835 r. (nakł. Gieszkowski), ale wszystkiego tylko przez pół roku. Pismo to uwzględnia poezyę i belletrystykę obok nauk przyrodniczych i korzysta chętnie z prac zagranicznej literatury. W rzędzie współpracowników był Seweryn Goszczyński, który umieszczał tu swoje poezye, urywki z opisu podróży w Tatry i rozprawy krytyczne („Nowa epoka poezyi polskiej“). Po zawieszeniu tych czasopism Lesław Łukaszewicz wydaje w r. 1837 „Pamiętnik Naukowy“ ; miesięcznik ten pomimo większej, niż ją miały poprzednie, popularności i dobrych artykułów przetrwał zaledwie trzy kwartały. Po nim wychodziły w Krakowie w ciągu kilku lat liche pisemka, żywiące się niemal wyłącznie samemi przedrukami, takie jak: „Zbieracz literacki i polityczny“ (1836 — 1838), „Zbieracz umysłowych rozrywek“ (1839), „Rozrywki umysłowe“ (1841). Później ustały i takie przejawy publicystyki i dopiero w r. 1844 ukazał się na krótko poważniejszy i lepszy „Dwutygodnik literacki“ pod redakcyą Wa-leryana Kurowskiego, wspierany piórami: Józefa Krem era, Józefa Muczkows kiego i innych. Pomimo krótkiego żywota tych czasopism dla braku środków, wązkiego terrenu działania i przeszkód policyjnych ze strony rządów opiekuńczych, dowodzą one w każdym razie, że cokolwiek lepsze warunki egzystencyi narodowej skupiły w Rzpltej K-iej dość znaczny zastęp sił naukowych i literackich. Siły te, nie mogąc działać w pożądanym kierunku, zwróciły się przedewszystkiem do badań nad przeszłością, do czego starożytny Kraków szczególnie zachęcał: Helcel z ogromnym nakładem pracy i myśli prowadzi badania prawno-histo-ryczne, z których już pod upadku Rzpltej K-iej powstają „Starodawne prawa polskiego pomniki“; w tym kierunku starożytniczym idą też Ambroży Grabowski i biskup Łętowski. Kraków staje się kolebką archeologii polskiej, a żywa mowa tradycyi, wiejącej z grobowców, pomników, kościołów i murów, porusza dusze miejscowych uczonych i artystów. —IV) Z kierunków społecznych i politycznych

emigracyjnych najwcześniej dostaje się do Ga-licyi, a z mej i do Krakowa, Węglarstwo szerzące „zniesienie przesądów i nienawiści narodowej między ludźmi“. Zasady węglarskie kierowały uczestnikami wyprawy Józefa Za-liwskiego (ob.) r. 1833 z Galicyi do Królestwa. Następnie rosną wpływy T o w a r z y s t w a Demokratycznego (ob.); licznych znajdują śród młodzieży zwolenników zasady Towarzystwa, głoszące zniesienie przywilejów, braterstwo ludów, wyzwolenie włościan i potrzebę lucyi społecznej. Silniejszy jeszcze wpływ na młodzież i wrażliwszą część społeczeństwa w Rzpltej K-iej wywarły zasady szerzone przez Stowarzyszenie ludu polskiego (ob.). Pomiędzy samodzielnemi związkami, wchodzące-mi w skład międzynarodowej organizacyi „Młoda Europa“, mającej za zadanie wywalczenie ludom podbitym i uciskanym wolności i równości, była też i „Młoda Polska“ (ob.). W październiku 1834 ukazała się „Ustawa Młodej Polski“, nawskróś przeniknięta duchem republikańskim i ludowym. Na czele swoim zapisała, że jedynym wszechwładcą jest Lud, jedynym rządcą ludu—Prawo, jedynym prawodawcą—Wola ludu. Podstawą ludowego ustroju są: wolność, równość i braterstwo. „Młoda Polska“, na emigracyi napotkawszy silnego współzawodnika w Tow. Demokratyeznem, tem gorliwiej zabrała się do propagandy w kraju i tu zapoczątkowała wielki ruch spiskow'y i umysłowy, mający na celu wyzwolenie i uobywatelenie włościan. Do Krakowa ustawę „Młodej Polski“ przywiózł Tadeusz Żabicki. Duchem i kierunkiem swoim^odpowiadała ona ówczesnemu usposobieniu spiskowców z rozpadającego się wę-glarskiego związku P rz y j a c i ó ł ludu. Znalazła też między nimi uznanie; ale uważano, iż należy się bardziej jeszcze przystosować do warunków krajowych i silniej uwydatnić kwe-styę włościańską, stawiając ją jako naczelne zadanie społeczne. Polecono tę pracę Sewerynowi Goszczyńskiemu; i ułożona czyli raczej przerobiona przez niego ustawa stała się podstawą Stowarzyszę niaLuduPoskie-go, które w dziejach porozbioro .vych Polski o-degrało wielką rolę, pełń i garścią rzucając posiew demokratyczny we wszystkich dzielnicach dawnej Rzpltej. Stowarzyszenie to dzieliło się na ziemie, obwody, okręgi i gminy. W każdej ziemi miał być własny zbór ziemski, a wysłańcy tych zborów mieli składać zbór główny czyli naczelny, któremu miejsce pobytu naznaczono w Krakowie Duchami przewodnimi stowarzyszenia byli: Szymon Konarski (ob.) i Seweryn Goszczyński. Prócz nich do Głównego Zboru należeli: Lesław Łukaszewicz, pułkownik Franciszek Bobiński, RomualdGiedrojć, Ludwik Miłowski, Teofil Januszewicz, generalny prokurator Rzpltej K-iej Henryk Bogusz, Teofil Żebrowski i Aleksander Wężyk. „Stowarzyszenie Ludu Polskiego“ najgorliwszą i najdzielniejszą pomoc w Krakowie znalazło w młodzieży akademickiej, która zorganizowała się w samodzielny związek pomocniczy. Z uiej-to wyszli tacy energiczni działacze, jak: Gustaw Ehrenberg, Stanisław Malinowski, Aleksander Wężyk, Karol Podlewski, Stefan Małkowski, Jan Szczepanowski, Adolf Tetmajer, Konstanty Sawiczewski. Jedni z nich, jak Ehrenberg i Wężyk, przenieśli się do Królestwa Kongresowego, gdzie organizowali spiskową działalność, drudzy czynnie agitowali śród mieszczan i włościan w zachodnich powiatach Galicyi, wśród górali, a nawet na Śląsku. Propaganda odbywała się w kierunku ludowo-demokratycz-nem, ze znacznem zabarwieniem socyalistycz-nem, tak, że później w aktach oskarżenia zarzucano spiskowcom szerzenie komunizmu. Wszystkie te spiskowe związki poza propagandą rewolucyjną w ciaśniejszych kołach oddziaływały na ogół szerszy przez głoszenie zasad demokratycznych, humanitarnych i wolnomyślnych. Sprowadzane z Erancyi wydawnictwa emigracyjne, prócz ściśle politycznych, ułatwiały rozpowszechnienie wielkiej poezyi romantycznej; przywożąc nowiny partyjne, jednocześnie wprowadzano do kraju podnioślejszy i gorętszy prąd myśli europejskiej. Przez to właśnie w społeczeństwie zahukanem i przybitem po powstaniu 1830-1 r. podtrzymywali ducha, skierowywali go do wyższych i humanitarnych spraw i byli wtedy jedynymi siewcami w Polsce kultury europejskiej śród ogólnego przygnębienia. Ich krańcowy demokratyzm społeczny i rewolucyjny radykalizm polityczny, głównie Towarzystwa Demokratycznego, wycisnął przede-wszystkiem swe piętno na powstaniu krakow-skieni w r. 1846.—V) Dwa pierwiastki szczególnie silnie oddziaływają na ówczesną grupą poetów krakowskich: tradycya grodu podwawelskiego i dopiero co zaznaczona atmosfera demokratyczno-ludowa. Uczucie narodowe rozniecają wciąż w duszach nietylko pamiątki historyczne, ale i sprowadzane na Wawel prochy bohaterów z ostatniego okresu walki o niepodległość. W r. 1817 przewiezione zostały z Warszawy i pochowane w grobach królewskich zwłoki księcia Józefa Poniatowskiego (ob). W roku następnym spoczął na Wawelu zmarły w Solurze, w Szwajcaryi, Kościuszko. W r. 1820 na górze św. Bronisławy pod Krakowem założono fundamenta pod kopiec dla tego bohatera narodowego (ukończony w r. 1823). Demokratyzm poetów krakowskich wyraża się w tendency]' demokratycznej, w patryotyczno-re-wolucyjnych uniesieniach i sympatyach dla ludu, któremi przepełnione są ich utwory, ale nie ogranicza się na tern. Przekonania zbliżyły ich do ludu, a gdy go poznali, wyobraźnia ich była uderzona malowniczością tego ludu, melodyjnością jego pieśni, krajobrazem ziemi krakowskiej, na którego tle ten lud się rysował. To też u poetów krakowskich ten demo kratyzm wypowiada się: u jednych w pojęciach i poglądach, u drugich w malowaniu ludu i ziemi krakowskiej lub w snuciu pieśni na modłę krakowiaków. Ludowy pierwiastek z żywem odczuciem świetnej przeszłości Krakowa stanowi najbardziej charakterystyczny rys ówczesnych poetów krakowskich. Pierwszą grupę świetnie reprezentuje Gustaw Ehrenberg (ob.), autor znanej pieśni ,,0 cześć wam panowie, magnaci...“, a drugą znakomity autor „Krakowiaków“ Edmund Wasilewski (ob.). Do grupy poetów krakowskich zaliczają się prócz wymienionych jeszcze: Aleksander Szukie-wicz (ob.), Konstanty Zakrzewski (ob.), Franciszek Żygliński (ob.) Jan Nepomucen Jaśkowski (ob.), i poetka Anna Libera (ob.).-'S zt u ka malarska dopiero kiełkuje, ale przyszły jej kierunek już jest widoczny. Kraków w owych czasach posiadał już ten szczep sztuki, z którego z czasem wyjść miał król-Duch malarstwa polskiego, co ducha dziejów polskich w swe płótna zaklął—Jan M ate j-ko (ob.). Starożytna kultura grodu i odwieczna jego tradycya silniej jeszcze przemawiały do malarzy niż do uczonych i poetów, (ob. Kraków [w przeszłości]; sztuka).—Teatr od końca r. 1830 budził dość żywe zajęcie, a od r. 1843 do 1847 publicysta zachowawczy Hilary Meci szewski (ob.) podniósł scenę krakowską wysoko pod względem wystawy i doboru aktorów. Tak więc kultura umysłowa i artystyczna Krakowa w tych ciężkich dla ziem polskich czasach stała dosyć wysoko, pomimo ścieśnień i przeszkód ze strony mocarstw opiekuńczych. — Bibliografia: „Dyaryusze sejmów“; „Dziennik praw“, wychodzący do r. 1847; „Gazeta krakowska“; kalendarzyki polityczne; pisma literackie z tych czasów, jak: „Tygodnik krakowski“, „Kuryerka“, „Pamiętnik Powszechny“, „Kwartalnik*, „Dwutygodnik“, „Pszczółka“, „Goniec“, „Miscellanea“; z broszur współczesnych: „Rzut oka polityczny na obecny stan wolnego miasta Krakowa i jego okręgu“ (Kraków 1828); oraz „Uwagi na tern pismem wydane“ (Lipsk 1828); FeliksSłotwiń ski „U-stawodawstwo Rzpltej Krakowskiej, od chwili utworzenia jej politycznego bytu, tj. od r. 1815 aż do r. 1836“ (Kraków, 1836 r. w drukarni Stanis. Gieszkowskiego); Hilary Meciszew-ski „Wizyta braci Malinowskich z Warszawy-, odbyta w Krakowie dn. 17 grudnia 1830“ (Kraków 1851); tenże „Sześć lat politycznego bytu Rzpltej K-ej“ (Berlin 1846, 2 zeszyty); tenże „Historya Rzpltej K-ej“ (1851 zeszyt I; obydwa pisma niedokończone; K. Maj eranow-ski „Kronika 40 dni Krakowa 1848 r.., poprzedzona prologiem dziejów Polski i Krakowa w 10 obrazach i epilogiem wypadków po dniu 26 kwietnia, zakończona przez X, X“ (Kraków 1848, i ta praca nieskończona); A. Tessar-c z y k „Rzplta K-a wolna, niepodległa i ściśle

Krakowska Akademia. — Krakowski obszar archeologiczny.

640

neutralna, pod opieką trzech dworów zostająca, a za rękojmią kongresu wiedeńskiego“ (K. 1868); „Der Freistaat Krakau bis zum Jahre 1845, und die Salinen zu Wieliczka in Galizien“ K. 1846); Klein „Der Freistaat Krakau bis zum Jahre 1846“ (K.); Józef Mączyński „K. dawny i teraźniejszy“ (K. 1854, wyd. Czecha); Dr. Wiktor Kopff „Urządzenie włościan w b. Rzpltej K-ej“ („ Przewodnik Naukowy i literacki“, r. 1887;; W. Kalinka „Ga-licya i Kraków pod panowaniem austryackiem“ (Paryż 1853); B. Limanowski „Historya demokracyi polskiej w epoce porozbiorowej“ (Zurych 1901); Jan Alcyato „Wypadki w r. 1846“, w „Wizerunkach politycznych państwa Polskiego“ (Lipsk 1864, t. II); Leon Zienko-w i c z „Polska w kraju i zagranicą od roku 1831 —1848“ (Lipsk 1864); Sprawy Towarzystwa Demokratycznego; S c h n iir-P e p ło w s ki „Krwawa karta opowieść z przeszłości Galicyi“ (Lwów 1896); „Das Polen. Attentat im Jahre 1846. Aus den Tagebuche eines Officiers der westgalizi-schen Armee“; Moritz Sala „Geschichte des polnischen Aufstandes vom Jahre 1846“ (Wiedeń 1867); „Związki narodowe w Galicyi“ z pamiętników Henr. Bogdańskiego“ (Dodatek literacki „Kuryera lwowskiego“, listopad r. 1888); „Dziennik Rządowy Rzpltej Polskiej“ 1846, J\» 2; „Z krwawych dni“, Wspomnienie z roku 1846 (Przemyśl 1890): Piotr Chmielowski „Historya liteteratury polskiej“ (Warszawa 1900, tom V).

Kra kowska Akademia, ob. Akademia krakowska.

A. G.

Krakowska bryczka (także Brodzka bryczka), na Litwie, o pudle nieruchomym, niskiem, zwykle bez resorów, o bokach wyplatanych.

Ked.

Krakowska szkoła historyczna, ob. art: Tad. Korzona Historyografia, tom XXIX Enc: niniejszej, str. 51 — 52.

Krakowski Nikodem (* 1848 w Warszawie—f 1903 r. tamże), ekonomista praktyczny, autor prac z zakresu buchalteryi i rachunkowości kupieckiej. Zasłużył się pracami peda-gogicznemi na polu handlowości, jak oto: „Wykładem teoretycznym i praktycznym korespon-dencyi handlowej“, „Arbitrażem bankierskim“ (1885), „Wykładem popularnym podwójnego księgowania“ (1887), „Wykładem teoretycznym i praktycznym rachunków bieżących“ (1888). Opracował też dział polski w „Powsz. korespon-dencyi handlowej w 15 językach“ (Sztutgart 1887;). W gazetach i czasopismach pomieszczał różne artykuły i rozprawy z dziedziny spółdzielczości, ekonomii, bankowości i handlu. Jako teoretyk ekonomiczny nie miał dostatecznego przygotowania. Był urzędnikiem Banku handlowego. Pod wpływem choroby nerwowej uwolnił się od życia.

Krakowski obszar archeologiczny. Okolice Krakowa od zachodu przedstawiają dobrze

St. A. K.

wyodrębniony obszar geograficzny, nazwany przez prof. A. Rehmana kotliną oświecimsko-krakowską, ar ograniczony od wschodu przez wzniesienie Sląsko-Polskiej wyżyny i Beskidy, które około K-a zbliżają się ku sobie. Kotlina ta od południa jest zamknięta Zachodniemi Beskidami, przeciętemi tu przez Sołę i Skawę a spadającemi ku nizinie Nadwiślańskiej dość stromo, linia zaś graniczna jest wszędzie wyraźna, od północy jest ograniczona wyniosłościami Sląsko-Polskiej wyżyny. Ale gdy (Beskidy) Karpaty wysuwają się ku nizinom nadwiślańskim ramionami poprzecznemi, które na jednej linii się urywają, to od brzegu Śląsko-Polskiego wysuwa się wązki, ale wyniosły grzbiet, przez podłużne doliny Rudawy i Chechła od niego oddzielony, który wzniósł się najwyżej na wierzchołku, gdzie sterczą zwaliska zamku Tenczyńskiego. Za kończyny tego grzbietu trzeba uważać Wawel i Skałkę, a po drugiej, prawej stronie, Wisły wyniosłość nad Tyńcem i górę, na której znajduje się kopiec Krakusa. Otóż to pasmo, oraz pobliskie południowe dzielnice wyżyny Sląsko-Polskiej (dolina Prądnika z Ojco-weml składają się z pokładów wapiennych białej jury, w których łatwo powstają i długo przechowywują się szczeliny, wydrążenia i inne próżnie. Okoliczność ta jest olbrzymiej wagi, bo umożliwia istnienie tutaj licznych jaskiń, które wzbogaciły archeologię naszą tylu cieka-wemi przyczynkami. W wapieniach krakowskich znajdują się niezliczone bryły rogowca /czyli krzemienia (warto tutaj przypomnieć ■ Krzemionki, po prawej stronie Wisły, naprzeciwko Krakowa). Dzięki temu bogactwu te okolice w ciągu wielu wieków dostarczały skałek, do krzesania ognia i do dawnej broni palnej służących, i to nietylko dla kraju, ale nawet dla dalekiej bardzo zagranicy. Ogromna ilość tego towaru szła do Niemiec i do Danii, a z drugiej już ręki do Chin, Japonii i Ameryki. Przemysł teu, a z nim ów wywóz, podupadł dopiero od niedawna wskutek . ulepszeń broni palnej. Jest rzeczą prawdopodobną, że nietyl-ko w ostatnich wiekach, ale i dawniej znajdowały się tutaj prawdziwe rękodzielnie wyrobów krzemiennych, a mianowicie siekierek, nożów i ostrzy do strzał, i że przedmioty te drogą handlu zamiennego rozchodziły się stąd po bliższej i dalszej okolicy. „Że krzemień krakowski dalekie odbywa! wędrówki i tworzył ważny przedmiot w pierwszych zawiązkach handlowych, jakie tu wogóle istnieć mogły, za tern przemawia silnie ta okoliczność, iż wyroby z niego bywają znajdowane na o-gromnych obszarach wschodniej Galicyi i na Podkarpaciu, gdzie się ten kamień w stanie rodzimym nie znachodzi“. (A. Re hm an „Ziemie dawnej Polski“ t. II, str. 27). Warunki te, a więc obecność licznych jaskiń i możliwość wytwarzania narzędzi krzemiennych, sprzyjały temu, iż rozpatrywany obszar należy

do najwdzięczniejszych dla archeologa okolic kraju naszego. Przed badaczem-archeologiera odsłaniają się tutaj widnokręgi bardzo rozległe, a wielu pracowników na tern polu wypowiada swoje wrażenia prawie w tensam sposób. „Okolice te—pisze A. H. Kirkor (o okolicach Babic* i Kwaczały) —to prawdziwe królestwo archeologii. Pierwotny człowiek znajdował tu schronienie w skałach i pieczarach, znajdował krzemień i kamień, znalazł później wygodniejsze i bezpieczniejsze schronienie w nawodnem mieszkaniu, założył dla swego użytku staeyę krzemienny; jako puukta o-bronne, jako miejsca schadzek i sądów miał na przestrzeni 5 mil aż 7 grodzisk, w których trzy i do dziś dnia przechowały tę nazwę, a kiedy wydoskonalona broń pozwoliła skuteczniej odpierać i gromić napastników, zapewne w pierwszych początkach epoki żelaznej, założył stałe siedlisko na lądzie. Miał też gdzie złożyć kości swoje po trudach życia, miał bowiem na przestrzeui dwóch mil aż cztery cmentarzyska“ ^„Rozprawy wydz. histor.-filoz.“ t. I. sti. 26). „Wogóle —oświadcza P. Umiński— o-sady w tej okolicy nad Wisłą musiały być gęsto zasiane i bardzo zaludnione. Świadczą o tein liczne grodziska, stacye krzemienne i cmentarzyska. Ważną jest okoliczność, iż wszystkie są położone w pobliżu jaskiń Mui-kowa, Brodeł, Poręby i Aleksandrowie. Dowodziłoby to właśnie, że porzecze Wisły, przynajmniej w tej okolicy, poczynając od Krakowa aż do Oświecima, jak również i w dalszych miejscowościach, po obu stronach Wisły u jej dopływów zamieszkiwali ludzie od najdawniejszych czasów, początkowo zajmując jaskinie, następnie mieszkania nawodne, skąd stopniowo przenosili się do grodzisk, aż wreszcie w końcu zamieszkali najpóźniejsze osady już na zaraniu epoki historycznej, jak Kraków, Bielany, Tyniec, Tęczynek, Alwernia, Lipowiec, Libiąż itd. Nie ulega bowiem żadnej wątpliwości, że wszystkie te osady początkowo na prastarych grodziskach założone zostały“ („Zbiór wiad. do antropologii kraj.“ t. III, str. 7). Pomiędzy temi zabytkami przeszłości poczesne miejsce zajmują jaskinie, których zbadanie (w latach 1879 —1882) jest zasługą G. Ossowskiego. Ażeby zrozumieć ich rozmieszczenie, trzeba uzmysłowić sobie miejsca, w których występują wapienie jurajskie. Idą one dwoma grzbietami, które z płaskowzgórza wyłaniają się w okolicach miasta Chrzanowa około wsi Balina, a ciągną się ua wschód mniej więcej równolegle od siebie i w tym kierunku dochodzą do granic wschodnich okręgu krakowskiego. Północny, Krze sz o wieki, idzie od wsi Balina do Krzeszowic i stąd wzdłuż granicy przez grunta wsi Paczaftęwice, Żar, Radwanów, Kobylany,. Karniowice, Bolechowice, Podr skalany, Modlnica i Zi >1 a,(miejsqa główne obnażenia: w północ,ó-zach.odniej okolicy Krze-

Wielka Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 315a. T. XL.

szowic, w Paczałtowicach i Żarze). Południowy, Kościuszkowski, oddzielony od poprzedniego doliną Krzeszowicką i rz. Rudawy, ciągnie się od Chrzanowa ku wsi Bolcin i Grójec aż do północnej okolicy m. Alwerni. Tu przerwany innemi utworami występuje rozszerzony od wsi Mnikowa przez Aleksandrowice i Balice aż do Zabierzowa, poczem dalej na wschód pokazuje się oderwanemi płatami na wybrzeżach Wisły w okolicach Sciejowic, Piekar i Bielan, i dosięga kopca Kościuszki, po prawym zaś brzegu ujawnia się przy Tyńcu, w okolicach Pychowic, Dębnika i Podgórza. Ossowski zbadał 28 jaskiń w paśmie krzeszowickim, w tej liczbie niema Ojcowa, który do niego należy. Na dnie jaskiń zwykle istnieje na-mulisko dawniejsze (napływy gliniaste z małą domieszką ziemi, z gruzowiskami i szczątkami fauny wygasłej: mamuta, nosorożca, renifera, hyeny jaskiniowej, niedźwiedzia jaskiniowego i wilka jaskiniowego), a powyżej idą pokłady nowsze: a) gruzowiska z domieszką humusu; b) humus z domieszką gliniastą czarnoziemną, z łupanemi kośćmi obcych zwierząt domowych, śladami ognisk i wyrobami ręki ludzkiej; c) wreszcie napływy czarnoziemne gliniaste z szczątkami wytworów nowoczesnych: kawałkami szkła, garnków na kole toczonych itd. Już wyroby ręki ludzkiej można było w Paczałtowicach znaleźć w dawnem namulisku, ale głównie były zogniskowane w pokładzie b późniejszego nainuliska. O bogactwie tych zakątków świadczą liczby: z jaskiń pasma krzeszowickiego wydobyło 524 narzędzia krzemienne, 23 klocki krzemieni ,    352 odłupki krzemien

ne, iglic i innych narzędzi z kości 91, z rogu jeleniego 4, skorupy od 404 garnków, dwa przedmioty z bronzu, jeden nożyk żelazny itd.— ogółem 1 434 przedmiotów. Co do wykopalisk ojcowskich ob. Ojców. Dział Kościuszkowski jest mniej obficie uposażony w jaskinie, ale natomiast w ńim znaleziono, w okolicach wsi Mnikowa, plony niezmiernie doniosłe, zwłaszcza jaskinia „Na Łopiankach“ dostarczyła bardzo ciekawych przyczynków do przeszłości przedhistorycznej. „Całość zdobytego z tej warstwy (środkowej) wykopaliska przedstawia nam, co do mnóstwa i osobliwości przemysłu przedhistorycznego, zbiór niepospolity, jeszcze dotychczas nigdzie z jednej jaskini niewydobyty“ (G. Ossowski). Wykopaliska te wywołały długie spory co do autentyczności wyrobów, a mianowicie różnych rzeźb z kości (ob. Mnikowskie wykopaliska). Nie ulega wątpliwości, iż są to rzeczy wiarogodne; na zarzuty czynione możnaby odpowiedzieć pytaniem: kto zadałby sobie tyle pracy mozolnej, ażeby tylko dla mistyfikacyi wyrobić tyle różnych przedmiotów (w jednym r. 1880 z jaskini „naŁopiankach“

G. Ossowski wydobył 2 530 przedmiotów z kamienia, w tej liczbie 2 500 krzemieni ze śladami użycia, 767 narzędzi z kości, 10—15

81

wisiorków z małżowin skojek, skorup od 15 —

Z nicli jedno, zwane Płazek, 304 metr. długości na 91 szerokości, znajduje się przy wsi Płaza, drugie oddzielone, od poprzedniego parowu, na gruntach wsi Lipowca, trzecie na górze Bukowicy, czwarte w wielkim Libiążu. Na miejscu zaś trzech pozostałych wzniosły się zamki; Tęczyn, Lipowiec i Alwernia, a wraz z tein rozpoczyna się okres bezpośrednio związany z naszetni dziejami historycznemi. Cmentarzyska należą prawdopodobnie do epoki grodziskowej, a może sięgają nawodnej. Niekiedy mają one znaczne rozmiary, cmentarz w Popowie (porzecze Rudawy) liczył 1 800 metr. kw. „Jak okazy ceremiczne, tak i sam ustrój cmentarzyska (w Popowie) dowodnie świadczą, iż spoczęli tu ludzie tejsamej rasy co i na innych cmentarzyskach porzecza Wisły; i tak jak gdzieindziej, choć na cmentarzysku grzebano tylko szczątki spalonych ludzi w urnach, zgliszcz jednak, na których palono, nie ma ani śladu. Dowodzi to, że taksamo jak i na calem porzeczu Wisły zgliszcza urządzano po

20 garnków, sławną rzeźbę twarzy z blaszki kościanej). Inna rzecz zaś, gdy chodzi o starożytność wyrobów, albowiem co do tego możliwe są różne wątpliwości. Wykopaliska mui-kowskie będą drobiazgowiej rozpatrzone pod odpowiednim artykułem-, tutaj tylko warto zaznaczyć, iż wyróżniają się wielką ilością wyrobów z kości, chociaż nie zbywa także na krzemieniach (narzędziach, klockach, odłupkach): w jaskini „Na Łopiankach“ J\° 2 po odłożeniu paru tysięcy okazów krzemiennych do zbiorów resztę trzeba było dla ich mnogości pozostawić,

„usypano z nich obok wejścia do jaskini wał kilkumetrowej długości i na metr przeszło "wysokości“. Natomiast badania przez prof. A.

nem cmentarzysku“ (P. Umiński). Pogańskie cmentarzyska leżą przy Modlnicy i Brzeziu, w Morawicy zaś sąsiedniej aż do chwili ostat-tniej trudniono się wyrobem krzemieni. W o-kolicy Kwaczały jedno ze zbadanych przez A. H. Kirkora cmentarzysk miało szerokości 25 metr., długości 59 (tj. około 1500 metr. kw. powierzchni), urny szły aż do głębokości 2 metrów, niekiedy jedne nad drugiemi, tak, iż cmentarzysko składało się z 3—4 pięter. Urny stawiano w ziemi; były one bez pokrywek, a wyrabiane w ręku. Tego rodzaju cmentarzyska ciągną się od granicy Śląska aż do Sanu, wówczas gdy za Sanem razpoczynają się inne obrzędy pogrzebowe (ob. Polska; archeologia przedhistoryczna), Gr. Osssowski nazwał ten cały obszar cmentarzyskowy k r a-kowskim; ale przestrzeń jego jest większa. Takie cmentarzyska {Urnenfelder) znajdują się na Łużycach, w Brandenburgii, na Śląsku, Morawach, poczęści w Poznańskiem i w Królestwie, ale w cmentarzyskowym obszarze krakowskim istnieją pewne szczegóły, które spowodowały L. Niederlego do powiedzenia, że na północy Karpat mieszkała ludność, która, wcale jeszcze nie znając bronzu lub bardzo mało mając z niem do czynienia, zwyczajnie grzebała umarłych swych w taki sposób, jaki odnaj • dujemy na polach popielnicowych, gdzie spotyka się wyroby z bronzu. Zresztą na cmentarzysku w Popówce znaleziono niewielki sierp jako jedyny przedmiot bronzowy, w Kwaczale zaś—żelazo. W każdym razie cmentarzyska galicyjskie sięgają epoki bronzu. —• W o-kolicach Kwaczały znaleziono także grób przedhistoryczny nieciałopalny. Literatura i szegó-ły oh. O j c ó w, Kwaczał a, Małkowskie wykopaliska. Nadto: Łepkowski „Prze-

Altha jaskini Smoczej (ob. Wawel) nie wydały pod względem starożytniczym najmniejszych wyników. Jaskinie tworzą w krakow-skiem najwcześniejszą fazę osadownictwa, może sięgającą w bardzo odległe czasy. Mortillet np. ( „Le Préhistorique“ i900, str. 619) nie waha się zaliczyć do jednej z wcześniejszych za cmentarzyskiem, a po spaleniu ciał zebrane epok kamienia ciosanego, mousterieńskiej, za- szczątki składano do urny i grzebano na wspól-bytków niektórych, znalezionych przez Zawiszę w grocie Mamuta (pod Ojcowem), parę innych do solutreńskiej (tamże 635) i magdaleńskiej (tamże 657), wyrobów zaś maszyckich (tamże 656) do magdaleńskiej. Można się spierać o to, czy przenoszenie do kraju naszego schematu chronologicznego archeologów francuskich jest właściwe, w każdym jednak razie jaskinie okręgu K-go może były zamieszkane już w epoce poleolitycznej, a odtąd często bywały przytułkiem ludzi (dość wspomnieć romantyczne opowieści o pobycie Władysława Łokietka w jaskiniach ojcowskich), którzy pozostawili ślady swoje w górnych pokładach warstw jaskiniowych. Do fazy późniejszej należą osady nawodne. Dawniej istnieć musiały w okręgu K-em liczne małe jeziorka, które dzisiaj są torfowiskami, jak w Kwaczale, jak w Mentkowie, gdzie było 5 jeziorek, po których dzisiaj niema śladu. Nad powierzchnię jezior wznosiły się osady nawodne. Czy licznemi były takie osady nawodne, trudno na to w dzisiejszym stanie archeologii naszej odpowiedzieć; dotychczas wykryto jedną taką osadę na gruntach wsi Kwa-czały. Struktura tej osady nawodnej jest odmienna od architektoniki palafitów szwajcarskich i bliższa struktury terramar (ob.) włoskich. Prócz skorup garnków prostaczych i około 300 narzędzi krzemiennych znaleziono rzeczy, które rzucają światło na pokarm ludności: 82 orzechy, gatunek jakiś groszku, pestkę dzikiej śliwy, żołędzie, wodne kasztany.

(Szczegóły ob.Kwaczała i Kwaczalska o-sada nawodna). Jeszcze późniejszą fazę osiedlenia przedstawiąją grodziska: jak widać z przytoczonego powyżej wyciągu z pracy A. H. Kir-kora, na przestrzeni 5 mil (biorąc Kwaczałę za punkt wyjścia), znalazł on 7 grodzisk.

gląd zabytków“ (Rocz. Tow. Nauk. Krak., poczet III, t. V); A. H. K i r k o r „Badania archeologiczne w okolicach Babic i Kwaczały“ („Rozprawy wydz. histor.-filozoficzneg; 1874 I); „Knochenhöhle v. Gorenice“ („Verhandl. der Berliner Gesell.“ 1879, str. 9 —10); S. O s-sowski „Sprawozdanie z badań geologiczno-archeologicznych w jaskiniach okolic Krakowa“ („Zbiór wiad. do Antr. kraj.“, tomy IV, V, VI, VII); A. H. Kirkor „Sprawozdanie z poszukiwań w grocie Lisionki. pod Czerną“ (Zb. wiad. do Antr. kraj. III); A. Al tli „Sprawozdanie z badań geologiczno-aicheologicznyeh w Smoczej Jamie na Wawelu“ („Zbiór wiad. do Antr. kraj.“ IV); P. U m iń ski „Sprawozdanie z poszukiwań archeologicznych na cmentarzysku pogańskim w Popowcu“ („Zb. wiad. do antr. kraj.“ III); 1. Kopernicki „O grobie niecałopal-nym na cmentarzysku przedhistorycznym wKwa-czale“ („Zbiór wiad. do antr.kraj.“ I); J. Lepko w ski „Ornamfenta'popielnic z przestrzeni od Karpat po Bałtyk“ (1886, kartou); A. Grabowski „O urnach w okolicach Krakowa“ („Bibi, warsz.“ 1851, III). Por. także Dem e try kiewicz Wł. „Vorgeschichte Galiziens“ („Oesterreichisch-Ungarische Monarchie in Wort und Bild“ torn poświęcony Galicyi 1897); S. Os sowski „Sprawozdanie z wycieczki ‘geologicznej po Galicyi („Zb. wiad. do atr. kraj.“ XIV); L. Nieder-le „Lidstvo w dobę predhistorycke“ (Praga

L. K.

Ked.

1893).—Por. P o ls ka: archeologia przedhist.

Krakowski druk, druk gocki, spotykamy w księgach ludowych.

Krakowski (taniec) ob. Krakowiak.

Krakowskie biskupstwo, największe w Rzeczypospolitej Polskiej, a jedno z największych wogóle. 1) History a. Kiedy założone zostało K, b., nie ma dotąd w historyografii polskiej na to zgody. Są bowiem tacy (np. prof. Pot-kański), którzy sądzą, że istniało już wtedy, gdy Kraków był jeszcze w rękach czeskich, tj. w drugiej połowie X w., a na owym zjeździe gnieźnieńskim w r. 1000 Bolesława Chrobrego z cesarzem Ottonem III zostało tylko zorganizowane lepiej i poddane pod zwierzchnictwo metropolii gnieźnieńskiej. Inni natomiast, a zwłaszcza prof. Abraham, zjazd gnieźnieński i r. 1000 uważają za początek biskupstwa krakowskiego i Poppoua z t. r. za pierwszego krakowskiego biskupa, dwóch zaś jego poprzedników, wspomnianych przez źródła i katalogi biskupów krak. (wydane w „Monumenta Poloniae historica“ Bielowskiego t. III), Prohora i Prokulfa, uznają za biskupów morawskich, którzy zresztą mogli bardzo często przebywać w Krakowie, należącym podówczas do Czech. To drugie zdanie ma więcej za sobą podstawy, czyli, że K. b. powstało w r. 1000 i Poppobył pierwszym jego biskupem. Niewiele znane są dzieje b-a K-go z XI w., zwłaszcza w jego początkach. Nawet co do tego niema zgody między uczonymi, czy ocalało b. K. w czasie bezkrólewia po Mieszku II, w okresie owej wielkiej reakcyi pogańskiej, a z tą kwestyą łączy się ściśle inna, mianowicie: czy Aaron (ob.), równocześnie biskup krak. i opat tyniecki (czasy Kazimierza Odnowiciela), był tylko biskupem w Krakowie, czy też arcybiskupem wobec zniknienia metropolii gnieźnieńskiej. — Stanisław Kętrzyński utrzymuje stanowczo, że Aaron arcybiskupem krakowskim nie był wcale i że jeżeli posiadał paliusz, to według ówczesnych praw kanonicznych zaszczyt ten nie dawał równocześnie praw i obowiązków metropolitalnych, dopiero później się to stało; że jeszcze w XI w. spotkać można arcybiskupów z tytułu i władzy nieposiadających paliusza, i biskupów równocześnie z paliuszem—podobnież było z Aaronem. Natomiast prof. Abraham i Wojciechowski T., który, jak dotąd, ostatni głos zabierał w „Szkicach historycznych XI wieku“, utrzymują, że metropolia gnieźnieńska, wskutek srogiego najazdu czeskiego i reakcyi pogańskiej upadła, a odnowienia jej z powodu stosunków politycznych i kościelnych w cesarstwie niem. nie mógł uzyskać Kazimierz Odnowicielu Stolicy Apostolskiej, wobec czego Aron przyjął tytuł arcybiskupa, by w ten bodaj sposób zawarować samoistność i niezależność kościoła polskiego od Niemiec. Dopiero za Bolesława Śmiałego przywrócono arcybiskupstwo w Gnieźnie. Temu też chwilowemu arcybi-skupstwu w Krakowie przypisują uczeni, że biskup krakowski zajmował po arcybisk. gnieźn. (a później po lwowskim jeszcze) pierwsze miejsce wśród biskupów polskich i musiał brać czynny udział w konsekracyi gnieźnieńskiego arcypasterza; prawo to, na dawnym zwyczaju oparte, potwierdzone zostało przez papieży w r. 1186 i 1256 i aż do końca Rzpltej biskupi kr. utrzymali swoje przodownictwo. Wspomnianemu Aronowi przypisywano także utworzenie kapituły krakowskiej; pierwsza wszakże zupełnie pewna wzmianka o jej istnieniu sięga dopiero końca XI wieku, i dotyczy właśnie fundacyi na rzecz kapituły. Według jednych źródeł Władysław Herman, według innych Bolesław Krzywousty utworzył 20 prebend czyli kanonij. Fundatorem był Władysław Herman, a żona jego Judyta hojnym przyczyniła się darem do tej fundacyi, bo darowała dla kanoników krakowskich (20 czy 24-ch wtedy) „kasztelanię“ Chropy. Fundacya ta stwierdza, że dotąd majątek biskupa krak. i jego otoczenia (kanoników) był wspólny, dopiero teraz nastąpił rozdział. Rzeczą bardzo ważną i charakterystyczną dla b-a K-go, a raczej jego kapituły, jest to, że na czele kanoników stoi, nie jak po innych episkopalnych kościołach proboszcz, ale dziekan; po nim następują archi-dyakon, proboszcz (godności tej prawdopodobnie nie było, a później łączono ją często z archi-dyakonatem ), scholastyk, kustosz i kantor, tych sześciu było prałatami. W dziejach b-a krak.

2) Obszar,

w XI w. ważnym wypadkiem była śmierć św. Stanisława. Od Maura, następcy Balduina (f w r. 1109, porządek biskupów krakowskich jest już ustalony: Maurus był tym, który w r. 1101 kazał sporządzić inwentarz skarbca i biblioteki katedralnej (biblioteka liczyła 47 dzieł); jest to pierwszy inwentarz. Rosną też w znaczenie i potęgę i mnożą się majątki biskupów, kapituły, proboszczów czy klasztorów poszczególnych a od synodu łęczyckiego w r. 1180 podobnież swobody i przywileje, t. zw. immunitety, tj. zwolnienia od ciężarów prawa książęcego. Spotykało to jednak i inne warstwy społeczne narodu, który coraz bardziej od XKI w. ograniczał władzę książęcą. Temu wzrostowi sprzyjała okoliczność, że od Władysława Łokietka począwszy, Kraków został stolicą zjednoczonego królestwa i miastem koronacyjnem, stąd też i wpływ biskupów krak. na sprawy państwa stał się olbrzymim (np. Oleśnicki); biskupi nieraz są niebezpieczni dla królów (np. Muskata— bunt wójta Alberta i Paweł z Przemankowa). Mnożyły się też fundacye i dostojeństwa kościelne, a od XIII w. kapituła i duchowieństwo wogóle zaczęło się polonizować, aż wreszcie składało się wyłącznie z polskich członków. Z praw pozyskanych w XIII w. przez kapitułę krak. należy wolna elekcya kanoniczna biskupów do najważniejszych; pierwszym kanonicznie wybranym biskupem był bł. Wincenty Kadłubek (ob.). Jego następca Iwo Odrowąż (ob.) (1218--1229) walczył długi czas z biskupem włocławskim o pierwszeństwo wśród biskupów polskich, jeździł w tym celu do Rzymu i od papieża przywiózł zatwierdzenie swej wyższości nad biskupem wrocławskim i pierwszeństwa przed nim. Niemało blasku dodał biskupstwu Prandota, bo za jego rządów nastąpiła kanonizacya św. Stanisława (1253). Zbign. Oleśnicki kupił w r. 1443 od ks. Cieszyńskiego Wacława za 6 000 grzywien księstwo Siewierskie, które podlegało zupełnie jurysdykcyi biskupów; Oleśnicki też był pierwszym księciem-biskupem krakowskim i wogóle polskim, jak niemniej kardynałem, co również do wzmocnienia wpływu i znaczenia w Rzpltej bisk. k-go wiele się przyczyniło. Od XVI w. pojawiają się przy biskupach suf-fraganowie. Pierwsze uszczuplenie dyecezyi krak. zaszło przy pierwszym rozbiorze Polski (1772). Po drugim, tj. gdy Gniezno oderwano od Polski, zamierzano w Krakowie założyć ar-cybiskupstwo; przeszkodziło jednak temu powstanie Kościuszki i trzeci rozbiór. Potem przechodziło biskupstwo krakowskie rozmaite koleje; dobra skonfiskowały państwa rozbiorcze, dyecezyą zarządzał wiat. 1831 —1879 wikaryusz apostolski (administrator papieski)« z rezydencyą w Krakowie, aż wreszcie w r. 1879 przywrócono biskupstwo (Albin Dunajewski), a w roku 1881 przyłączono kilka dekanatów z dyecezyi tarnowskiej. Z biskupów krak. do wybitniej-

szych należeli oprócz wspomnianych: Pełka (f 1207), Jan Gruszczyński (f 1473), o którego Kazimierz Jagiellończyk toczył zawziętą walkę w roku 1460 — 63 z kapitułą i papieżem i wtedy ustała faktycznie kanoniczna elekcya kapituł; Fryderyk Jagiellończyk, kardynał i arcybiskup gnieźnieński równocześnie (f 1503); Piotr Tomicki (f w r. 1535), Samuel Maciejowski (f 1550\ Andrzej Zebrzydowski (f w r. 1560), Jerzy Radziwiłł, kardynał (f w roku 1600, Jan Olbracht, syn Zygmunta III, kardynał (f w roku 1634), Stanisław Dąbski (f w r. 1700; w r. 1683 wysłał pod Wiedeń własnym kosztem wystawioną chorągiew husarską), Andrzej Stan. Załuski (f w r. 1758), współzałożyciel (z bratem Józefem ob.) biblioteki Załuskich w Warszawie, Kajetan Sołtyk, znany w dziejach z czasów Stanisława Augusta; Feliks Turski, ostatni książę Siewierski (księstwo przy drugim rozbiorze zagarnęli Prusacy, a władza w nim jurysdykcyjna biskupów ustała); Jan Woronicz , znany poeta (f w r. 1829). Ogółem zasiadało na stolicy biskupiej krakowskiej 80 biskupów inniejwięcej. Od czasów Oleśnickiego biskupi krakowscy nie o-trzy my wali już wzwyż godności arcybiskupa gnieźnieńskiego, jak się to nieraz przedtem działo, chyba z rówuoczesnem zatrzymaniem K-go b-a; stało się to w XVI w. obowiązującym zwyczajem, a przyczyną był kardynalat Oleśnickiego, który toczył nawet spór z prymasem o pierwszeństwo na sejmach, na korzyść prymasa rozstrzygnięty. Synody dyecezalue odbywały się bardzo często; pod tym względem, jak niemniej co do liczby drukowanych statutów, dyecezya krakowska przewyższa inne polskie: znamy ich dotąd około 40-u-, z ważniejszych zasługują na wzmiankę: Nankiera z roku 1320, Bodzanty z r. 1356 czy 1359, kilka 0-leśnickiego Zbigniewa i inne. podział. Dyecezya krakowska była ogromna, największa w Polsce, a nawet w Europie, sięgała bowiem od Pilicy i Śląska aż za Wisłokę, a w XIV w. aż po Kamieniec Podolski. W początkach, tj. w w. X—XII Bug stanowił granicę. Biskupstwo krakowskie obejmowało wogó-le właściwą Małopolskę, tj. województwa krakowskie, sandomierskie i lubelskie, ponadto trzy dekanaty śląskie i Ziemię Spiską. Granice b-a K-go ulegały w ciągu dziejów pewnym fluktuacyom, ale drobnym stosunkowo i tylko w pierwszych wiekach Rzpltej Polskiej. Właściwej zmiany doznało dopiero w epoce rozbiorów. W Galicyi zachodniej po pierwszym rozbiorze utworzono biskupstwo tarnowskie: to było pierwsze umniejszenie. Na sejmie czteroletnim utworzono drugie biskupstwo z obszaru krakowskiej dyecezyi: lubelskie, wcielając do niego całą wschodnią, zawiślańską część dyecezyi, a równocześnie znosząc dla biskupów tytuł Książąt Siewierskich. Po utworzeniu Królestwa kongresowego dyecezyę krak. po-

dzielono na dwie części: sandomierską i krakowską (istniejące po trzech rozb. i w czasach Księstwa Warszawskiego biskupstwo kieleckie zostało zniesione w r. 1818). Potem utworzono nanowo w Kielcach biskupstwo, a dyece-zya krakowska obejmowała tylko obszar Wolnego miasta czyli pięć dekanatów, ale już od r.

i dwa folwarki. A bogatszym był biskup krak. nawet od prymasa. W księstwie siewierskiem miał nawet prawo miecza, własne wojsko, swoją monetę, sądownictwo i kanclerza, oddzielny dwór i rząd książęcy. Dobra kapitulne były mniejsze; najważniejszą była kasztelania Chropy, zwana później kluczem pabianickim, owa darowizna Judyty, żony Władysława Hermana, i klucz napękowski w Sandomierskiem, oprócz tego kilkadziesiąt wsi jak Piotrowin, Sieciechów, Raciborowice, Grembałów, Rudawa, Bie-rzanów, Dziekanowice itd. I ten majątek został przez rządy rozbiorcze zabrany, a kapituła utraciła przez to około 6 milionów tak w ziemi, jak w dziesięcinach, bo i tych jej nie brakowało.—4) Kapituła. Musiała istnieć jako ciało doradcze biskupa dosyć wcześnie po założeniu biskupstwa, a za Władysława Hermana otrzymała tylko fundusze własne i ściślejszą organizacyę. Z biskupem Aaronem łączą niektórzy jej początek; inni uczeni dopiero z Władysławem Hermanem lub Bolesławem Krzywoustym; podobnież nię ma zgody, czy członkami jej byli księża świeccy czy też zakonnicy. Prof. Abraham sądzi, że Aaroń zaprowadził wśród swojej kapituły tylko organizacyę pewną: zobowiązał do odmawiania pewnych modlitw kanonicznych i obowiązków. Właściwie jednak w w. XIII została kapituła ściśle zorganizowaną. Była najliczniejszą w Polsce i składała się z 36 członków, tj. siedmiu prałatów: dziekana, archidyakoua, proboszcza, scholastyka, kantora, kustosza i kanclerza, i 29-u kanoników, z których 24-ch musiało być szlachtą, a pięciu doktorami (prawa, teologii i medycyny). Oprócz tych byli jeszcze t. żw. „canonici nati“, którym służył przywilej stalli, a którymi byli opaci tyniecki, po-krzywnicki, sieciechowski, jędrzejowski, świętokrzyski, proboszcz Bożogrobców w Miechowie, archidyakoui lubelski i zawichojski i starosta krakowski; nie mieli wszakże głosu w kapitule. Kapituła wogóle i co do poszczególnych członków posiadała cały szereg przywilejów i odznaczeń. I biskupi musieli się z nią i jej statutami liczyć. Kapituła zwykła zbierała się na narady co tydzień (w sobotę), zaś generalna trzy razy do roku (luty, maj i wrzesień) i na nich wydawano statuta; na majowej zaś wybierano dwóch deputatów na trybunał koronny. W epoce rozbiorowej liczba członków zmalała do 17-u, ale później znowu ją pomnożono. Żadna kapituła nie posiada starszych i tylu statutów, co krakowska. Konsystorzy znajdowało się w b-stwie K-im kilka: w Krakowie rezydował oficyał generalny, cała zaś dyecezya dzieliła się na 12 oficyalatów foral-nych. Skarbiec katedralny i biblioteka kapi-

1831 biskupa nie posiadała, tylko wikaryusza apostolskiego. Jeszcze w epoce podziałów o-derwano pewne części od b-stwa K-go: trzy dekanaty przyłączono do dyecezyi wrocławskiej, część do przemyskiej, Spiż do ostrzyhomskiej.

Ostatnia wreszcie zmiana zaszła w roku 1881; wtedy bowiem przyłączono osiem dekanatów z dyecezyi tarnowskiej, tak że dziś liczy bisk. krakowskie 13 dekanatów. Żadne więc biskupstwo nie przechodziło tylu i takich kolei co do swej rozległości, ile krakowskie w XIX w.

Zaznaczyć jednak należy, że ten olbrzymi obszar b-a K-go nie dawał spokoju i królom polskim: już Jagiełło próbował ziemię lubelską oderwać i z utworzonem właśnie biskupstwem chełmskiem połączyć, oparł się jednak temu Oleśnicki i szlachta na sejmie w Sieradzu.

Również bezskuteczne były usiłowania Jana III, by krak. dyecezyę na dwie części podzielić.

O obszarach b-a K-go dadzą najlepsze pojęcie następujące liczby: według spisu z r. 1711 biskup, krak. dzieliło się na pięć archidyakonatów, z tych każdy miał pewną ilość dekanatów:

1) krakowski: 18 dekanatów, 372 kościoły; 2) sandomierski: cztery dekanaty, kościołów 59,

3) zawichojski; na trzy dekanaty, 167 kość.; 4) sądecki: 11 dekanatów, kościołów 187; 5) lubelski: pięć dekanatów, kościołów 127. Ogółem kościołów parafialnych liczyło bisk. krakowskie 10.18, 13 kolegiat, pięć prepozytur (wiślicka, dwie kieleckie, pilicka, tarnowska). W Pilicy był właściwie szósty archidyakonat o jednym dekanacie z 41 kość. paraf. Klasztornych kościołów było 150. Obszarem więc, liczbą kościołów, znaczeniem i wpływem swoich pasterzy górowało bisk. krak. nad innemi polskiemi. Za to w r. 1818 posiadało tylko 285 kość. parafialnych, klasztornych (męskich i żeńskich) 48. —

3) Majątek. Dóbr ziemskich posiadało bisk. krak. więcej, niż którekolwiek inne i do najbogatszych było zaliczane. Dzieliły się one na dobra biskupów i kapituły: biskupie obejmowały przed r. 1789: 12 miast i 283 wsi i dzieliły się na 14 kluczów czyli włódarstw; oprócz tego biskupi posiadali bogate i liczne dziesięciny i znaczną ilość pałaców i zamków (w Krakowie, Iłży, Sławkowie, Bodzencinie, Kielcach etc.). Włości te, rozrzucone po całej Małopol-sce, wojew. Sieradzkiem i na Śląsku, dorównywały obszarem swoim znaczniejszym księstewkom niemieckim, a dochód z nich obliczano w końcu XVIII w. na 800 tysięcy złp. Sejm tulna jeszcze dziś mimo strasznych burz dzie-Czteroletni zabrał te dobra na skarb Rzpltej, jowych są bardzo bogate. Katalog rękopisów a biskupom wyznaczył pensyą 100 000 złp. tej biblioteki wydał ks. Ign. Polkowski. Ze rocznie, pozostawiając im tylko cztery wsie ź r ó d e ł do dziejów biskupstwa K-go najważniej-

nauk i liter.“ 1875).

sze są: Długosza „Liber beneficiorum“; Piek osiński „Kodeks dypl. katedry św. Wacława“ i „Kodeks Małopolski“ (zawierają przywileje b-a K-go); Ulanowski „Acta ea-pitulorum“ (w „Archiwum kom. histor.“ t. IV; nad wydaniem aktów sądowych, konsystorskich, jak również nad zbiorem listów kapituły kr. z XVI w. pracuje tenże uczony); Heyz-m an „Statuta synodalia. . .“ („Starodawne prawa polskiego pomniki“ t. IV); Teliga K. ks. „Statuta capitularia eccl. cathedr. cracov.“. Z opracowań porów.: Abraham „Organiza-cya kościoła w Polsce“ i „Początek biskupstwa i kapituły katedralnej w Krakowie“ („Rocznik krakowski“ IV); Potka ński „Granice bisk. krak.“ (tamże) i „Kraków przed Piastami* (Rozpr. Akad. Umiej.); Kętrzyński W. „Granice Polski w X w.“ i „Czy Aron był arcybiskupem“ („Przewodn. nauk. i liter.“ 1877); Kę-trzyński W. „O paliuszu biskupów polskich“ i „Kazimierz Odnowiciel“; Laguna S. „Dwie elekcye“ („Ateneum“) i „Pierwsze wieki kościoła w Polsce“; W o j ci e c ho w s k i T. „Katedra na Wawelu“, „Szkice historyczne XI w.“ i „O rocznikach polskich“; z dawniejszych: Lętowskie-go „Katalog biskupów, prałatów i kanoników krak.“, ciekawy artykuł w „Encyklopedyi kościelnej“ t. XI i wiele innych (ob. Finkel „Bibliografia“; Małecki „O biskupstwach i klasztorach w Polsce średniowiecznej“ („Przew.

M G-y

Krakowskie drzewo—Arbre de Cracovie i arbre de Gracavie. Tą nazwą oznaczano kolejno miejsca zebrań, uczęszczane z upodobaniem przez nowinkarzy politycznych w ogrodach: Paryskim, Luksemburskim, Tuileries i Palais-Royal. Od r. 1662 grupa próżniaków i gawędziarzy, śród których pewien jegomość Gaulmin de Montegeorge, urzędnik królewski uchodził za wyrocznię, zbierała się codziennie po lewej stronie pałacu Maryi de Medicis, w wielkiej alei lip i kasztanów, ponad placykiem do gry w piłkę. Rząd patrzył łaskawym okiem na te schadzki, na których żywe słowo do pewnego stopnia zastępowało zupełny brak swobody prasy. Kardynał Mazarini umiał nawet wyzyskać te zebrania dla celów swej polityki; w jego rachunkach znaleziono wzmiankę o niejakim Portailu, który mu dostarczał wiadomości za pensyę dziesięciu luidorów miesięcznie. Portail bezwątpienia spisywał swoje nowiny dla kardynała i ten jego przykład znalazł licznych naśladowców. Tu zaznaczyć można, że nowinkarze prócz tego zbierali się na terasie Feuillants, w ogrodzie Celestynów (zakonników), otwartym dla „osób dostojnych“, w klasztorze Wielkich Augustyanów, w Pałacu sprawiedliwości, w Arsenale i nakoniec w Pa-lais-Royal. W tych miejscach spędzali nowinkarze całe dni, wieczorem zaś schodzili się w Tuileries. W rozmaitych miejscach tych schadzek były odwieczne drzewa, pod któremi rozprawiali całemi godzinami i gdzie na piasku kreślili plany bitew, które stale wygrywali. Chevrier miał na myśli ich niewinne dziwactwa, gdy im poświęcił swój „Epître sur la prise de Port-Mahon“ (List poetycki o zdobyciu Port-Mahon, 1756). Byłoby rzeczą zbyt ha-zardowną wiązać etymologicznie nazwę tych rozmaitych drzew (arbres de Cracovie), jak to niektórzy czynili, ze wspomnieniem stronników ks. Kondeusza, kandydata do tronu polskiego w r. 1697, który współzawodniczył z Augustem III, elektorem saskim. Bardziej prawdopodo-bnem jest przypuszczenie, że jest to nazwa żartobliwa, jedua z bardzo wielu tak właściwych językowi francuskiemu, i że powstała przez powierzchowne podobieństwo brzmienia; karykatura, wydana przez Humblofa w r. 1742 p. t. l'Arbre de Cracovie (Drzewo krakowskie), dosyć dobrze zrobiona i należąca do rzadkości, potwierdza powyższe przypuszczenie w dostatecznej mierze; na tej karykaturze występują zgrupowane pod sławnem drzewem postaci należące do rozmaitych warstw społecznych. Każda postać zaopatrzona jest opisem satyrycznym na marginesie, który zawsze kończy się słowem: Cracl „wstydliwa tancerka, cracl wierny kasyer, crac itd.“. Crac jest to wyraz naśladujący trzask, łamanie się, craaquer=\>ę\La,ć, trzeszczeć, ale też i łgać. Stąd najpewniej powstała nazwa, która przez zbliżone brzmienie przetworzyła się w A. de Cracovie. Z chwilą kiedy Luksemburg przestał być modnym i opustoszał zupełnie, schadzki w Tuileries i Palais-Royal nabierały coraz większej wzię-tośei. Tutaj na terasie Feuillants siadywał „Poczciwiec Métra“, pod którego nazwiskiem bez jego wiedzy wydano Correspondance secrète (tajną korespondencyę) i opat, znany pod nazwą opata Trente-mille-hommes (Trzydzieści tysięcy ludzi), gdyż twierdził, że z takim zastępem można wygrać wszelką wojnę; napewno niewiadomo pod którem drzewem siadywali ci dwaj głośni nowinkarze. Kiedy w roku 1781 książę Chartes (Philippe-Egalité) sprzedał część starego ogrodu Palais-Royal w celach spekulacyjnych i kazał ogrodzić pozostałe galerye kryte, wtedy stałe schronienie nowinkarzy, położone naprzeciwko kawiarni de Foy, znikło pod uderzeniami topora. Dosyć niepewna wieść niesie, że z tego wypadku skorzystał Beaumont, aby zwrócić się do stałych gości obojga płci tych głośnych spacerów z dowcipnem pożegnaniem. Z początku wyszło ono w oddzielnem wydaniu, następnie było przedrukowane i zaopatrzone uwagami Meister’a i ukazało się w najnowszem wydaniu „Correspondance littéraire“ Grimma (korespondeneya literacka). — Źródła: Ed. Fournier „Variétés historiques“ (Bibliothèque elzévirienne, t. VIII, str. 261); „Gillet „Notice sur Chevrier“ (Nancy, 1865); Grimm, Diderot, Raynal,Méister, i t. d. „Correspondance littéraire, philosophique

x-y.

et critique“ (1877 — 1882, t. XIII, str. 12 i następujące).

Krakowskie starostwo. W roku 1291 wydał ziemię krakowską królowi czeskiemu, Wacławowi II, Henryk z Woszowa, widocznie starosta krakowski. Kto go ustanowił, rzecz niepewna: może Przemysław wielkopolski w czasie swoich krótkich rządów w tej dzielnicy, a może jeszcze jego poprzednik Henryk IV wrocławski. Monarchowie czescy również po zajęciu tej ziemi ustanawiają w niej swoich starostów; a gdy w r. 1300 zdobyli także i ziemię Sandomierską, poddali ją władzy tych starostów, tak, że oni nad obiema temi dzielnicami sprawują rządy. Starostowie z ramienia królów czeskich w Polsce mieli władzę na-miestniczą, rozciągającą się na wszystkie dziedziny życia państwowego; do nich więc należy zarówno zarząd kraju, tj. administracya w zakresie przepisów prawnych, władza wojskowa, a to zarówno obrona grodów jak i dowództwo nad siłą zbrojną, jak wreszcie całe sądownictwo w sprawach spornych i niespornych, cywilnych i karnych, w tych rozmiarach, w jakich je wykonywali dawniej osobiście sami książęta. Kządy czeskie jednak nie utrzymały się zbyt długo w Polsce; trwają one tylko do r. 1306, kiedy udało się Łokietkowi wyprzeć najeźdźców. Wraz z rządami czeskimi nikną także i starostowie, którzy byli ich namiestnikami po dzielnicach. Przez lat kilka zupełnie w Polsce niema żadnych tego rodzaju dostojników. Łokietek znowu po upływie niezbyt długiego czasu powołuje do życia instytucyę starostów, z rozległą władzą administracyjną, sądową, wojskową i nawet gospodarczą. Na nich przeszły funkcye książęce, o ile księcia nie było w dzielnicy, mniej więcej w tym zakresie —ale szerszym—jak je wykonywali dawniej wojewodowie; oni objęli także wszystkie atrybucye po kasztelanach, gdy w tym czasie instytucya ka-sztelanij zaczęła się już rozsypywać w gruzy. Dalej wprowadzał i urządzał tę instytucyę starostów Kazimierz W. Atoli obaj ci władcy tworzyli starostów tylko dla dzielnic poza Małopolską, a więc wielkopolskich, łęczyckich, sieradzkich itd., bo w tych ziemiach rzadziej się pojawiali, musieli więc mieć w nich zastępców, którzyby z ich ramienia tam wykonywali rządy. Atoli w Małopolsce, gdzie zwykle rezydowali, starostów nie utworzyli. Niema więc za ich czasów starostów i w Krakowie. W Małopolsce ustanowił urzędy starostów dopiero król Ludwik, przesiadujący sam głównie na .Węgrzech. Wtedy-to dopiero powstał także urząd starosty krakowskiego. Pierwszy pojawia się w r. 1372, odtąd też biegnie ich szereg bez przerwy. W końcu XV stulecia, w latach 1495 — 1496, spotykamy się z ciekawą innowacyą, że równocześnie dwóch istniało starostów, którzy wspólnie wykonywali funk-*cye swego urzędu. Ale było to tylko chwilowe

odstępstwo od zasady, które się już później nie powtórzyło. W końcu XV w. zaczynają się oni zwać ge n er al n y mi (capitanei generales). Nie odpowiadało to jednak istocie ich władzy, lecz było jedynie naśladownictwem tytułu starostów innych prowincyj. W Wielkopolsce, i Kujawach itd. Każdyr starosta miał władzę nad całą dzielnicą, miał w swoich rękach wszystkie grody dzielnicy i wszystkie sądy grodzkie, stąd był generalnym zwany, choć przy tym tytule ostatecznie utrzymał się tylko jeden: starosta wielkopolski. W Małopolsce jednak kiedy ustanawiano starostów, utworzono ich znacznie więcej, tak, że każdy z nich dostał tylko jeden gród, i jeden miał sąd swój grodzki, a władza jego rozciągała się na jeden lub najwyżej kilka powiatów; takim starostą był i krakowski. Miał on pod sobą tylko gród krakowski, podlegał mu tylko jeden sąd grodzki w Krakowie. Przecież ze względu na ważność miejsca, gdzie rezydo-dował, znaczenie jego było większe niż innych. Stąd przybranie tytułu generalnego, pozbawione istotnej podstawy; zmienia się ten tytuł w XVI wieku na tytuł generalnego starosty Małopolsk., tak, że pisze się on odtąd: generałem małopolskim, starostą krakowskim. Obszar, władzy jego podległy, obejmował jednak tylko cztery powiaty: krakowsko-śzczy-rzycki, proszowski, ksiąski i lelowski- Władza starostów małopolskich była początkowo mniejsza niż starostów w ziemiach poza Małopolską, gdyż kiedy icli tu utworzono już różne inne urzędy objęły te funkcye, które w tamtych innych dzielnicach odrazu się starostom dostały. Z biegiem czasu jednak różnice te powoli, już w XV wieku, prawie zupełnie się wyrównały. Starosta krakowski ma swoją siedzibę na Wawelu, gdzie wznosił się gród. Budynek ten, nie wiadomo dokładniej kiedy staroście oddany, znajdował się przy wejściu do pałacu królewskiego. Na pierwszem piętrze mieszka starosta, tu też sam wykonywa sądy, na parterze zaś jego urząd grodzki. W każdym razie tak już było w wieku XVI. Do władzy starosty krakowskiego należy administracya powierzonego mu obszaru, w tym zresztą skromnym zakresie adininistracyi, jaki się wyrobił w Polsce. Do niego więc król wysyła mandaty swoje, on wykonuje ustawy i przestrzega ich stosowania itd. Są to jego o-bowiązki równe obowiązkom każdego innego starosty. Zarząd Wawelu jednak do niego nie należy; w tern różni się od innych starostów, którzy oddany mieli zarząd całego grodu, gdzie też i siedzieli. Na Wawelu zamek królewski podlega burgrabiom i wielkorządcy (ob.). Dopiero w końcu rządów Zygmunta Augusta zyskuje starosta nadzór nad burgrabiami, ma przestrzegać ich obowiązku do rezydencyi. Także inne budowle, jak ludwisarnia, cekauz, mury itd. nie podlegały staroście. Władza więc jego na Wawelu ograniczała się do tego budyn-

ku, który był grodem. Dla egzekucyi swoich zarządzeń utrzymuje drabów, na których już w drugiej połowie XVI wieku ma przeznaczone osobne fundusze z ceł. Jest to jakby rodzaj załogi zamkowej. Wzrasta jej znaczenie, odkąd król przeniósł się do Warszawy—od tego czasu była to właściwie jedyna stała załoga zamku. Kiedy ją następnie powiększono za Jana Kazimierza, przeznaczając na nią znaczniejsze fundusze, i nadal pozostała pod starosty władzą. Wynosi ta załoga wtedy do stu ludzi. W r. 1717, urządzając sprawę dyslo-kacyi wojsk, sejm przepomniał o tej załodze; przez jakiś czas później starosta już ją z swoich utrzymuje funduszów. — Obok admini-stracyi główuem zadaniem starosty było sądownictwo. I to musiał sobie dopiero wywalczyć, gdyż kiedy go ustanowiono, już sprawy sądowe objęły były inne sądy. Już jednak w XV wieku zakres jego działalności jest dość duży, a od XVI wieku rośnie bardzo silnie. Gdy w połowie XVII stulecia przestały się odprawiać sądy ziemskie krakowskiego województwa, które przywrócono dopiero za Stanisława Augusta, sąd grodzki krakowski (obok grodów: bieckiego i sądeckiego) utrzymywał cały ciężar sądownictwa na sobie. Skład grodu zależał od starosty; on ustanawiał urzędników grodzkich: podstarościego, sędziego i pisarza pierwotnie. „W XV wieku pojawia się jako zastępca starosty, o ile tenże jest nieobecny, mianowany czasowo vicesgerent. W wiekach nowszych liczba urzędników rośnie, zwłaszcza w kancelaryi; jej zarząd obejmuje regent kancelaryi, gdy pisarz sam głównie w sądach o-bok sędziego zasiadać zaczyna; regentowi podlega szereg niższych kancelistów, zapewne przez niego w znacznej części mianowanych: susceptanci, których jest kilku, lektanci itd. Już jednak w XV wieku wyróżniać się zaczynają, a od XVI oddzielają się silnie dwa działy tej jurysdykcyi grodzkiej: sąd (indicium) i urząd (officium). Sąd odprawia się już według przywileju nieszawskiego dla Małopolski co sześć tygodni; zasiada na nim sam starosta (albo vicesgerent), a należą tu t. zw. sprawy sądowe (causae iudicialeś), głównie „cztery artykuły“ i inne sprawy karne. Urząd sądzi codziennie, dopiero w XVI wieku rzadziej, co dwa tygodnie, a od XVII nawet co sześć tygodni. Tu należą wszystkie inne sprawy, zwane urzędo-wemi (causae o fficii\ roki zw. skargowemi). Sądzi urząd w zasadzie tylko w nieobecności starosty. W połowie XVII wieku przestaje jednak starosta zjeżdżać na roki sądowe, pozostaje odtąd tylko urząd. Urząd grodzki jednak nadto występuje jako organ do przyjmowania wpisów, i jako taki organ codziennie jest otwarty; tej głównie działalności odpowiada tysiące ksiąg, pozostałych do dziś. Starosta wydaje dla sądu i u-rzędu obowiązujące postanowienia. W r. 1574 reguluje czas sądów (godziny urzędowe), w r.

1628 ordynacyą obszerną określa stosunek swój do innych sądów w Krakowie istniejących. W latach 1743 i 1783 ogłaszają starostowie obszerne ordyuacye kancelaryi wraz z taksą o-płat, bardzo ciekawe. Późniejsze niż w innych dzielnicach ustanowienie urzędu starostów w Małopolsce miało doniosły wpływ także i na sprawę ich z aopatrzenia. Starostowie w tych innych dzielnicach, kiedy się zaczął rozpadać na grodach oparty ustrój kasztelański (ob. Kasztelania), objęli po kasztelanach zarząd majątków króla, i to tak, że każdy starosta obejmował w swej dzielnicy wszystkie dobra królewskie w zarząd. W Małopolsce nie było starostów, więc już za Łokietka ostatecznie zorganizowano ten zarząd majątków tak, iż go oddano osobnemu urzędowi: wielkorządcy krakowskiemu (ob.). Gdy więc powołano za Ludwika do życia starostów małopolskich, nie można im już było oddać tych majątków do zarządu. Że zaś starostowie z tego zarządu, tj. z części dochodu dóbr, pokrywali także wydatki połączone z sprawowaniem swych funkcyj, więc w Małopolsce trzeba było ich jakoś inaczej opatrzeć. Zaopatrzenie to nie było jeszcze zapewne wówczas stale określone, ale raz takie, to znów inne dochody wyznaczał król starostom. Tak ze starostów krakowskich Sędziwój z Szubina, ustanowiony w r. 1377, dostaje jako uposażenie, z tem starostwem związane, pensyę w gotówce, 1 000 grzywien (grzywna= 48 groszy) rocznie, oraz kilka młynów i kilka wsi. Nie znamy uposażenia starostów krakowskich w XV wieku. Wówczas już ono bezwąt-pienia się ustaliło; od XVI wieku pewne dochody już stale są wyznaczone staroście, choć wartość ich z czasem coraz bardziej malała. W końcu rządów Zygmunta Augusta według lustracyi starostwa, dokonanych w latach 1564 i 1569, dochody swoje pobiera starosta krakowski z takich źródeł: 1) Żupy wielickie płacą w gotówce po 8 grzywien tygodniowo, oraz po 50 grzywien co kwartał, czyli razem rocznie 985 zip. 18 groszy, nadto dostarczają rocznie 156 ćwiertui soli (po 3 ćwiertnie tygodniowo), oraz soli t. zw. cembrówki raz do roku trzy cebry. Zwyczaj wyznaczania stałych pen-syj z żup, czy to w pieniądzach, czy też w soli, był bardzo rozpowszechniony. Przypuszczać można, że dochód w gotówce, wyznaczony w końcu XIV wieku staroście krakowskiemu, również był na żupach oparty, a ten, jaki wykazują lustracye, jego pozostałością. 2) Rajcy wieliccy dają staroście rocznie 7 grzywien czyli 11 złp. 6 gr.—nie wiemy, z jakiego tytułu. 3) Żydzi kazimierscy dostarczają rocznie 24 kamieni łoju, co licząc kamień po 1 złp. 3 gr., czyniło 26 złp, 12 gr. 4) Znaczny dochód dawały młyny, które, jak wiemy, już w XIV wieku posiadał starosta. Za Zygmunta Augusta należy ich do starostwa cztery. O dwóch mówiono, że są na Kazimierzu: ję

den, zwany później podgórskim, leżał na rzece Łagiewskiej (rzeczce także Wilgą zwanej), na drodze ku Myślenicom, drugi przy stawie wielkorządowym na tejże rzeczce za „mostem Kazimierskim“. W pierwszym z tych młynów obowiązani byli mleć karczmarze i piekarze kazimierscy, w drugim stradomscy. Trzeci młyn znajdował się pod klasztorem Bernardynów na Rudawie, czwarty również na Rudawie pod „Kurzą Nogą“, tj. Kurzą Stopką, gdjż Rudawa wówczas opływała zamek z tej strony. Mieli mleć w młynie pod Bernardynami także stradomscy piekarze, miał on też słody gorzałcza-ne i piwne; zaś w młynie pod „Kurzą Stopką“ powinni byli mleć karczmarze i piekarze z Krakowa, a to z ulicy Grodzkiej i Wiślnej. Sposobu poboru opłat nie podają lustracye z czasów Zygmuuta Augusta, poucza jednak o tern późniejsza z roku 1638. Od zboża na chleb oddawano do młyna od 10-u ćwierci pszenicy lub żyta dwa korce krakowskie, od słodów gorzałczanych od worka miarkę, od dziesięciu worków jeden worek, od pięciu pół worka; od słodów piwnych płacono po 26 groszy od wozu pomiernego, tj. mającego 10 miar młyńskich, a jeśli było zboże tanie, to nawet mniej. Zboże pobrane w miarach następnie sprzedawał młynarz karczmarzom i piekarzom. Nie cały jednak dochód z młyna szedł na starostę. Z dochodu z dwóch pierwszych młynów brał on dwie trzecie, jedna trzecia szła na młynarza. Ale już w XVI w. tym młynarzem jest ksiądz lub szlachcic, t. j. król nadaje komuś to prawo poboru jednej trzeciej dochodu, a ten za to musiał utrzymywać młynarza, którego płacił. W XVII wieku młynarze ci przy mlewie biorą i dla siebie jeszcze drobne opłaty od worków czy od ćwiertni. Z dwóch drugich młynów brał starosta trzy czwarte dochodu, a czwarta miara, czyli czwarty grosz, jak mówiono, należał się stale — bezwątpienia z królewskiego nadania—opatowi mogilskiemu. Za Zygmunta Augusta dochód z młynów jest wcale znaczny. „Miernik“, który prowadzi rachunki, oddaje staroście po strąceniu 400 złp. wydatków jeszcze gotówką 1 800 złp., o-raz dostarcza w naturze 60 ćwiertni kazimierskich (czyli 84 krakowskich) żyta, 260 ćwiertni słodu, dwa pszenicy, jeden mąki białej. 5) Na rzecz starostwa krakowskiego płaciły niektóre klasztory rocznie po 2 złp., a to: tyniecki, mogilski, jędrzejowski, hebdowski, szczy-rzycki, miechowski, imbramowicki, zwierzyniecki i staniątecki —razem więc 18 złp. rocznie. Były to widocznie resztki tych ciężarów, które niegdyś, we wczesnych Wiekach Średnich płaciły klasztory księciu. Zwolnione od nich, przeważnie przez liczne przywileje immunitetowe, przecież nie zupełnie potrafiły się od niektórych oswobodzić. Król także, drobne zwykle, ciężary (często noszące nazwę s t a c y i lub s p ó w) przekazywał później na uposażenie pew-

Wielka Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 315a. T. XL,

uych urzędów, lub nawet na rzecz osób prywatnych. Taki bezwątpienia charakter ma i ten drobny dochód starosty. 6) Wreszcie idzie na rzecz starosty trzecia część z dziesięciny drewnej, której dwie części zabierały wielko-rządy (ob.). Starosta miał też na przechowanie tej dziesięciny osobny plac nad Wisłą, zwany później „ogrodem drewnym“. A było tego drzewa tyle, że po zużyciu części na opał i po rozdaniu między klasztory i księży jeszcze było co sprzedać, nawet za kilkadziesiąt złotych. Cały dochód starostwa— nie licząc soli i drzewa—a więc cały dochód, który w gotówce staroście się dostawał, wynosił za Zygmunta Augusta 3 500 złp., 6 gr., 6 den. (lustracya z r. 1569). Miał jednak starosta także i wydatki, wcale wysokie, na utrzymanie znacznej liczby ludzi. Pensye me wszystkim płacił, gdyż np. urzędnicy grodzcy mieli swoje dochody z opłat sądowych, tak, że z nich tylko jeden podstarości obok tego brał jeszcze pensyę; starosta musiał płacić stale tygodniowo szafarzowi, klucznikowi, siedmiu grodzkim, dwom pobudkom, kucharzowi z pomocnikiem, palaczowi, dziesiątnikowi, piekarzowi, piwowarowi z pomocnikiem, woźnicy, masztelarzowi, praczce, ludziom, których utrzymywał dla obrony itd. Wynoszą te pensye za Zygmunta Augusta rocznie 581 złp. 26 gr. (lustracya roku 1569), o-prócz tego dostają oni prawie wszyscy, od szafarza począwszy dopalacza, „barwę“, a to szafarz w gotówce, reszta zaś in natura, każdy po 7¹/₂ łokcia rocznie, co wynosiło rocznie 26 złp. 12 gr. Dostają też strawę, mięso solone kosztuje rocznie 31 złp. 8 gr., żyta zużywano 184 ćwiertnie, chleba 452 kopy itd. Doliczywszy jeszcze wydatki na owies, siano, słomę, na naczynia do kuchni czy piwnicy, zapłatę woźnicom, reparacyę domu i sprzętów itd., obliczano za Zygmunta Augusta rozchód starosty— nie licząc soli i drzew—rocznie na 1 942 złp. 21 gr. 15 den. (lustracya roku 1569). Nie przy wszystkich jednak dochodach utrzymało stę starostwo. W niezbyt długim czasie zanikły opłaty składane przez klasztory, oraz roczna danina ze strony rajców wielickich. Młyny mniej przynosiły. Ten, który był pod „Kurzą Stopką“, mełł później tylko sól, słody rzadko „dla wspo-! ru wody, która z rurmusu spada“, później zaś, w połowie XVII wieku, zupełnie przestał przynosić korzyści, gdyż Rudawę stamtąd odprowadzono. Ale i te, które zostały, mniej miały dochodu, gdyż karczmarzy ilość zmalała na Kazimierzu, ponieważ urządzono przewóz pod Wawelem, tak, że Kazimierz omijano, przychodząc z tamtej strony Wisły, a piekarze, których dawniej bywało po 25-u nawet, znikli zupełnie, ponieważ chleb głównie dowożono. Stara się temu zaradzić lustracya z r, 1660, nakazując, by przynoszący chleb płacili na rzecz starostwa za tę szkodę, jaką mu to wyrządza, po 12 „pieniądzów“ od 1 złp. Ale to tylko 24

$2

złp. na rok miało czynić. Oblicza ta lustracya, że na rok mogą dać młyny dochodu tylko około 1000 złp. Z Wieliczki mniej dawano soli, bo tylko po 20 beczek kwartalnie, pensya w pieniądzach dochodziła jak dawniej. Za to w XVII wieku większy dochód dają żydzi, a to 400 złp. rocznie za zwolnienie ich od mielenia w młynie starosty, oraz pensyę kwartalną „na korzenie“; za to, zdaje się, łoju nie dawali.

przy nowej lustracyi „błąd“: wykazano, że wobec spalenia się browaru niema starostwo żadnego dochodu. Ostatnia lustracya, z r. 1789, a więc już z czasów Sejmu Czteroletniego, wykryła dochód wprawdzie tylko z browaru i gorzelni, ale znaczny; beczek piwa dubeltowego i flaszowego wyrabia się w nim rocznie do . 3 000. Intrata wynosi według tej lustracyi 4 386 złp. 3 gr.. z czego połowa ma wpływać do skarbu.—Biblio gr.: Stanisław Kutrzeba „Starostowie, ich początki i rozwój do końca XIV wieku“ („Rozpr. Akad. Urn. wydz. hist.-fil.“ t. 45; tenże „Sądy ziemskie i grodzkie w Wiekach Średnich: I, Województwo krakowskie“ („Rozprawy Akad. Um. wydz. hist fil.“ t. 40; ustęp o sądach grodzkich); tenże „Dawny zarząd Wawelu“ („Rocznik krakowski“ t. VIII). Co do dziejów starostwa krakowskiego w wiekach nowszych ob. liczne akta w księgach grodzkich krakowskich (archiwum krajowe w Krakowie), oraz lustracye starostwa z lat 1564, 1569, 1638,    1660, 1765,    1768,    1779,

1783 i 1789, przechowywane w metryce koronnej, bibliotece hr. Branickich w Suchej (z r. 1564 i 1569), oraz w oblatach grodu krakowskiego (lustracye od r. 1638 do 1789).

Krakowskie Towarzystwo Naukowe, oh. Towarzystwo Naukowe przy uniwersytecie kra-

S. K.

Przybył jeden znaczny dochód staroście: z ceł, rocznie 880 złp. Były te pieniądze jednak specyalnie przeznaczone na załogę zamku, która już od końca rządów Zygmunta pozostaje na Wawelu pod władzą starosty. Wydatki jednak także się zmniejszyły. Zmalała liczna służba, odkąd starosta rzadko się na Wawelu zjawia, jedynie wydatki na załogę są duże. Oblicza je lustracya z roku 1660 na 4 310 złp. rocznie, a czysty dochód ze starostwa na 306 złp. 24 grosze. Nie ulega wątpliwości, że te liczby bardzo dalekie są od rzeczywistości, dochody za nisko szacowane, wydatki przesadnie. Często to się wówczas działo — w ten sposób chciano uniknąć ciężarów na rzecz państwa, a raczej je obniżyć.—Następną lustraeyę przeprowadzono dopiero w przeszło sto lat później, w roku 1765.

Krakowskie wielkorządy. Kiedy w pierwszej połowie XIV wieku rozpadał się ustrój kasztelański, wyłoniła się kwestya: co zrobić z zarządem wojskowym i gospodarskim grodów. W Wielkopolsce, Sieradzu, Łęczycy i t. d., oddano go starostom; w Małopolsce, gdzie starostów nie było, konieczność zmusiła do stworzenia nowych urzędów. Zarząd wojskowy dostał się burgrabiom, dla gospodarskiego utworzono rządców. Już w końcu rządów Łokietka występuje rządca jeden jako generalny krakowski i sandomierski, ujmujący w swoje ręce zarząd wszystkich dóbr króla, które w tych ziemiach leżały. ■ Ponieważ jednak sam nie mógłby |był

Znikły już zupełnie dochody z żup, a także i z ceł wobec tego, że załoga dostała osobne fundusze. Dochód od żydów obliczano na 1 600 kowskim. złp., a razem (licząc w to już browar, młyny—dwa tylkó kazimierskie,—nowe dochody „rękawiczne i od bram kazimierskich“, oraz z wynajmu dolnych izb grodu)—na 13 579 złp.

22 gr.; wydatki, prawie wyłącznie na utrzymanie młynów i browaru, na 1474 złp., dochód więc czysty roczny był pokaźny: 12105 złp. 22 gr., z tego kwarta 3 026 złp. 13 gr.

spotykamy już w w. XIV cały szereg: krakowskie, wiślickie, żaruowskie, bieckie, niepoło-mickie, wojnickie, sądeckie. Rządcy generalni zwani są wielkorządcami K-nii, i od nich zależą podrządcowie. Później określano ich także jako wielkorządców zamku K-go, ponieważ do ich funkcyj należał także i zarząd królewskiego pałacu na Wawelu. Wobec tego, że w innych dzielnicach administracyę majątków władcy objęli starostowie, wielkorządca zaś wszystkie majątki małopolskie, przy których zarządzie utrzymał się nawet po wprowadzeniu tj^ urzędu starostów, przeto był to jedyny w Polsce urzędnik Z tą nazwą: innych wielkorządców prócz K-ich nie było w Polsce. Wielkorządy stanc wiły część majątku króla czyli państwa, bo ten majątek nie był jeszcze roz-

Atoli już następna lustracya w kilka lat później dokonana, z r. 1768, zniża rachunek dochodu na 6199 złp. 10 gr., a czysty dochód oblicza tylko na 5 282 złp. 10 gr., więc kwartę na 1320 złp. 25 gr. Stało się widocznie znów to, co się tak często przy starostwach powtarzało: po sumiennych lustratorach przychodzili inni, by na- podołać pracy, podzielono te majątki na klucze, prawić ich „błędy“, na szkodę Rzeczypospolitej. | zwane podrzędztwami. Takich podrządztw Przyszedł pierwszy rozbiór kraju; odbił on się niekorzystnie na dochodach starostwa, młyny odpadły za kordon. Znikła też dziesięcina drzewna, zniesiona wskutek uchylenia za Stanisława Augusta ceł wewnętrznych; o „bramne“ procesował się starosta z żydami, którzy go płacić nie chcieli—a wynosić ono miało 100 złp.—tak, że dawali tylko roczną pensyę 1 600 złp. i znowu łój, jak dawniej. Prócz tego dochód dawał tylko browar, który się niedawno spalił, ale już był odbudowany; przynosi on 3 000 złp. rocznie. Lustracya z r. 1779, która nam te wiadomości podaje, nie oblicza ogólnego dochodu starostwa, przecież jednak półtorej kwarty, jaką miał płacić starosta, wymierza na 3 000 złp. 8 gr. A więc chyba znów nie było tak źle. Ale już w r. 1783 naprawiono

dzielony. Ale już w XV wieku zaczęły wielkorządy silnie maleć; królowie odrywali od nich części, bądź-to pozbywając się ich zupełnie, bądź-to zastawiając w razie potrzeby, czy też ubezpieczając—przy oddaniu w posiadanie—na nich summy, któremi nagradzali usługi poddanych. W r. 1440 uzyskała Małopolska przywilej od króla, w którym przyrzekał, że wielkorządów zastawiać nie będzie. I później uchodziło za rzecz przeciwną prawu odrywanie od nich części, by z nich utworzyć osobne tenuty. Ale i to nie pomogło; już w XV wieku zaczynają ginąć podrządztwa wskutek tego odłączania części od wielkorządów, tak, że od XVI wieku istnieje już tylko jedno podrządztwo K-ie, a właściwie jeden podrządca, który był zastępcą wielkorządcy. Oddawano wielkorządy z zasady do ,,wiernych rąk“, nie w arendę, ale w XVII wieku przecież je i wydzierżawiać zaczęto. Zdarza się nawet, że w kontrakcie dzierżawy król zastrzega, sobie, iż w razie nie wypełniania jej warunków, hędzie mógł sam lub ten, komu poleci, te dobra w jego imieniu zajechać. Gdy w r. 1590 sejm rozdzielił dobra wszystkie na dwie części: ekonomie, przeznaczone na uposażenie króla, i starostwa, które miały stanowić jako własność państwa fundusz na ,,chleb dobrze zasłużonych“, wielkorządy zaliczono do pierwszej grupy. Odtąd więc ich dochody wpływają do skarbu królewskiego. Przy pierwszym rozbiorze część ich dostała się w kordon austryacki. — Wielkorządy dokładniej poznać można dopiero od w. XVI, odkąd się zaczynają, przechowane dotąd—i to liczne—księgi rachunkowe z ich dochodów i wydatków, a więc już z epoki, kiedy dobra te zmalały. Z XVII i XVIII wieku rachunków prawie niema, za to wiadomości dostarczają lustracye, które się zaczynają w r. 1564. Materyał ten obfity pozwala określić skład ich i wartość. Dochody, które należą do wielkorządów, a raczej, które wielkorządy ściągają, są dość rozmaite. W XVI wieku należy do wielkorządów pobór poradlne-go z Małopolski, tj. tych dwóch groszy z łanu, które zatwierdził w r. 1374 w przywileju Koszyckim król Ludwik na rzecz państwa jako stałą coroczną daninę. Później jednak poradlne zanikło—przestało żyć i figurować w dochodach wielkorządowych. Początkiem jeszcze dalej wstecz sięgają ,,spy“. Przywilej Koszycki o-kreślał tylko ciężary szlachty do dwóch groszy z łanu; o duchownych nic nie postanawiał, tak, że co do nich pozostały w mocy, co do ciężarów, jakie mieli ponosić, przywileje, które wydali już poprzedni władcy na rzecz poszczególnych instytucyj kościelnych, czy klasztorów. Za Ludwika jednak jeszcze przyszło do sporów w tej sprawie, i do uregulowania jej; prócz dwóch lub czterech groszy z łanu, dawać miało jeszcze duchowieństwo, a zwłaszcza klasztory, daniny w ziarnie. Takie daniny zwano dawniej: osep. W XVI wieku zwą je ,,spy“, co tosamo oznacza. Utrzymały się one długo, choć znikały, czy to, że król zrzekł się ich, czy że je od wielkorządów odłączał, przeznaczając na rzecz jakich instytucyj i t. d. W Małopolsce wybierają te spy od klasztorów wielkorządy, a nawet posiadały w Krakowie osobną kamienicę, zwaną Sepną, od tego, że tam te spy zwożono i składano. Utrzymały się te spy do XVIII wieku. Tak też długo utrzymał się i inny ciężar klasztorów: obowiązek dawania robocizny na rzecz dóbr królewskich, pochodzący z tejże co spy epoki, i również za Ludwika dokładniej określony. Wielkorządy z tej robocizny chłopów klasztornych korzystały do uprawy folwarków, któremi wielkorządy zarządzały. — Z Wieków Średnich też pochodził drobny dochód z miast. Na rzecz królowej płacą już w XIV wieku niektóre miasta coroczną daninę, zwaną annulus reginalis, później po polsku pierścień-nem(ob.), której powstanie i znaczenie jest zupełnie niejasne. Daje ją wtedy i Kraków. — Od XVI przynajmniej wieku ściągają tę daninę wielkorządy, a to od trzech miasteczek: Kazimierza, Kleparza i Wieliczki. Wyliczano tę daninę od domów, w wysokości bardzo drobnej. Do wielkorządów należy też i cło, zwane dziesięciną drzewną. Od drzewa, spławianego przez Kraków Wisłą co dziesiąte drzewo lub drewno szło in natura jako cło na króla. Z tej dziesięciny jedna trzecia dostawała się staroście, dwie trzecie szły do wielkorządów, które też mają nad Wisłą obszerny „ogród drewny“ dla składania tego drzewa. W późniejszych czasach jednak wartość dziesięciny znacznie zmalała, a to z powodu licznych wolności od jej opłaty, gdy drzewo szło na użytek szlachty czy duchowieństwa i t. d. Te dochody, choć ciekawe ze względu na swój charakter i rodowód, przecież stosunkowo przynosiły—z wyjątkiem dziesięciny drzewnej—bardzo nieznaczne summy. Najważniejszą częścią wielkorządów były miasta i wsie, z których one ściągały dochody. Na rzecz wielkorządów idą z Krakowa czynsze roczne z Sukiennic, które do króla należały, kramów bogatych, jatek szewskich, garncarzy, Stróży ryb i t. d. Żydzi krakowscy, później na Kazimierzu w osobnem mieście żydowskiem mieszkający, składają różne daniny wielkorządom, które z czasem się nawet znacznie podnoszą. Prócz rocznej stałej opłaty w dukatach (200 czerwonych złotych), dają trzy razy na rok korzenie, mają żywić „bestye“, tj. lwy zwłaszcza, które na zamku utrzymywano w domu, Rabsztynem zwanym, by bawiły oko królewskie swoim widokiem, muszą też przysparzać dochodów wielkorządom, mieląc w młynach wielkorządowych zboże w pewnych porach roku. Ale w stosunku do Krakowa i żydów prawa wielkorządów ogra-

sk.

miast t. j. zaledwo 9$; najwięcej wsi królewskich znajdowało się w pow. lelowskim (18$), najmniej w księskim (4°/₀)- ßwa razy bogatszym jest kościół; posiada bowiem 388 wsi i 9 miast, z czego biskup krakowski najwięcej — 79 wsi i kapituła 39 wsi; przeważnie w powiecie proszowskim. Z klasztorów najbogatsze są: sądecki, miechowski, tyniecki i imbramowicki. Wielkich i rozległych dóbr magnackich w woj. K-iem właściwie niema i te, co są, są nieliczne —średnia własność wynosi mniej niż 10 wsi. Za to 50 wsi zamieszkiwała szlachta zagrodowa. Woj. K. uważane było za najbogatsze w Rzpltej z powodu kopalni soli w Bochni i Wieliczce, srebra i ołowiu w Olkuszu i osławionej gleby proszowskiej, i rzeczywiście szlachta krakowska była wogóle bardzo bogatą. Senatorów liczy-

niczały się do ich ściągania. Inaczej co do innych miasteczek, które im podlegały. Do tych należą np. w XVI w. Tymbark i Czchów, które jednak później zostały z wielkorządów wyłączone, a stale utrzymały się przy nich: Kazimierz, Kleparz, Stradom, Proszowice, Koszyczki, Wieliczka i Słomniki. W tych miasteczkach miały wielkorządy takie prawa, jak gdzieindziej starostowie. A więc nietylko ściągają wielkorządy wszelkie z nich dochody, z placów, na których domu stoją, od rzemieślników, targowe i t d., ale wogóle wykonywają tam prawa nadzoru i kontroli, obsadzają rady, przynajmniej częściowo; wydają- od XVI wieku przynajmniej — ogólnie obowiązujące postanowienia, wglądają w gospodarkę miejską. W XVI wieku przysługuje im nawet prawo do rozstrzygania apelacyi od sądów tych miast, tak, że wielkorządca utrzymuje zupełnie osobny sąd wielkorządowy jako stały sąd do sądzenia tych apelacyj. Wreszcie należą do wielkorządów liczne wsi, mające nieraz i folwarki, jak koło Krakowa: Nowa, Stara, Czarna, Dębniki, Płaszów, Skotniki, Czernichów itd. Długi ich szereg! Choć wiele z śród nich odpadło później, przecież jeszcze w XVIII wieku nawet ilość ich jest spora. Na tych-to dochodach z miast i wsi gruntowało się znaczenie wielkorządów, które też w rzędzie królewskich „ekonomij“ bardzo wybitne zajmowały miejsce, nawet i po pierwszym rozbiorze kraju, choć ten już zmniejszył ich znaczenie. —Liter atura: ob. przy artykule: K-ie starostwo, nadto zużytkowane zostały tu rachunki i lustracye wielkorządowe z archiwum senackiego (dawnej Rzpltej K-ej), biblioteki XX. Czartoryskich (najobfitsze) i zbioru Pawła Popiela. Księgi sądów wielkorządów przechowuje archiwum krajowe w Krakowie.

Krakowskie województwo wraz z Sandomierskiem i Lubelskiem tworzyło właściwą Ma-łopolskę. Powstało dopiero za Władysława Łokietka, w czasie Zjednoczenia poszczególnych księstw dzielnicowych, z dawnego księstwa K-go; ale już w XII w. Q192) istnieje wojewoda krakowski (wojewoda Mikołaj, „Kodeks Małopolski“ t. I). Obejmowało dawną Lechię podkarpacką, granicząc od północy z woj. Sieradzkiem, ziemią Wieluńską (granica szła rzeczką Liczwartą aż do jej uścia do Warty), na wschód z wojew. Sandomierskiem w okolicach Pilicy, Nidy i Nidzicy, wreszcie Wisłoki—i woj. Ruskiem (ziemia Sanocka), od południa dotykało gór karpackich, od zachodu księstewek śląskich. Należały do wojew. K-go trzy księstwa: Siewierskie, kupione w 1443 przez kardyn. 0-leśnickiego, Zatorskie przez Kazimierza Jagiellończyka w r. 1457 i oświęcimskie —przez Jana Olbrachta w r. 1494. W w. XVI ks. Zatorskie i Oświęcimskie urządzouo na wzór powiatów i przez Zygmunta Augusta w 1564 urzędowo wcielono do Korony. Woj. K. dzieliło się na powiaty, których liczba zmieniała się z biegiem czasu: w r. 1397 podzielono woj. K. na trzy powiaty: krakowski, proszowski i żarnowiecki. W XVI w. było już 7 powiatów: 1) proszowski, 2) szczyrzycki, 3) lelowski,

4) księski, 5) śląski, 6) biecki i 7) sądecki. W 1676 r. przybył ósmy z powodu podziału dotychczasowego powiatu proszowskiego na dwa: krakowski i proszowski. Oprócz tego od 1415 r. należało do woj-a K-go starostwo Spiskie, tj. 13 miast zastawionych Jagielle przez Zygmunta Luksemburskiego. Herbem woj. K-go był orzeł biały ze złotą koroną i takąż przez skrzydła przepaską w polu czerwonem. Obszar woj. K-go (w. XVI) bez księstw i miast spiskich wynosił 346 mil. tj. mniejszym był od woj. Sandomierskiego, większym od Lubelskiego. Powiaty: proszowski 52 mil. kwadr, (według podziału z XVII w.: 36 m., proszowski 16 ml: szczyrzycki 60 m. kwadr., lelowski 45 m. kw.; księski 27 m. kw., śląski 47 m„ biecki 41 m. kw., sądecki 71 m. kw.; Księstwo Siewierskie 11 m. kw., k-stwo Spiskie 22 m. kw. (wedłuS obliczeń Pawińskiego). Liczba parafij z XVI w.: powiat proszowski 101, szczyrzycki 76, lelowski 45, księski 37, śląski 56, biecki 77, sądecki 74—razem 466, zatem mniej niż w Wiel-kopolsce tak pod względem liczby jak i procentu. Osad: a) miasta: prósz. 17, szczyrz. 9, lelow. 14, księski 8, śląski 5, biecki 10, sand. 8—razem 71; h) wsie: prósz. 569, szczyrz. 462, lei. 242, księs. 199, śląs. 164, biec. 254, sand. 336—razem więcej niż w Wielkopolsce, ale mimo to Wielkopolska gęściej zaludniona; do najlepiej zamieszkanych należą powiaty: proszowski, szczyrzycki i księski. Ludności wiejskiej posiada w XVI w. woj. K. przeszło 200 tysięcy, wszystkiej ogółem z górą 300 tysięcy; jest więc woj. K. najlepiej zaludnione ze wszystkich województw Małopolski. Łanów kmiecych posiadało w XVI w. 11 792, szosowe od miast wynosiło w r. 1471 — 3 110 zip., bezkmie-cycu zagród było 164. Co do stosunków własności ziemskiej, to własność królewska wynosi 197 wsi i 35

rze r.

przyczem Wisła stanowiła granicę. Ostatnim kasztelanem krakowskim był Antoni Jabłonowski, wojewodą— Piotr Małachowski, obaj mianowani w 1782 r.—Por. Pa wiń s ki: „Polska XVI w. “ (Źródła dziejowe, Małopolska t. III); Gloger „Geografia historyczna“. Wykazy biskupów, kasztelanów i wojewodów K-ich zawiera Herbarz Niesieckiego t. I; ponadto Pie ko siński „Kodeks Małopolski“ (do w. XV); Federowicz „Dostojnicy i urzędnicy świeccy woj. K-go od 1374 — 1506“; podobny wykaz Maurer i Kwiatkowski (ob. F i n-kel „Bibliogr. historyi polskiej“ t. III p. 1196

Dr M. G-y

wa.

ło woj. K. 7: z tych 4 większych tj. biskup, trzeci senator między duchownymi, kasztelan, idący na czele jako pierwszy senator świecki, i wojewoda krakowski i kasztelan wojnicki; mniejszych trzy: kasztelanowie sądecki, biecki i oświęcimski. Starostw grodowych było cztery: krakowski, biecki, sądecki i oświęcimski, niegrodowych 23. Starosta krakowski nosił tytuł Generała Małopolskiego i miał pod swoją jurysdykcyą powiaty: proszowski, lelowski i księski. Woj. sejmikowało w Proszowicach i tu obierało 8 posłów na sejm, tj. jednego z powiatu, i dwóch deputatów na trybunał koronny w Lublinie. Także Kraków, stolica Rzpltej i miasto koronacyjne królów polskich, wysyłał posłów na sejm walny. Księstwa 0-świecimskie i Zatorskie (mają razem wsi 160 i 6 miast) sejmikowały razem w Zatorze i tu obierały dwóch posłów i jednego deputata; Siewierskie zaś należało zupełnie do jurysdykcyi biskupów K-ich. „Okazowanie“ szlachty w po-spolitem ruszeniu odbywało się na Błoniach pod Krakowem Pierwszego zmniejszenia doznało woj. K. wskutek zajęcia Spiża przez wojska austryackie w 1769 — 70, a w 2 lata w pierwszym rozbio-1772 utraciło t. zw. zachodnią Galicyę,

i 1278).

Krakus i Krakusów dynastya. Powszechnie znaną jest legenda o Krakusie, założycielu Krako-Wprowadza ją Mierzwa do swej Kroniki, powtarza Wincenty Kadłubek: odtąd jest ona nieodłączną częścią historyi naszej, tworząc jeden z głównych wątków bajecznych dziejów Polski. Przeciw Gallom Polacy zebrali liczne wojsko i na wojewodę powołali niejakiego K-a, którego sadyba leżała w pobliżu Wisły. K. u-miał przewybornie wywiązać się z włożonego nań zadania, a po odniesionych zwycięstwach powróciwszy do kraju, oświadczył zebranej starszyźnie, iż jak ciało bez duszy, świat bez słońca, tak samo nie może państwo istnieć bez króla. 0-brano go królem, a na tern stanowisku wydawał mądre prawa, zaprowadzał ład. Xa Wawelu w Jamie Smoczej siedział wtedy straszny smok, który zniszczenie szerzył dookoła w o-kolicy, a jeśli mu nie złożono jadła, ludność sąsiednia musiała opłacać się smokowi tylu głowami ludzkiemi. K. polecił synom zamordowanie smoka, dokonał tego syn młodszy, nazwiskiem także Krak u s; barana wypchał siarką i smolnemi przyborami i zatliwszy je rzucił potworowi, ten pożarł strawę; gdy ogień wewnętrzny zaczął mu palić wnętrzności, rzucił się do Wisły, chcąc wodą ugasić pragnienie, ale nad rzeką padł nieżywy. Młodszy brat, według Kromera nazwiskiem Lech, zazdroszcząc bratu, zabił go, udając, iż zginął on od smoka, i po śmierci ojca objął rządy, ale gdy przekonano się, iż jest zabójcą brata, wygnano go z kraju, a rządy powierzono córce K-a, Wandzie (ob). Późniejsi pisarze nieco przekształcili opowieść; smoka zabił ojciec, jeden z synów jego został zabity przez brata na polowaniu. Po zabiciu smoka założono Kraków, który wziął nazwę od K-a (niektórzy kronikarze zaznaczają, iż nazwa pochodzi od krakania wron, które zleciały się pożerać smoka). Acz legenda przypomina wielu szczegółami swemi baśni ludowe, przecież usiłowano ocalić zasadniczy jej wątek. Kraków miał świadczyć nazwiskiem swojem o istnieniu K-a; kopiec, który miał lud wdzięczny usypać po śmierci jego, również służył za przekonywający dowód. Ale chwila obecna obeszła się nielito-ściwie z legendą, która w ciągu tylu wieków przyozdobiała stronice pierwsze dziejów naszych. Podanie o K-ie, tak samo jak całe nasze dzieje bajeczne należą, nie do historyi, jeno do folkloru. Jedno jest pewne; oto, jeżeli istnieje Kraków, musiał istnieć jakiś Krak, który był jego założycielem, a mógł być zarówno dobrze dynastą jak rybakiem lub osadnikiem który tam posiadał sadybę swoją. Kiedy gród ten stał się stolicą kraju, lud, który jeszcze odczuwał rodowód nazw tego rodzaju, wkrze-sił tę postać i powiązał z nią wątki klechd, a może tej czynności dokonał kronikarz. Tak samo lud z nazwy Cieszyna wyprowadził niejakiego Cieszą, a do Krakuszowic (ob.), gdzie także znajduje się kopiec a może grodzisko, przyczepiono nazwę K-a młodszego, którego ów kopiec ma być mogiłą, i zaczęto wyprowadzać od niego nazwę wioski. W rozwoju legendy nazwa Krakowa jest źródłem, z którego wyprowadzono postać K-a. Sama legenda, zresztą obcięta i wykoszlawio-na, należy do pasma podań, które łlartland o-pracował w dziele swoim, poświęconem opowieści o Meduzie: w tym wątku jeszcze występuje zawsze ocalona z paszczęki smoka dziewica, która może podsunęła kronikarzowi pierwszą myśl o Wandzie. Albowiem o ile Krak jest, a przynajmniej był może, płodem stoworodu ludowego, o tyle nazwa Wandy jest dziełem erudycyi i fantazyi kronikarskiej, Pozostaje jedno pytanie; dlaczego legendę o smoku związano z Wawelem. „Te (na Wawelu) jaskinie w których może nawet, podobnie jak w Ojcowskich, znajdywano kości zwierząt, stały się powodem umiejscowienia już w pierwotnych czasach podania o smoku. Ko

ści zwierząt przedpotopowych dały powód tysiącznym opowieściom o olbrzymach i smokach. Pod Wawelem znajdowano takie kości, każdym razie jaskinie. Któż więc w nich mógł przebywać? Oczywiście nikt inny, tylko smok. Myt sam istniał dawniej, ale jaskinie wawelskie zrobiły to, że znalazł się on w Krakowie“ (K. Potkański). —Warto zaznaczyć, iż folklor nasz zna podobnego rodzaju legendy krążące pomiędzy ludem. Jedna z nich jest ptzywiązana do lasu Smokówka pod Pińczowem. Był tam smok, który, wychodząc z lasu, zjadał bydło, a gdy mu zabrakło tego jadła, ludzi. Rembowianie uradzili dawać codziennie jedno bydlę potworowi. Ale gdy nadeszła kolej biednego szewca, który całego majątku miał tylko jedną krowę, postarał się o proch, zabił krowę i zaprawił ją prochem. Smok zjadłszy bydlę pobieżał pić wodę do Suchej Nidy, ale powróciwszy, pękł się na swojem leżysku (Ob. Kolberg „Kieleckie“ Ił, 249). -Bi bli ogr. K. Potkański „Kraków przed Piastami“;Fr. Gawroński „Geneza legendy o smoku w związku z istnieniem człowieka czwartorzędowej e-(„Lud“ 1905). Co do wątków podania E. S. Hartland „The Legend

L. K

Red,

póki“

o smoku por. of Perseus“, Londyn 1894—1896 (trzy tomy; autor zajmuje zgoła inne stanowisko aniżeli pisarze, usiłujący w podaniu o smoku widzieć walkę dnia z nocą, wiosny z zimą, światła z ciemnością), a także K. Szulc „Mitologia* (1880). Warto też zaznaczyć, iż prof. A. Alt h prowadził badania, zresztą bezowocne, nad Smoczą jaskinią, które ogłosił w „Zbiorach do antropologii krajowej“ (tom IV).

Krakuska, czapka barwy czerwonej, używana przez lud zwłaszcza w okolicach Proszo-wa, rzadziej Krakowa. Nosili ją i wyrobili jej rozgłos Krakusy (ob.). Opis czapki ob. Prósz o w i a c y.

Krakusy. Nazwa oddziałów powstańczych polskich, składających się z pierwiastku ludowego. K. stał się nawskroś typem narodowego wojownika obok dawnego husarza i nowożytnego ułana. Pierwszym czynem, będącym podwaliną sławy K-ów, był słynny atak pod Racławicami, d. 4 kwietnia w r. 1794, wykonany przez włościan krakowskich; przybyli oni w dniu poprzednim poraź pierwszy do szeregów jako rekruci dymowi. Uzbrojeni kosami i siekierkami, prowadzeni osobiście przez Kościuszkę, w dzieluem natarciu zdobyli bate-ryę nieprzyjacielską, za co po bitwie zostali udarowani zaszczytną nazwą „Regimentu gre-nadyerów krakowskich“. Regiment ten, dowodzony przez Krzyckiego, później przez Kropiń-skiego, posłużył za wzór do formowania innych oddziałów ludowych w tej epoce. — W latach 1813 — 1815 na widowni wojny zjawiają się znowu K-y. Rada ministrów Księstwa Warszawskiego wydała uchwałę w dniu 30 grudnia

w roku 1812, zaczynającą się od słów: „Gdy granice Księstwa Warszawskiego nowym napadem konnicy rossyjskiej są zagrożone; w celu przeto zasłonienia ich od podobnej napaści, tudzież dla obrony kraju, przymuszona jest (Rada ministrów) w tych nadzwyczajnych wypadkach nadzwyczajnych użyć środków“. Na mocy tej uchwały miał być dostawiony z każdych 50 dymów, jeden człowiek ubrany i uzbrojony na koniu wiejskim mocnym; uzbrojenie i ubiór jeźdźca miał być następujący: pałasz, pika z grotem, na 5 łokci długa, pistolet na smyczy ^

am

i ■■

lift

ii

'm

...

Ftg. 216. Oficer Krakusów z 1814 r.

sukmana, spodnie sukienne, płaszcz albo kożuch. Ponieważ część kraju była zajęta przez nieprzyjaciela, zaledwie 6 000 takich jeźdźców stanęło pod bronią. Gdy jazda ta została podzielona między pułki regularne, okazało się niepodobieństwem, aby ci ludzie, niewyrobieni i na lichych i drobnych koniach, mogli być wcieleni do pułków liniowych: postanowiono więc część tej jazdy, na gorszych koniach, 0-desłać do piechoty, a z pozostałych utworzyć pułk pod nazwą K-ów. Dowództwo nad tym pułkiem objął major Rzuchowski. Pułk składał się z czterech szwadronów po 220 koni, razem 88D ludzi i tyleż koni i był przeznaczony do pełnienia służby przedniej straży wraz z kirasyera-mi, pod dowództwem generała Umińskiego^ w korpusie piątym wielkiej armii, zostającym pod komendą ks. Józefa Poniatowskiego. K_

wy.

i    • * ‘ ‘

posiadali swój właściwy regułami ii: wszelki ruch odbywał się kłusem, a nie stępa, nie było w pułku trębaczy, lecz buńczuczni z buńczu-kami, na których znaki odbywały się wszelkie ruchy. W parę miesięcy po swojem zawiązaniu pułk ten zaczął nietylko pełnić nader zaszczytnie uciążliwą służbę forpocztową, lecz dzielnie szarżował w otwartem polu, zdobywał chorągwie (np. pod Strohweide w Saksonii, dnia 9-go września, r. 1813, zdobywając sztandar pułku kozaków Grekowa). Dnia 25 września Napoleon po raz pierwszy oglądał K-sów, a widząc liche szkapy, nie posiadał się od śmiechu, nazywając K-śów jazdą pigmejów. „Oto ludzie,— Tzekł — co na takich koniach biją kozaków i zabierają im sztandary. To przecież dzielna jazda i dzielny naród ci Polacy“. Uznając wartość K-sów, pragnął, aby mu 3 000 takiej jazdy sformowano. W roku 1814 w zakładach okolicznych Paryża przeformowano pułk K-sów, dodano lekkich koni i doprowadzono jego siłę do 800 ludzi, lecz pułk ten, nanowo umundurowany nakształt ‘ Czerkiesów i należycie u-zbrojony, dopiero w połowie marca wystąpił na linię bojową. Pułk dowodzony był wówczas przez pułkowników Dwernickiego i Oborskiego. Ostatnim czynem K-sów w tej epoce były szarże na huzarów pruskich przy rogatce Clichy w obronie Paryża. Następnie oddział z 200 K-sów był przeznaczony do eskortowania zwłok ks. Poniatowskiego od Lipska aż do Warsza-Reszta pułku wróciła do kraju w korpusie Wincentego hr. Krasińskiego. Dowodem jak dzielnie pułk ten stawał, jest wiadomość, że w r. 1813 było 49-u K-sów krzyżem francuskim legii honorowej ozdobionych, nie licząc tych, którzy otrzymali krzyż polski „Virtuti militari“. W roku 1830 wskrzeszona została jazda 50-o-dymowa i jej nazwa K-sów. Postanowieniem Rządu tymczasowego Królestwa Polskiego z dnia 13 grudnia tego roku powołano z każdych 50-u dymów wiejskich i miejskich po jednym jeźdźcu. Artykuł 2-gi tego postanowienia brzmi: ubrani być mają w sukmanę dobrą lub płaszcz i kożuch, rajtuzy skórą podszyte, buty dobre, koszul dwie, gatek dwoje, czapka dobra i rękawice; artykuł 3-ci: uzbrojenie ma się składać z pałasza, z piki żelaznej, z półtorałokciowemi prętami i przykutej do drzewca 5 łokci długości mającego, z kulką lub krzyżem na półtorej ćwierci od ostrza od* ległemi, i ile możności z pary pistoletów; art. 4-y: koń ma być zdrowy, mocny, grubo-płaski, mierzyn i z siodłem lub terlicą, podpiersiem i podogoniem, uzdzienicą, uzdeczką, kańczugiem, dwoma trokami i torbą na obrok. Osiem województw wraz z miastem Warszawą miało dostarczyć 9 637 takich jeźdźców. Rozporządzeniem Dyktatora z dnia 25 grudnia jeździe tej nadana została organizacya wojskowa. Podzielona została na szwadrony, z których każdy liczył: jednego dowódcę szwadronu, jednego kapitana, dwóch poruczników, dwóch podporuczników, jedenastu podoficerów, dwóch trębaczy i 150 jeźdźców. Z tej jazdy 50-o-dyr mowej utworzono pułki noszące nazwy . swoich województw; obok tych pułków sformowano w 5-u województwach po nowym pułku jazdy ochotników kosztem ofiar dobrowolnych; 'województwa lubelskie i podlaskie, jako zajęte z por czątku kampanii 'przez wojska nieprzyjacielskie, zdołały wystawić po jednym tylko pułku; województwo zaś krakowskie, odznaczające się zawsze duchem patryotycznym i ofiarnością swych obywateli, wystawiło dwa pułki wojewódzkie, oprócz oddziałów ochotniczych. Pomimo iż potocznie nazywano pułkami K-sów wogóle pułki wojewódzkie, a więc byli Krakusi sandomierscy, lubelscy itd., jednakże urzędową nazwę K-ów nosiły pułki J\2j\o 1 i 2 województwa krakowskiego oraz pułki imienia Tadeusza Kościuszki i księcia Józefa Poniatowskiego; o tych więc korpusach podajemy wiadomość. Miejscem formacyi sześciu szwadronów pułku 1-go K-sów jazdy 50-o-dymowej województwa krakowskiego były: Kielce, Miechów, Pilica, Jędrzejów, Pińczów, Chmielnik. Dzięki gorliwości mieszkańców województwa oraz organizatora, Henryka Dembińskiego, już w dniu 27 stycznia pułkownik Kajetan Rzu-chowski, dowódzca pułku, raportował komisyi wojny, że pułk, w sile 1 062 ludzi i 1 119 koni kompletnie uzbrojonych i wyćwiczonych, jest gotów do marszu. Ubiór składał się z rajtuzów szarych ze skórą, krótkich kożuszków, na wierzchu których były białe krakowskie poza kolana sukmany, butów bez ostróg i czapek karmazynowych podług zwyczaju tej prowincyi. Pierwszym dywizyonem dowodził Teofil Trzebiński, drugim Józef Marchocki, trzecim Michał Badeni, szwadronami zaś Bystrzonowski, Miro-szewski, Walewski, Marchocki, Łubieński, Remiszewski. Do ważniejszych potyczek, w których pułk brał czynny udział, należą: pod Prze-tyczą, Jędrzejowem, Paprotnią i Wolą w obronie Warszawy. W marcu dowodził pułkiem Marchocki, a następnie podpułkownik Leski. Dnia 1 sierpnia pułk liczył na linii bojowej 4-y szwadrony, 486 ludzi i 455 koni. Przy głównej kwarterze pozostawał jeden szwadron jako eskorta naczelnego wodza. Rada obywatelska województwa Krakowskiego aktem z dnia 3 lutego postanowiła utworzenie pułku 2-go, konnego dla przymnożenia krajowi siły zbrojnej. ^ Zawiązkiem tego pułku miała być reszta kon-; tyngensu, pozostałego z pułku I-go, oraz szwadron 7-y rezerwowy tegoż pułku. Dowódcą mianowany został Antoni Paszyc, podpułkownik z pułku sztrzelców konnych gwardyi. W połowie marca pułk ten liczył 305 ludzi i tyleż koni. W maju pułk 2-gi stanął na linii bojowej. Ważniejszym czynem był atak i rozbicie, obozu pułku kozaków atamańskich pod Płońskiem, dnia 4 lipca, utarczka pod Drobinem

i Ciecierkami. Dnia 1 sierpnia pułk liczył na    kiego wracających; z uwagi jednak, że pułk.

linii bojowej 4-y szwadrony, 493 ludzi i 479    Szymański nie okazał się zbyt gorliwym orga-

koni. W sierpniu dowodził pułkiem Lewiński,    nizatorem, komisya wojny prośbie jego odmó-

Oprócz innych dwóch pułków K-ów 50-o-dymo-    wiła i z rozkazu naczelnego wodza pozostali

wy cli formował w grudniu pułkownik Sz^mań-    ludzie z jego pułku wraz z Komorą pułkową

ski tak zwany pułk 1-y K-ów imienia Tadeusza Kościuszki z ofiar dobrowolnych. Pułk ten w sile 200 koni słanął w pierwszych dniach lutego na linii bojowej a pierwszy jego szwadron dnia 14-go wziął czynny udział w bitwie

jr.

v5j

'Æ/

fat.

iâ£

ÛL

^S--

ll

*7

*V«4

<£-%S

[/£

:/0

/i

if

jTSi

[ III,

Ql ¹¹

Fig, 118. Oficer Krakusów z 1831 r

przeszli do pułku 1-go jazdy Krakowskiej. Inny pułk K-ów, imienia księcia Józefa Poniatowskiego, również z ochotników i ofiar dobrowolnych, organizował się w Piotrkowie i Radomsku pod dowództwem pułkownika Wiśniewskiego. W pierwszych dniach lutego przeznaczony został do korpusu gen. Dwernickiego, odznaczył się pod Kurowem d. 3 marca, zdobywając wraz z dywizyonem pułku 4-go ułanów dwa działa. W czerwcu pułk ten znajdował się w korpusie pułkownika Ramoriny. Ponieważ liczył ledwie 112 koni, przeto w drugiej połowie lip-ca został wcielony do pułku 2-go jazdy Sandomierskiej.

Krakuszowice, wieś w Galicyi, pow. bocheński, obw. sąd. Niepołomice, 10 km. od Bochni, na zach.-płd.wsch., 237 m. npm. na wy-nioślejszem wzgórzu, skąd rozpościera się u-roczy widok ku płd. na dolinę rzeki Raby, * a na płnc na dolinę Wisły. W r. 1880 dm. 60, m-ców 297, wszyscy rei. rz.-kat. i nar. polskiej. W ogrodzie przy dworze znajduje się prośbę, by mu była pozwolona dalsza forma- J mogiła wielkich rozmiarów, 10 m. wysoka, na cya pułku z ludzi od korpusu gen. Dwernic- i niej odwieczny dąb, dziś już obumierający ze

- - . V-

Y;

W'

Si

za-

Fig. 117. Krakus z 1831 r.

pod Stoczkiem. W marcu dwa szwadrony uczestnicy w wyprawie generała Dwernickiego w Lubelskie a następnie na Wołyń, Dnia 19 kwietnia pod Boreinlem po skutecznej szarży wraz z pułkiem strzelców konnych b. gwardyi, na dragonów rossyjskich, zdobyły dział osiem. Gdy szwadrony te, dzieląc los całego korpusu Dwernickiego, przeszły granice Austryi, pułkownik Szymański, powróciwszy z Galicyi, zaniósł

Br. G.

starości, i dwie lipy. Według podania ma to być mogiła współczesna kopcowi Krakusa na Lasocie przy Podgórzu pod Krakowem. Tu ma leżeć starszy syn Krakusa, który zginął z ręki młodszego brata podstępnie na polowaniu; zabójca objął tron po ojcu. Przebywał w Kra-kuszowicaeh Kościuszko, zanim się zjawił w Krakowie w powstania w r. 1794. Wieś należała w XV wieku do Jana Stanisława i Go-tarda Rawitów, w wieku XIX do Kępieńskich i Roemerów, obecnie do Jana Jaworskiego. Między K. a Wiatowicami jest cmentarz kalwiński rodziny Dębickich, którzy przez długie

Br. G.

Marcinie Turczańskim w r. 1893 pt.

na-

człon-

lata posiadali obie te wsi.

Krakwa, ob. Dzika kaczka.

Krakwioe, herb polski; ob. K r e k w i c z.

Kral Janko, peta słowacki (* w r. 1822 — t 1876 r.), znany ludowiec i miłośnik poe-zyi ludowej; tworzył piosnki na wzór ludowych, ale najczęściej niszczył je zaraz; ocalała ich tylko niewielka ilość (wydane zostały w św.

„Verse“). W nich przeważa smutek autora, pesymistycznie zapatrującego się na nierówną walkę człowieka z siłami przyrody, albo też widać współczucie, okazywane ciemnemu i krzywdzonemu ludowi, dla którego K. pragnie swobody i oświaty.

Kral Józef, czeski filolog klasyczny (* 18 grud. 1853 w Pradze), wykształcenie średnie otrzymał w gimnazjum akademickim praskim, 1863—1871, a wyższe w tamtejszym uniwersytecie, gdzie studjował filologję starożytną i językoznawstwo. W r. 1875 został nauczycielem miejskiego gimnazjum realnego wyższego na Małej Stronie (przedmieście Pragi), stępnie od r. 1876 do 1881 obowiązki te pełnił w c. k. gimnazjum wyższym realnym w Pradze. Obok zajęć nauczycielskich K. nie przestawał pracować naukowo nad językami i dziejami starożytnego świata klasycznego, i wyniki prac swoich ogłaszał drukiem. W roku 1880 habilitował się do filologji klasycznej na uniwersytecie praskim (wówczas jeszcze niepo-dzielonym), w r. 1882 był mianowany zastępcą profesora (suplentem) na tej katedrze, następnego roku profesorem nadzwyczajnym, a w 10 lat potym, tj. 1893 został profesorem zwyczajnym tego przedmiotu i na tym stanowisku dotąd pozostaje. Prócz tego jest członkiem komisji do egzaminowania nauczycieli szkół średnich i kierownikiem seminarjum filologicznego w uniwersytecie; jest bardzo czynnym kiem towarzystwa filologicznego p. n. „Jednota ceskÿch filologûv v Praze“ i od r. 1886 redaktorem czasopisma p. n. „Listy filologické“. Ogłosił bardzo wiele prac i przyczynków z zakresu przeważnie literatury i starożytności klasycznych. I tak, z dziedziny literatury greckiej pisał o pochodzeniu poezji Homerowej (co weszło do podręcznika « Malâ sloves-nost pro stredni śkoly ceské>); O dramacie

i teatrze greckim: „O scenerii divadla reckého„ (w zbiorze: „Sbirka prednńśek a rozprąv“ se-rja III, cis 9, Praga 1888); „O tanci antickćm“ (t-że, III, c. 2, Praga 1884); „O cinnosti sbo-ru v dramatè reckćm“ (w i Athenaeum » Ill, 1885 s. 29—40); tu należą przyczynki i wyjaśnienia krytyczne dotyczące tragików greckich, a m. Sofoklesa (w „Listach filol.“ 1877,

s. 47; 1879, 1;    1882, 49), Eurypidesa (t-że

1879, 184; 1884, 353 — 361); artykuły odnoszące się do djalogów Platona: „O geom. hypothe-si v Piat. Menonu“ („Listy filol.“ 1876), „Pri-spévky k poznani filos. nâzoru Protagorovÿch“ (t-że, 1877), zwłaszcza liczne studja o rękopisach Platona („O Lobkovickém rukopise Pła-tonovÿch dialogu a rukopisech snim pribuznych“ Listy fil., 1884,32—39; 1886, 359; „De codieum Platonicorum Parisini B et Veneti t auctorita-te“, t-że 1885, 354—381; o rękopisie wiedeńskim 7, w „Wiener Studien“ 1852; do tego odnosi się i polemika z M. Schanzem, 1887). Z literatury rzymskiej ogłosił rozprawę o komedji Plauta „Asinaria“ („Listy fil.“ 1883, 161) i przyczynki do wykładu Satyr Horacego (t-że 1898, 172 — 194, t-że 73 i 384). Z zakresu starożytności państwowych—artykuł o znaczeniu przemówienia „patres conscripti„ do senatu rzymskiego (t-że 1883, 227); artykuł o zgromadzeniu spartańskim „Apella“ („Listy fil.“ 1899,    1 — 16). Na polu gramatyki

greckiej pisał o badaniach nowych, dotyczących etymologji narzecza attyckiego: „O novëj-śich vÿzkumech, tÿkajicich se tvaroslowi at-tickćho nńfeći“ (t-że, 1886, 354 -59) i opracował nanowo słynną Niederlego gramatykę grecką (cz. I, 1888, II, 1886). Z dziedziny starożytności klasycznych napisał szereg rozpraw i artykułów, mających na celu zaznajomienie czytelników czeskich z epokowemi wykopaliskami Schliemanna, a m. „O nńlezich Schliem, v Tirynthë a Mykenńch“, 1879; „Ar-chaeologické nälezy na ostrovô Kypru, 1882; i w „Listach filol.“ r. 1878,    111 i 1881, 87.

Z zakresu mi tolo gj i ogłosił w duchu poglądów Roschera, Taylora i inszy cli nowszych ba-daczów szereg artykułów p. n. „O nynëjsich smërech badani mythologického“ («Listy filol.»

1888); „O püvodnim vÿznamu bohynë Atheny“ (t-że 1883, 1 —17); „Baje o zrozeni Atheninë“ (t-że 1885, 1 — 40) i „Studie z oboru srovâvaci mythologie“ (w Sbornik prąci filol. na oslavu prof. Kvicaly» 1884,    1—43). W dziedzinie

rytmiki i metryki starożytnej K. jest u Czechów jedynym przedstawicielem teorji naukowej. Pierwszą pracę w tym przedmiocie ogłosił w „Listach filol." 1887 p. n. „O në-kterÿch otńzkach z oboru rhytmiky a metriky antické“ (s. 321—334). W trzy lata potym wydał 1-szy tom swojej „jxeckè a îumské rhytmiky a metriky“, to jest „Reckń rhytmika“ (1890), dzieło wartości niepospolitej. Do prac z tej dziedziny należy szereg artykułów K-a

1885, 263 i 395).

Br, O.

Red.

w r.

1655.

p. n. „0 prosodii ceské“ (w „Listach filol.“ 1893—98), tworzących monografję o 500 przeszło stronicach; w pracy tej autor na podstawie olbrzymiego materjału, złożoneg) z utworów czeskich wierszowanych, zarówno przekładów jak i oryginalnych, dowodzi, że w jęz. czeskim tylko prozodja akcentowa jest uprawniona, jako też, że wszelkie starożytne miary rytmiczne można należycie objaśnić przekładem akcentowym. W związku z artykułami o metryce pozostaje praca K-a (napisana wspólnie z prof. F. Mareśem) z zakresu fonetyki „Trvani hlâsek a slabik die objektivm miry, na zâkladë fysiologickÿch pokusu“... (,,Listy fil.“ 1893, 257—290); nadto artykuły o wynalazkach muzycznych greckich (t-że 1896, 33 i 178). Prócz tego K. zamieścił wiele recenzji różnych dzieł z zakresu filologji klasycznej, głównie w „Listach filol.“, w „Zeitschrift für oesterr. Gymnasien“ i w czeskim „Athenaeum“. Ogłosił nadto wydania klasyków greckich, jak wyd. krytyczne Platona Apologji i Krytona, 1886; Lachesa, 1888, wyd. szkolne Sofoklesa Antygony 1886 (wyd. 2-e), Ajasa 1884, Elektry 1889, wszystkie z objaśnieniami i tekstem dokładnym. Przełożył też niektóre utwory autorów starożytnych i wydał w zbiorze klasyków, a m. przekłady: Cyklopa Eurypidesa, 1885; Alcesty, 1888, i Plauta Me-nechmów, 1890 (przedstawione w teatrze narodowym); przełożył także Sofoklesa Antygonę 1893 (przedstaw, w teatrze naród.), Filokteta, 1891, i Elektrę («Sbornik svèt. poesie > 1896). Z poezji hiszpańskiej dokonał przekładu Kal-derona Czarodzieja cudownego (t-że 1891) i drobniejsze utwory Kamoensa.—K. pracował także w dziedzinie literatury czeskiej i jej historji. Obok wspomnianej już obszernej monografji o prozodji czeskiej: wydał: „Hu-sove verse pfizvucné“ («Listy filol.» 1898, 365 — 384); „Filologickń ćinnost Mistra Petra Codicilla z Tulechova“ (t-że, 1891, 401—413); „Mistra Jaua Campana Vodnanského komoe-die Bretislav“ (t-że 1892, 172 —181,v 257—267) i stecke bâsnictvi humanistické v Cechach aż do końce samostatné university Karłowy“ (Rozprawy filolog, poświęcone J. Gebauerowi, 1898, 86—105). W sporze o autentyczność Rękopisów królodworskiego i zielonogórskiego napisał artykuł metodyczny p. n. „Nëkolik slov o kri-tické méthode, fllologické“ („Athenaeum“ III,

A. A K.

Kralewo, srb. Kraljevo, 1) do r. 1881 Karanowac, miasteczko w Serbii, pow. rudnickim, nad lewym brz. rz. Ibaru, 3l/a km. na zach. od uścia tegoż do Morawy serbskiej, w rozległej dolinie tejże rzeki; około 3 500 in-ców, ma szkołę agronomiczną; siedziba biskupa dyecezyi życzańskiej i starostwa. 3 km. na płd. od miasta starożytny klasztor Życzą (srb. i 6 a), miejsce koronacyi królów serbskich.—2) wieś w Serbii, pow. kruszewackim.

527 m-ców, rozpościera się na gruzach rzymskiego miasta P r a e s i d i u m P o m p e j i; z zachowanych szczątków świątyń muzułmańskich i innych budowli wznosić należy, że było tu także miasto tureckie, którego nazwa bliżej nieznana. Dla badań archeologiczno-historycz-nych ciekawa miejscowość.

Kralioa Czarna, według ludu chorwackiego widmo czarno odzianej kobiety. Jedni przypisują jej złośliwość, inni uważają tę postać za istotę dobroczynną. Podania o niej krążą także na Pograniczu Wojskowem około Liki, Seni i na Welebiczy, gdzie od jej nazwiska nazywają się dwie stare drogi, oraz w Jamnicy (niedaleko we wsi Dobryni są jakieś ruiny po zamku, gdzie mieszkała K.). Niektóry z badaczy pragnęli związać to widmo z postaciami dziejowemi: Małgorzatą, bratową króla węgierskiego Ludwika, to znowu z Beatą, żoną Jana Korwina, to Maryą, żoną Beli IV.

Kralice: 1) miasieczko ua Morawach, okr. Postiejów, 984 m-ców (1890). Znane już około r. 1255. W XVI w. przyjęli mieszkańcy lutera-nizm. K. był jednem z najgorliwiej ftrzyma-jących się husytyzmu miast morawskich. - 2) wieś na Morawach, okr. Namiesztia, 676 m-ców (1890). K. znane są ze sławnej w XVI w. drukarni, założonej w miejscowym zamku 1578, gdzie wydrukowano w ciągu lat 15 jeden z najświetniejszych pomników języka czeskiego, zarazem arcydzieło sztuki drukarskiej z owego czasu, Pismo św., znane pod nazwą Kralickiej biblii, (ob.). Drukarnię tę sprowadził do Leszna w Wielkopolsce Jan Amos Komeński, gdzie sam, jak wiadomo, się osiedlił, a tu zniszczoną została przez Szwedów w r:

s. B.

Kralice, gra, a raczej zabawa około Zielonych Świątek, obchodzona u Słowian południowych. Stefan Wuk Karadzicz opisuje zwyczaj taki u Serbów. Dziewczęta obierają sobie królową (kralica), dworzankę (dworkinja), króla (kral) i chorążego (barjaktar), z którymi, śpiewając, odbywają po wsi pochody. Na Rusi królowa obrana przez towarzyszki nazywa się „caryca“. Siad tego zwyczaju zachował się i u nas, zwłaszcza w Galicyi, gdzie w niedzielę lub jakiekolwiek święto młodzież obojej płci obiera sobie królową. W Czechach dziewczęta obchodzą wsie ze śpiewem, co się zowie: „hra na kralownu“. U tych ostatnich jednak zabawa odbywa się w odmienny sposób; bo dziewczęta ustawiają się w dwa szeregi, jeden przeciw drugiemu. Trzymając się za ręce, śpiewają na zmianę; poczem jeden szereg wznosi ręce do góry, gdy drugi je opuszcza i przechodzi przez ten pierwszy szereg, jakby przez wrota jakie. (Przypomina to zabawę naszą, której towarzyszą pieśni: „Jaworowi ludzie, czego tu stoita?“). Ostatnia dopiero dziewoja, schwytana przez towarzyszki w chwili, gdy te spuszczają ręce, staje się królową.—Ź ró dła:

J. F G.

i 1879 str. 26).

Krâlik Wacław z Burzenie,biskup ołomu-niecki i tytularny patryarcha antyochijski (t 1416). Zdaje się, że szlachcic, bo używał herbu z dwiema wieżami i koroną. W ciągu drugiej połowy XIV w. był kanonikiem, dziekanem i proboszczem wyszehradzkim, a nawet opatem kladrubskim. Król Wacław mianował go kanclerzem (1394). — W r. 1412 dostał godność biskupa ołomunieckiego. Względem Husytów zachował się dość obojętnie, za co został oskarżony przez Jana Żelaznego, biskupa litomyslskiego na soborze konstancyjskim. Nim ojcowie soboru zdołali coś przedsięwziąć przeciw K-i, śmierć (1416 r.)

tych kłopotów. „Nauen. Slov. XV, str 49.

Krälingen, miasto w południowej Hollan-dyi, uważane jest za przedmieście Rotterdamu; 18 600 mieszk. Leży na prawym brzegu Moze-li, 7 doków okrętowych. Fabryki lakieru, so-

S. B.

Karadzicz „Srbski Rjecznik“ str. 355; Go-łębiowskiŁ. „Gry i zabawy“, str, 55: Cżela ko wskÿ „Slovanske narodné pisz.“ t. I, str. 210 i „Encykl. powsz.“ XV. — Por. Król maj o wy.

Xrâlicka biblia, wydrukowana w tłoczni w miasteczku Kralieach (ob.) na Morawach, przeniesionej z Iwanczyc w r. 1578. Biblia ta jest tłómaczeniem z orygiuału hebrajskiego i greckiego, dokonanem pod przewodem Zacharyasza Szolina (f 1596 r.), przy spółpra-cownictwie Jana Blahoslava, Jana Eneasza, Izajasza Cybulki, Jerzego Stryca, Pawła Jesena. Jana Kapity (Hlovaca), Jana Effreima, Łukasza Helica i Andrzeja Stefana. Pieniądze łożył pan Jan z Żerotyna. Nowy Testament ma być wyłączną robotą Jana Blahoslawa. Przekład swobodny, niekrępujący niczem języka czeskiego; dlatego niektórzy, zwłaszcza Jan Amos Ko-menskÿ, utrzymują, jakoby Francuzi. Anglicy, Włosi i Niemcy takiego tłómaczenia pisma św. nie mieli. Lubo już w r. 1579 zaczęła częściowo wychodzić Biblia K-a, jednakże datę pierwszego wydania stanowi r. 1593, wyd. 2-e, 1596, 3-e, 1613, ostatnie 1861 — 1865 (u Kobera w Pradze pod red. Fr. S. Bezdeka). Język biblii K-ej stał się wzorem nawet dlaKatolików. Por. Smaha Jos. „Kralicka bible, vliv a dulezitost jeji w literature céské“ (Cas. c. M. 1878, str. 252

J. F. G.

uwolniła oskarżonego od

J. F. G.

dy, szkła.

Kraljewo, ób. Kr ale wo.

Kralodvorskÿ (Królowodworski) rękopis, mniemany pomnik staroczeski z pieśniami e-picznemi i lirycznemi. Dn. 16 września 1817 r. odwiedzał młody Wacław Hanka rodzinne miejsca, między niemi Królowej Dwór, udał się z kapelanem Borczem do wieży kościelnej, gdzie na dole leżały strzały husyckie, opierzone skrawkami pergaminowemi. W ciemnym sklepieniu sięgnął Hanka ręką do dna strzał i natknął się na pliczek; wydobył go, zobaczył pergaminp zapisany czesczyzną i rozpatrzył treść nadzwyczaj ciekawą; następnego dnia już doniósł Dobrowskiemu o szczęśliwym odkryciu, żałując, że reszta rękopisu pergaminowego na zawsze przepadła, zużyta przez żyżkowczyków do strzał. Rękopis musiał być spory, gdyż o-calone karty małego formatu, drobnein staran-nem pismem zapisane, wskazującem koniec XIII a początek XIV wieku, obejmowały pieśni z 25 — 28 rozdziału trzeciej księgi; ponieważ każdy rozdział obejmował dwie lub więcej pieśni, na całość widocznie całe seciny pieśni e-picznych i lirycznych niegdyś się składały. Do-browski ogłosił r. 1818 światu uczonemu pierwszą o skarbie tym wzmiankę; wydał całość (wraz z czterema strzępkami pokrajanemi — więcej się nie znalazło) r. 1819 Hanka, z krótką przedmową, podając tekst i orygiualny i zmodernizowany, z tłómaczeniem liiemiec-kiem. Zajęcie nowym skarbem staroczeskim niebyło na razie zbyt wielkie, chociaż Goethe piosnkę przetłómaczył a Grimm i inni szczegółami się zachwycali, jak i Dobrowski sam. Dopiero po nowem wydaniu Swobody, przyjaciela Hanki, w r. 1829 rozeszła się właściwie sława zabytku tego; stał się on skarbem i dumą narodową, uczono się go na pamięć i t. d. Mnożyły się teraz wydania i tłómaczeuia; największe z nich jedenaste, „Polyglotta“ Hanki z r. 1842, mieszczące obok tekstów czeskich tłómaczenia rosyjskie, polskie (Siemieńskiego), serbskie, górno- i dolno-łużyckie, małoruskie i t. d., obok innych wydań należy wymienić i podobiznę całego rękopisu (16 karteczek). Na treść urywku składa się sześć epiczuych i ośm lirycznych wierszów. Epiczne są zmieszane bez ładu: od r. 1004 (najście Chrobrego na Pragę i jak Polaków wygnano) przeskok to do XIII wieku (Benesz Hermanów i pobicie „Sanków“ z r. 1203), to do czasów pogańskich, do walk z wojskami Karolowemi w „Zaboju“ a nawet do walk Neklanowych w „Qzestmirze“. Najobszerniejszy tu tak zwany „Jarosław“ tj. walka Czechów pod Jarosławem (Sternberkiem) z Tatarami w r. 1241 u Ołomuńca na górze „Ho-stajnow“, grożąca wyniszczeniem ich garstki, cudem Bożym szczęśliwie zakończona; pewnej daty nie nosi zaś „Ludisza“ czyli opisanie turnieju. Liryczne ustępy przypominają motywy ludowe, parallelizm między zjawiskami u ptactwa (gołębie i krogulec) a pary kochającej i Zbyho-nia); równianka (Kytice, przetłómaczona przez Góthego —dziewczyna u potoku ją widzi i chwyta i oddałaby temu, co ją uplótł i do wod rzucił, pierścień i wianeczek; w „Jagodach zakłóła sobie w lesie nóżkę, kochanek ją odwozi, biadającą nad swym losem, że matki nie słuchała; w „Róży“ pyta ją, dlaczego tak nagle odkwitła i co samej się przyśuiło z pierścionkiem i t. d.—Po obszernym komentarzu, jakim Szafarzyk i Palacky zaopatrzyli te i inne staroczeskie teksty fabrykacyi Hanki (Rękopis Zielonogórski i t. d. ( w r. 1845, nikt opraw-

Królodworsld rękopis.

660

dziwości ich nie wątpił; jedyny slawista wiedeński Kopitar (a za nim uczeń jego Miklosich), duch sceptyczny i kostyczny, wiary nie podzielał. Walka o prawdziwość zabytków rozegrała się najpierw w latach 1857 — 1862. Młody, zdolny Morawianin zniemczony, Juliusz Feifalik, w rozprawie o Zawiszy z Rożemberku (1857) napomknął o potrzebie udowodnienia starożytności pieśni królowodworskich; w listopadzie r. 1858 w „Tagesbote aus Böhmen“ pojawił się artykuł „Handschriftliche Lügen und pala-eographische Wahrheiten“, pomawiający Hankę o fałszerstwo; Hanka zaskarżył redaktora (Dr Kuli) i wygrał sprawę w pierwszej instan-cyi, lecz apelacya uchyliła ów wyrok. Historyk Budinger w Sybel’a „Historische Zeitschrift“ wystąpił przeciw autentyczności, na co mu odpowiedziano zarzutami, które on znowu zbijał. Najważniejsze pismo przeciw obronie autentyczności wydał Feifalik „Uber die Königinhofer Handschrift“ 1860, co obszernie zbijali obaj Jirecz-kowie, Józef i Hermenegild, w dziele p. t. „Die Echtheit der Königinhofer Handschrift kritisch nachgewiesen“, 1860 (212 str.). Zwycięstwo, zdawało się, przechylało się na ich stronę; niektóre argumenty Budingera (jakoby starzy Czesi bębnów nie używali i t. p.) i Feifalika nie wytrzymywały krytyki; zdawało się przytem, że szowinizm niemiecki chwycił się tylko niegodziwego środka dla zbezczeszczenia narodowej pamiątki. Mimo to nie usunięto wątpliwości: uczony rusin ks. A. Petruszewicz, slawiści petersburscy Łamańskij i Pypin nie uznawali pomnika, Niemcy ani wątpili o fałszerstwie, Czesi ślepo w prawowitość wierzyli; bronił jej jeszcze prof. Gebauer, niebawem najsroższy jej tępiciel. Nowe walki zaczęły się wr. 1879 — 1888 i tym razem wyszły od Czechów samych. Prof, gimnazyalny w Bernie, Ant. Vasek, wydał w Bernie wr. 1879 Dowódfilologiczny, że Ręk. Król..jest podsuniętem dziełem W. Hanki, a za jednym filologiem poszli inni, Aloizy Szembera, co się niegdyś z Feifalikiem o tę autentyczność był pokłócił, w piśmie „Die Koni-ginhofer Handschrift als eine Fälschung nachgewiesen“ (Wiedeń 1882); socyolog-filozof Ma-saryk w swojem „Athenaeum“ i w artykule „Skizze einer sociologischen Analyse der sogenannten Grünberger und Königinhofer Handschrift“, „Archiv für slavische Philologie“ X, 1887,54 — 101); historyk Goli w piśmie osobnem „Histo-rickÿ rozbor bâsni rukopisu kralodvorského“ (1886); najobszerniej prof. J. Gebauer w XiXI tomie „Archiv für slavische Philologie“ („Chemische und mikroskopische Prüfung der Königinhofer Handschrift“, X 152 — 167), przeciw wywodom fachowej komisyi, prof. Bielohubka, Szafarzyka i innych, uproszonych przez wydział Czeskiego Muzeum o analizę); „Unechtheit des Königinhofer und Grüneberger Handschrift“, (tamże 496—569 i tom XI, 1- 39 i 161 — 187); pomijamy popularne wykłady niemieckie Knie-seheka i czeski Gebauera. Wystąpienie Masa-ryka, Goiła i Gebauera wywołało bardzo przykre oddźwięki; pomawiano ich, szczególniej Gebauera, o brak patryotyzmu czeskiego, szydzono też z ich ucieczki do publikacyj niemieckich (w „Archiwie“ Jagicza; czeskie pisma i nakładcy wzbraniali się przyjęcia artykułów), zapowiadano gruntowną porażkę ich i ich argumentów: stary slawista praski, M. Hat-tala, gotował się do boju, ale prócz kilku felje-tonów w „Narodnich Listach“ niczego nie dokonał; dr. E. Gregr, znany polityk, prawnik i publicysta (wydawca „Nar. Listów“) wystąpił z iście adwokacką, nie filologiczną, „obroną“ rękopisów; nawet pisma humorystyczne w tę walkę się wdały; kursowały nawet epopeje he-roiczno-komiczne o walce z Hattalą. Zwycięstwo zostało po stronie Gebauera. Walka ucichła; kwasy nią wywołane pozostały; jeszcze w późniejszych latach zaszedł niejeden epizod drastyczny, np. gdy uczeń Gebauera a zwolennik jego też, Flajśhans (autor znanej „Ilustrowanej literatury czeskiej“), przedzierzgnął się niespodzianie w obrońcę gorliwego autentyczności rękopisu K-go. Te i podobne epizody ostatecznego wyniku prac Feifalika i Gebauera obalić nie mogą. Sfałszowania rękopisu dowodzi wszystko, od pisma, słów, form do treści. U-derza najpierw masa razur, skrobanin, około stu na kilku karteczkach, skrobanin mających na celu nowsze formy zamieniać w starsze — rzecz niesłychana w tekstach średniowiecznych. W jednej inicyatce użyto sinku, wynalezionego dopiero w r. 1704. Jeszcze gorzej ma się rzecz z treścią; ów „Jarosław“ np. naśladuje treść podsuniętej (sfałszowanej) balady niemieckiej o tatarskiej księżniczce, wydrukowanej w znanym zbiorze pieśni ludowych i historycznych „Des Knaben Wunderhorn“ Arnima i Brentana (II, 1808)—-źródła historyczne nic o podobnym zajściu albo przynajmniej nic o udziale czeskim nie wiedzą. Opis turnieju grzeszy błędami; toż opis porażki polskiej z r. 1004—nowoczesny autor pomylił się zupełnie w dawnej topografii praskiej, prawił o moście, którego nie było jeszcze i t d. Pieśni z pogańskich czasów zdradzają brak jakiegokolwiek kolorytu pogańskiego; zwroty ich wzywania bożków i t. p. pokryte straszną mglistością, niczego nie mówią. Pieśni liryczne naśladowane z ruskich, serbskich i czeskich, drukowanych przed r. 1817, znanych Hance, zbieranych przez niego; treść Zbihonia, wraz z nazwą bohatera, powtarza się w blaniku Klicpery z r. 1813 (1814 miał Swoboda, przyjaciel Hanki, odegrać rolę Zbihonia!). Wróżenie z przeciętych trzcin u Tatarów naśladował Hanka z „Milliona“ Marka Pola, dzieła, które znał z dawnego tłóma-czenia czeskiego, lecz pomylił się przytem fatalnie: we wzorze jego wieszczbiarze rozcinają trzcinę wzdłuż i kładą obie połówki na ziemię, aby z sobą walczyły: Hanka kładzie trzcinę

A. Br

Br. O.

Br. G.

wzdłuż na ziemi, jakby to trzcinę inaczej na ziemię można było położyć. Oprócz tych rzeczonych myłek i nadto licznych reminiscencyj z psalmów, z literatury staroczeskiej, znanej Hance (np. z Aleksandreidy i in.), z pieśni ludowych, rażą neologizmy, błędy przeciw składni (germanizmy), formy niemożliwe (wszą zamiast wszego), błędy przeciw pisowni, rusycyzm (bodrost zamiast bedrost, fałszywe plez-no zamiast polezno i t. d.), szczegóły niemożliwe w starej czeszczyźnie, do roku 1816 w sam raz przystające, np. zwroty: machali miecze (zamiast mieczami), dodał chrabrość (zamiast chrobrości), trawiczka tak długo stąpana (zamiast tłoczona) i t. d. Na kilkunastu stronicach wymienił Gebauer około 1 000 dziwnych, niezwykłych, lub wręcz mylnych słów, form, pisowni i zwrotów—na 6 000 słów! Jeżeli to pomniki dawne, uderza w nich brak wszelkiego znamiennego szczegółu, zwrotu malowniczego, słowa trafnego — wszystko blade, zwykłe albo pomylone; błędy popełnia zaś Hanka nieraz tesame w K-im rękopisie, które z innych jego wydawnictw i wierszy wyzierają. Więc nie może być wątpliwości: znalazł Hanka rękopis w owej wieży, jak to zaprzysiągł sądownie w r. 1859, przemilczał tylko, że sam wpierw, korzystając z ciemności i z nieuwagi towarzysza, rękopis tam położył. Przesadzone pojęcie o nieuctwie i braku zdolności poetyckich Hanki, któryby się i przy najlepszej chęci na coś podobnego jak Ręk. K-i zdobyć nie potrafił; przesadne pojęcia jakoby w rękopisie owym znajdowały się rzeczy, o których w r. 1817 nikt jeszcze wiedzieć nie mógł, które dopiero później odkryto, również nie uratują sytuacyi: Hanka wiersze pisywał, staroczeskie teksty już przed 1817 r. naśladował (tak zapełnił sam lukę w legendzie wierszowanej o św. Prokopie); umiał znakomicie stare pismo udawać, owe nieznane wówczas szczegóły u Dobnera i innych wyczytał. Autorem rękopisu K-go jest nie Zawisza, nie jakaś szkoła poetycka XIII czy XIV wieku: napisał go Hanka w r. 1817. Dziwne tego fałszerstwa losy: podjął się go Hanka w najlepszej chęci, aby zaskarbić zatłoczonej przeszłości narodowej więcej chwały, szczególniej wobec pieśni ruskich (o Igorze) i serbskich Wuka; jego wyrób, bezkrytycznie przyjęty, zdziałał wiele dobrego, krzepił i budził, wskazywał, wskrzeszał dawną sławę, odegrał rolę niepoślednią w odrodzeniu narodowem, ale gdy fałsz się wykrył, waśni i kwasy wybuchły,—wolno się zapytać: czy szkoda, jaką ostatecznie fałsz wyrządził, i to j ak się zemściła ta krzywda, nie przewyższyły znacznie wyniku dodatniego dobrodziejstw mniemanych?

Kralowa Hola (słów.), tj. Królewska Hala, niem. Koenigsberg, najwyższy szczyt Niższych Tatr (ob.) na Węgrzech, wznoszący się we wschodniej ich połaci i tworzący wsch.

kraniec tychże. Leży na obszarze trzech gmin: Sumiacza, Telgartu i Tepliczki; dwie pierwsze należą do kom. giemerskiego, trzecia do liptowskiego. Szczyt wznosi się na obszarze wsi Sumiacza do wys. 1972 m. npm. Tworzy dział wodny Hronia (Gran), Wagu i Hornadu. Widok piękny na doliny tych trzech rzek, następnie na Spiż, doliny Słonej (węg. Saj ó) i Ry-mawy aż do niziny nadcisańskiej; gnejs, łupek błyszczykowy i marglowy tworzą główną składową część tej góry; znajduje się tu także granit. Z kruszców są tutaj żelazo, miedź, srebro, złoto. Na stokach tej góry biją źródła rzek Hnilca (niem. Göllnitz), Wagu i Hronu.

Kralowice (niem. Kral owi t z), miasto powiatowe w Czechach zachodnich, 66 kim. na zach.-połudn.-wsch. od Pragi, w dorzeczu Berunki, siedziba starostwa i sądu pow. Kościół par. rz.-kat. pochodzi z XVI w. Według spisu ludności z r. 1890 liczyło 1 999 m-ców narodowości czeskiej. Browar. — Pow. Kralowi c k i dzieli się na dwa obwody sądowe: K-i i manaiński; pierwszy obejmuje 35 osad z liczbą m-ców 19 438, drugi zaś 41 osady z 15 897 m-ców.

Kralowy dwór ob. Königinhof Kralowy Hradec (ob.) Kön i ggr ätz.—B i-twa pod Königgrätzem (Sadową) dnia 3 lipca w r. 1866. K. w dniu bitwy między wojskiem austryackiem i pruskiem była skasowaną twierdzą austryacką. Wybrane przez austryackiego głównodowodzącego stanowiska znajdowały się na północo-zachód od twierdzy, między rz. Bystrzycą i Elbą. Pierwsza z nich (około 40 m. szerokości), osłaniając front wojsk austryackich z zachodu, była dla atakującego trudną do przebycia przeszkodą. Ze wschodu pole bitwy osłaniała Elba, nieposiadają-ca brodów. Na ogół liczba mostów na całej przestrzeni bitwy była bardzo ograniczoną. Z płn. zachodu do Elby wpada Trotina, której dolina jest błotnistą; dlatego w sztabie au-stryackim uważano prawe skrzydło pozycyi za zabezpieczone od ataku przeciwnika. Nie zauważono jednak, że Bystrzyca i Trotina tworzą w północnej części pozycyi między wsiami Benatek i Rączycą przestrzeń względnie korzystną dla atakującego. Cała przestrzeń między Bystrzycą a Elbą jest falista, spadziste zapadliska gruntu posiadają jednak dość łagodne zjazdy i są dogodne dla ukrycia większych mas wojsk. Dominujące punkty: Hradek, Problus-Lipa-Chlura-Masłowiad i Go-rzenowieś tworzą grzbiet wzgórzy spadzistych ku północy i zachodowi, ku Elbie zaś zbocza ich mają pochylenie łagodniejsze. Równoległe do siebie krótkie wzgórza gorzeno wiej skie i masłowiadzkie mają kierunek z północo-wschodu. Miejscowość między Elbą i wsiami Char* busice, Rosnice, Wrzestar Święty i Nedeliszt jest prawie równiną o slabem poćhyleniu ku El *

Ç7

-'-î

r’

X\",

«

«,•

-.ski

y '-X\.

y$k

{w*ls

v&v

til*

rp j / h' ntl J rie.

Trot i ko,ï>.

'«U

èr

Ta brlts

''X*Lktin- »t* X "Vc

)r\r ' ~

^ i '

^ \

/ \ ■*., ' „ \

J H

' r v-

yfc*Ù*k*\*

I XX

î

-.»v

f!

IiJiV

\Rx Elb‘

N'

VS

--

<V5>I e

>'2

' %s<*

)V.

A^

N*

i '

'-Łlf__

,\ ' " /

ç&?uh,!l:cc'l \ _J

■ ; y*

y-y Grad 1{L ce

tfbta n^&yià o*j

ÀV--^

>\

' ->

Cr.E3k.ifyt'

' $f /'v

rxy c e < \

/?

/e.

\v —

5    r Jr

IVH c

J*

vx

PeAr^r/c«**//;

-Tsx a> n ak r‘

Xv

r-r;.

:.i

OM^orek Ye

& 'X

çvcty

^tira

*X-

mimm

; yÿfiueirCio\

/#*%■-

:êMm§

Mï

s?

K«

Ht.

rt*

iX

dir

a rjj \p if £■■• // f

%Pf

//\>'T'

■' v* X.—VA⁻*.

//

xr

LiaUrri^Ktf

' / .N

^ -f^V t. „

x r «tk y

YZ$

i *»

•A T

-Ki^r

..    X.

Jhk^licZyL

' r-hM /' ,S

XÖOc/lä/t

S/v ' /

:aS

V. ,

V

>:

■X

tr

S.uth'a^y.

: /'**4 ^

o/7#K^

Met

\i

:£->X

/!

ai

'î

Lii

pr

:v n

•r

A*

(K)

r«

'Vf'

CĄ.

*•

mm,

**

»*;

x% -

msÈÈk

vm

ÇI* \

\>

' U- -

,//> ;

■Z-

.L-l

.n'

TV.

/-

,r

-----4

r,

i/>

T"

X//

vo

"I 1

- -1' -

'4 y/

.• / 41

À/

••' tC«*

• A p&ï, ~?#îà

\x44y i y :^:vj yzy & m. u

X "V ?7\°r¹^J“    yy'ï - s

CX c Ł    y, 'S    vl. V* '

yzM’m

-j»'

-----1.---1-------*----i

it) JCi/fûMtdttJW.

(kilometr)

Fig. 119. Bitwa pod Königgrätzem dn. 3 lipca 1866 r., o godz. 4 po poł.

roz-

szw.

przez Ale na przejście

bie. Wsie pobudowane z kamienia lub gliny i zarośla otoczone zagłębionemi drogami, a co gorsza, liczne rowy czyniły pozycyę niedogodną dla szarż kawaleryjskich. Pola porosłe zbożem gęstem i Wysokiem były stroną dodatnią dla atakującej piechoty, którą zasłaniają ' od strzałów, kawaleryi zaś wydawały się zdała równinami i maskowały przeszkody. Góra Ohlum, położona w środku pozycyi a o 50 stóp wyższa od otaczających ją, stanowiła taktyczny klucz pozycyi. — Gorzeuowieś o-słaniała prawe skrzydło z północy a Hradek i Problus były poważnemi punktami obronnemi na lewem skrzydle austryackiem. Za czołowe pozycye, broniące dostępu do głównej, mogły służyć wsie, na lewym brzegu Bystrzycy. Taką samą rolą mogły odegrać gaje, Goły i Skałka, po obu stronach szosy K.-Sa-dowa. Miejscowość w tyle pozycyi, posiadając słaby pochył ku Elbie, ogołocona była z punktów obronnych, a znajdująca się za nią rzeka czyniła stanowisko austryackie niebezpiecz-uem na wypadek przegranej. Plac boju nadawał się tylko do biernej obrony; był poda-tniejszy dla działań piechoty. Pozycya krępowała wprawdzie działania atakującego na froncie i skrzydle lewem, sprzyjała jednak atakowi z prawego. Wzdłuż frontu miała około 15 kilometrów —w głąb 11. W celu wzmocnienia stanowisk wzniesiono 5 redut między wzgórzami Chlum i Nedeliszt i dwa na połu-dnio-wschód od Lipy: reduty były poważnych przekrojów, posiadały składy prochów a z przodu i boków szańce dla piechoty na jedną lub dwie kompanie. Las na wschód od Lipy wzmocniono zasiekami, a wsie: Lipa, Chlum, Dolny i Przym, Problus i Brzyski las doprowadzono do stanu obrony. Liczebność armii austryackiej dochodziła do 215 tysięcy piechoty przy 770 działach, po stronie zaś pruskiej od godziny

7-ej rano do 1-ej popołudniu walczyły pierwsza armia Pruska i armia Elby, tj. 125 tysięcy piechoty przy 558 działach, a po 1-ej, z chwilą przybycia na plac boju drugiej armii Prusacy mieli nieznaczną przewagę w piechocie (222 tysiące) i większą w artyleryi (924 działa). Wywiady czynione przez jazdę austryacką przekonywały głównodow. Benedeka oblizkości nieprzyjaciela, ale rozkazy rozesłano dopiero około g. 2-ej po północy w dniu bitwy. Rano dnia 3 lipca padał deszcz. Po 4-ej rano wojska austryackie wyruszyły z noclegów w celu zajęcia wskazanych przez rozkaz dzienny stanowisk. Armie pruskie—pierwsza i Elby otrzymały około g.

6-ej rano rozkaz posunięcia się naprzód. Dys-pozycya głosiła, iż, podszedłszy ku Bystrzycy, powinny były rozpocząć działania zaczepne w celu wywiadu o rozlokowaniu wojsk au-stryackich. W pierwszej linii szedł drugi korpus pruski, z Pszaneku i Brzysztana drogą, wiodącą na południe ku Sadowej; ósma dywizya 4-go korpusu: lb¹^ batal., dwa szwadrony i 24

działa) szosą z Miłowic na Sadową maszerowała na jednej wysokości z korpusem, jako straż przednia środka. W drugiej linii za 8-ą dywizyą szły 5-a i 6-a (trzeci korp.: 25 batal. i 48 dział) po obu stronach szosy; odwód artyleryi (96 dział) w środku szosą, korpus jazdy (41 szwadron., 30 dział) powinien był stosować swoje ruchy do prawego skrzydła 2-go korpusu i podtrzymywać łącznię z armią Elby, maszerującą na Nechanice. Siódma dywizya (127₃ bat., 4 szwadr., 24 działa), znajdując się za lewem skrzydłem i w tyle, otrzymała kaz rozpoczęcia marszu z Cerekwicy wtedy dopiero, kiedy bitwa pod Sadową będzie rozpoczęta. Tym sposobem pierwsza armia pruska poszła do ataku, mając w 1-ej linii 3-ą dywizyę i trzy w odwodzie a długość frontu dochodziła do 5 kilometrów. Wojskom należącym do 1-ej linii rozkazano stanąć w szyku bojowym za linią wzgórzy Dąb, Mżan i Sucha, naprzeciwko Mokrowąsu, Dohaliczki, Dohalicy i Sadowej. Prusacy, mając w awangardzie około brygady, z łatwością zmusili do odwrotu wysunięte oddzielne bataliony Austryaków, które zajęły wsie wzdłuż frontu i na skrzydłach od Trotiny na Elbie do Sadowej na Bystrzycy w Necha-nicach i na linii Nechanice—Hradek, Armia Elby (377a    29 szwad., 144 działa)

jako$ najbliższa przeciwnika, powinna była wcześniej od innych rozpocząć bitwę. O godz. 7¹/, z rana jej straż przednia (6 bat. 10 i 18 dział) doszła do Starych Nechanic, które zajmował dość silny oddział (dwie komp.) forpoczt austryackich. Prusaey szybko wyparowali stąd nieprzyjaciela, sforsowali przeprawy Bystrzycę i zajęli wieś. przez most, rozwinięcie sił 15-ej dywizyi i zajęcie dogodnych stanowisk przez artyleryę potrzeba, było dłuższego czasu. W celu osłonienia manewrów 1-ej armii przybył około g. 8 zrana do Suchej korpus kawaleryi, który zwrócił się frontem ku Bystrzycy, mając dwie dywizye z trzema bateryami w szyku bojowym wysuniętym na wzgórza około Suchej. Straż przednia 3-ej dywizyi Ii-go korpusu (2 pułki, 4 szw.) przybyła do Zawadiłki około g. 8 rano a siły główne o g. 9.    4-a dywizya H-go korpusu

przeszła z Brzysztanu (jej straż przednia: 3 bat. 6 dział, 4 szwadrony dotarła o godz. 7ya rano) przez pola na Mżan, mając na czele 4-y pułk ułanów. Trzy baterye 4-ej dywizyi rozpoczęły walkę z przeciwnikiem z odległości 2 tys. metrów. Pod osłoną ich ognia piechota zajęła wszystkie punkty stanowiące dostępy do Sadowej, nie mając zamiaru, wedle danego poprzednio rozkazu, rozpoczynać kroków decydujących. Brygadajazdy Goltza (8 szwadr., 6 dział) stanęła za Mżanem wtedy, gdy przednia straż 4-ej dywizyi zajęła wieś wspomnianą; 8-a dywizya, pruska wyszedłszy o godz. 6 rauo z Miło-wicy, pomaszerowała ku Sadowej w szyku bojowym; jej straż przednia (2l7 batal., 1 szwadr., 6 dział) rozpoczęła bitwę około cegielni, a siły główne wysunąwszy trzy baterye na artyleryjską pozycyę przedłużyły lewe skrzydło 4-ej dywizyi. Około godz. 8 rano książę Fryderyk-Karol, pozostawiwszy straż przednią około Sadowej, skierował główne siły 8-ej dywizyi na Sowetice, aby nawiązać spójnię z 7-ą dy-wizyą. Nieco już później brygada kawaleryi Bismarska (9 szwadr.) skierowała się ku wsi Kneczowieś dla zapełnienia luki między dywi-zyami 7-ą i 8-ą. III korpus, którego przeznaczeniem było stanowić odwód armii, zatrzymał się o g. 7 około Klenicy, mając 5-ą dywizyę na północ, a 6-ą na południe od szosy. Odwód artyleryi maszerował szosą ku wzgórzom, położonym około wTsi Dąb. 7-ma dywizya, stanowiąca lewe skrzydło wojsk pruskich koło Cerekwicy, usłyszawszy strzały, ruszyła ku Benatekowi. Benatek zajmowały słabe oddziały czołowe wojsk austryackich: to też wyrugowania ich z tej wsi dokonano z wielką łatwością. Korpusy Ii-ej armii nast. tronu pruskiego ruszyły z miejsc rozlokowania dopiero około godz. 8 rano i przybyły dopiero w kilka godzin po rozpoczęciu bitwy. Podczas gdy armia 1-a i arm. Elby dochodziły do Bystrzycy, Austryacy nie zajmowali jeszcze stanowisk wskazanych przez rozkaz dzienny, dlatego, że wedługjego brzmienia należało przejść w szyk bojowy z chwilą zbliżenia się przeciwnika. W myśl więc rozkazu korpusy zajęły wyznaczone miejsca dopiero o godz. 7Vj, tj. kiedy usłyszano kanonadę pod Sadową. Trzeci korpus austryacki (27⁸/₄ bat., 2 szw., 64 działa) powinien był zająć wsie Lipę i Chlum- pierwsza jego brygada o-trzymała rozkaz cofnięcia się z Sadowej w chwili, gdy główne siły korpusu zajmą wskazane im przez dyspozycyę stanowiska: druga brygada (Appiano), która zajmowała Swiepski lasek, cofnęła się ku Ćhlumowi w chwili gdy weszła w ogień 7-a pruska dywizya. Dziesiąty korpus (25 batalionów, 3 szwadr., 70 dział) stanął w Dohalicy, Dohaliczce i Mokrowąsie. Dowódca Saskiego korpusu oddawał pierwszeństwo cząstce pozycyi około wsi Przym i Pro-blus i z wiedzą głównodowodzącego nie wypełnił dyspozycyi, wzamian tego wysunął pierwszą linię ku brodom a mianowicie ku Lubnu, Popowicy i Trzesowicy w celu obrony przepraw przez rzekę Bystrzycę; resztę sił (20 bat., 16 szwadr. i 58 dział) rozlokował około Dolne-go-Przymu i wsi Problus; jego dywizya kawaleryi stanęła na wschód od Nechanicy, 1-a dywizya lekkiej jazdy Edehtheima (30 szwadronów, 24 działa) wyruszyła z biwaku swojego o godz. 77₂ rano i stanęła na wschód od Góra. Przymu, około Steinfeldu, VIII korp. (21 batalion, 5 szwadr., 58 dział) wedle rozkazu następcy tronu saskiego rozlokował się na wschód od Sasowa w bliskości Steżyreku i Problusa. Na prawem skrzydle Austryaków znajdowały się korpusy II i IV (czwarty: 28 bat., 4 szwadr. 80 dział). Stojącą na forpocztach jego brygadę (Brandeusteina) Prusacy zaatakowali o godz. 7 V₂ rano częścią 7-ej dywizyi spieszącą od Cerekwicy. Główne zaś siły, które wedle rozporządzenia dowodzącego nim generała, uważającego wskazane mu przez dyspozycyę stanowiska Chlum-Nedeliszt są niedogodne, zajął Czystowieś i Masłowiad, gdzie trzy jego brygady zwróciły się frontem na północo-za-chód ku Swiepskiemu lasowi, przeciwko lewemu skrzydłu armii pruskiej. II korpus (28 bat., 4 szwadr., 80 dział) też się posunął naprzód i zajął ucząstek między Gorzenowsią i Masło wia-dem, 2-ga dywizya lekkiej jazdy (26 szwadr. 16 dział) nie poszła za II korpusem, lecz stanęła na miejscu, wskazanem przez dyspozycyę, a mianowicie za Nedelisztem. VI-ty korpus (28 bat., 4 szwadr., 64 działa, mając na lewo I-y (35 bat., 4 szwadr., 8 dział) ześrodkował się między Langenliofem i Wszestarem; pozostałe siły głównego odwodu zajęły miejsca następujące: 1-a dywizya lekkiej jazdy (26 szwadr., 16 dział) sformowawszy szyk brygadowych kolumn na południe od Chlumu, między Rozberzycami i Kö-nigratzką szosą; 2-ga (26 szwadr. 16 dział) w linii pułkowych kolumn na połuduio-zachód od Brzyzicy; 3-a (22 szwadr. 16 dział) w dwie linie pułkowych kolumn z początku na wysokości Lipy na południo-zachód od szosy König-grätzkiej, a następnie skierowano ją ku X-mu korpusowi, za którym postawała aż do końca bitwy. Artylerya, odłączona od armii (128 dział), stała w dwóch grupach — na północ od Swie-tow i na południo-zachód od Chlumu. Tym więc sposobem około godz. 8 rano sasko-austry-acka armia stanęła w szyku bojowym, mając w 1-ej linii 5 korpusów i 2 dywizye jazdy (149²/₃ bat., 90 szwadr. 450 dział), długość szyku wynosiła przeszło 11 kim. Dwa pozostałe korpusy z 3-ma kawaleryjskiemi dywizyami(63 bat.r 82 szwadr. 320 dział) stanowiły siły głównego odwodu armii. Przestrzeń dzieląca obie linie była około 3 kilometr., przyczem odwód stał za środkiem linii bojowej. Przestrzeń między Gorzenowsią i Rączycami, tak dogodna dla ataku Prusaków z północy i w tył pozycyi, pozostała niezajętą i bez obserwacyi.—Do godz. 9 rano trwał pojedynek artyleryi (z obu stron około 306 dział). Po dziewiątej 7-a dywizya, znajdująca się na lewem skrzydle armii pruskiej, zajęła Benatek i ruszyła ku Czystowsi. Na drodze znajdował się Swiepski las, który przedstawiał wiele korzyści dla obrony, gdyby był we właściwym czasie zajęty. Dla dalszej szarży na 7-ą pruską dywizyę należało koniecznie nim zawładnąć. Jakoż bitwa, która się tu wszczęła, wciągnęła wszystkie prawie pułki atakującej las pruskiej dywizyi i większą część IV i Ii-go korpusu austryackiego. Prusacy osiągnęli cel zamierzony, ale za to też każdy ich zamiar wyjścia z lasu był skutecznie odpierany ogniem pułków IV-go korpusu. Z drugiej znów strony, wszelkie usiłowania Austryaków opanowania odebranego im punktu obronnego natra-

fiały na niezwykły opór Prusaków. W takiem    stawiało trudności,    gdyż pociski    przeciwnika

napięciu sytuacya dotrwała do godz. 11 ‘/₂.    wyrywały drzewa    z korzeniami.    O wyjściu

Prusacy jednak, wyczerpani walką z przetnaga-    z lasu niepodobna    było myśleć.    Tymczasem

II i pruski korpus (dywizye 3-a i 4-a), który dotarł o godz. 8 do Mżanu, wysunął 8 bateryj na wzgórza na południe od Mżanu i między Mżanem i cegielnią w Sadowej. Wkrótce potem zaczęła się rozwijać z szyku odwodowego w boju 1-a brygada III-ej dywizyi około wsi Zawadiłka a druga za lasem na południo-wschód od tego punktu. W odwodzie szła IV-a dywizya, prawe zaś skrzydło bojowego szyku osłaniała brygada kawaleryi von der Goltza. Usiłowania Ii-go pruskiego korpusu, mające na celu opanowanie cukrowni w Sadowej i Johan-neshofu, obrócił w niwecz X-y korpus austr., który zajmował wsie w dolinie Bystrzycy. 0-koło godz. 10-ej austr. brygada, zajmująca Sadową, opuściła swe stanowiska. Okoliczność ta zmusiła do wycofania się X-o korpusu ze wsi Dohalica-Dohaliczka i Mokrowąs. Środek pruskiej armii nie omieszkał wyzyskać sytuacyi.— Przeszedłszy Bystrzycę, zajął wsie opuszczone. Około g. 10V₃ X-ty austryacki korpus ześrod-kowywał swe siły przed wsią Langenhofem a III-ci na wzgórzach Lipa-Chlum. Opuszczenie czołowych stanowisk źle oddziałało na Austryaków. Tern się też tłómaczą okoliczności, dla czego Prusacy podczas forsowania przepraw przez Bystrzycę natrafili na bardzo słaby opór. Chwilowo jednak korzy ści te drogo trzeba było okupić. Prusacy mieli za plecami Bystrzycę a przed sobą baterye Austryaków pod Langen-hofem i Lipą. Owocem bitwy przed południem było niezmiernie krytyczne położenie Prusaków, którzy sforsowali Bystrzycę. Między godz. 1¹/<j — 2 po południu w głównej kwaterze pruskiej zaczęto pojmować całą grozę położenia. Otrzymana wiadomość, że następca tronu o godz. drugiej rozpoczął bitwę na lewem skrzydle, wpłynęła na decyzyę pozostawienia centrum za Bystrzycą. W ciągu tego czasu armia Elby napotkała nieprzewidziane trudności. Ząiąwszy strażą przednią Stare Nechanice, nie miała możności urządzenia mostów dla przejścia sił głównych i zmuszona była posiłkować się mostem uszkodzonym przez Sasów. Jakkolwiek ostatni nie myśleli o większym oporze i zawczasu cofnęli się na wzgórza Problus-Przym, to jednak naprawienie mostu i przejście przezeń w zwartych kolumnach pod ogniem działowym przeciwnika zatrzymało tę armię na prawym brzegu Bystrzycy, Dopiero około godz. 11 czołowa dywizya armii Elby sforsowała przeprawę. Dowodzący tą armią widział konieczność zaatakowania skrzydle Austryaków, aby przyjąć na się część ich sił, działających masowo przeciwko chwiejącemu się już środkowi Prusaków. W tym też celu rozkazał o godz. Il Va przejść swym siłom do działań zaczepnych. 15-ta dywizya wraz z brygadą jazdy Goltza ruszyła na Hradek i Górny

jącym przeciwnikiem, ledwie że trzymali się i kiedy cały Il-gi austryacki korpus poszedł do ataku, zostali wreszcie wyparci w głąb lasu.

Wszystkie oddziały wymknęły się z rąk dowódców, a po południu Prusacy cofnęli się ku Bystrzycy lub na Benatek. Lecz i Austryacy okupili zwycięstwo utratą swego strategicznego położenia. Z 59 batalionów, które stanowiły prawe ich skrzydło, 49 było ześrodkowa-ne w okolicach Masłowiadu i Gorzenowsi.

Z tych 13 było zupełnie świeżych i gotowych do boju, 8 nieco zdezorganizowanych, lecz zdolnych do akcyi, na pozostałe zaś 38 nie podobna było nawet liczyć. Wojska te w dodatku były zwrócone na zachód; dla obrony zaś luki między Gorzenowsią a Rączycami i Trotiną, którędy szły drogi na północ (zkąd należało się spodziewać przybycia Ii-ej armii pruskiej), pozostawiono zaledwie 9 bat. Tym sposobem działania 7-ej pruskiej dywizyi wpłynęły na dalszy przebieg bitwy, pomimo że wojska te na razie nie były w etanie przeciwdziałać atakom Austryaków na lewe skrzydło 1-ej armii. Dalszym postępom Austryaków na tym punkcie przeszkodziły: 1) rozkaz Benedeka, który cofnął

11-gi korpus w chwili, kiedy ten zajął Swiepski las 2) i przyjście na plac boju czołowych oddziałów Ii-ej armii pruskiej Kiedy działo się to na północnych skrzydłach armij walczących, przebieg akcyi skrzydeł południowych i środka był następujący: Prusacy na tych punktach podeszli do Bystrzycy prawie jednocześ ie (godz.

8 rano). Bitwa rozpoczęła się wzdłuż całego prawie frontu. Podczas gdy 7-a dywizya rozpoczęła walkę pod Cerekwicą, a czołowe oddziały armii Elby pod Neehanicami książę Eryderyk-Karol rozkazał szarżować: z początku 8-ej a następnie 3-ej i 4-ej. W celu podtrzymania trzech tych dywizyj, walczących w pierwszej linii, posunął on III-ci swój korpus ku Sowieticom, odwodową zaś artyleryę szosą Sadowa-Königgrätz ku górze Roskot. Działania

8-ej dywizyi początkowo ograniczyły się do artyleryjskiego pojedynku. Ale w chwili, gdy

7-a dywizya rozpoczęła bój pod Benatkiem, ósma ruszyła na laski Skałka i Sadowa.

Zajmujące je austr. brygada Prohaski nie stawiła tu większego oporu, gdyż otrzymała była przed bitwą rozkaz cofnięcia się na wypadek ataku. Brygada rzeczona opuściła swe stanowisko jednocześnie z brygadą Appiano, broniącą Swiepskiego lasu. Za brygadami temi posunęła się 8-a dywizya (pruska). Aby się u-kryć przed zabójczym ogniem austryackiej artyleryi, powzięła ona kierunek północno-wschodni od Sadowej i zajęła Goły las (100 m. od artyleryi przeciwnika), który przedstawiał wówczas gęstwinę poprzecinaną w kilkunastu miejscach wyrębami. Utrzymanie się w lesie przed-

84

Wielka Eneykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 315a. T. XL.

Przym, obchodząc Problus od południa; jednocześnie forsującej przeprawę 14-ej dywizyi rozkazano przyśpieszonym marszem ruszyć przez Lubno dla obejścia wsi Problus od północy pod osłoną wzgórzy Popowickich; straż przednia mia-łajją (wieś Problus) zaatakować od frontu. Ruch ten już zagrażał lewemu skrzydłu Austryaków. Atak arm. I-ej i armii Elby był powstrzymany na wszystkich punktach. Siły te miały przed sobą przemagającego liczebnie przeciwnika, uzbrojonego w większą ilość dział i na dominujących pozycyach, w tyle zaś trudną do sforsowania rzekę. Była to najodpowiedniejsza dla Austryaków chwila do rozpoczęcia kroków zaczepnych w celu zepchnięcia przeciwnika do Bystrzycy. Chwiejność Benedecka zdziałała, że druga armia pruska zaczęła powoli ściągać na plac boju. Ruchy tej armii pruskiej były bardzo powolue. Wojska maszerowały fatalnemi drogami. W ciągu całego marszu nie napotkano ani jednej pikiety austryackiej, co świadczy tylko, że Austryacy nie przy puszczali, aby z tej strony miała nadejść ka tastrofa. Marsz wszystkich poszczególnych części II-ej armii był dośrodkowy. Strażp przednie, które w początku akcyi zajmowały limę długości 36 kilometrów, w ciągu trzech godzin skróciły ją do 12. U godz. II¹/* następca tronu oglądał pozycyę nieprzyjacielską ze wzgórza Choteborek (w odległości 5 kilometr, od Gorzenowsi). O krytycznem położeniu VII-ej dywizyi następca tronu był już powiadomiony; dlatego też rozkazał trzem dywizyom pośpieszyć z pomocą. Całej armii wskazano kierunek ataku na dwie lipy, stojące na południo-wschód od Gorzenowsi. Następca tronu przystąpił do działań z pełną świadomością cUej sytuacyi. 29 bat., 15 szwadr. i 60 dział pruskich ruszyło do ataku na wzgórza Gorzenowieskie, zajęte jeno przez baterye osłaniające odwrót IV-go i II-go korpusu, pozostała większa część II-ej armii nie mogła jeszcze wziąć u-działu w bitwie. Gdyby na cząstce pozycyi Gorzenowieś znajdował się choć jeden korpus Austryaków, to warunki obrony były tak świetne, iż mógłby się on utrzymać na stanowisku przez kilka lub nawet kilkanaście godzin. Ale II i IV-ty korpus cofnęły się z rozkazu głównodowodzącego ku Chlum-Nedeliszt, za niemi pośpieszyła artylerya. Pomimo to druga armia spotkana była z wymienionych wzgórzy ogniem 64 dział; 1-a dywizya gwardyi, opanowawszy Gorzenowieś, nawiązała łącznię z VII-ą dywizyą, która powtórnie zajęła las około Benateku i u-kazała się na zaatakowanych wzgórzach. Czołowe oddziały XII-ej pruskiej dywizyi zajęły Rączyce, a następnie z siłami głównemi ruszyły ku Rodowu; Il-a dywizya skierowała się na Sendraszych, stąd wyparowała brygadę Henry-ketza (drugi korpus) i2-ą dywizyę lekkiej jazdy, które cofnęły się do Lochewic. Zająwszy Sendraszyce, wojska pruskie poszły naprzód i zajęły południowy kraniec wsi. Opanowanie wzgórzy Gorzenowieskich pozwoliło rozpocząć ogień działowy do cofającego się przez Masło-wiad II-o korpusu austryackiego, poczem 1-a dy-wizya gwardyi pruskiej wyszła (godz. 2) z Ma-słowiadu i, zręcznie manewrując między fałdami miejscowości, osłaniając się przytem Wysokiem zbożem, dotarła do Chlumu, zaatakowała reduty «N® 2 i 3 a następnie ogarnęła i samą wieś. Zadanie to nie przedstawiało zresztą wielkich trudności, przeznaczona bowiem do o-brony Chlumu brygada Appiano wskutek znacznych strat była cofnięta ze stanowisk, pozostawiony zaś batalion nie mógł stawić czoła. Zjawianie się Prusaków na omawianym punkcie było niespodzianką dla wojsk austryackich, i brygada Brandensteina znajdująca się od Chlumu w odległości 500 zaledwie metrów nie zdążyła podtrzymać zaatakowanego we wsi batalionu. Zajęcie Chlumu groziło Austryakom utraceniem komunikacyi. Dwa bataliony, znajdujące się w pobliżu a skierowane na Chlum, były odparowane z wielkiemi stratami. Tymczasem niektóre z oddziałów 1-ej dywizyi gwardyi ruszyły z Chlumu na Rozbierzyce; po drodze zmusiły do odwro.u brygadę Brandenszteina i pomimo niezwykłej poświęceń austryackiej rezerwy artyleryi, która podjeżdżała do przeciwnika na odległość kartaczowego strzału, o-pauowały Rozbierzyce. Usiłowania najbliżej stojącej brygady (Benedecka) odebrania Prusakom Rozbierzyc nie osiągnęły celu. Tak więc niedostępne prawie w tein miejscu stanowiska Austryaków dostały się w ręce Jl-ej armii pruskiej dzięki tylko lekkomyślności wodza austryackiego, który, nie spodziewając się z tej strony ataku, nie przedsięwziął najzwyklejszych w takich razach środków ochrony. Pomimo przewagi, jaką Prusacy otrzymali w tern miejscu, położenie ich nie było zupełnie bezpieczuem. Następca tronu, który przybył o g. 2³/₄ na wzgórza Gorzenowieskie, otrzymał doniesienie, iż 1-a dywizya gwardyi znajduje się w kry-tycznem położeniu z powodu ukazania się austryackich odwodów, które śpieszyły z Königgrätzu. Dla odparcia tych sił skierowano

2-ą dywizyę gwardyi z Masłowiadu na Chlum; 5 bateryj artyleryjskiego odwodu zajęło wzgórza znajdujące się na wschód od Chlumu. Szóstemu korpusowi rozkazano ruszać na Rozbierzyce-Swiety, ale jego 11-a dywizya znajdowała się jeszcze za Nedelisztein, a 12-a nie mogła się jeszcze uporać z przeciwnikiem pod Lochenicem. I-y korpus otrzymał rozkaz przyśpieszyć marsz na Chlum; takieżsamo rezporządzenie posłano do V-go korpusu, znajdującego się w Mżanie, i dywizyi kawaleryi, maszerującej w tyle kolumny. — Wskutek zajęcia Chlumu wojska austryackie (brygada Fleischhaekera i pułk huzarów) zajmujące Czysto wieś znalazły się w trudnem położeniu. Z początku strąciła je z tych stanowisk 1-a dywizya gwardyi ku Ma-słowiadowi, a następnie cofnęła się, ale już sama, na Nedeliszt. Naciskana przez straże przednie 1-ej i 2-ej dywizyi gwardyi była zepchnięta ku laskowi Lipskiemu. W tymsa-mym właśnie czasie dywizye 11-a i 12 a poszły do ataku na Nedeliszt i zagroziły odcięciem od Elby Ii-go korpusu austryackiego, który też śpieszył ku temusamemu punktowi. Strata lasku Lipskiego i atak Prusaków na wieś Lipa postawiły dwie znajdujące się tam brygady austryackie w nadzwyczajnie trudnem położeniu: to też cofnęły się one ku Langenhofowi i Roś-nicy, ale, opuszczając zajmowane przez się stanowiska, obnażyły prawe skrzydło, wskutek czego znajdujący się tu X-ty korpus wraz z I-ą dywizyą jazdy zmuszony był rozpocząć odwrót. Jednocześnie i prawe skrzydło pruskie zaczęło zagrażać obejściem Austryakom lewego; X-ty korpus, opierający się o Problus, był już za grożony. W celu zasłonięcia go wysunięto 3-ą odwodową dywizyę kawaleryi, na zmianę artyleryi, która zużyła wszystkie swe pociski, rozkazano wyjechać czterem rezerwowym ba-teryom, asekurowanym przez dwa pułki ułanów, Pod osłoną ognia tych bateryi X-y korpus dokonał odwrotu w zupełnym porządku ku Rośnicy. Wkrótce nadeszła do Langenhofu jazda pruska, lecz było już zapóźno: odwrót X-go korpusu był zapewniony. Energiczna akcya armii Elby zdziałała, iż Prusacy zostali w posiadaniu Popowca, Jeglica i Górnoprzym-skiego lasu. Następca tronu saskiego obserwując ze wzgórzy Problus poruszenia obu armii, zauważył, że Prusacy zanadto wydłużyli front swego prawego skrzydła: to też zdecydował się przejść do działań zaczepnych w kierunku na Ilradek. Rozkazano XIII-mu korp, zająć Górny i Nowy-Przym. Saską artyleryę około g. 12 wzmocniono dwiema bateryami odwodu artyleryjskiego XIII-go. Saska lejb-brygada z bateryą artyleryi poszła do ataku na krzaki między Jeglicem i Nowym-Przymem, które wzięte były wstępnym bojem; ale dalszy pochód zwycięski wojsk saskich wstrzymany był przez nikogo nieprzewidywaną niespodzianką. Lewe skrzydło saskiej lejb-brygady, wszedłszy do Nowego Przymu, zamiast naw iązać łącznię z XIII-ym korpusem, który spodziewano się tam zastać, spotkało pruskie kolumny. — Niespodziewane to spotkanie zmusiło brygadę do odwrotu. Następca tronu nie zraził się jednak niepowodzeniem i podtrzymał linię bojową długą lejb-brygadą, która, szarżując za lewem skrzydłem pierwszej, miała jednocześnie zabezpieczyć lewe skrzydło 1-ej brygady, a nadto jeszcze zagrozić skrzydłu Prusaków. W akcyi tej rozkazano wziąć udział i VlII-emu korpusowi, lecz lewe skrzydło tego korpusu było w tym ataku złamane. Cały VIII korpus poszedł w rozsypkę. Nic nie pomógł atak jeszcze jeduej saskiej brygady, posłanej dla podtrzymania bojowej linii. Innemi słowy, 24 sasko-austryackie bataliony nie mogły stawić czoła 12 pruskim i zmuszone zostały do odwrotu. Chcąc wyzyskać zwycięstwo, Prusacy zaatakowali Górny Przym. Dokonała tego pomyślnie XV-a dywizya przy współudziale dziewięciu bateryj. Chcąc utrudnić Prusakom wyjście ze wsi GórnyPrzym powołano z odwodu nowe baterye, które rozpoczęły zabójczy ogień. Jednocześnie ruszyła do ataku jedna z brygad saskiej piechoty, znajdujących się dotąd w odwodzie za wsią Problus, brygada saskiej jazdy z konną bateryą i dywizya kawaleryi Edelsheima. Wszystkie te siły miały zamiar szarżować prawe skrzydło Prusaków. Tymczasem Prusacy otrzymali znaczne posiłki; w tym właśnie czasie około Lubna zdążyła się ześrodkować XIV-a dywizya i poszła do ataku na Problus. Baterye tej dywizyi od-przodkowały się w odległości 2 tys. metrów od austryackich i rozpoczęły straszną kanonadę, Lewe skrzydło Austryaków nie zdołało wytrzymać ataku świeżych sił nieprzyjaciela. Prusacy wstrzymani jednak byli w pochodzie trzema batalionami Austryaków, którzy, zasiadłszy w okopach z zasiekami, broniącemu dostępu do wsi Problus, stawili dzielny opór. Tej tylko o-koliczności wojska saskie zawdzi ęezają spokojny odwrót. Lecz z chwilą kiedy i te trzy bataliony zaczęły się cofać Prusacy bez przeszkody mogli już ścigać odstępujące wojska sasko-austryackie. Podczas gdy, XV dywizya pruska szarżowała z południa XlV-a, wspinała się z zachodu na płaskowzgórze między Dolnyin-Przymem i Problusem, a następnie o-bie te dywizye zaatakowały wspólnemi siłami Brzyski las. Zdemoralizowane tyłu niepowodzeniami wojska sasko-austryackie stawiły coraz słabszy opór. Spóźnioną też była pomoc brygady I-go korpusu. Jakkolwiek uczyniono jeszcze próbę powstrzymania pochodu Prusaków, to jednak skończyła ona się taksamo jaki inne. W tejsamej właśnie chwili cały środek armii austryackiej zachwiał się i rozpoczął odwrót. Prusacy zostali panami Brzyskiego lasu; innemi słowy, zajęli stanowisko skrzydłowe względem lewej kończyny armii austryackiej. Stało się to o godz. 37₂ po południu, tj. w tym-samym prawie czasie, kiedy IT-a armia pruska obchodziła prawe skrzydło przeciwnika. Od godz.

2-ej w głównej kwaterze austryackiej zaczęto się zastanawiać nad sposobami zniweczenia zamiaru przeciwnika. W tym celu wysłano z rezerwy część jazdy, która, po przyłączeniu do niej jeszcze dwóch brygad, utworzyła oddział, składający się z 36 szwadronów przy 30 działach. W chwili gdy dowodzący tą jazdą geu. Edelsheim chciał wydać rozporządzenia do a-taku, otrzymał inny rozkaz: śpieszyć z całym oddziałem dla zapełnienia luki, która się utworzyła wskutek rozerwania przez Prusaków austryackiego szyku bojowego w środku. Edelsheim zrozumiał jednak krytyczne położenie lewego skrzydła, gdyż podzielił swe siły na

dwie równe połowy. Jedną z nicli pozostawił na miejscu, z drugą pośpieszył na północ dla wypełnienia rozkazu głównodowodzącego. W tymsamym właśnie czasie Benedeck spostrzegł ciężkie położenie korpusów swej bojowej linii. W celu powstrzymania ataku wojsk pruskich, znajdujących się na Chlumskich wzgórzach, wysłano z głównego odwodu VI-ty korpus, gen. Ramminga, który wysunął na czoło dwie swe brygady—jedną dla ataku na Chlum, drugą na Rozbierzyce a między niemi arty-leryę. Śmiała szarża na Rozbierzyce miała wskutku częściowe powodzenie. Prusacy cofnęli się, wkrótce jednak otrzymali posiłki i zagrozili zwycięskiej brygadzie z obu skrzydeł, zmuszając ją do opuszczenia zajętej pozycyi. Jednocześnie na wzgóizach Nedelisztu zaczęły się rozwijać główne siły XI-ej i XII dywizyi. Zamiar podtrzymania czołowej brygady au-stryackiej przez odwody IV-go korpusu paraliżował celny ogień pruskich bateryi ze wzgórzy Clilumu, cofające się zaś korpusu Hl-i i X-y pociągnęły za sobą i brygadę czołową korpusu IV, która tak obiecująca rozpoczęła akcyę. Odwrót IV korpusu zaczął powoli przechodzić w ucieczkę. W głównym odwodzie armii austryackiej pozostał nietkniętym jeden je-korpus (35 bat., 5 szwadr. i 88 z. 3³/₄ ruszono go do ataku dla

7Q O

szcze tyi dział). O

odebrania pozycyj Rozbierzyckiej i Chlum-skiej. Jedna z brygad pierwszej linii, pomimo okropnego ognia działowego i karabinowego przeciwnika, dotarła do Rozbierzyc i zajęła wzgórza, położone na południe od Chlumu. Atak drugiej brygady był mniej udatnym. Szarżowała ona w zwartych batalionowych kolumnach; w chwili gdy przekroczyła szosę, była kompletnie zarzuconą pociskami. Zewnętrzne jej skrzydło w dodatku zaatakowane zostało przez Il-ą dywizyę gwardyi pruskiej. Pomimo to jednak brygada dotarła do wsi, debuszowa-ła z północo-wschodniego jej krańca i skierowała się ku najbliższym wzgórzom, ale tu wpadła pod gęsty ogień karabinowy, a jednocześnie ujrzała przed sobą masy pruskiej jazdy. Najbliższe niebezpieczeństwa bataliony sformowały czworoboki, lecz w tejsamej chwili na wzgórzach Rozbierzyckich zaczęła się rozwijać do ataku 11-a pruska dywizya. Czwarty korpus, wzięty tym sposobem w trzy ognie, zmuszony był rozpocząć odwrót, czego dokonał pod osłoną ognia bateryj odwodowych. Bitwa na tym punkcie trwała 20 minut, w ciągu których austryacki korpus, składający się z 20 tys. ludzi, stracił 279 oficerów, 10 tys. szeregowców i podoficerów i 23 działa. —Ogólny rezultat bitwy był ten, że armia austryacka zmuszona została do odwrotu ku K-mu Hradcowi.

W celu wyzyskania zwycięstwa Prusacy wysłali masy jazdy na południe od Strzeszetycz, jakoteż między Lipę i Rozbierzyce. Dla przeciwdziałania temu rzucono z odwodu jazdy , I-ą dywizyę, która od Wszestaru podążyła na spotkanie przeciwnika, spędziła go z placu, a tym sposobem uchroniła swą armię od zupełnej klęski. Jednocześnie i 3-a dywizya odwodów jazdy, znajdująca się wówczas na 2 tys. metrów od Strzeszetycz, podążyła przeciw 2-ej dywizyi pruskiej kawaleryi. — I ta walka jazdy równie jak i poprzednia wypadła nie na korzyść Prusaków, pomimo, iż piechota pruska brała gorący udział w starciu. 2-a dywizya odparta była ku Bystrzycy. Austryacy pędzili ją przed sobą czas jakiś, aż spotkali maszerującą od Bystrzycy pruską piechotę, która zmusiła ich do odwrotu. Armia austryacka skorzystała z przewagi swej jazdy i, zwijając się w kolumny pochodowe, poczęła odchodzić ku Elbie. Pruski jednak sztab główny nie dał za wygraną tyrnrazem i postanowił wyzyskać zwycięstwo przy pomocy piechoty i artyleryi. Część straży przedniej I-go pruskieg > korpusu wespół z dwiema brygadami pierwszej dywizyi gwardyi i XI-ej polowej zaatakowała 1-y austryacki korpus, który nie brał prawie dotąd udziału w bitwie: to też był wysunięty dla o-słony odwrotu. Korpus rzeczony od tej chwili dopiero zaczął ponosić największe straty. Brygadzie Poszechara odcięto odwrót; więcej jednak ucierpiał on z chwilą, gdy Prusacy zajęli Wszestar. Brygadę Abla, stojącą pod Wsze-starem, dzięsiątkowały pruskie baterye z pozycyi Chlum-Strzeszetycze - Problus - Bór, Pomimo to pierwsza dy w. pruskiej jazdy, która się znajdowała w pobliżu, nie miała dość śmiałości, aby ją atakować. Brygada ta rozpoczęła odwrót dopiero wtedy, gdy XI-a dywizya pruska zajęła względem niej skrzydłową pozy-cye. Lecz i tu nie dawała jeszcze za wygraną. Wspierana ogniem saskiego i VUI-go korpusu, wykonała ona kilka i ozpaczliwych kontrataków, które o wiele zmniejszyły ogół strat armii. Bitwę Austryacy przegrali na wszystkich punktach — chodziło tylko o odwrót w możliwym porządku. Dokonauo go pod osłoną bohaterskiej jazdy, a następnie kosztem olbrzymich strat artyleryi. O godz. 4'/₂ wyjechała na pozycye artylerya Austryaków, asekurowana przez trzy dywizyę jazdy, piechota znajdowała się w odwrocie. Jazda austraycka, znajdując się na straży odwrotu, i tym razem świetnie wywiązała się z zadania. Rozmieszczono ją w sposób następujący: H-a lekka dywizya osłaniała odwrót prawego skrzydła, Il-ga odwrotowa środek—między Brzyskim lasem i Klaczowem, 1-a lekka — lewe skrzydło między Steżyrekiem i Rzbnem. — Prusacy ze swej strony, chcąc powiększyć straty przeciwnika, wysunęli około czterdziestu bateryi i artyleryę, która zajęła olbrzymią pozycyę między Chlu-mein, Langenhofem, Wszestarem i Steżyrekiem. Artylerya austryacka słabsza liczebnie, wyczerpana całodziennym bojem, z trudnością dotrzymywała placu. Pomimo to jednak między 5-ą

a 6-ą wieczorem 27 bateryj austryackich dobywało ostatka sił, broniąc pozycyi na linii Kobyle doły, Bohdaniec i Kuklena. Walka trwała do późnego zmierzchu. Austryacy wyczerpywali ostatki pocisków Dośrodkowy ruch armii pruskiej spowodował jednak ku końcowi bitwy ścisk; ludzie rozmaitych pułków zmieszali się z sobą, nie mogąc odnaleść swoich sztandarów. Trzeba było koniecznie zaprzestać wszelkich kroków zaczepnych. Wskutek tego wojska pruskie zatrzymały się na linii S wiaty -Brziza-Charlusice, armia zaś austryacka znajdowała się w tym czasie na przestrzeni między tą linią i Elbą, poza sferą działań Prusaków.

umieli korzystać z błędów przeciwnika. Ze wszystkich poszczególnych części wykonania zasługuje , na uwagę ich marsz dośrodkowy. W celach udogodnień w marszu rozrzuceni oni byli po linii zewnętrznej czwartej części koła, którego środkiem była armia austryacka. Długość ich frontu o godz. 4 rano w dniu bitwy dochodziła do 59 kilometrów. Tak jednak umieli wymiarkować ruchy, iż uderzyli zwartym pierścieniem. Jest to dowodem tylko przygotowania się ich do zwycięstwa w czasie pokoju. Świadomość celu i sytuacyi jako też manewrowanie strategiczne jest bez zarzutu ; z każdego ruchu i rozkazu widać, że dowodzący poszczególnemi ich armiami zdawali sobie w zupełności sprawę z tego, co czynić w danej chwili należy. Ruchy ich wojsk dla tego że są celowe—są też i pełne bojowej harmonii. Wiele też przyczyniła się do zwycięstwa i lepsza broń piechoty pruskiej.

Kralupy, niem. K r a 1 u p, miasteczko w Czechach, w pow. ślańskim (niem. S chi an), na lew. brz. Wełiawy (niem. Moldau); węzeł kolei państw, austro-węg. Praga-Podmokłe (niem. Bodenbach), Kralupy-Strzębichowice i Kra-lupy-Welwary, kolei busztehradzkiej Kralupy-Kładno, tudzież czeskiej kolei półn. Kralupy-Neratowice; ma piękny kościół gotycki, warsztaty kolejowe, 2 cukrownie, 2 fabryki chemicznych przetworów, młyn parowy, browar parowy; handel drzewem i zbożem. Według spisu ludności z r. 1890 liczy m-ców 1 724, a jako gmina z sąsiedniemi przyległościami 3 277 m-ców narodowości czeskiej. Na płnc. od K. w odległości 3 km. leży wieś Nelaho-zeves (niem. Mühlhausen) z pięknym, na skale zbudowanym zamkiem, nad Wełtawą, w stylu renesansowym, z XVI w., należącym dzisiaj do książąt Lobkowitzów; jest tu również piękny, stary kościół gotycki z XIV wieku; liczba m-ców 478; miejsce urodzenia kompozytora Antoniego Dvorâka.    Iir- ⁰

Kramarz O 1 d r z i c h, filozof czeski (* 1848 w Wysokiem nad Izerą). Po ukończeniu wydziału filozoficznego uniwersytetu praskiego u-zyskał w r. 1869 stopień doktora filozofii, poczerń został nauczycielem gimnazyum w Pradze, później zaś nauczycielem gimnazyum w Ji-czynie. W r. 1895, z powodu słabego zdrowia, podał się do emerytury. K napisał: „Das Problem der Materie“ (Ołomuniec 1871); „Oe-tymologii slova 7rot£Go“ (Przerowo 1874); které zakladni nazory ku vseobecne theorii mluvy“ (Praga 1879); O spanku a snu“ (tamże 1882/; „O nevëdomÿch pfedstaväch“ (Program gimnaz. w Jiczynie 1889 —1890 i 1891).

J. Knd

Austryacy odwrotu do murów K u dokonali w porządku. Doszedłszy do bramy twierdzy, zastali ją zamkniętą. Okoliczność ta wstrzymała ruch cofających się wojsk. Nadomiar złego okolice twierdzy zalane były wodą z wezbranych rzek, co ostatecznie zatamowało odwrót i spowodowało straszne skupienie wojsk.

Pułki zmieszały się z taborami, kierowanie, wojskiem stało się wskutek tego niemożliwem, armia podobna była do bezładnych tłumów.

„Ne

O ruchu wstecznym niepodobna było nawet myśleć; z tyłu tłoczyły się na miejsce katastrofy coraz nowe pułki, fala popychała falę. Odwrót w tych warunkach dał w wyniku daleko większe straty od przegranej bitwy. Wojska rozpierzchły się, mnóstwo dział i furgonów u-grzęzło w rozmiękłym gruncie. Niektóre z pułków poszły na Opatowice i Pardubice. Późno w nocy otworzono wreszcie bramę, tłum powoli zaczął się rozpraszać. Przez K. cofnęły się korpusy: III-ci, większa część X-go, 1, VIJI-go i niektóre oddziały saskiego; Ii-i korpus przeszedł przez brody: Lochenicki, Przedmierzycki, Wie-koski i Płaczkowski; za nim podążyła 2-a dy-wizya lekkiej jazdy austryackiej; korpus IV-y przeszedł mosty około miejsc. Płaczek i Wieko-sza, VI-y wyzyskał przeprawy przez Elbę w o-kolicach samego K-u, 1-a i 2-a dywizye odwodu jazdy, I-a lekkiej kawaleryi sforsowały przeprawy pod Pardubicami dopiero późno wieczorem, a 3-cia dyw. odwodu jazdy zużytkowała przy przejściu przez rzekę wszystkie mosty, jakie wówczas były. Nad ranem dn. 4 łipca korpusy austryackie stały półkolem od Hohen-briick do Pardubic na przestrzeni 27 kim., mając przed sobą całą kawaleryę. Prusacy stanęli obozem na prawym brzegu rzeki. — Straty Austryaków: 1313 ofic., 41 419 szeregowców,

6 010 koni, 187 dział i 662 furgony; korpus saski 55 ofic., 1446 szeregowców; Prusaków—

360 oficerów, 8 812 szeregowców i 939 koni.

ar.

Kramarz Karol, poseł na sejm czeski i do austryackiej Rady państwa (* w roku I860'. Przez czas niejaki był z Masarykiem jednym

Bitwa pod K. nie przedstawia szczególnego interesu ze względów taktycznych. Czyniono J Głownem dziełem K-a jest: „Die Hypothese der kardynalne błędy jak z jednej tak również Seele, ihre Begründung und metaphysische Be-i z drugiej strony. Wygrali ją Prusacy tylko deutung“ (Lipsk 1898; 2 zesz.). przez szczęliwy zbieg okoliczności i niezrozumiałą lekkomyślność gen. Benedecka. Prusacy, jakkolwiek popełniali błędy, to jednak

Dr H. L

S. Dr*.

S. Prz.

mer) Daniel, pastor protestancki, wykładający w szkołach szczeciń-

Dr J P.

z przewódców realistów czeskich, założycielem (w r. 1891) i wydawcą „v^asu“, organu tej par-tyi. Po zlaniu się realistów z Młodo-czecha-mi, nad którem osobiście pracował, wstąpił do klubu młodo-czeskiego. W r. 3 891 wybranym został na posła do Rady Państwa jako kandydat młodoczeski (z kuryi wiejskiej) i był jednym z najwybitniejszych przedstawicieli swej par-tyi. W wytrwałej obronie haseł autonomicznych posuwa się K. może dalej od innych wpływowych Młodoczechów; „czeskie prawo państwowe“ ma w nim gorącego szermierza. W imię autonomii i przemożenia niemieckich wpływów w Austryi gotów był K. w każdej chwili przejść z opozycyi do bezwzględnego poparcia polityki rządowej. Jako wiceprezes Izby za czasów Badeniego K. pozyskał rozgłos ujemny w dziejach parlamentu austryackiego. On-to naprzeraian z Abramowiczem przewodniczył obradom pamiętnego dnia 26 listopada r. 1897, gdy na mocy podstępem uchwalonego lex ialkeniuńn policya wkroczyła do sali i przemocą opozycyjnych posłów wywlekać poczęła. Po upadku Badeniego i zniesieniu rozporządzeń językowych K. wraz z klubem mło-doczeskim przeszedł znowu do opozycyi. Rozpoczęły się lata przewlekłej obstrukcyi, prowadzonej zrazu z wiarą w jej konieczność, zarzucanej potem chwilowo dla koncesyi narodowych i podejmowanej bez początkowej zaciętości i energii. K., który od pierwszych chwil swej karyery politycznej, uchodził za kandydata na ministra, cały ten czas odgrywał ważną rolę w zakulisowej polityce swej par-tyi, a upadek Körbera, którego był osobistym wrogiem, przypisują głównie jego wpływom. W polityce zagranicznej był K. zawsze niechętny trójprzymierzu (porównał je do o-gromnego fortepianu), lgnąc w imię panslawiz-mu bez zastrzeżeń ku Rosyi, którą zwiedził parokrotnie w dłuższych podróżach. Studya u-niwersyteckie odbył K. częścią za zagranicą, częścią zaś w Pradze. W r. 1884 uzyskał w czeskiej Carolo-Ferdiuandea stopień doktora praw. W r. 1886 wydał w Lipsku monografię o pieniądzach papierowych w Austryi od roku 1848, a następnie parę drobniejszych prac, — między innemi rzecz o czeskiem prawie pań-stwowem.

Krambis, po grecku Kpa|ißp;, po łacinie Crambis, syn Fin eu sa (ob.), królawTrackiem Salmydessos, i Kleopatry, oślepiony został wraz z bratem Oryithosem, za poduszczeniem macochy Idai, przez własnego ojca.

Krambnsa, po grecku Kpa|xßooaa, po łacinie Crambusa: 1) miasto w Licyi, u stóp licyjskie-go Olimpu, sto stadyów od Phaselis odległe; dzisiaj Karabusa; — 2) wyspa przy wybrzeżu Cylicyi, w pobliżu miasta Seleucyi i przylądka Korykos.

Kramer (Gra

skich, płodny pisarz i zażarty polemista przeciw katolicyzmowi i Jezuitom. Przyszedł na świat prawdopodobnie w drugiej połowie w. XVI. Między innemi ogłosił dwie rzeczy przeciw Skardze: „Von der Hauptfrage: an Haere-tico sit Fides servanda? Eine erschreckliche, blutdürstige Jesuit-Predigt, so Petrus Scharga, ein vornehmer Jesuiter Mönch, den 9 Septem-bris 1601 in der Stad Vilde bey dem Abzüge des Polnischen Kriegsvolckes in Liefland gehalten hat“ (Lipsk 1602); „Jesuiten Spiegel: darin augenscheinlich zu sehen, vas seltsame abentheuerliche Sachen die Jesuiten treiben etc.“ (Brunsberg, 1603). Nadto warto zaznaczyć: „Pommerische Chronika sampt klärlicher Vermeidung vieler Heidnischer u. Abgöttlicher Gebrauchen“ (Frankfurt 1602) oraz rozszerzone „Pommersche Kirchen Chronica“ (Stary-Szczecin 1630; ciekawe szczegóły folklorystyczne o Pomorzu). — Por. Estreicher t. XX, str. 215.    Red

Kramer Wilhelm (* w Halberstadzie an. 17 grudnia r. 1801—f w Berlinie dn. 7 grudnia r. 1875), lekarz, znawca wyborny chorób usznych, syn lekarza Karola Zygmunta K-a (* w r. 1759 — f r. 1808). Do nauk lekarskich przykładał się od r. 1820 najpierw w Gietyndze, następnie w Berlinie, gdzie mu w r. 1824 dyplom doktorski przyznano; poczem wyjechał do Wiednia i Paryża i ksztatcił się tam główuie w psychiatryi. Powróciwszy do Berlina, został asystentem klinicznym profesora Hor na; wtedy zaczął się zajmować chorobami usznemi, a w ciągu swej blisko 50-let-niej działalności lekarskiej na polu tern wielkie położył zasługi. Z prac jego na wymienienie zasługują: „Erfahrungen über die Kenntniss und Heilung der langwierigen Schwerhörigkeit“ (Berlin 1833; wyd. 3-e przerobione i pomnożone znacznie, tamże 1849); „Die Heilbarkeit der Taubheit“ (tamże 1842); „Beiträge zur Ohrenheilkunde“ (tamże 1845) i „Ueber den Werth der ohrenärztlichen Erfahrungen etc.“ (tamże 1847 ). Na starość K., który za młodu był g o-rącym szermierzem postępu w nauce, zajął stanowisko nieprzyjazne przeciw pracownikom nowym tej miary jak Helmholtz i Toynbee, z którymi w latach 1851 —1865 prowadził polemikę zaciętą; o tern zacofaniu jego świadczą też: „Handbuch der Ohrenheilkunde“ (Berlin 1867) i „Die Ohrenheilkunde der letzten 50 Jahre“ (tamże 1873). — Por. „Biogr. Lex. d. hervorrag. Aerzte“ (T. III, str. 541).

Kramer Gustaw, pedagog i filolog niemiecki (* dn. 1 kwietnia 1806 w Halberstadzie —f 1 sierp. 1888 r.), K. uczył się od r. 1824 w Berlinie i w Bonn; po skończeuiu nauk został nauczycielem gimuazyalnym w Berlinie; w r. 1837 zwiedził Grecyę a w następnym Paryż, poczem znów objął posadę nauczyciela gimna-zyalnego w Berlinie; w r. 1842 został dyrektorem gimnazyuin francuskiego. W latach 1853 —

1878 był dyrektorem fuudacyi frankońskiej f Stuart“ (Utrecht 1890); „De Nederlandsch— w Halli. Z dzieł jego wymienić należy: „Elo-    Spaansche diplomatie voor den vrede van Ny-

gium Perizonii“» Berlin 1828); „Ueber den Stil    megen“ (tamże 1892); „De negentiende eeuwf

u. die Herkunft der bemalten griechischen    (Amsterdam 1900), tudzież kilka pomniejszych

Thongefässe“ (tamże 1837); „Der Fuciner See“    prac, zamieszczonych w pismach peryodycz-

(tamże 1839); „Beiträge zur Geschichte A. H.    nych.

Franches“ (Halla 1861); „Neue Beiträge“ (tamże 1875); ,,Karl Ritter, ein Lebensbild“ (tamże 1864 — 1870, 2 tomy, II wydanie 1875);

„Aug. Herm. Franche, ein Lebensbild“ (tamże 1880--1882, 2 tomy). K. wydał prócz tego dzieła Strabona (Berlin 1844—1852, 3 tomy; mniejsze wydanie 1852, 2 tomy) i „A. H.

Franckes pädagogische Schriften nebst Darstellung seines Lebens und seiner Stiftungen“

(II wydanie, Langensalza 1885, 2 tomy). x v Krämer Robert von, poeta szwedzki (* 6 lut. 1825 w Sztokholmie) K. uczył się w Upsa-li; w r. 1844 wstąpił do wojska, a w r. 1865 podał się do dymisyi. Wydał dzieło p. t. „Dia-manter i stenkol, resa i England och Skotland“

(Dyamenty w węglu kamiennym, podróż do Anglii i Szkocyi, 1857), w którym użył mowy potocznej zamiast panującego górnolotnego stylu. Praca jego wywołała namiętną polemikę, na którą K. odpowiedział szeregiem artykułów; zebrane razem wyszły r. 1858 pt. „Svenska spräkfrägeu“. Zarówno w późniejszych dwóch dziełach: „Tva resor i Spanien“ („Dwie wycieczki do Hiszpanii“, 1861) i „En vinter i 0-rienten“ (1866) posiłkował się zwrotami potocznej mowy. Ogłosił też wyczerpującą pracę o metryce szwedzkiej p. t. „Svensk metrik“

A. O.

Hr.

.1. Trz

(1893, 2 zeszyty).

Krämer Adolf, agronom niemiecki (* 25 maja r. 1832 w Berleburgu [Westfalia]). W r. 1863 docent i administrator gospodarstwa doświadczalnego akademii w Poppelsdorfie, wkrótce potem docent politechniki w Darmsztadzie, w r. 1866 sekretarz generalny stowarzyszeń rolniczych wiel. ks. Heskiego, w r. 1871 profesor i kierownik oddziału rolniczego politechniki w Zurychu. K. napisał: „Landwirtschaftliches Rechenbuch“ (Stutgart 1867); „Die Buchhaltung des Landwirts“ (2-e wyd. Bonn 1881); „Beiträge zur Wirtschaftslehre des Laudbaues“ (Aarau^l881); „Das schönste Rind“ (Zürich 1883; wyd. 2-e Berlin 1894); „Die Grundlagen und die Einrichtung des landwirtschaftlichen Betriebs“ (w Goltz’a „Handbuch der gesamten Landwirtschaft“, tom 1, Tubiuga 1890). Od r. 1866—71 redagował K. „Zeitschrift der landwirtschaftlichen Vereine des Grossherzogtums Hessen“, od roku 1874—81 „Schweizerische Landwirtschaftliche Zeitschrift“ i od r. 1882 — 87 „Schweizerisches Landwirtschaftliches Centralblatt“.

Krämer Fryderyk JanLudwik, historyk niderlandzki (* 3 stycz. 1850 w Dordrecht). Studyował w Utrechcie, został tamże nauczycielem gimnazyum, w r. 1892 profesorem hi-storyi w uniwersytecie. Napisał: „Maria II.

Hr.

Krameria, rodzaj roślin kwiatowych z rodziny Krzyżów nicowatych (Polygalaceae) z rzędu kasztanowców (Aesculinae). Jedyny gatunek Kr. triandra L. rośnie w Peru i Boliwii. Jest to niewysoki krzew, którego korzeni używa się jako radix ratanhiae przeciw krwotokom oraz bólowi zębów. W tym celu przygotowują się z nich rozmaite wyciągi i odwary (extradant i tinctura ratanhiae). Z powodu krwisto-czerwonej barwy odwar ten używają także i do zafałszowanie portweinu.

Kramerius Wacław Maciej, pisarz i pa-tryota czeski (* 1759—f 1808). Po ukończeniu gimnazym w Klatowach i uniwersytetu w Pradze poświęcił się pracy literackiej, kształcąc się sam w języku i literaturze ojczystej, które w owym czasie były w zupełnem lekceważeniu wśród nierozbudzonego jeszcze ogółu. W r. 1789 począł wydawać tygodnik po czesku p. t. „Prażskó pośto\skć noviny“, budząc w ten sposób silny ruch umysłowy w kierunku narodowym. Przedewszystkiem zwrócił uwagę swą na niższe warstwy społeczne i dla nich poświęcił cały swój talent literacki; wydawał tedy w r. 1787 — 1798 kalendarz „Novy kalendaf tole-raneć“ zarówno dla katolików jak i ewangelików, umieszczając w nim wiele bardzo pożytecznych rad i wskazówek i wykazując potrzebę oświaty; obok tego pisywał liczne powiastki dla ludu, zazwyczaj naśladowane lub streszczane z zachodnio-europejskich ówczesnych powieści rycerskich, albo też popularyzował wiadomości historyczne i geograficzne dla ludu, wydając to wszystko własnym nakładem. Wszystkie te utwory K-a nie odznaczają się wprawdzie ani oryginalnością, ani głębokością pomysłów, ale mają natomiast to duże znaczenie praktyczne, że budziły w chwilach letargu umysłowego pragnienie wiedzy i szerzyły wśród niższych warstw społecznych zamiłowanie do czytania. K., acz pisarz miernych zdolności, gra jednak dość ważną rolę w dziejach odrodzenia czeskiego, jako jeden z najpierwszych budzicieli ogółu do życia umysłowego. N-Kramerius, Wacław Rodomil, pisarz i wydawca czeski (* 1792—f 1861), syn Wacława Macieja; otrzymawszy dość staranne wykształcenie, został po ojcu wydawcą i redaktorem „Prażskych novin“, które zmieniły tytuł na „Olasteneckć noviuÿ“, a idąc jego śladami, wznowił wydawnictwo „Kalendarza“ i w dalszym ciągu pisywał na wzór ojca i wydawał powiastki, pełne nadzwyczajności, lub popularyzował wypadki dziejowe dla ludu. Wszakże działalność jego znacznie mniejsze już ma znaczenie niż ojca; żył on bowiem

ludności parafii, kościół w r. 1862 rozszerzono przez dobudowanie prezbiteryum. w początkach była bardzo nieliczna, zaledwie 10 urodzeń miała w ciągu roku; dopiero później znacznie się rozszerzyła. W r. 1521 parafię składały następujące wsi: K., Bilczewo, Pąchowo, Jabłkowo, Świętciec, Wysokie i Pod-górz. dzisiaj zaś, prócz powyższych, do parafii

w czasach, gdy się bardzo żywy ruch u- święcony; z biegiem czasu kościół ten uległ mysłowy w narodzie czeskim obudził; a stąd zniszczeniu i został rozebrany. Dzisiejszy ko-dziełka, które grały dużą rolę w wieku XVIII, ściół murowany zbudowany został w r. 1844 teraz nie czyniły zadość wymaganiom ogółu. , staraniem proboszcza ks. Ludwika Potrzebow-Również i przedsięwzięcia wydawnicze K-a nie skiego kosztem parafian, poświęcony zaś pod mogły się należycie rozwinąć; wydawane przez wezw. św. Stanisława męczennika w r. 1854 niego kolejno różne czasopisma w bardzo krót- przez ks. Tadeusza Lubińskiego, sufragaua wło-kim czasie przestawały istnieć, aż ich wydawca cławskiego. Wobec coraz większego wzrostu ostatecznie w ubóstwie zakończył życie. N-Kramp Chrystyan, matematyk i lekarz francuski (* w Strasburgu r. 1770—f tamże 1826). Oddawał się wykonawstwu lekarskiemu w Paryżu i w różnych miastach nad Renem, potem przerzucił się do działalności profesorskiej, objąwszy wykłady chemii i fizyki w szkole centralnej departamentu Ruhr; w r. 1809 został profesorem fizyki i dziekanem fakulte- j należy jeszcze około 30 wsi. — Dobra K. naie-tu w uniwersytecie strasburskim, w r. 1817 I żały do starostwa Konińskiego; w r. 1797 król korespondentem Paryskiej Akademii umiejęt- : pruski darował je kapitanowi Hambergowi; ności. Ogłosił około 40 rozpraw drukowanych w r. 1811 nabył je Fryderyk Vogel; odtąd do-w wydawnictwach naukowych; nadto: „Ge- minium to było wciąż własnością prywatną, aż schichte der Aerostatik“ (Strasburg 1783); po- dopiero w r. 1874 nabyte zostały przez włościan, społu z Bekkerhinem „Krystallographie des Mi- którzy je pomiędzy siebie rozdzielili. lh-neralreichs“ (Wiedeń 1795); „Analyse des refractions astronomiques et terrestres“ (Strasburg i Lipsk 1798, rzecz wartościowa); „Eléments d’arithmétique universelle“ (Strasburg 1808).

Parafia ta

S.D.

Kramsk, wieś w gub. Kaliskiej, pow. Konińskim, odległa od Konina o 17 w.; gmina i parafia K.; około 3 000 m-ców. Gmina K. jest jedną z najbogatszych w powiecie; we wsi 6 jarmarków do roku, na których głównemi przedmiotami zbytu są: płody surowe, trzoda, bydło, konie, oraz wyroby rzemieślnicze okolicy i Konina.—W r. 1227 wieś ta nazywała się Crampsko, C r a m p c k o; we wzmiance o wizycie generalnej b-pa Łaskiego, odbytej w r. 1521, jak również i w metrykach, pisano Krompsko; później pisano Kramsk o.—K. pierwotnie był własnością kościoła płockiego; w r. 1227, drogą zamiauy na Suchodół i Góry, oddany został klasztorowi miechowskiemu. Prawdopodobnie dla odległego położenia klasztor pozbył się wkrótce tej posiadłości. W r. 1251 bawi w K-u Kazimierz, ks. kujawski, i wydaje przywilej dla klasztoru w Lędzie. W r. 1256 Bolesław, ks. krak. i sandom., nadaje K-owi różne swobody. Biskupi płoccy czy też klasztor miechowski wcześnie założyli tu parafię. Mikołaj pleban „de Crampsk“ występuje w dok. z r. 1255. Tegoż roku (15 maja) odbyło się poświęcenie kościoła wobec Kazimierza, ks. łęczyckiego, Fulkona, arcybiskupa gnieźnieńskiego, i wielu dostojników (Kod. dypl. pol. II, 55, 57). Arcyb-p Jan Łaski wcielił w r. 1518 parafię z kościołem ś. Stanisława do probostwa w Pyzdrach. Reg. pob. z r. 1579 podają oddzielną parafię Kr ąb sk o. Według

Red.

Kramski Malachiasz Marcin, cysters, był professent, a potem przeorem oberskiego zakonu cystersów. F. M. Sobieszczański robi go niewłaściwie Jezuitą i każe wykładać w kolegiach w Kaliszu i Poznaniu („Enc. Org. większa). Urn. w r. 1730; data u Estreichera 1780 jest, zdaje się, błędem korektorskim. Wydał kilka rzeczy religijnych po łacinie i po polsku o tytułach długich a pretensyonalnych, np. „Wonuość Najdroższa na niebo wdzięcznie y na ziemię z miłości Boga y bliźniego występująca“. Spis prac K-go ob. Estreicher t. XX, str. 217.

Kramskoj Jan, malarz rossyjski (* 1837 — f 1887). K. kształcił się w Akad. sztuk pięknych w Petersburgu, gdzie uzyskał całą moc odznaczeń. Gdy jednak miał już przystępować do konkursu o wielki medal zloty, wespół z kilkunastoma kolegami odmówił wykonania pracy na temat zadany przez akademię, żądając swobody w jego wyborze. Gremium profesorów nie uwzględniło żądania: młodzi więc artyści opuścili akademię, połączyli się z grupą artystów moskiewskich i zawiązali stowarzyszenie wystaw okrężnych (pere-dwiżnych). K., lubo pociągała go kompozycya, dla względów materyalnycli poświęcił się portretowi, w miarę możności jedynie idąc za swo-jem upodobaniem. Śród jego prac nieportreto-wych należy wyszczególnić: Noc majowa (podług Gogola), Dama w oświetleniu księżycowem, Niepowetowane nieszczęście, Chrystus na pustyni. Portretów K. wykonał znaczną ilość. Do najlepszych pośród nich należą: S. Botkina, J. Szyszkina, rodziny Ginsburgów, A. Suwori-na, hr. L. Tołstoja, hr. Litkego, hr. D. Tołstoja, akt miejscowych pierwotny kościół parafialny Gonczarowa. Wszystkie odznaczają się zupeł-wzniesiony był z drzewa modrzewiowego (nie- nem podobieństwem i silną charakterystyką wiadomo kiedy i przez kogo) i r. 1601 po- | postaci portretowanych. Wiele prac K-a znaj-

duje się w galeryi Tretiakowskiej w Moskwie.

K. zajmował się również akwafortą; do najlepszych rzeczy w tym dziale jego prac należy portret ces. Aleksandra III jako następcy tronu, Piotra W. i T. Szewczenki. Poza działalnością czysto artystyczną K. znany byt ze swej agitacyi, wymierzonej przeciwko Akademii sztuk piękn., dla której wymagał reform, mających na celu wprowadzenie swobody w rozwoju indywidualnym artystów. Poglądy este- liczniejszych słuchaczy, wydobywanych z ba-tyczne swoje wypowiedział w koresponden-cyi z A. Suworinein, którą tenże wydał następnie podług planu i redakcyi W. Stasowa p. t. „Iwan Nikołajewicz K., jewo żiźń, pere-piska i hudożestweuno-kriticzeskija statji “

(Jan Mikołajewjcz K., jego życie, koresponden-cya i estetyczno-krytyczne artykuły; Peters-

K. B.

burg 1888).

Kramsztyk Izaak, zasłużony kaznodzieja i pisarz religijny żydowski (* 1814 w Warszawie— f 23 września 1889 t-że). Pochodził z rodziny, która dziedzicznie sprawowała rabinat w Konstantynowie i innych miejscowościach Podlasia. W końcu XVIII w. dziad K-a, powołany na starszego do kahału w Warszawie, prowadząc znaczny handel drzewem i zbożem na Pradze, zginął w rzezi 4 listopada 1794 r. Syn jego Samuel, pozbawiony mienia, które w katastrofie było przejadło, za czasów pruskich przeniósł się w Siemiatycz do Warszawy i przy policyjnein urządzaniu Żydów o-trzymał nazwisko „Kramsztyk“. Młody Izaak tradycyjnie rwał się do talmudu; matka chciała go wychować na rabina. Wczytując się w Biblię i w komentatorów, ale zupełnie nieokrzesany w wiedzy, władający tylko żargonem, dostał młodzieniaszek do rąk czasopismo berlińskie, prowadzone w duchu kulturalnym, men-delsonowskim: chciwie się go jął i z niego powziął pierwszą żądzę wydobycia się na poziom społeczny. Poduczywszy się mowy polskiej, dopiero w 18-mr. życia (1832) wszedł do Szkoły Rabinów, w której przełożonym był Eisen-baum, nauczali Radwański, Żochowski, Rybicki, Centwerszwer, Paprocki. Po ukończeniu szkoły w r. 1836 został w niej nauczycielem religii złączonej z wykładem talmudu. Dzięki wielkiej usilności mógł już naukę prowadzić w języku polskim, przepisanym dla innych wykładów. Obywatelska dążność K-a objawiła się w zacnym uporze, z jakim usiłował wprowadzić słowo polskie do synagogi. Po licznych niepowodzeniach, lub pomyślnych, ale przemijających próbach w kilkanaście lat dopiero, gdy wpływem swoim zgromadził naokoło siebie liczniejsze grono umysłów oświeceńszych, udało się mu, przy zbiorowej pomocy materyal-nej, urządzić umyślną dla kazań polskich synagogę na Nalewkach (N. 2257 a, b). Pierwszy z w niej przemówił po polsku w r. 1852, d.

kwietnia; mowę przerwało nagłe wtargnie-zachowawców, uzbrojonych w kije, których

jednak nie wprawiono w rnch, i pierwsze to wystąpienie z wyznaniem wiary K-a w obowiązki ogólnie społeczne żydów na ziemi polskiej, dobiegło szczęśliwie do końca. Zalecał w niem miłość bliźniego i postęp, przekonywał, że można być dobrym wyznawcą religii mojżeszowej i zarazem godnym członkiem społeczeństwa, w którem się żyje. Było to hasło dalszych jego nauk, które znajdowały coraz gnisk przesądnego separatyzmu i ciemnoty. Wzniesiono wreszcie K-i umyślną synagogę. Nowy wiew po wojnie krymskiej przysparzał mu zwolenników: imię jego przedostało się do cbrześcian, nabrało rozgłosu, a obudzenie się zbiorowe uczuć narodowych w r. 1861 w całym kraju w związku z reformą Wielopolskiego podsyciło jeszcze w kaznodziei tego ducha obywatelskiego, który odrazu przyoblekł był

. I

■Si

kf:

Fig. 120. Kramsztyk Izaak.

myśl religijną mozaiztnu w słowo polskie. Mowa o Pięciu Poległych z początku marca pozostanie w literaturze polskiej na świadectwo szczerości uczuć wyrażonych z prostotą prawdy. W niej-to zaklął K. współwyznawców, aby czcząc Boga w mowie praojców, w życiu obywatelskiem przyswoili sobie mowę polską. Pożytecznej, pięknej działalności położyło kres nagłe wywiezienie do Bobrujska. Po roku przebywania w tej twierdzy, krótko tylko cieszył się K. wolnością i za nowe objawy serca czującego po polsku w r. 1863 znalazł się w gub. Saratowskiej w Serdobsku. Uwolniony po amnestyi wierzbołowskiej (maj 1867) nie wrócił już nigdy na kazalnicę; miał też zamknięty przed sobą zawód nauczycielski: zaczął tedy pracować piórem. W r. 1868 „Bibi. Warsz.“ po-

s;,

mieściła art. z „Revue Britannique“ o Talmudzie, we własnym jego opracowaniu; w latach 1870 i 1871 wydawał „Kalendarz dla Izraelitów“, a w 1872 oddał do druku „Prawdę wieczną czyli katechizm religii imjżeszowej“, nad którym pracował jeszcze na wygnaniu. W tych latach również zastępował redaktora „Izraelity“ i zasilał to czasopismo swemi artykułami. Nar. 1878 przypada wydanie przekładu „Przy-słowi Salomona“, ważne dla krytyki przekładów dawniejszych i* w wielu miejscach je prostujące. (’Ciężkie dolegliwości; fizyczne wypełniły kilkanaście lat aż do skonu. Pozostawił K. kilku synów, którzy odznaczylijsię w zawodach naukowych i naukowo-społecznych. Staraniem ich wyszedł w Krakowie w r. 1892 zbiór kazań, poprzedzony zwięzłem, skromnem wspomnieniem o ojcu(„Kazania I. K-a“ V, 329 str. 8-0; podobizna). Jest tu 41 mów i kazań, a jako dopełnienie „Myśli o wychowaniu młodzieży izraelskiej“, urzędownie złożone Wielopolskiemu w r. 1861; znajduje się i mowa na Pięciu Poległych. Życiorys K-a dał Kaszewski Kaz. w „Kłosach“ w r. 1881, nr. 832—833. Si Kramsztyk Stanisław, przyrodnik, literat i nauczyciel, syn Izaaka (* 1841 w Warszawie). Nauki gimnazyalne przechodził w giin-nazyum gubernialnem; chlubnie je ukończywszy w roku 1859, zapisał się w poczet słuchaczów akademii medyko-chirurgicznej, gdzie stu-dyował medycynę. Gdy otwarto Szkołę Główną, porzucił po trzech latach studya lekarskie i przeniósł się do nowej wszechnicy w roku 1862, aby tam oddać się nauce fizyki i nauk matematycznych. Po studyach czteroletnich na wydziale matematycznym w roku 1866, jeszcze przed wakacyami, otrzymał stopień magistra nauk matematycznych wraz z jCzajewiczem, Deikem, Hertzem i Wokulskim. Było to pięciu pierwszych magistrów Szkoły Głównej. Następnie trzy lata strawił K. na staraniach o posadę nauczyciela gimnazyalnego. Widząc bezowocność tych starań, porzucił myśl pracy pedagogicznej w szkołach rządowych i oddał się tak umiłowanemu później zawodowi nauczycielskiemu w szkołach prywatnych. W tym samym czasie, tj. w r. 1869, został urzędnikiem Banku Polskiego i pracował w nim aż do zamknięcia tej instytucyi tj. do roku 1886. Po przekształceniu Banku na filię petersburskiego Banku Państwa rozpoczął pracę w prywatnych towarzystwach ubezpieczeń, gdzie go zastaje doba obecna (1906). Poza godzinami uciążliwej pracy biurowej K. oddaje się pracy nauczycielskiej, a przedewszystkiem popularyzacyjno-li-terackiej. I ta właśnie działalność, niezmiernie płodna zarówno ilościowo jak jakościowo, stawia K-a w rzędzie niewielu prawdziwie i rzetelnie zasłużonych mężów, >którzyjw najsmutniejszych i najniepomyślniejszych czasach dla kultury i umysłowości polskiej nie opuszczali rąk, lecz, przeciwnie, wszystkich sił używali na ^to, aby przeciwdziałać ciemnocie i nie dać wygasnąć tradycyi naukowej. Bardzo wcześnie, bo już w r. 1861 rozpoczyna K. swoją działalność literacką (w „Przyjacielu dzieci“); rychło jednak sumienność naukowa nakazała K-i zaniechać prób młodocianego pióra i oddać się całkowicie studyom, które, przeprowadzone ^przezeń pilnie a rozlegle w młodości i do dziś nieprzerywane, wytworzyły z niego popularyzatora nietylko utalentowanego, ale ścisłego i gruntownego. W r. 1868 deszcz me -teoryczny spadły pod Pułtuskiem wyprowadza K-a z milczenia w prasie bieżącej; pojawiają się jego artykuły objaśniające to zjawisko, którem zajęła się cała powszechność polska. Od tego czasu wciąga się K. w niezmordowaną pracę autorską, dziennikarsko-przyrodniczą. Niepodobieństwem byłoby zebrać na tern miejscu wszystkie tytuły artykułów i rozpraw K-a, rozsypanych po wszystkich niemal polskich czasopismach przyrodniczych i ogólno-literac-kich. Najwięcej jest ich we „Wszechświecie“; w niejednym roczniku tego przeglądu popular-no-przyrodniczego każdy prawie numer zawiera jakąś jego pracę, a spisy roczne wprost zadziwiają ilością i wielostronnością wiedzy. W innych czasopismach, jak np. „Ateneum“, „Bibl. Warsz.“, spotykamy nazwisko K-a nieco rzadziej, lecz za to ogłaszał on tam rozległe nieraz studya i wyczerpujące wyprawy. Oprócz prac w peryodycznej prasie ogłosił wiele dzieł popularnych w postaci książkowej, oraz brał

1    bierze udział w opracowaniach zbiorowych. Oto tytuły ważniejszych prac K-a: „Wiadomości początkowe z fizyki“ (Warszawa 1883;

2    części, 77 i 132 str.; wydanie 2-e, powięk

szone 1886. W roku 1896 wyszedł przekład rossyjski cz. 1-ej); „Fizyka w streszczeniu opowiedziana według J. Müllera“ (Warszawa 1872; 43 str.); „Fizyka bez przyrządów; pierwsze zasady fizyki w prostych doświadczeniach dla dzieci i młodzieży“ (wyd. 1-e 1891, |104 str., 112 str.); wyd. 2-e 1903); „Szkice przyrodnicze z dziedziny fizyki, geofizyki i astronomii“ (wyd. 2-e 1905, 347 str.); „Czego nas Kopernik o obrotach ziemi nauczył. Pierwsze początki astronomii w sposób dla każdego zrozumiały“ (1890, 62 str.); „O postaci i ciężarze ziemi“ (1885, 93 str.); „Biblioteka nauk przyrodzonych i ich zastosowań“: Wykład arytmetyki handlowej“ (1879,    258 str.; wyd. 2-e

1903); „Ostatni z nieważników, Eter i jego znaczenie w fizyce dzisiejszej“ (1897); „Ziemia i niebo“. Wykład popularny astronomii“ (1898), „Komety i gwiazdy spadające“ (1899). W wydawnictwach zbiorowych: „Fizyka“ w „Panteonie wiedzy ludzkiej“ 1876, str. 208; w Ency-klopedyi Orgelbranda cały dział nauk przyrodniczych i technicznych. W „Wielkiej Encyklo-pedyi Ilustrow.“ dział fizyki i astronomii od samego początku prowadzi Kramsztyk jako stały członek komitetu Redakcyjnego i zasila te oba działy, przeważnie pracami własnemi W księdze jubileuszowej T. T. Jeża „O peda-

gogicznem znaczeniu nauk przyrodniczych“. W „Encyklop pedagogicznej“ „Fizyka“, w „Poradniku dla samouków“ w części I-szej „Wstęp do nauk przyrodniczych. Astronomia i Meteorologia“; w części piątej „Wszechświat i jego rozwój“; w części szóstej „Dzieje astronomii“. Przekłady ważniejsze: „Mechanika doświadczalna“; wykład Roberta S Balia z 2-go wydania angielskiego 1894; „Urania“ K. Flammariona z francuskiego 1890 (273 str., wyd. 2-e 1898); „Studya nad kobietą“ D-ra Edwarda Reicha (1876, z niemieckiego); „Zasady Meteorologii“

H. Mohna (1883, z 4-go wyd. niem. 316 str., 1883); „Odczyty popularno-naukowe“ E. Macha

i rzekome jej bankructwo, Sztuka i nauka Alchemia i spirytyzm; w „Głosie“: „Fizyka w XIX stulecia“; w „Ogniwie“: „W cieniu i na słońcu“; w „Ognisku“: Opowiadania z niwy naukowej dla młodych przyjaciół; w „Wiecz. Rodzinnych“: „Jak ludzie istotną postać ziemi poznali, W jaki sposób Filip Foog wygrał zakład przegrany, O wapnie i wapieniach, Księżyc, O wywoływaniu duchów“. Zasilał również K. dorywczo „Kuryer Warsz.“, „Nowiny“, „Słowo“, „Tygodnik powsz.“, „Wieniec“, „Kłosy“, „Tydzień Lwowski“, „Przyrodę i przemysł“. Wszystkie tu wymienione prace odznaczają się przedewszystkiem nieskazitelną polszczyzną i świetną lormą literacką. Następnie, nie są to ciężkie traktaty, lecz przystępne, przejrzyste i zajmujące utwory naukowo-literackie, jednoczące w sobie rzetelną erudycyę, zgłębienie przedmiotu, ścisłość wykładu, z nadzwyczajną popularnością wyrazu i wykładu. K. jest w całem znaczeniu tego słowa popularyzatorem nauk fizyko-matematycznych i przyrodniczych, gdyż uprzystępnia i rozpowszechnia treść i istotę nauki, a nie jej pozór i formę. Przystępność jego dzieł zasadza się, nie na omijaniu trudności, lecz na ich pokonywaniu, czego może dokonać tylko umysł tak głęboki, wszechstronny ścisły, wykształcony zasadniczo i utalentowany literacko, jakim jest umysł K-a. W dziełach swoich pisarz rozporządzający tak rozległą wiedzą nie ugania się za „ostatnim wyrazem najnowszej nauki“, lecz zawsze stoi na współczesnym poziomie poważnej wiedzy, opierając się o rozległą znajomość jej w przeszłości. I ta właśnie erudycya historyczna i historyczność wykładu bodaj, czy nie jest najbardziej kształcącym czytelnika czynnikiem w popularyzacyjnej działalności K-a. Nakoniec prace jego posiadają t. zw. „aktualność“, żywo zajmują umysły samemi już swemi tematami. Bacznie śledząc rozwój nauk przyrodniczych, zawiadamia on pilnie nasz ogół o każdym nowym fakcie zaszłym na obszarze nauki wszechświatowej, czyniąc to zawsze z wielką

ostrożnością i po zasadniczem zgłębieniu po-

z. w.

HK

Fig. 121. Kramsztyk Stanisław.

(1899); „O związku nauk przyrodniczych z in-

Kramsztyk Zygmunt (* w Warszawie d. 16 lipca r. 1849), lekarz warszawski zajmujący się okulistyką, syn Izaaka K-a (ob.). Ukończywszy nauki gimnazyalne w r. 1867, wstąpił do wydziału lekarskiego b. Szkoły Głównej warszawskiej; dyplom lekarski otrzymał w r. 1872, już od Uniwersytetu warszawskiego. Od r. 1873 do 1878 zajmował stanowisko ordynatora w klinice uniwersyteckiej, chorób ocznych. W r. 1879 osiągnął dyplom doktora medycyny po obronieniu rozprawy „Stradanja głaz pri ljejkjemii“ (toż ogłoszone przedtem po polsku p. n. „O zmianach postrzeganych w o-czach przy białaczce“ w „Pamiętniku Tow. lek. warsz.“ T. LXX1V, str. 576 — 589) i rów-

we

nemi gałęziami wiedzy“ Helmholtza. Przeło- ruszonego zagadnienia, żył też część pierwszą Geografii powszechnej Guthego, a obecnie pracuje nad przekładem wielkiego wydawnictwa „Wszechświat i człowiek“, którego t. I i II już wyszły w roku 1905 i 1906. Z rozpraw i studyów w czasopismach umieszczanych ważniejsze:

„Wszechświecie“ „O polaryzacyi światła, za-saduicze objawy i prawa prądu elektrycznego.

Jednostki mechaniczne. Układ miar elektrycznych. Elektryczność atmosferyczna“. W „Bibl.

Warsz.“: Na kresach ciepła i zimna, Okres lodowy w dziejach ziemi, Piei ścień Saturna,

Bez węgla, Historya termometru, Atom elektryczny, Przed sklepem mechanika, O rozwoju sztuki mierzenia, Stulecie metra, Stulecie gal-wanizmu; w „PrawdzieWiedza przyrodnicza nocześnie został ordynatorem szpitala żydowskiego w Warszawie, gdzie mu powierzono oddział chorych na oczy, którym zajął się bardzo gorliwie, starając się, o ile to w mocy jego było, o podniesienie go i zapewnienia mu pomocy lekarskich, przez naukę współczesną wymaganych; równocześnie, a nie mniej pilnie, oddawał się też sprawom szpitalnym ogólnym.

1884 str. 170 — 175); „Wrzód pełzający rogówki“ (w „Księdze pamiątkowej“ prof. Ho y era. Warszawa 1884. str. 57 — 78); „O patrzeniu przez soczewkę w obrazie odwrotnym i o zastosowaniu tego sposobu w oftalmoskopii“ (w „Gaz. lek." r. 1885, nr. 22 i 33); „Wyciskanie ziarn jaglicowych“ (tamże r. 1886, nr. 20), „Szczypczyki do wyciskania ziarn jaglicowych ze spojówki“ (w „Przegl. lek.“ r. 1888, nr. 38); „Jaskra“ (w „Odczytach klin.“ wyd. przez „Gaz. lek.“ Ser. IV, nr. 47); „Z opto-metryi objektywnej. Pole widzenia wziernikowe i pole oświetlone“ (w „Pamięt. Tow. lek. warsz.“ r. 1897, str. 925—964); „Wzrok, 2 odczyty popularne“ (Warszawa 1899, str. 18; os.

„Wszechświata“); „Zdrowie i choroba. Odczyt popularny“ (we „Wszechświecie“ r. 1901, str, 436—452). Rozprawy różne, treści ogólniejszej. przedtem już gdzieindziej drukiem o-głoszone, wydał K. zebrane p. n. „Szkice krytyczne z zakresu medycyny“ (Warszawa 1899, str. 362). —Znajdują się tam rozprawki: „O referatach“, „O cytatach“, ,,W obcej szacie“, ,,Cel jako wskazówka badania“, „Fanatyzm experymentu“, „Czy medycyna jest nauką, czy sztuką?“, „Rokowanie lekarskie“, „Pewność w leczeniu“ i t. d). W r. 1897 przysłużył się literaturze lekarskiej polskiej, zakładając miesięcznik p. n. „Krytyka lekarska“, który dotąd (r. 1906) redaguje i wydaje nakładem własnym, zasilając go bardzo często pracami . własnemi, muiejszemi i większemi, z pośród których wzszczególnieć można: „Miara w leczeniu“ (r. 1899, str. 65), „Operacye i operatorzy“ (r. 1900, str. 187,    203 i 228) i „Eko

nomiczne warunki leczenia“ (r, 1903, str. 223. W pismach nielekarskich ogłosił: „Wady naszego sposobu życia.

(w „Kur. warsz.“ r. 1904 Nr. 325, 327, 328) 330 i 331). „Lirnik i Nebaba“ („Ateneum“ r. 1900 str. 619—626), „Opis naukowy i obraz artystyczny“ („Bibliot. warsz.“ r. 1903, str. 323 —344). —W „Encyklopedyi powszechnej“ Orgelbranda, wydawanej od r. 1871 opracował wszystkie artykuły lekarskie; do E n cyklop edy i niniejszej zaś dostarczył art, „Optometrya“.—K. od lat trzydziestu jest członkiem czynnym Towarzystwa lek. warsz.,.od roku zaś 1881 należy do grona współwłaścicie-

W r. 1898, po ustąpieniu Kind e rfr eund a (ob.), mianowano K-a lekarzem naczelnym szpitala rzeczonego, a na stanowisku tern pozostawał do r. 1902, w którym dobrowolnie zrzekł się urzędu tego, pozostając jednak nadal, jak przedtem, ordynatorem w oddziale chorób ocznych. Dopiero w r. 1904 służbę szpitalną o-puścił zupełnie. Od r. 1883 do 1904 należał do komitetu zarządzającego kasą imienia J ó- | odb. z zefa Mianowskiego (ob.), nakoniec od r.

1902 przewodniczy z wyboru oddziałowi szpitalnemu Towarzystwa hygieniczuego warszawskiego,— K., od opuszczenia ławy uniwersyteckiej zajmujący się z zamiłowaniem chorobami narządu wzrokowego, kształcił się w zawodzie swym naprzód w Warszawie pod przewodnictwem W". Szokalskiego (ob,), następnie za granicą, zwłaszcza w Berlinie i w Wiedniu, gdzie czas dłuższy przebywał. Zasłużył sobie też z latami na uznanie szerokie w zakresie tej gałęzi sztuki lekarskiej, umiłowanej przez siebie, nietylko jako lekarz wykonawca, ale również jako pracownik i badacz na niwie okulistyki w zakresie jej patologicznym i fizyologicznym.—

Studentem jeszcze będąc, chwycił już K. za pióro, ogłaszając pierwszą pracę swą p. n. „O wpływie korzeni tylnych rdzenia kręgowego na pobudzalność przednich“ (w „Gaz. lek.“ r. 1870,

Odczyt popularny“

T. IX nr. 14 i 15), a odtąd bez ustanku był czynny na polu naukowo-literackiem, zajmując się przytem przeważnie okulistyką, ale nie pomijając również zagadnień lekarskich innych, bądź naukowych, bądź społecznych; występował również z powodzeniem jako popularyzator wiedzy. Z bardzo licznych prac jego wymieniamy f tu następujące jako najważniejsze:

„Jędrzej Śniadecki Teorya jestestw organicznych wobec dzisiejszych pojęć o życiu“ (Warszawa 1875, w 8-e, str. 87); „Optometrya ob-jektywna“ (Paryż 1879, w 4-e, str. 46 —odb. os. z T. XI „Pamięt. Tow. nauk ścisłych w Paryżu“); „Zmiany chorobne, występujące w o-czach po przebyciu gorączki powrotnej. Kilka j li „Gazety lekarskiej“, w której bardzo wiele przypadków z praktyki i ich omówienie“ j prac swych pomieścił.

Kramsztyk Marc e 1 i, prawnik , syn I-

(w „Gaz. lek.“ r. 1882, nr. 5, 6 i 7). „Z panoramy własnego oka. I Błyskawki“ (tamże j zaaka (* w r. 1848 —f 30 stycznia 1906), r. 1883, nr. 5 — 7); „Z panoramy własnego | studyował prawo w Szkole Głównej i uniwer-oka. II Błyskawki wywołane ruchem oczu“ j sytecie warszawskim. Po ukończeniu szkół ze (tamże, t. r. nr. 32 i 33); „Rzut oka na nau- j stopniem magistra prawa i administracyi i od-kową działalność prof. Szokalskiego. Mowa | byciu aplikacyi, osiadł pierwiastkowo w Płoc-wypowiedziana na uroczystem posiedzeniu Tow. ku jako patron trybunału tamtejszego, a milek. warsz. d. 25 paźdz. 1884 r. (w „Gaz. lek.“ stępnie po wprowadzeniu reformy sądowej r. 1884, nr. 43); „Czy akkomodacya w jednym w Królestwie Polskiem przeniósł się do War-tylko działa kierunku?“ (w „Książce jubileu- szawy, gdzie został adwokatem przysięgłym, szowej“ prof. Szokalskiego, Warszawa Zmarł nagle na udar sercowy. Ogłosił w „Ga-

heilk.“ t. r.), „Skurcz głośni, jako objaw tężycz-ki“ (w „Med.“ r. 1893), „W sprawie rozpoznawania i leczenia błonicy“ (tamże r. 1895); „O karmieniu i sztucznem żywieniu niemowląt“ (w „Zdrowiu“ r. 1897); „O rumieniu powrotnym, podobnym do szkarlatyny“ (w „Medycynie“ r. 1900; toż po niem. w „Jahrb. f. Kinder-heilk.“ t. r.); „O zatruciu ługiem sodowym u dzieci“ (w „Med.“ r. 1900, toż po niem. w „Jahrb. f. Kinderh.“ t. r.), oprócz tego ogłosił jeszcze sprawozdania z czynności szpitala, w którym pracuje, odczyty publiczne o hartowaniu dzieci i o hygienie, chorobliwości i śmiertelności dzieci.

zecie sądowej“: „Prasa przed wyrokiem ostatecznym“ (1888); „Areszt na płacy i pensyi prywatnej“ (1891); „Odpowiedzialność nabywcy przedsiębiorstwa handlowego za długi poprzednika“ (1893); „Jawność i humor w sądzie“ (1897) i in. Oddzielnie wydał „Zakres egzekucyi ruchomej“ (1895).

Kramsztyk Julian (* w Warszawie r. 1851), lekarz warszawski, zajmujący się leczeniem chorób właściwych dzieciom, syn Izaaka (oh.). Ukończywszy szkoły w mieście rodzin-nem, zapisał się tamże w r. 1869 do wydziału lekarskiego, a po ukończeniu go w r. 1874 pełnił naprzód służbę lekarską w warszawskim szpitalu Dzieciątka Jezus; następnie w r. 1876 został laborantem przy katedrze chemii lekarskiej, wykładanej wówczas przez profesora F u-dakowskiego (ob.), po którego śmierci stanowisko to opuścił. Od r. 1878 jest ordynatorem żydowskiego szpitala dla dzieci imienia małżonków Berso linów i Bau manno w, a zawiaduje w nim oddziałem chorób wewnętrznych. W r. 1884 po obronieniu rozprawy „O zawartości tłuszczu w kale noworodków i o wessaniu tłuszczu w ich przewodzie pokarmowym“ (po polsku w „Famięt. Tow. lek. warsz.“ r. 1884 T. LXXX, str. 95 — 131; po rosyjsku Warszawa 1884, w 8-ce, str. 33, 1 nl. i 6 tab.) osiągnął dyplom doktora medycyny. Oddawna jest członkiem czynnym towarzystwa lekarskiego warszawskiego, oraz Tow. hygienicznego. — K. pracujący początkowo na polu chemii fizyologicznej i patologicznej, później zajął się przeważnie chorobami wieku dziecięcego, a w wykonawstwie tej gałęzi sztuki lekarskiej umiał sobie zdobyć rozgłos i wzię-tość. Z prac jego drukiem ogłoszonych wymieniamy: „O stosunku zachodzącym między wydzielaniem kwasu fosfornego i azotu w moczu“ (w „Pam. Tow. lek. warsz.“ r. 1876, T. LXX1I, str. 546 i T. LXXIII str. 675); „Życie i działalność naukowa ś. p. Hermana Fudakow-skiego“ (tamże r. 1879. T. LXXV, str. 568 — 585); „Nowy szpital dla dzieci w Warszawie“ (w „Zdrowiu“ r. 1878, T. I, nr. 18); „Oznaczenie ilościowe białka w moczu za pomocą kwasu trójchloro-octowego“ (w „Medyc.“ r. 1879, nr. 14); „Jaka jest wartość lecznicza peptonów i jak należy się zapatrywać ze stanowiska praktycznego na żywienie zapomocą lawatyw“ (w „Gaz.

796 i 818); „O zapaleniu przewlekłem otrzewnej u dzieci (w „Pam. Tow. lek. warsz.“ r. 1888); „Epidemia różyczki i odry w bezpośred-niem po sobie następstwie“ (w „Przegl. lek.“ r. 1891; toż po niem. w „Jahrb. für Kinderheilkunde“ t. r.); „W sprawie sztucznego żywienia niemowląt. „Nowe przyrządy do stery-lizacyi mleka“ (w „Zdrowiu“ r. 1891); „Tężycz-ka samoistna u dzieci“ (w „Medyc.“ r. 1892); „Sterylizacya czy Pastaryzacya mleka?“ (tamże r. 1893; toż po niem. w „Jahrb. f. Kinder-

D-r j. r.

Kramsztyk Feliks, prawnik, brat Juliana, (* w r. 1893 w Warszawie, studyował prawo w uniwersytecie warszawskim i został adwokatem. Ogłosił: ,,Prawo fabryczne obowiązujące i ubezpieczenie robotników w niektórych państwach europejskich“ (Warszawa 1897); „O prawie fabrycznem“ („Ateneum“, 1896), oraz w „Gazecie Sądowej“: „O inspekcyi fabrycznej“ (1895); „Przepisy o pracy małoletnich i kobiet“ (1895;; „Normalny dzień pracy“ (1097); *„ Uregulowanie dnia roboczego“ (1897); „O ubezpieczeniu robotników z powodu zatwierdzenia ustawy normalnej“ (1898); „Zmiany w u-stawodawstwie fabryczuem“ (1899).

Kran czyli Żóraw, przyrząd do dźwigania, przeznaczony do przenoszenia ciężarów, następnie, w stanie podniesionym, do^posuwania ich, lub do opuszczania. K. składa się z dźwignicy, u-mieszczonej na rusztowaniu, i z przyrządów, które sprowadzają ruch w kierunku poziomym. Z tego powodu K. stosują do ładowania i wyładowywania ciężarów. Do poruszania ciężarów w kierunku pionowym służą dźwignice: dźwig arki obrotowe (ob. windy), krążki i wielokrążki (ob.) dźwigi hydrauliczne, elektryczne i t. p., wyciągi i t. d. Ruchów ciężaru w kierunku poziomym można dokonywać pięciu sposobami, a mianowicie przez: 1) przesuwanie wózka czyli kota po poziomej części K-u, 2) obrót całego rusztowania około osi pionowej, 3) przesuwanie poziome całego K-u, 4) przesuwanie poziome całego K-u w połączeniu z obrotem jego około osi pionowej, 5) przesuwanie poziome jednego końca dźwigni, która się porusza około osi poziomej w płaszczyźnie pionowej. Możnaby u-lek.“ r. 1881, str. 791, tworzyć i dalszą kombinacyę tych ruchów,

dlatego właściwiej będzie podzielić wszystkie krany ze względu na ich kształt, urządzenie i ruchliwość rusztowania. Stosownie do tego rozróżnić można K-y z wysięgnikiem i K-y pomostowe czyli suwnice. Żórawie z wysięgnikiem odznaczają się tern, że ciężar Q (fig. 122) zawieszony jest na samym końcu skośnie wystającej podpory ET, zwanej wysięgnikiem. U Żórawi pomostowych zaś ciężar Q ustawiany jest na belkach poziomych TT (fig. 123) i może być poruszany wzdłuż nich, a również

Fig. 125.

Fig. 126.

Fig. 124.

wa (winda) z korbą ręczną H. Ciężar Q za-przyczem jej koniec wieszony jest na łańcuchu J:, który się nawi-

A daje się przechylać około tegoż punktu A

zapomocą łącznicy BG,    JWJ    ^ x«uuuuuu -,    _____

średnictwem śruby poziomej S, to żóraw taki zwiemy rozkracznym albo masztowym z powodu głównego jego przeznaczenia do ustawiania masztów na okrętach. Jeżeli żórawie z wysięgnikiem umieszczane są na wózkach albo też na kółkach, a wskutek tego są przenośne, to nazywamy je ruchomemi. Stosownie do przeznaczeuia rozróżniamy żórawie: ładunkowe, spichrzowe, magazynowe, warsztatowe, odlewnicze i t. d. Mechanizm pociągowy żórawi poruszany bywa ręcznie na ciężary do 1.2 tony ( Przy wysięgniku nieprzekraczającym 4 do 5 mtr., na ciężary zaś większe zastosowuje się silniki parowe, hydrauliczne lub elektryczne; stąd żórawie nazywamy parowemi, hydrau-

Li

Na

-jrH

(L

ic

Ib

K __ m

--mm z.--

----- :

r 'r

K,

q:

-ki

i“'

Fig. 122.

Fig. 123.

i-

i wraz z niemi.—A) Żórawie z wysięgnikiem. Żóraw z wysięgnikiem (fig. 122) otrzy

licznemi lub elektrycznemu Fig. 127 przedstawia ustrój zwykłego żórawia, stosowanego

muje zazwyczaj obrót około pionowej AB, przechodzącej przez punkt stały E wysięgnika. Jest to tak zwany żóraw obrotowy. Przy tych żó-rawiach wysięgnik EF połączony jest zapomo-coną drągów ściągowych, tj. łącznicy FD, ze słupem AB, albo też tak urządzony, że zamiast łącznicy J)F, daje się belkę poziomą CB (fig. 124), po której może się posuwać w kieiunku poziomym wózek czyli kot K wraz z ciężarem; K. zaś może się obracać poosiowo w kierunku promienia. Jeżeli wysięgnik MB może się przechylać około osi poziomej A (fig. 125) w płaszczyźnie prostopadłej, to otrzymany tak zwany żóraw pochylny. Jeżeli zaś poruszanie w kierunku pionowym następuje wskutek tego, że wysięgnik AB (fig. 126), obracalny ckoło punktu

Ar"⁰

jjD.y./ ■

Fig. 127.

w magazynach, warsztatach, odlewniach i t. p. Słup żórawia C zaopatrzony jest u dołu czopem c, a u góry czopen a, którego łożysko przymocowuje się albo do ściany budynku, albo też do belki. Żóraw ten daje się obracać albo w całem kole, albo tylko w części koła. i łącznicy A przesuwa się kot K, B jest wy-! sięguikiem, a na B spoczywa dźwigarka obroto-

>B

O otrzymuje przesunięcia poziome np. za po- j ja lub odwija na bębnie dźwigarki D z korbą

ręczną H. -Łańcuch ten prowadzony jest przez dwa krążki r i r zawieszone na wózku K, i jednym końcem przymocowany jest do b. Do poruszania kota K służy połączony z nim łańcuch bez końca m, naciągnięty na około krążków n i i. Łańcuch ten otrzymuje ruch od korby ręcznej h za pośrednictwem drąga s i dwóch kół stożkowych, które obrót przenoszą na koło łańcuchowe i. Obrót kołowy żórawia dokonywa się ręcznie. Zastosowanie żórawia daje się w znacznym stopniu rozszerzyć, jeżeli wraz z podniesionemi ciężarami będzie go można przesuwać wzdłuż drogi poziomej. Uskutecznia się to w ten sposób, że, zachowując obracalność żórawia, osadza się go na

wózku pomostowym. Tego rodzaju żórawie | G. Machina parowa Z) nadaje wszystkie ru-znajdują obszerne zastosowanie do przewozu chy za pośrednictwem sprzęgieł. W tym celu i przestawiania ciężkich części budowlanych, obraca ona najpierw tarczę korbową I, a tem przy ustawianiu machin, dalej do przeładowy- samem i wał umieszczony na tejże korbie. Od wania ciężarów i t. d. Żórawie takie posuwa tego wału przenosi się ruch zapomocą koła zę-się zwykle po torach szynowych, do porusza- batego 2 na drugi wał i koło 3, a również nia ich jednak nie wystarcza często siła ludz- na koło 4 bębna dźwigarki, służącej do podno-ka, lecz należy zastosować siłę zwierząt lub szenia i opuszczania ciężaru Q. Zmiana wy-lokomotywy. Do tego celu używa się także sięgu następuje od bębna łańcuchowego t, któ-często machiny parowej bezpośrednio połączonej ry nawija lub odwija łańcuch C\ w tym celu z żórawiem, która służy nietylko do przewożę- połączony jest z tarczą 5, obwiniętą łańcuchem nia, lecz także i do podnoszenia i opuszczania bez końca lt, przechodzącym na tarczę 6, u-ciężarów, jak również do obracania samych mieszczoną na wale korbowym. Do obracania żórawi. Fig. 128 przedstawia żóraw parowy żórawia około słupa służy koło zębate n, znaj-

ac

llł

UL-SÜ)

k;

*f\

i)

■£/l\

ii

Nr

«C- -

Fig. 128.

przewoźny. Na wózku z pomostem P przy- dujące się na pomoście P. Z n zazębia się ko-twierdzony jest słup żórawia, z którym połą- ło napędzane dwoma kołami stożkowemi przez czone jest jego rusztowanie G, obracające się koło zębate 2. W celu posuwania całego żona krążkach około tegoż słupa. Na pomoście rawia wzdłuż toru kolejowego G, osie kół wozu F, stanowiącym przedłużenie rusztowania, spo- zaopatrzone są w koła stożkowe 8, które otrzymu-

cz_ywa kocioł parowy K, połączony zapomocą ściągów J. Machina parowa napędowa D, u-umieszczona^w części przedniej ^rusztowania G, zasilana jest parą zapomocą rury a przez wentyl v, nastawiany kółkiem ręcznem h. Naprzeciw kotła parowego znajduje się wysięgnik AB, ruchomy około osi w B, wiszący na łańcuchu C, naciągniętym zapomocą wielokrążków.

równoczesny napęd od wałów cc za pośrednictwem wału 2. —Żóraw zwany nadbrzeżnym, lub Fairbairn’a, odznacza się tem, że kadłub, słup obrotowy i wysięgnik składają się z jednej sztuki, przyczem słup obrotowy opuszczony jest w studzienkę. Tego rodzaju żórawie zbudowane są całe z blachy żelaznej, tworząc prze-Łań- krój prostokąta. Przy tego rodzaju żórawiach mo-euch ten służy do podnoszenia i opuszczania żliwe jest poruszanie ciężaru tylko w dwóch wysięgnika. Podnoszenie ciężaru Q uskutecz- kierunkach , tj. pionowym i naokoło słupa, nia się zapomocą łańcucha Z, nawiniętego na I Podobne żórawie ze studzienką buduje się tyl-bębnie dźwigarki, która wraz z przekładnią kół 1 ko na wielkie ciężary ponad 15 000 kilogr. Umieszczona jest pomiędzy dwoma stojakami > B) Żórawie pomostowe buduje się najroz-

rawia odbywa się zapomocą kół łańcuchowych ii, skąd przenosi się ruch przez przekładnię kół na osie kół pojazdowych. Aby o ile możności wytworzyć napęd równomierny, obydwa koła przekładni połączone są ze sobą zapomocą wału wiv, biegnącego wzdłuż żórawia. Kot (wózek pomostowy) składa się z wózka o czterech kołach rr, których wały służą równocześnie za osie dla dwóch bębnów TT ruchomo osadzonych. Wał c, umieszczony pośrodku pomiędzy obydwoma bębnami TT, posiada dwa stożkowate koła zębate, które przenoszą ruch do każdego bębna zapomocą drugiego koła stożkowatego i ślimaka. Ślimaki poruszają się z tąsamą prędkością co i wał napędowy c dźwigarki; a od nich przenosi się ruch na koła aa bębnów, otrzymujących przeciwne obroty. Do poruszania ciężarów służy wielokrążek F, wskutek czego otrzymuje się dalsze zmniejszenie siły, potrzebnej do podnoszenia wielkich ciężarów, Do podnoszenia i opuszczania ciężarów służy koło łańcuchowe L, umieszczone na wale pociągowym c; na kole tern zawieszony jest swobodnie łańcuch K, który naciągany wprawia dźwigarkę w ruch. Po-Przeniesienie siły ' suwanie dźwigarki tam i napowrót odbywa się również zapomocą łańcucha bez końca, ułożonego swobodnie na kole łańcuchowem N, a służącego zarazem do poruszania kół pojazdowych za pośrednictwem przekładni kół n. W ostatnich czasach do poruszania żórawi pomostowych zaczęto szeroko stosować napęd e-lektryczny. Korzyści stąd wynikłe ujawniają się szczególniej w prostocie całego urządzenia, w pewności biegu i w niezależności od silni-

maitszych kształtów; zwykle składają się one z dwóch belek, stanowiących pomost, który spoczywa na dwóch kozłach; na belkach zaś posuwa się przyrząd do dźwigania, albo kot, napędzany zapomocą dźwigarki na koźle u-mieszczouej. «Jeżeli żóraw taki ustawiony jest na wózku albo na kołach, to przesuwanie ciężarów może się odbywać w dwóch kierunkach poziomych. Jeżeli zaś pomostu takiego żórawia nie ustawimy na wysokich kozłach, lecz zaopatrzymy go w koła, a tor kołowy ułożymy ponad podłogą, np. na słupach, albo wspornikach (konsola) ściennych lub też na występach ścian i t. p., to otrzymamy żóraw suwnicowy, przeznaczony do posuwania się w pewnej wysokości ponad podłogą w ten sposób, aby ciężary podniesione przeprowadzać w kierunku równoległym i prostopadłym do pomostu. Do podnoszenia, opuszczania i posuwania ciężaru w kierunku prostopadłym służy dźwigarka, albo kot ustawiony na pomoście. Przy mniejszych ciężarach do obsługi takich żórawi wystarcza ręka ludzka, większe ciężary wymagają napędu mechanicznego. Niekiedy cały pomost bywa przesuwany ręcznie, np. z dołu, za pomocą liny pociągowej, z silnika na części pojedyńcze żórawia suwnicowego następuje zapomocą wałów albo lin, w nowszych czasach często stosują napęd elektryczny w ten sposób, że podnoszenie, opuszczanie i ruch poprzeczny ciężaru, jak również i ruch podłużny pomostu następuje od wału bezpośrednio napędzanego od silnika elektrycznego, a to zapomocą sprzęgania lub odprzę-gania trzech odpowiednich sprzęgł. Fig. 129

E i'

2L

F. I

Uh

I"

äs ¹

& -rr;-    ;

1?

il

«-1

Fig. 129.

przedstawia żóraw na ciężary większe z napędem ręcznym. Pomost składa się z dwóch belek BB, BB, spodem wzmocnionych wiązaniem z żeliwnych podpór CC i żelaznych drągów podciągowych I)D. Końce obydwóch belek połączone są poprzecznicami i ściągami, które razem tworzą rusztowanie FE dla kół pojazdowych pomostu. Poruszanie całego żó-ka ze względu na stanowisko K-u, gdyż nie ma tu wcale napędni z wałów, kół, lin i t. p., zastępuje się je bowiem zwyczajnym przewodem drutowym. Przy tego rodzaju urządzeniach silnik elektryczny znajduje się na pomoście; służy on do poruszania wału głównego, od którego za pośrednictwem sprzęgł przenosi się wszystkie ruchy, zapomocą odpowie-

dnich wałów bocznych, dokonywujących podno- wale v i otrzymują obrót od kół stożkowatych szenia i opuszczania ciężarów, a również prze- ! .5, 4 i c za pośrednictwem przekładni kół zę-suwania tak kota, jak i samego pomostu. Fig. i batych. Obrót ten przenoszą one na koła bie-130 prze Istawia k r an elektryczny. Pomost | gowe zapomocą łańcuchów, i to w dwóch kie-

l'.

jlI

bz

D“T@

b(ęil\)

!s

jYz

lœss

fA

Dl 3

h-A-

teA :

F*., i,

==nOr

(Ol

'A

'S'

!KKiS

.IX

f:m

c- Uh

Jh ub

Oe

Fig..jl30. ,1

ILB z belek zaopatrzony jest na każdym końcu w koła biegowe, zapomocą których kran może się posuwać po szynach JJ wzdłuż przestrzeni dowolnie długiej. Na pomoście znajduje się: kot K, 7i kołami rr, biegnącemi po szynach i krążki kk, na których obwinięty jest łańcuch a a a, przyczepiony jednym końcem do pomostu, a drugim do koła łańcuchowego p, na który ów łańcuch nawija, lub się odwija przechodząc przez krążek luźny, służący do zaczepiania ciężaru Q. Pod pomostem umieszczone są części składowe i silnik elektryczny M. Od osi a, silnika elektrycznego M, połączonej zapomocą sprzęgła b z osią ślimaka c, następuje przeniesienie ruchu na oś główną AA za pośrednictwem przekładni ślimakowej S i kół stożkowatych. Na osi tej osadzona jest para kół stożkowatych 1 i 2, zczepiających się z kołem stożkowatem d i przesuwających się po wale A. Złącza się je przy b zapomocą sprzęgła ciernego, aby stosownie do kierunku ruchu zczepić koło 1-sze albo 2-gie. — Od osi, umieszczonej na kole stożkowatem d, przenosi się ruch zapomocą przekładni kół na krążek łańcuchowy p, w celu podnoszenia lub opuszczania ciężaru Q. Do poruszania kota k, tam i napowrót, umieszczone są na osi kół biegowych u dwa koła łańcuchowe, w których znajdują się dwa obok siebie leżące łańcuchy bez końca i wyprężone wzdłuż pomostu. Z tęmiż łańcuchami zczepia-ją się dwa koła łańcuchowe, które leżą na

Wielka Eneykl. Powsz. llustr. Zesz. 315b. T. XL.

runkach, zależnie od tego czy przez sprzęgło 1) następuje działanie koła 3-ego albo 4-tego. Do przesuwania pomostu służy wewnątrz niego umieszczony wał ww, zaopatrzony w koła zębate, które zczepiają się z kołami z, u-mieszczonemi na piastach kół biegowych, i powodują toczenie się ich po szynach JJ. Do przeniesienia ruchu służą następujące koła: 5, 6‘, 7,    9, z których 5 i 6 osadzone są

luźno na wale A, a 8 i 9 luźno na wale w. Sprzęgło E łączy, stosownie do potrzeby, koła 5 i 6 z wałem A zapomocą nasuwki m, sprzęgło F łączy w podobny sposób zapomocą na-sówki n kola 8 i 9 z wałem w. Koła 5 i 6 są równocześnie kołami stożkowatemi i czoło-wemi, a łączą się raz z kołami 8 i 9 dla zwykłej i podwójnej prędkości, drugi raz pomiędzy sobą zapomocą koła stożkowatego 7. Przez połączenie tych kół następuje ruch pomostu albo w jednym albo w drugim kierunku, i to z prędkością zwykłą lub podwójną. Do włączenia albo wyłączenia kół i, 2, 3, 4, 5 i 6, zapomocą nasuwki m, służą drążki /, f, f, zakończone krótkiemi łukami zębatemi, z któremi zazębiają się ślimaki, leżące na wałach w pudłach C, D i E i obracają się wraz z temiż wodami zapomocą kół ręcznych h h h. Podobne urządzenie połączone jest z drążkiem F. Literatura „Technik“ (Warszawa 1905, tom I); Riedler „Skizzen zu den Vorlesungen über Lasthebemaschinen“ (Akwizgran 1884)-

Weisbach Herr man „Ing. Mechanik“ szym orzeł czarny, nad drugim lew srebrny (Brunswik 1880); Ernst „Hebezeuge“ (Ber- Labry przy pierwszym czerwone, podbite srebrem. Nadany Franciszkowi Antoniemu Kranz-berg, galicyjskiemu radcy gubernialnemu, wraz

M. H.

w. w. w.

S. Drz.

S. Drz.

Kranaos, po grecku Kpavaoç, po łacinie Cranaos, Attyckiej ziemi autochton i heros, według mitycznej tradycyi zięć Kekropsa i następca jego na tronie attyckim; za panowania jego dziesięcioletniego, na które przypaść miał także potop Deukalionowy, zażywała kraina stałego pokoju; kiedy zięć jego Amfiktyon, syn Deukaliona, z tronu go strącił, schronił się do osady Lamptrai, gdzie też żywota dokonał; córkami jego były: Kranaë, Kranaichme

S. Drz.

S. Drz.

lin 1895).

Kran—kranik, ob. Kurek.

Kran zatopienia ob. Parostatek.

Kran, także keran, perska moneta miedziana, obecnie kursująca, stanowi Vio cz§ść Tomana (frank perski), więc przedstawia na nasze pieniądze wartość 7Va grosza.

Kranaë, po grecku Kpavcfo], po łacinie Cra-naë: 1) córka Kranaosa i Pedias, córki Kekrop-sa. — 2) wysepka nad wybrzeżem lakońskiem, naprzeciw portowego miasta Gytbeion, na którą według Homera (Ilias 3, 445) Parys uwiedzioną Helenę przywiózł; dzisiaj Mara-thonisi; według mniemania innych ma Homer na myśli wysepkę, później Helena, dzisiaj Ma-kronizi zwaną, nad attyckiem wybrzeżem, albo też wyspę Kytherę (dz. Cerigo).

Kranaia, po grecku Kpavoùa, po łacinie Cra-naea, przydomek bogini Artemidy, pod którym cześć jej oddawano w świątyni, położonej na górze w pobliżu miasta Elatei, w krainie Fo-cyjskiej; służbę winien był w niej pełnić przez lat pięć kapłan, który nie był zupełnie dorosły.

Fig. 131. Krancberg (herb).

z nobilitacyą w roku 1779. Potomkowie rzeczonego Franciszka, spolszczywszy nazwisko na Krancberg, istnieją w Galicyi po dziś dzień. Źródła: Borkowski; Ostrowski; Hefner „Wappenbuch des blühenden Adels von Galizien^

Kraneicn, po grecku Kpavswv, po łacinie Craneum, piękne, licznie szczególnie przez młodzież zwiedzane miejsce przechadzek ze ślicznym gajem cyprysowym, gimnazyum i licznemi willami, przed wschodnią bramą miasta Koryntu; przebywał tutaj także filozof Diogenes (Plutar-chus Alex. 14); zdobiły plac ten jeszcze świątynie Afrodyty Melanis i Bellerofonta, jako też grobowce nadobnej hetery Lais i Dyo-genesa.

Kranenburg, osada w pruskim okręgu Düsseldorf, tuż przy holenderskiej granicy, około 3 000 m-ców (1890). Cegielnie, hodowla bydła."

Kranichfcld 1) niegdyś hrabstwo w Turyngii. Własność hrabiów tejże nazwy. W r. 1172 rozpadł się na dwie części: górny, który w 1826 r. przeszedł do księstwa Sachsen-Meiningen K., i dolny, który przypadł w r. 1815 w. ks. Sachsen-Weimarskiemu. 2) miasto w Turyngii nad limą i koleją żelazną Weimar-K. Należy częściowo do w. ks. Sachsen-Weimar, częściowo do ks. Sachsen-Meiningen. Z ogólnej liczby 1778 m. (1890) przypadało na pierwszą część 804, na drugą 984 m. Kościół ewangelicki z 1499 r., dwa zamki, z których jeden, t. zw. górny, jest dawnem siedliskiem hrabiów K. Ko-szykarstwo, garncarstwo, dwa młyny parowe, mleczarstwo.

kład.

D.

P. Drz.

S. B.

S. B.

Kranichfeld Fryderyk Wilhelm Je-Krancberg, herb polski z nadania. Na tar- rzy (* w Hohenfelden [Turyngia] d. 30 sierp-czy czterodzielnej w polach I i IV—złotych—o nia r, 1789 — f po r. 1868), lekarz berliński, rzeł czarny, w II i III czerwonych-lew srebr krzewiciel gorliwy wstrzemięźliwości od napo-ny; między polami III a IV—piąte pole klino- jów wyskokowych.' Po ukończeniu nauk lekar-wate o ramionach wygiętych, błękitne — na skich zaczął K. w r. 1816 zajmować się wy-niem góra srebrna, wawrzynem uwieńczona konawstwein lekarskiem w Wiedniu; od r. 1818 Na tarczy dwa hełmy ukoronowane: nad pierw ¹ do 1821 był lekarzem poselstwa austryackie-

Eine Zeitschrift für die Gesundheitspflege“. — Prace jego wylicza Callisen w „Med. Schriftsteller Lex.“ (t. X, str. 368 i t. XXIX, „Bi >gr, Lex. der hervorrag.

Pr. J. P.

Pr J. r

go w Konstantynopolu; w roku 1822 otrzymał tytuł cesarskiego lekarza nadwornego w Ro-syi,oraz rangę asesora kolegialnego. Osiadłszy w Berlinie, złożył pro venia legendi wydziałowi lekarskiemu tamtejszemu rozprawę farmakologiczną p. n. „De dignitate medicaminibus nonnullis restituenda“, poczem w r. 1827 mianowano go profesorem nadzwyczajnym. W roku następnym otworzył tamże zakład polikli-niczny prywatny dla chorych na oczy, który mieścił się w zabudowaniu uniwersyteckiem, W r. 1831 objął urząd lekarza miejskiego dla ubogich, cierpiących na oczy; w r. 1834 założył zakład leczniczy pod nazwą „Hygioco-mium“, którym następnie zawiadywał lat wiele. W r. 1838 został wybrany na przewodniczącego stowarzyszenia, świeżo założonego, w celu zwalczania nadużywania napojów wyskokowych i nadzwyczaj gorliwie lat wiele walkę *ą prowadził; pomimo to jednak usiłowania jego chwalebne nie wydały wyników pożądanych, ponieważ K. w zabiegach swych ośmieszał się nieraz bigoteryą, do przesady ostatecznej posuniętą, a przez to odstręczał od siebie wiele osób rozsądnych, u-znających zresztą zasadność i użyteczność usiłowań jego. W r. 1868 ustąpił z katedry profesorskiej i opuścił Berlin. Rok i miejsce zgonu jego nie są znane.—Piórem już od r. 1816 zabawiał się K. chętnie; pierwsze prace jego, wydrukowane w wydawnictwach peryodycz-nyeh niemieckich, zajmowały się przeważnie farmakologią i chorobami umysłowetni oraz ocznemi; od r, 1838 pisywał wiele o szkodliwości wyskoku, jakoteż ogłaszał sprawozdania roczne o działalności towarzystwa, któremu przewodniczył. Z prac jego wydanych w książkach dotyczące chorób przyrządu wzrokowego są już dziś całkiem przestarzałe. Od r. 1842 *do 1845 włącznie wydawał i redagował pismo lekarskie popularne p. n. „Der ärztliche Volksfreund oder der Arzt in Dir.

str. 333).—Por.

Aerzte“ (t. III, str. 542).

Kranidion, miasto w Peloponezie, w obwodzie (vojjloç) Argolis-Koryntya, o 46 kim. od Argos, z doskonałym portem Porto-Chelion; o-koło 7 000 m-ców, przeważnie Albańczyków. llr

Kranioklast (z grec, zb xpaviov = czaszka i xXàü)^= łamię), narzędzie położnicze z wyglądu i budowy dość podobne do kl e szczy porodowych (ob.), ale znacznie dłuższe, służące do miażdżenia głowy płodu w razach tyąh, gdy z powodu bardzo znacznego zwężenia m i e d n i-cy kostnej (ob), albo też wielkości głowy dziecka niezwykłej, poród prawidłowo do końca przywiedziony być nie może. Narzędzie to możnabynazwać zgniataczem albo zmiaż-dżaczem c z a s zk i.— Por. Poród.

Kraniologia. 1) Zadania. K-gia obejmuje całokształt badań i spostrzeżeń dotyczących czaszki. K. zwie się porównawczą, gdy zestawia wszystkie kręgowce, —z oologiczną, gdy za przedmiot dociekań ma wyłącznie czaszki zwierzęce — antropologiczną, gdy przedmiotem jej badań jest tylko człowiek. — Główną podwaliną K-i jest, naturalnie, doskonała znajomość wszystkich kości w skład czaszki wchodzących, jej wyrostków, grzebieni, o-tworów i szwów, oraz nazw anatomicznych, stosujących się specyalnie do K-i, a zwanych ogólnie punktami kra nio metryczne mi. Przy badaniu czaszki należy uwzględnić dwie metody: jakościową, czyli kraniosko-p i j n ą , dotyczącą cech morfologicznych czaszki, oraz ilościową czyli kraniometry-czn.t, tyczącą się jej cech geometrycznych. Systematyczna analiza kraniologiczna składa się zarówno z wyczerpującej analizy kranioskopijnej, jak kraniometrycznej,—które dopełniają się podobnie jak analiza ilościowa i jakościowa w chemii. W jaki sposób postępować, by poddać czaszkę wyczerpującej i systematycznej analizie, — na to odpowiada znany antropolog doby obecnej, profesor A. v. Török: I-o Morfologiczna analiza czaszki winna być prowadzoną zarówno w kierunku porównawczo-anatomicznym, jak porównawczo-embryologicz-nytn; czaszka bowiem rozwija się wespół z całym organizmem, tak, iż chcąc dokładnie zrozumieć jej budowę w stadyum zupełnego rozwoju, należy zapoznać się z całym przebiegiem zmian embryonalnych. Że zaś rozwój osobnika pojedyńczego (Ontoyeneza) jest skrócouem powtórzeniem rozwoju całego odnośnego pnia (filogenezy), przeto kraniologia musi rozciągać swe badania na kwestyą różnic i podobieństw wszelkich kształtów czaszek, należących do takiego pnia wspólnego.—2-o Analiza kraniologiczna zmuszona jest pilnie zważać na indywidualne cechy badanych przez się głów, by módz następnie, po wykluczeniu cech owych i na podstawie licznie zbadanego materyału, ustanowić ogólniejsze typy czaszek. Dopóki badania ograniczały się nieznaczną ilością czaszek, dopóty można było uwierzyć w możliwość o-kreślania typów zapomocą kilku tylko cech im właściwych; gdy jednak z czasem wśród osobników takiego „jednego typu“ poczęto znajdować w zakresie innym większe różnice, niż pomiędzy osobnikami różnych typów, natenczas cała wadliwość stosowanej metody ujawniła się wyraźnie. Zadaniem K-ii nie jest bowiem grupowanie kształtów w pewne z góry określone typy, ale badanie wzajemnej proporcyi poszczególnych części czaszek i wyprowadzanie dopiero na podstawie jaknajwiększej ilości badań i bynajmniej nie a priori, lecz z wszelkiemi zastrzeżeniami—bardziej ogólnych typów.--3-o Analiza kraniologiczna winna badać zarówno części kostne czaszki jak mięśnie głowy i twa-

rzy, jak wreszcie mózg—w ich zależności wzajemnej od siebie, a to w celu wyświetlenia typu budowy, os0,z poznania stosunku pomiędzy muskulaturą a kształtem czaszki, oraz kształtem czaszki a budową mózgu. 2) Historya. K. jest nauką młodą, która rozwinęła się dopiero w przeciągu XIX w. Pierwsze dorobki jej składają się z badań dorywczych, mających cele wyłącznie praktyczne, —a mianowicie medycynę, lub badania porównawcze nad stopniem inteligencyi u człowieka i zwierząt, oraz wśród wyższych i niższych ras ludzkich. Pierwsze spostrzeżenia z dziedziny kraniologii zawdzięczamy Vesaliuszowi (* w Brukselli w r.

żenie: wyobrażono sobie, iż zapomocą „kąta“ możliwem będzie określanie czaszek nietylko pod względem zewnętrznej budowy, a co za tern idzie, różnic rasowych, lecz, co dziwniejsze, nawet pod względem stopnia rozwoju umysłowego! Kto jednak zastanowi się z jednej strony nad niezwykle skomplikowaną budową czaszki zwierzęcej i ludzkiej, z drugiej zaś nad tem, iż podziśdzień problemat istnienia, lub nieistnienia zależności pomiędzy kształtem czaszki a rozwojem umysłowym nie został rozwiązanym, ten łatwo pojmie, iż tak powierzchowna i pojedyńcza miara, jaką jest „kąt“, nie jest bynajmniej wystarczającą w kwestyi charakterystyki rasowej, a tembardziej nie może być miarodajną w kwestyi rozwoju intelektualnego. A jednak poszukiwania oparte na tej wątłej podstawie ciągną się długim szeregiem przez cały w. XIX; spotykamy tedy kolejno wśród wielu innych: w r. 1795—„kąt“ twarzowy Cuvier’a, w r. 1802 — „kąt orifacyalny Berclay’a, r. 1810—„kąt“ sincipitalny Mulder’a, r. 1815—metodę Spix’a, około r. 1821--meto-dą Oken’a, oraz „kąt“ twarzowy — Cloquet’a, r. 1840—„kąt“ metafacialny Serres’a, w r. 1856 „kąt“ facionasalny Jacquart’a, i t. p. Jednocześnie prawie z wytworzeniem się pierwszych metod kraniometrycznych, opartych na badaniu „kąta“, kraniometrya zostaje zastosowaną w innym jeszcze kierunku, mianowicie do badań frenologicznych, polegających na wnioskowaniu o psychicznych i moralnych właściwościach człowieka na podstawie cech zewnętrznych czaszki. Pierwsze próby tego zakresu obserwacyi wykonywano, o ile wiadomo, w Wiedniu na obłąkanych, w r. 1806. Dopiero jednak w Anglii kierunek ten rozwinął się w całej pełni i pozyskał sobie dwóch najgorętszych przedstawicieli w osobie Jerzego Combe’a z Edynburga, oraz Brow n’a. I dziś nawet K-a frenologiczna posiada adeptów; jednym z nich jest prof. Benedikt z Wiednia. Z Anglii K-a frenologiczna przedostała się do Stanów Zjednoczonych gdzie zwolennikami jej byli poczęści: Morton i Philipps. We Fran-cyi zastęp pracujących w tym zakresie rozpada się na dwie kategorye: jedną z nich stanowią frenolodzy z zawodu, mający ciągle na o-ku swą umiłowaną doktrynę,—na drugą składają się lekarze psychiatrzy, którzy, nie zadawalając się badaniem guzów czaszki, czynili zarazem spostrzeżenia nad wagą mózgu i starali się następnie określić wzajemny stosunek między czaszką a mózgiem, kierując się przy-tem w całej pracy jaknaj większą bezstronnością. Z owej właśnie kategoryi zasługują na uwagę: L é 1 u t,—który badaniami swemi za-

1513), który był profesorem anatomii w Padwie,

Bolonii i Pizie. W tern samem XVI-em stuleciu około r. 1564 Bernard de Palissy, geolog, przemysłowiec i przyrodnik zarazem, powziął myśl dokonywania pomiarów kranio-metrycznych przy pomocy odpowiednich instrumentów; sam jednak nie zdołał urzeczywistnić tego pomysłu, i dopiero Spiegel, w r. 1600 doprowadził go do wykonania. Pierwszych badań porównawczych, mianowicie nad położeniem otworu potylicowego u człowieka, małp i innych ssaków, dokonał Daubanton (1764), współpracownik Jerzego Cuviera. Położenie to określa Daubanton w stosunku do linii przeprowadzonej od tylnej krawędzi otworu potylicowego do nasady nosa i znajduje, iż kąt u-tworzony przez linię ową i pochylenie otworu potylicowego wynosi u człowieka 3°, u szympansa i Kapucynki 37°, u Lemura-maszkarnika 47°, u psa około 80°, a u konia 90°. Ważnym w dziejach kraniologii jest r. 1770, w którym Piotr Camper ogłosił w akademii rysunkowej w Amsterdamie swe poglądy w kwestyi różnic co do wymiarów głowy u rozmaitych ludów, oraz odtwarzania głów ludzkich zapo-mocą rysunku. Praca ta jego, mająca na celu ułatwienie artystom zachowania w odtwarzanych przez się typach znamion rasowych, dała jednocześnie początek dwóm nowym metodom kraniometrycznym: metodzie w ym i a r u kąta 1 i c o w e go, oraz m e t o d z i e rysunków ' projekcyjnych Badając wzajemny stosunek poszczególnych części głowy, Camper zwrócił przedewszystkiem uwagę na kąt licowy, czyli stopień odchylenia linii twarzy względem poziomej linii oryentacyjnej, przeprowadzonej przez środek otworu usznego, oraz kolec nosowy, a określającej, zdaniem jego, po-zycyę głowy właściwą człowiekowi żywemu.

Zdaniem jego kąt ten u ludzi rozmaitych ras waha się pomiędzy maximum 80°, — a minimum 70°; kąty o niższym wymiarze są właściwością zwierząt, przyczem im zwierzę wykazuje dalsze pokrewieństwo względem człowieka, tern dał ciężki cios frenologii. oraz Parchappe, kąt jego licowy jest mniejszy.    Teorya Cam- —którego wywody były dla niej również nie-

pera wywołała wśród badaczy olbrzymie wra- sprzyjaznemi. Wogóle frenolodzy francuscy

nie byli tak jednostronnymi jak angielscy dowy czaszki, jak ze względu na wciąż po-i szkoccy; wielu z nich ujawnia dążenia szer- większający się zakres badań K-ych, — odtwa-sze, sięgające dziedziny różnic rasowych. Ta- rzanie badanych czaszek zapomocą rysunku, kimi, naprzyktad, są: Sarlandières i An- czyli tak zwana kraniografia stała się thèlme. Anthèlme znany jest jako wyna- nader ważnem dopełnieniem metod: zarówno lazca cephalometru, instrumentu umożliwiające- kraniometrycznej jak kranioskopijnej. Z racyi go dokładne określenie kąta licowego,—dia- tej kraniografia rozpada się na dwa działy: l-o metrów czaszki,—oraz licznych innych wymia- rysunków kranioskopijnych,; uła-rów. Z pośród zdecydowanych adeptów freno- twiających morfologiczną charakterystykę czasz-logii nie można pominąć Dumoutiera (1842), ki, oraz 2-o -rysunków kranio me trycz-który pierwszy wprowadził do swych badań nych, ułatwiających charakterystykę georoe-metodę żestawiania kształtu czaszek zapomocą tryczną. Do pierwszej kategoryi należą ry-rysunków konturowych, nakładanych jedne na sunki, odtwarzające poszczególne zewnętrzne drugie. Był on również wynalazcą jednego płaszczyzny czaszki, np. boczną, przednią, górze sposobów określania pojemności czaszki; wy-    ną i    t. p., oraz wewnętrzną powierzchnię czasz-

pełniwszy ją, mianowicie, gipsem, rozpiłowywał    ki.    Do drugiej zaś kategoryi, czyli rysunków

następnie i określał wagę mózgu stosownie do    kraniometrycznych, zaliczyć należy rysunki od-

ilości wody wyciśniętej z naczynia, przy zanu-    twarzające tylko zarysy rozmaitych przecięć

rżeniu doń owego gipsowego odlewu. Dumou-    czaszki, np. przecięcia poziomego, poprzeczne

tier jednak nie był pierwszym, który powziął go i t. p. Zdarzeniem nader doniosłem w dzie-myśl określania pojemności czaszek;—zdejmo- jach rozwoju kraniografii jest pojawienie się wanie tego pomiaru jest jedną z najdawniej-    wraz z B 1 u m e n b a c h e m (1753—1840) pierwszych czynności praktykowanych przez K-ów.    szej    „metody“ obserwowania czaszek, takzwa-

Zapoczątkował ją w r. 1798 Saum ar ez, uży- nej „Norma verticalis“;—zarówno bowiem, gdy wając jako materyału wymiarowego wody. Ha- chodzi o objęcie kształtu czaszki na oko, tj. mil ton w r. 1831 zastąpił wodę piaskiem;    o kranioskopiczną, czyli morfologiczną chara-

T i dem an w r. 1837 użył w tym celu pro-    rakterystykę, jak wtedy, gdy idzie o dokonanie

Dla

Od poło-

sa, zaś Morton i Philipp posługiwali się na niej pomiarów, czyli charakterystykę kra-śrutem, pieprzem, lub białą gorczycą; Broca u- niometryczną, tj. geometryczną, nader w-iżną żywał rtęci i kulek śrutu. Tymczasem przeko- jest rzeczą ujednostajnienie sposobu obserwacyi, nanie, iż dla określania różnic rasowych wśród a takie ujednostajnienie można osiągnąć wła-całokształtu rodu ludzkiego, wszelkie badania śnie przy zastosowaniu t. zw. „norm“, winny się opierać na pomiarach,—coraz więcej dokładnego zbadania czaszki bądź w sposób zyskuje sobie zwolenników; od chwili ogłoszę- morfologiczny, bądź geometryczny najwygodniej-nia słynnego listu Wiliama Edwards’a szą metodą jest systematyczne rozpatrywanie (r. 1829), w którym tenże dowodzi, iż z pośród jej stosownie do poszczególnych płaszczyzn po-cech rasowych najdonioślejszemi są: „kształt“ wierzchni. Metoda Blumenbacha, Norma ver-głowy i wzajemna proporya części twarzy“,— ticalis, polegająca na określaniu kształtu czasz-coraz większy zastęp badaczy stara się zużyt- ki widzianej z góry, zapoczątkowała cały szereg kować metody kraniologiczne dla studyów nad różnorodnych „norm“. Ukazują się Norma fron-rasowością, pozostawiając na boku wszelkie ce- talis (Prichard-Henle), Norma occipitalis, — czy-le natury frenologicznej. Pierszymi pracowni- li posterior (Laurillard-Baer), Norma basila-kami w tym kierunku byli Van der Hoe- ris, czyli inferior (Oven), — Norma lateralis, ven i Morton. Amerykanin Samuel Jerzy czyli temporalis (Camper-Virchow), — wreszcie Morton (1799—1851) był zarazem zoologiem, Norma mediana (Lissauer). Zdaniem prof, geologiem, anatomem i lekarzem, przedewszyst- Sergi charakterystyka typów czaszki winna kiem jednak K-em; pomimo iż hołdował freno- przedewszystkiem opierać się na określaniu logii, jednak, idąc za Edwards’em, stawiał kształtu zapomocą „norm“. Najwyżej stawia na pierwszym planie zastosowanie K-i do ba- on Norma verticalis, według której ustanawia dań nad rasowością. Stworzył on własną me- klasyfikacyę typów czaszki, todę pomiarów, oraz szkołę, do której należeli: wy w. XIX K. wstępuje w okres szybkiego Aitken Mieggs, Nott i Gliddon, a poczęści Thur- rozwoju i coraz rozleglej zaczyna być trakto-nam i Davis. Wogóle jednak wpływ Morton’a waną; grono pracowników w tej dziedzinie niejako K-a, silniejszym był w Europie, niż we zmiernie się powiększa, tworząc cały zastęp własnej jego ojczyźnie. Z prac jego zasługu- poważnych badaczy. Z licznego tego grona ją przedewszystkiem na uwagę: „Crania Ame- wyliczamy tu najbardziej wydatne postacie: ricana“, oraz „Crania Egyptiaca“. — Wreszcie Broca, Quatrefages, Ranke, Davis, Welcker, należy tu również wymienić Baer’a, którego Virchow, Calori, Kollmann, Flower, Hamy, To-system pomiarów wywarł znaczny wpływ na pinard, Beddoe, Stieda, Lissauer, Turner, Wal-postanowienia pierwszego kongresu antropolo- deyer, Retzius, Török, rodak nasz—Izydor Ko-gów niemieckich, zebranego w Getyndze, w r. I pernicki, Sergi, Schmidt, Manouvrier, i wielu 1861. Wobec niezmiernie skomplikowanej bu- J innych.—3) Metoda. Od połowy w. XIX w bą-

Pomimo iż zaletą

wraz na czaszce:

noso-

daniach kraniologicznych przeważają dwie metody: jedna z nich, skrystalizowana ostatecznie W r. 1875 przez P. Broca, a sankcyouowana przez paryskie towarzystwo antropologiczne, nosi miano szkoły francuskiej; druga, zapoczątkowana przez Camp er’a, przedstawia szkołę njemiecką. Główną różnicę pomiędzy obiema metodami stanowi położenie czaszki przy zdejmowaniu pomiarów; szkoła francuska bowiem nie wymaga od wymierzanej czaszki określonej pozycyi, gdy przeciwnie, niemiecka ustawia ją w położeniu o ile możności odpowiadającem pozycyi głowy u człowieka stojącego, przy minimalnem naprężeniu mięśni karkowych. W r. 1882, na zjeździe antropologów we Frankfurcie, niemieccy antropolodzy usiłowali ujednostajnić metody kraniometryczne, wprowadzając pomiary międzynarodowe. Zamiar ten jednak spełzł na niczem; umowa Frankfurcka bowiem nie jest bynajmniej rezultatem porozumienia się rozmaitych poglądów, a tylko owocem ustępstw wzajemnych, poczynionych sobie „z grzeczności“ przez bardziej i mniej wybitnych antropologów. Co więcej, spory zastęp uczonych angielskich, francuskich, a nawet niemieckich, wręcz odmówił jej potwierdzenia. Największym szkopułem, o który rozbił się projektowany wynik umowy Frankfurckiej, była kwestya sporna co do pojęcia płaszczyzny poziomej przy wymierzaniu czaszki, tj. co do punktów, przez które przechodzić winna płaszczyzna określająca kierunek poziomy czaszki. Według szkoły francuskiej płaszczyzną taką jest tak zwany plan alvéo-co ndy 1 i e n—Spixa (r. 1815) i Pawła Broca (1862), czyli płaszczyzna przeprowadzona od punktu prosthion, do szczytów kłykci potylicowych. Wadą tak określonej płaszczyzny poziomej jest zupełna niemożliwość znalezienia kłykci owych na osobniku żywym, a to wobec ich głębokiego ukrycia. Wskutek tego płaszczyzna pozioma szkoły francuskiej może być jedynie wyznaczona na materyale mp^twym. Według szkoły niemieckiej, a następnie i umowy Frankfurckiej, płaszczyzną poziomą czaszki jest natomiast płaszczyzna oparta z jednej strony na najniższych punktach, dolnych krawędzi oczodołowych, z drugiej zaś na „punktach prostopadłych względem środka otworu usznego, a leżących na górnej krawędzi przepustu słuchowego zewnętrznego“, metody niemieckiej jest łatwość zastosowania jej do badań zarówno nad materyałem żywym jak martwym, —to jednak ustępuje ona bezwarunkowo pierwszeństwa metodzie francuskiej, a to ze względu: l-o na większą ilość punktów na których spoczywa płaszczyzna niemiecka i 2-0 —na nader niedokładne oznaczenie punktów tylnych tejże płaszczyzny. — 4) Terminologia. Nader ważną kwestyą dotyczącą pomiarów kraniologicznych jest kwestya terminologii, jako umożliwiająca treściwe a zarazem dokta-

dne określanie punktów. O ile wiadomo, Broca pierwszy powziął myśl wprowadzenia terminologii do pomiarów kraniologicznych. Niemcy jednak z nielicznemi wyjątkami nie przejęli tej cennej innowacyi, a nawet nmowa E’rank-furcka nie posługuje się bynajmniej terminologią, zastępując krótkie termiuy długiemi niekiedy, oraz zawiłemi określeniami. Ze względu na topograficzne położenie punktów kra-niometrycznycli rozróżniamy dwie ich kategorye: medyalne i later alne; pierwsze z nich leżą wzdłuż konturu płaszczyzny medyalnej czaszki i z tej racyi są nieparzyste,—drugie znajdują się po obu stronach przecięcia me-dyalnego, a temsamem są obustronne, czyli parzyste. Jednocześnie punkty kraniometryczne rozpadają się jeszcze na dwie inne kategorye; punktów naturalnych i punktów sztucznych. Do pierwszych należą punkty, bądź leżące na granicy szwów, bądź w miejscach bardziej wydatnych, jak np. guzki, kolce i t. p. Natomiast do drugiej kategoryi zaliczamy punkty leżące bądź na większych wy-puklinach czaszki, bądź na obustronnych-parzystych krawędziach kostnych, bądź wreszcie na krawędziach otaczających większe otwory na czaszce (oczodoły, otwór wielki potylicy i t. d.), oraz punkty, oznaczające środek linij przeciąganych pomiędzy dwoma obustronnemi punktami, a wypadające temsamem na konturze przecięcia medyalnego czaszki. Podajemy tu najważniejsze punkty kraniometryczne, z wyjaśnieniem położenia ich Prosthion (przeddziąśle) — jest to najbardziej wysunięty ku dołowi, brzeżny punkt szwu prze-siecznego szczęki górnej. Acanthion (nosoko-lec)—najbardziej wysunięty ku górze punkt szwu przesiecznego, na szczycie kolca nosowego. Nasion (nadnosie) — górny punkt końcowy szwu nosowego, środkowego, w miejscu zetknięcia się jego z poprzecznie przebiegającym szwem czołowo-nosowym. Apertion (no-siec) puukty brzeżne największej szerokości otworu gruszkowatego nosa. Glabella (gła-dyszka) — najbardziej wydany ku przodowi punkt gładyszki czołowej,—na linii medyalnej czaszki. Bregma (śródwieńcze) — punkt zetknięcia się szwu koronowego ze szwem strzałowym. Vertex (ciemię), — najwyższy punkt na konturze przecięcia medyalnego czaszki. Lambda (węgieł) — punkt zetknięcia się szwu strzałowego ze szwem węgłowym. Extremum occiput (tyłogłowie) — najbardziej ku tyłowi wysunięty punkt konturu, przecięcia medyalnego czaszki. Inion (nadkarcze), nieco poniżej szczytu wygórowania zewnętrznego potylicy. Opistldon (zaotworek) środkowy punkt tylnej krawędzi obrzeżającej wielki otwór potylicy. JBasion (prożek) — środkowy punkt przedniej krawędzi, obrzeżającej wielki otwór potylicy. StaphyUon (poduiebieniec)—szczyt kolca w ego tylnego. Alver ion (zębodolec) — punkt

brzeżny największej szerokości podniebienia na wewnętrznych brzegach zębodołowych. Gna-thion (bródek) —środkowy punkt podstawowej krawędzi szczęki dolnej. Malarę (lice) — uaj-pardziej wydatny punkt na guzku licowym. Zygion (jarzmiec), — najbardziej wydatny naze-wnątrz punkt na łukach licowych.    Dakryon

(łzawka),—punkt w miejscu zetknięcia się kości czołowej z wyrostkiem czołowym górnej szczęki i kością łzo w q,.'Euryon (szerociec) — punkty brzeżne największej szerokości czaszki z wyłączeniem wyrostka sutkowatego i tylnej listwy kości skroniowej. Auriculare (uszec) —punkt nad środkiem otworu usznego, na górnej krawędzi kresy będącej przedłużeniem tylnego końca wyrostka licowego kości skroniowej. Mastoidale (sutko-wiec)—szczytowy punkt wyrostka sutkowatego kości skroniowej. — Zyyomaxillare (szczękojarz-miec)—punkt w miejscu dolnego końca szwu jarzmowo-szczękowego. Ophryon (śródbrewie) — punkt środkowy najmniejszej odległości wzajemnej pomiędzy kresami skroniowemi kości czołowej. Frontotemporale (czołoskronie) — punkt brzeżny najmniejszej odległości wzajemnej pomiędzy kresami skroniowemi kości czołowej. Asterion (gwiazdka) — punkt w miejscu zetknięcia się szwów: potyliczno-ciemie-niowego, ciemieniowo-sutkowego i potyliczno-sut-kowego. Stephanion (nadskronie) — punkt w miejscu skrzyżowania się szwu koronowego z kresą skroniową kości czołowej. Sphenion (klinek) — przedni punkt brzeżny szerokości pte-rionu (naskrzydle) w miejscu zetknięcia się kości czołowej, ciemieniowej i klinowej. Go-nion (żuchwokąt)—punkt szczytowy kąta żu-chowego na krawędzi podstawowej dolnej szczęki. Krotaphion (skroniec)—tylny punkt brzeżny szerokości pteryonu w miejscu zetknięcia się kości ciemieniowej, skroniowej i klinowej. Ehinion (śródnosie) — dolny punkt brzeżny szwu nosowego środkowego. Hormion (tyło-twarze)—punkt tylny przyczepu lemiesza do kości klinowej. Symphysion (spojeniec) — przedni górny punkt brzeżny szwu spojeniowego dolnej szczęki. Co do liczby pomiarów zdejmowanych na czaszce, to szkoła francuska zadawala się 26 pomiarami, szkoła angielska—11, niemiecka 32, Kopernicki poczytuje za niezbędne 139 pomiarów, a prof. Török poddaje czaszką 5 371 wymiarom liniowym, a nadto 1425 pomiarom kątowym, — z czego wyprowadza o-koło 25 000 wskaźników. Oczywiście, iż ta ostatnia metoda jest już nazbyt przesadną. 5) Ważniejsze wskaźniki (wyrazy procentowego stosunku pomiędzy długościami dwóch linij). a) Wskaźnik głowy, v. główny

euryon—euryonXlOO

glabella — extremum occiput oznacza stosunek największej szerokości do największej długości czaszki. Poczynając od Spie-gla liczni badacze dokonywali rozmaitych pomiarów na czaszce. Żaden z nich jednak nie wpadł na myśl określania stosunku szerokość do długości głowy. Pierwszy dopiero August Retzius w roku 1842, zestawiwszy diametr „największej długości“—Morton’a z diametrem „transwersalnym“—Van-Hoven’a, obliczył wzajemny stosunek drugiego do pierwszego i stworzył wyrażenia „dolicho“—i „brachycephalicz-ny“, czyli „długo“—i „krótkogłowy“, w celu określania odnośnych grup. Następnie w roku 1861 Broca udoskonalił pomysł Retzius’a, nadając rzeczonemu stosunkowi nazwę „wskaźnika“, oraz wprowadzając trzecią grupę, pośrednią między krótko- a długogłowcami, mianowicie „mesaticephaliczną“, czyli „] ośrednio-głową“. Według metody klasycznej długość czaszki oblicza się od glabelli do najbardziej wydatnego punktu na potylicy, czyli extremum occiput, — szerokość zaś pomiędzy najbardziej wydatnemi w kierunku poprzecznym punktami głowy, zwanemi „euryones“. Zwolennikami tej metody są: Baer, Broca wraz ze szkołą francuską, szkoła hiszpańska, włoska, belgijska, południowo-amerykańska,—Busk (począwszy od r. 1861) Ecker, Śchaaffhausen, Weisbach (począwszy od 1874 r.), Schmidt, Ranke, Gust. Retzius, Lissauer, Kopernicki, Broesike, Kupfer i inni.—Założona przez Retzius’a i Baer’a, udoskonalona przez Broca, jest ona zarówno niemiecką, jak francuską. Obok metody klasycznej istnieje kilka innych jeszcze, a które wszystkie różnią się, zarówno między sobą jak w stosunku do metody klasycznej, pewnemi różnicami co do punktów wyjścia obu pomiarów lub jednego z nich tylko. Co się tyczy kwestyi podziału czaszek na kategorye, stosownie do wysokości wskaźnika — to i pod tym względem istnieje kilka odrębnych systematów; najdawniejszym, a zarazem najmniej skomplikowanym jest podział A. Retzius’a, według którego: brachycephaliaobejmuje czaszki o wskaźniku 80 włącznie i powyżej, do licho cep halia obejmuje czaszki o wskaźniku 79.9 włącznie i poniżej. — Podział Broca, z r. 1861 jest następujący: d o licho ce ph alia-, dolichocephalic 75.00 włącznie i poniżej, s ub-do licho cepha-lia od 75.01 — 77.77 włącz.; mesaticephalia od 77.78 —80.00 włącznie; br achy cepha lia: sub-brachycephalia od 80.01— 83.33 włącznie, brachycephalia od 83.34 i powyżej. Podział Kollmann'a: dolichocephalia 73.9 włącznie i poniżej, mesocephalia od 74.0 do 79.9 włącz. brachycephalia od 80.0 do 86.9 włącznie; hyper-brachyeephalia od 87.0 i powyżej. Podział Kopernickiego: dolichocephalia 74.9 włącznie i poniżej, sub-dolichocephalia od 75.0 do

77.9 włącznie, mesocephalia od 78.0 do 80.9 włącznie, brachycephalia od 81,0 do 84.9 włącznie, hyper brachycephalia od 85.0 i powyżej. Podział według umowy Frankfurckiej: dolichocephalia do 75.0 włącznie, mesocephalia od 75.1 do 79.9 włącznie, brachycephalia od 80.0—85.0 włącznie, hyperbrachy-

glabella—extremum occiput Leptooccipitalia (wąskopotylicowość) do 69.9;

Mesooccipitalia (miernopotylicowość)od 70 — 79.9 Euryoccipitalia (szerokopotylicowość) od 80 Broca podzielił nosy na trzy kategorye: i wyżej.—d) Wskaźnik licowy oznacza leptorhinia (wązkonosowość) 47.9 i poniżej; stosunek największej długości twarzy do jej mesorhinia (miernonosowość) od 48.0 do 52.9 największej szerokości. Na podstawie jego Ed- | włącznie; platyrhinia (szerokonosowość) od 53.0

cephalia od 85.1 i powyżej. Podział E.

¹

At th i s.

Kranaowie, po grecku Kpavaol, po łacinie Cranai, nazwa odwiecznych, pelazgijskich mieszkańców gór dzikich.

Kranbelka. Nazwę tą mają dwie mocne belki wystające poza burty na nosie okrętu. W końce ich wprawiono są bloki, po których przechodzą liny zwane kotami, zapomocą tych podnosi się kotwicę od powierzchni wody do poziomu pokładu. Na parostatkach i niekiedy na okrętach żaglowych są to balasty żelazne pionowe, ustawione u burty z kolisto zagiętemi górnemi końcami. Zamiast dwóch u burt u-stawionych K-ek czasem bywa jedna większa pośrodku nosa okrętu, mogąca się obracać o-koło osi pionowej. W razie potrzeby zwraca się ją ku prawej lub ku lewej burcie, zależnie od tego, która kotwica ma być podjętą na po-

M. Z.

S e h mi d t’a: extra-dolichocephalia (nadzwyczaj silna długogłowość) od 55.0 do 59.9 włącznie, ultra-dohcho cephalia. (bardzo silna długogłowość) od 60.0 do 64.9 włącznie, hyper-doli-chocephaiia (silna długogłowość) od 65.0 do

69.9 włącznie, dolicho cephalia (długogłowość) od 70.0—74.9 włącznie, mesocephalia (średnio-głowość) od 75.0 -79.9; ¹ machy cephalia (krótko-głowość) od 80.0—84.9; hyperbrachycephalia ( silna krótkogłowość ) od 85.0 do 89.9 ; ultra-brachycephalia (bardzo silna krótkogłowość) od 90.0 — 94.9; extra-brachycephalia (nadzwyczaj silna krótkogłowość) od 95.0 do 99.9 — wszystkie włącznie. Dodać tu inożna jeszcze jedną kategoryę, a mianowicie — supremabra-chycephalię (najwyższą krótkogłowość) od 100.0 i wyżej. — b) W skaźnik wysokości bywa l dwojakiego gatunku; jeden oznacza stosunek i wysokości czaszki do jej największej długości i zwie się wskaźnikiem wysokościo-długościo-wym —drugi zaś określa stosunek wysokości czaszki do jej największej szerokości i zwie się wskaźnikiem wysokościo-szerokościowym. Podział czaszek na kategorye według wskaźnika w y s ok.-dług ośc i o w. przyjęty przez umowę Frankfurc-ką lOOXbasion—vertex

glabella—extremum occiput chamaecephalia (nizkogłowość) do 70.0 włącznie; orthoccphalia (średnio-wysokogłowość) od 70.1 — 75.0 włącznie; hypsicephalia (wysoko-głowość) od 75.1 i powyżej. Podział Broca według wskaźnika wy sok.-sz ero-kościowego.

lOOXbasion—vertex

euryon — euryon. chamaecephalia do 91.9 włącznie; orthocephalia od 92.0—97.9; hypsicephalia od 98.0 i powyżej. — c) Wskaźnik czołowy według podziału Broca

frontotemporale — frontotemporaleXlOO euryon—euryon);

Leptofrontia (wąskoczołowość) do 65.9; Meso-frontia (miernoczołowość) od 66-^68.9; Euryfron-(szerokoczołowośćj od69.0 i wyżej. Według podziału Kopernickiego

frontotemporale— frontotemporale x 100

glabella—extremum occiput Leptofrontia do 59.9; Mesofrontia od 60.0— 69.9; Euryfrontia od 70.0 i wyżej, d) Wskaźnik potylicowy według podziału Kopernickiego

asterion—asterionxlOO

wards w roku 1825 podzielił czaszki na dwie grupy: wązkolicych i szerokolicych. Co się tyczy nomenklatury — to pod tym względem spotykamy wśród autorów niejakie różnice: Topinard, nap rzykład, dla określenia odpowiednich kategoryj używa nazw: „dolicho“— i ,,brachy facialny“, Kollmann natomiast zastępuje je całkowitemi terminami greckiemi: ,.lepto“ — i ,, chamaeprosopijny “. Podział Vir -ch ow’a według wskaźnika licowego c a łko witego.

lOOXnasion— gnathion

zygomaxillare— zygomaxillare chamaeprosopia (szerokolicość) do 90.0 włącznie; leptoprosopia (wązkolicość) od 90.1 i wyżej. Podział Virchow’a według wskaźnika licowego górnego.

(100 x nasion— prosthion

zy gomaxillare-zygomaxil. chamaeprosopia do 50.0 włącznie; leptoprosopia od 50.1 i wyżej. Podział Kollmann’a według wskaźnika licowego całko-wit ego

lOOXnasion- gnathion

zygion— zygion chamaeprosopia do 90.0 włącznie; leptoprosopia od 90.1 i w^żej. Podział Kollmanna według wskaźnika licowego górnego

100Xnasion—prosthion zygion—zygion chamaeprosopia do 50.0 włącznie; leptoprosopia od 50.1 i wyżej.—e) Wskaźnik oczodołowy oznacza stosunek wysokości oczodołu względem jego szerokości

100Xwysokość oczodołu' jszerokość oczodołu ,

Podział Broca według w s kaźnik a oczodołowego: milcrosemia (nizkooczodołowość) do 82.9 włącznie; mesosemia (miernooczodoło-wość) od 83 0 — 88.9; meyasemia (wysokooczo-dołowość) od 89.0 i wyżej. Podział według umowy Frankfurckiej: chamaecon-chia (nizkooczodołowość) do 80.0 włącznie me-soconchia (miernooczodołowość) od 80.1 — 85.0 włącznie; hypsvonchia (wysokooczodołowość) cd 85.1 i wyżej.--/) Wskaźnik nosow), wprowadzony w r. 1872 przez Broca, jest jedną z ważniejszych cech rasowych. Jest to stosunek największej szerokości do największej długości nosa, przyczem szerokość bierze się między apertionami, długość zaś od nasionu do akanthionu

100Xaperti<m — apertion' nasion—akantion    ,

Według odmian wskaźnika nosowego

K. s

siaj Krainburg, w Krainie. — Por. Geogr. Rav.

Dr J. M.

i powyżej. P o d z i ał w e dł u g K o 11 m a nn’a: leptorhinia od 42.0—47.9 włącznie; mesorhinia od 48.0—51.9 włącznie; platyrhinia od 52.0 —

57.9 włącznie; hyper platyrhinia (silna szeroko-nosowość) od 58.0 i powyżej. Podział według umowyFrankfurckiej: leptorhinia do 47.0 włącznie; mesorhinia od 47.1 — 51 0 włącznie; platyrhinia od 51.1 — 58.0 włącznie; hyper platyrhinia od 58.1 i powyżej.—y) W skaź-nik podniebienia jest to stosunek pomiędzy szerokością a długością podniebienia. Podział Vircho w’a według ws kaźnika p o dniebieniowego.

(100Xszerokość podniebienia długość podniebienia leptostaphylinia (wązkopodniebieniowość) do 80.0 włącznie ; mesostaphylinia (miernopod-niebieniowość) od 80.1    85.0 włącznie; bra

chy staphylinia (szerokopodniebieniowość) od 85.1 i powyżej. — /«) Wskaźnik otworu wielkiego potylicy (foramen occipitale magnum) wyraża stosunek szerokości tegoż otworu do jego długości. PodziałBro-ca według wskaźnika otworu potylic o we go

lOOXszerok. foram. occip. mngn.

\    basion—opisthion

Leptomedullaria (wązkordzeniowość) do 81.9 włącznie; Mesomedullaria ( miernordzenio-wość) od 82.0 do 85.9 włącznie ; Eury-m edullaria (szerokordzeniowość) od 86.0 i wyżej. — i) Wskaźnik prognatyzmu, czyli skośuości górnej szczęki, — według F Iowę r’a określa się zapomocą formuły: lOOXbasion - prosthion basion—nasion Wedłng wskaźnika tego czaszki dzielą się na: orthognatyczne (prostoszczękowe) do 97.9; me-sognatyczne (miernoszczękowe) od 98.0—103,0 włącznie; prognatyczne (skośnoszczękowe) od 103.1 i wyżej. —7) N arzędzia. Z przyrządów używanych do badań antropologicznych najważniejsze są następujące : Compas d’épaisseur (cyrkiel kabłąkowy), Compas glissière (cyrkiel sankowy), Anthropometr, Goniometr (kątomierz) i inne. — Bibliografia: A. v. Török „Grundzüge der systematischen Kraniometrie“ (Stuttgart 1890); P. Topinard „Eléments d’authropologie générale“ (Paryż 1885); P. Topinard „L’Anthropologie“ (Paryż 1895); E. Petri „Antropołogija“ (Petersburg 1890 — 1897); J. Ranke „Der Mensch“ (Lipsk, Wiedeń); C. S. S t r a tz „Naturgeschichte des Menscheu“ (Stuttgart 1904); W. L. H. Duckworth „Morphology and Anthropology“.

Kraniometrva, ob. Kra ni o logi a. Kranioskopia, ob. Kraniologia. Kraniotabes, ob. Craniotabes, Kranium, po łacinie Cranium, właściwie Carnium, znaczne handlowe miasto celtyckiego szczepu Karnów, w Gallia Cisalpina; dzi-

Wielka Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz.,315b. T. XL.

S, Drz

Krankenheil - Tölz miasteczko i zdrojowisko w Bawaryi Wyższej, położone nad rz. Izarą i na linii Holzkirchen-Tölz kolei bawarskich, l¹/₂ godziny jazdy koleją od Monachium odlegle. K. leży 670 m. nad pow. m., otoczone obszernemi lasami i górami, posiada klimat suchy, pobudzający, z temperaturą przeciętuą miesięcy letnich-f-17.4° C., względną wilgotnością powietrza 66%. Zdroje tutejsze należą do grupy j o d o w o-s odowych; najsilniejszy, Bernhardsquelle, zawiera w 1 000: soli kuchen. 0.296, dwuwęglanu sod. 0.334 i jodku sod. 0.0015.    T.-=7.5° C. Bug, otrzy

mywany przez wyparowanie wody i często u-żywany dla wzmocnienia kuracyi wewnętrznej i kąpielowej, zawiera soli kuchen. 21 — 38 i jodku sodu 0.08 — 0.15%₀. K. cieszy się sławą szczególnie przy leczeniu: chorób kobiecych, zołzów, przymiotu, długotrwałych nieżytów nosa, gardła i krtani, oraz wysięków po-zapalnych. Pora kąpielowa: maj do października. Taksa lecznicza 8 mar., w sezonie bywa 4 500—5 000 chorych.—Urząd i sąd okręgowy, kościół ewangielicki i 4-y katolickie, klasztor franciszkański, pomnik na pamiątkę zwycięstwa ces. Karola V pod Pawią w r. 1525; szkoła rzemiosł, muzeum historyczne, wodociągi, oświetlenie elektryczne. Mieszkańcy (ok. 4 500 r. 1905) trudnią się spławem drzewa, handlem, fabrykacyę cementu i wypalaniem cegieł; w pobliżu łomy kredowe. Por. Holier „Bad K.-Tölz und seine Wirkungen“ (1889); Westermayer „Chronik der. Burg und des Marktes K.“ (wyd. 2-e 1892—93).

Krannodze (Crannoges), osady pokrewne nawudnym (ob.), a właściwe Irlandyi i Szkocyi. Pierwsza wiadomość o nich, w Irlandyi, sięga r. 1839, a już Wylie przed laty przeszło trzydziestu wylicza w tym kraju 46 K-ów, prawie na wszystkich jeziorach tego kraju. Są to właściwie sztuczne a niekiedy półsztuczne wyspy. Jeżeli dno było zamulone, kładziono kamienie i sypano ziemię, uiekiedy używano tylko ziemi, a nadto belek, położonych poziomo. Powstawała wysepka, którą otaczano ostrokołein, a pale te, wbite pionowe wzdłuż boków wysepki,nietylko służyły za obronę, ale także wzmacniały wyspę samą i utrzymywały ją w spójni. Pale te przeplatano chrustem. Niekiedy trzy takie współśrodkowe ostrokręgi otaczały wyspę, a od jednego koła szły wzmocnienia do następnego, tak, iż całość przypominała siatkę pająka. Do takiej wyspy dostęp szedł po grobli drewnianej, to znowu po drodze kamiennej, która prawdopodobnie znajdowała się pod powierzchnią wody i tylko ci mogli z niej użytkować, którzy ją dobrze znali. Na to wskazuje łamana linia drogi. Inni musieli posługiwać się łodziami. K. skończyły swój byt już za czasów historycznych W Irlan-

260 i nast.).

S. Drz.

Ilr.

x-y.

x-y.

dyi użytkowano z nich jeszcze w w. XVI. Wtedy zdobyto K., w którym ukrywał się Dualtagh O’Connor: choć Irlandczycy uważali to miejsce za niezdobyte, wzięto je, uderzając na łodziach. K. w Loch of Forfar w Szkocyi jeszcze w r. 1508 uchodzi za miejsce obronne; inny w Lochindorb w r. 1303 był zwiedzany przez Edwarda I. kr. angielskiego, a później zastąpiony zamkiem. Inny, Loch Cannor (Kinord), występuje w history i Szkocyi w latach 1335 — 1506, a parlament każe go jako miejsce obronne zburzyć w r. 1648 (miał około akra powierzchni, a prócz rzędu palów i wału kamiennego nie miał innej osłony ani budynków). Na temsamem co poprzedni jeziorze znajdował się inny K., całkowicie sztuczny, Loch an Eilan, który jeszcze w końcu w. XVII „był dzielnicy swojej pożyteczny w razie niepokojów lub wojen; lud tam znosił mienie swoje i dzieci“. — Por. H. IT. Hutchinson „Prahistorie Man a. beast“ (Londyn 1896, roz. VIII); N a d a i 11 a c „Les premiers homines et les temps préhistoriques“ (Paryż 1881, str.

L. K.

Krannon albo Xranon, po grecku xpavwv, xpavvwv, po łacinie Cr anon, Crannon, znaczne miasto w dzielnicy Pelasgiotis, w dolinie Tes-salskiej, na wschód od Laryssy, rezydeneya możnej dynastyi Skopadów; pod murami jego odnieśli macedońscy wodzowie Krateros i An-tipatros w r. 322 przed Chr. walne zwycięstwo nad sprzymierzonymi Ateńczykami i Etolczyka-mi pod wodzą dzielnego Leostenesa i rozstrzygnęli wojnę tak zwaną Lainijską (323 — 322); w najdawniejszych czasach zwało się ono Ephyra, dzisiaj Sarliki albo Tzeres.

Kranowitz (niem.), poi. Chrzanowice lub Krzanowice, m-ko (i wieś) w obwodzie reg. Opolskim, pow. Raciborskim, nad rz. Białą Wodą. W r. 1313 otrzymało prawo miejskie od króla Ottokara.

Krantz Jan Chrzciciel, inżenier i mąż stanu francuski (* d. 17 stycznia w r. 1817 w Arches, dep. Vosges). Po ukończeniu nauk w szkole politechnicznej (1830) i Szkole dróg i mostów (1838) rozpoczął świetną karyerę zawodową: wybudował pałac wystawy powszechnej r. 1867, wynalazł szlaban ruchomy w r. 1868, zorganizował obronę jednej z sekcyi Paryża podczas oblężenia w r. 1871. W roku 1877 usunął się od zajęć zawodowych, otrzymawszy tytuł honorowego inspektora generalnego. W r. 1871 d. 2 lipca został wybrany do Zgromadzenia narodowego z departamentu Sekwany; był wice-prezydentem lewego środka i zajął się przedewszystkiem sprawami ekono-micznemi; był sprawozdawcą ze stanu o żeglugi wewnętrznej, referentem projektu dr. żel. pod kanałem La Manche; występował jako przeciwnik wielkich kompanij kolejowych. Dnia 10 grudnia r. 1875 zgromadzenie obrało go dożywotnim senatorem. Odr. 1887 zwalczał bulanżyzm-i wogóle popierał politykę t. zw. oportunistyczną. W r. 1878 otrzymał uominacyę na komisarza generalnego wystawy powszechnej. Ogłosił drukiem następujące prace: „Etude sur Inapplication do l’armée aux travaux d'utilité publique“ (Paryż 1847); „Projet de création d’une armée des travaux publics” (1847); „Etude sur les murs de résevoirs (1870); „Observations au sujet des chemins de fer“ (1875); „Observations au sujet des prix de transport, des tarifs et du rachat des chemins de fer“ (1882).

Krantz Juliusz Franciszek, admirał francuski (* d. 29 grudnia 1821 r. w Arches dep. Vosges) krewny poprzedniego. Wstąpił do marynarki w r. 1837, był komendantem statku szkolnego (1869), kierował obroną fortu d’Ivry podczas oblężenia Paryża. Kolejno byt szefem gabinetu admirała Pothuau, ministrem marynarki, dyrektorem manewrów floty. W roku 1871 otrzymał rangę kontradmirała, a w roku 1873 został mianowany głównodowodzącym eskadrą morsk i na morzach chińskich i gubernatorem tymczasowym Kochinchiny; tu podczas swego urzędowania zamknął wszystkie domy gry. Późuiej piastował urzędy: dyrektora robót morskich (1875), dowódcy floty (1877), prefekta morskiego w Tulonie (1879), komendanta eskadry krążowniczej (1881); w r. 1886 przeszedł do rezerwy. W r. 1888, d. 4 stycznia, w gabinecie Tirarda objął tekę ministra marynarki i kolonij, którą zachował i w gabinecie Floqueta, do d. 22 lutego r. 1889. Będąc nanowo ministrem w gabinecie Tirarda (d. 19 marca 1889) podał się do dymisyi d. 8 listop. r. 1889, gdyż nie chciał się zgodzić na zmniejszenie kontyugensu wojskowego.w Tonkinie. Admirał K. jest autorem poważnych prac technicznych. Do najwybitniejszych należą: „Eléments de la théorie du navire“ (Tuloii 1852); „Considérations sur le roulis de bâtiments“ (Paryż 1867).

Krantz J an Marya Achilles Emil, profesor i pisarz filozoficzny francuski (* 1849 w Nancy). Po odbyciu nauk w mieście rodzinnemu w Paryżu otrzymał katedrę literatury francuskiej w^Nancy. Stopień doktora uzyskał za dwie świetne rozprawy: „De amicitia apud Aristotelem“ Ji „Essai sur l’Esthétique ^de Descartes“. Wespół z L. Ganderax’em K. napisał sztukę w trzech aktach prozą pod tyt. „Miss Fanfare“, wystawioną dnia 25 marca r. 1881. Prócz tego K. zamieścił mnóstwo artykułów krytycznych w „Revue philosophique“, „Revue bleue“, „Annales de l’Est“. Kilka studyów wydał oddzielnie, jak: „1’Art en Lorraine“ (Paryż

1886); „Etude sur J. J. Grandville“ (tamże 1893). Sporo artykułów pomniejszych K-a znajdujemy w różnych pismach, przeważnie w „le

Hr.

x-y

Wochenschr.“ r. 1886,

Dr .7. P.

pi’. J • M»

L. K.

pl ic e.

Soir“ i „la République française“. — „Grande Encyclop.“ Lamir.

Krantz Kamil Karol, polityk francuski (* d. 24 sierpnia r. 1848), syn Jana Chrzcicie-la. Kształcił w latach 1868 — 70 w szkole politechnicznej, walczył jako oficer artyleryi podczas wojny francusko-niemieckiej; następnie był inżynierem państwowych zakładów przemysłowych (tytoniu); od r. 1879 do 1891 piastował urząd referendarza rady stanu (maître de requêtes) i jednocześnie profesora prawa administracyjnego w Szkole dróg i mostów. W r. 1891 (22 lutego) został obrany na deputowanego z Epinal; w izbie należał do grupy re publikanów liberalnych; w r. 1893 został obrany po raz drugi. W ministeryum Dupuy’a. objął tekę robót publicznych d. 1 listopada r 1898, a w maju roku 1899 tekę wojny; już w czerwcu tegoż roku ustąpił po upadku całego gabinetu. Podczas rewizyi procesu kapitana Dreyfussa należał do partyi wojskowej, zwalczającej rewizyonistów, a nawet przez pewien czas byłljednym z przywódców grupy t. zw. antidreyfusistów.

Kranz Kajetan Antoni (* w Giesing pod Monachium d. 14 czerwca w r. 1839—f w Monachium d. 8 lipca r. 1886), lekarz, przyrodnik i wielce zasłużony krzewiciel szczepienia ospy ochronnej. Jeszcze będąc uczniem gimnazyalnym K. napisał w r. 1859 dziełko botaniczne p. n. „Uebersicht der Flora von München“, dotąd słusznie cenione, jako podręcznik wyborny dla młodzieży, zajmującej się botaniką. W uniwersytecie monachijskim oddawał się naukom przyrodniczym i lekarskim', a w roku 1866, po obronieniu rozprawy „Das Schleimhautpapillom (Cyndyloma acuminatum)¹* dyplom doktorski osiągnął; w rozprawie tej dowiódł ostatecznie, że szyszkowiny stożkowate są stanowczo zaraźliwie, o czem do czasu owego wielu bardzo lekarzów wątpiło jeszcze. Po ukończeniu nauk został w Monachium naprzód asystentem przy katedrze chorób wenerycznych i skórnych, następnie ta-kiesamo stanowisko zajął w królewskim zakładzie głównym szczepienia ospy. W latach 1870- 71 wysłano go do twierdzy Ingolstadt, gdzie wśród jeńców wojennych francuskich wybuchnęła była ospa. K. z powodzeniem zwalczał chorobę tę i zaszczepił wtedy własnoręcznie ospę blisko 20 000 osób, a zebrane doświadczenia ogłosił następnie w pracy „Erfahrungen und Studien auf dem Gebiete der Re-vaccination“. Gdy w r. 1875 M. Re it er (ob.), którego K. dotąd był pomocnikiem, ze stanowiska swego ustąpił, otrzymał jego miejsce, na którym odznaczył się zarówno gorliwością niestrudzoną, jak i wielką znajomością rzeczy. W r. 1884 był członkiem zwołanej do Berlina komisyi, zajmującej się sprawą szczepienia ospy, a w niej przemawiał najbardziej przekonywająco o konieczności szczepienia tylko czystej krowianki, z zaniechaniem zupełnem

t. zw. limfy humanizowanej, jako częstokroć szkodliwej. O szczepieniu ospy ogłosił drukiem: „Das Impfgesetz für das deutsche Reich vom 8 April 1874. nebst der bayer. Vollzugs-Verordnung vom 24 Februar 1875. Mit Einleitung und Erläuterungen“ (Nördlingen 1875; praca dokonana wspólnie z K. Wehere m); sprawozdania coroczne o szczepieniu ospy w Bawaryi, sprawozdanie o urządzeniu monachijskiego zakładu do wytwarzania i szczepienia krowianki; nadto wydał jeszcze prace o grzybach, o roślinach alpejskich, o rybach w Niemczech i w Szw'jcaryi, jako też artykuły treści hygienlcznej. — Por. życiorys K-a w „Münchener med. str. 511.

Kranz v. Cranz --wieś w regencyi królewieckiej, okręg Fischhausen, nad morzem Baltyc-kiem; około 2 000 m-ców. — Kąpiele morskie — bardzo uczęszczane (8 000 chorych). Dojazd koleją z Kiólewca do stacyi końcowej Kranz. — Średnia temperatura miesięcy letnich (czerwiec, lipiec, sierpień, wrzesień) — 15,6°— 17,7° C. —Od wschodu miejscowość jest zasłonięta obszernym lasem iglastym i liściastym. Wybrzeże drobno-piasczyste, piękne. 0-prócz kąpieli morskich, z dość silnemi bałwanami, znajdują się tu urządzenia do kąpieli wannowych, natrysków i kąpieli borowinowych.—Pora kąpielowa—od początku czerwca do końca września. Taksa lecznicza: dla po-jedyńczej osoby 5 — 9 marek, dla familii 10 — 15 marek. Wskazania lecznicze: ogólne dla kąpieli morza Bałtyckiego.

Krapf Jan Ludwik, misyonarz i zasłużony pracownik na polu etnografii afrykańskiej (* 1810 w Derendingen pod Tybingą—f 1881 w Kornthal). W roku 1837 przez londyńskie Church Missionary Society został w charakterze misyonarza wysłany do Abisynii: do roku 1842 przebywał w Ankober, później w Mom-bas na wybrzeżu wschodn.-afrykańskiem, zkąd w latach 1848 — 1852 z towarzyszami Erhard-tem i Rebmannem przedsiębrał kilka wycieczek w głąb lądu; on-to przyniósł jedną z pierwszych wiadomości o jez. Wiktorya Nyanza i o górach Kenia i Kilimandżaro. Kiedy po krótkim pobycie w Londynie powrócił w r. 1854 do Abisynii, negus Teodor kazał mu opuścić kraj. W r. 1867 towarzyszył wyprawie angielskiej do Abisynii. Ogłosił: „Reisen in Ostafrika in Jahren 1837 —1855“ (Kornthal 1858). K. pozostawił parę przyczynków filologicznych: „Vocabulary of s ix East African languages“ (Tybinga 1850); „Elements of the Kisuaheli language“ (Tybinga 1850), „Dictionary of the Suahili language" (Londyn 1882). Życiorys: K 1 a u s „Dr. Ludwig Krapf“ (Bazy-lea 1882).

Krapina —Töplitz ob. Krapińskie Cie-

L. K

Krapińsde Cieplice, chorw. Krapiń’ske T o p 1 i c e, niem. K rjja p i n a-T e p 1 i t z, sławne miejsce kąpielowe z silnemi cieplicami, w chorwacko-slawońskim komit. warażdyń-skim, pow. pregradzkim, w tak zw. Szwajca-ryi chorwackiej, w kotlinie Zagórzańskiej, nad pot. Topią, pr. dopł. Krapiny, zlewającej swe wody do Sawy z lew. brz., 159 m. nad pow. m., niedaleko granicy styryjskiej, w uroczej dolinie, dokoła od wsch. (góra Magdaleny), płn. (g.r Jankomir) i zacli. (g. Poljak) wzgórzami przed wiatrami zasłonionej, a ku płd. o-twartej. Od stacyi kolejowej w Krapinie, będącej końcową stacyą bocznej linii Zabok-Kra-pina kolei Zagrzeb - Czakowiec (Agram - Csâk-tomya) na płd.-zach. 14 km., a od Zagrzebia na płu. 46 km. Dzieli się na właściwy zakład kąpielowy, tudzież na dzielnice IIrś)ak brieg,

S1 i v o n j a j afr e,k i Vino g o r n j e.

W miejscu kościół parafialny i trzy kościoły filialne. Kościół parafialny w stylu gotyckim, j kwiatów, krzewami i drzewami, które tworzą w pobliżu zakładu kąpielowego. Urząd pocz- cieniste aleje, sięgając aż po dolinę Kościel-towy i telegr. w miejscu. Należy do sądu pow. w Pregradzie, a urz. podatk. w Krapinie. W r.

1900 było domów 138, m-ców 785, naród, chorwackiej i religii rzym.-kat. Miejscowość ta wskutek swego szczęśliwego położenia po-

Krapiniensis homo, a właściwie Ne ändert halensis homo var. Kr) pinie n-sis. Gorjanovic-Kramberger w r. 1895 zwrócił uwagę na okolice Krapiny w Kroacyi północnej i rozpoczął badanie jednego z urwisk miejscowych, zapełnionego pokładami dyluwial-nemi. Zwłaszcza badania z lat 1899 i 1900

wydały owoce wielkie. Znaleziono całą moc pokładów z śladami ognisk, kośćmi zwierząt, ludzi, narzędzia itd. Fauna wskazuje na okres międzylodowcowy; między innemi szczątkami znaleziono kości Arctomus marmotta, a nadto Rhinoceros ant., Ursus spelaeus, Bos primi-(jenius, Cermis euri/celos, Castor fiber. Jak świadczą wykopaliska, -krapińczyk był myśliwym; z zabitych odyńców i jeleni znoszono do schronienia tylko niektóre kawałki, kości rzucano do ogniska niekiedy. Był także ludożercą:    znalezione bardzo liczne, ale niedające

całości szczątki czaszek i innych kości ludzkich są właśnie pozostałością tych uczt ludożerczych. — Posługując się zręcznie kośćmi czaszki, Gorjanovic zdołał odtworzyć jej kształty. W ogóle K. H. odznaczał się rozwojem wielkim; łuków nadocznych i silną budową czaszki —właściwościami, które wiążą go z Neandertalczykiem. Czoło jednak jest już wysokie, budowa czaszki hyperbrachycefa-liczna, wówczas gdy Neanderalczyk był średnio-głowcem. To "skłoniło uczonych do uważania Krapińczyka za odmianę typu neandertal-skiego. — Por. Vrozprawy Go r j a nto v i ca-Krambergera w „Mittheil, der anthr. Gesellschaft in Wien“ (tomy XXIX, XXX, XXXI).

siada klimat nader łagodny; średnia roczna temperatura 17.5° C. Jedynie tylko letnie miesiące lipiec i sierpień są niekiedy gorące i suche, stale'zaś prawie kwiecień, maj i czerwiec odznaczają się świeżą bujną roślinnością, tudzież czystem, od pyłu wolnem, balsamicz-nem powietrzem. Niemniej miesiące jesienne odznaczają się łagodną, wspaniale piękną, aż do końca listopada trwającą ciepłą porą. (Cieplice te znane były Rzymianom p. n. Aquae vivae, Aquae Jasne, Thermae Jassae i Thermae Constantinae. Według tablicy geograficznej Peutingera termy te były 18 000 kroków odległe od Petowii, dziś. Ptui fniem. Pettau) w Styryi. Konstantyn Wielki (306 — 337) odbudował zakład kąpielowy, do szczętu rprzez pożar zniszczony, na początku IV wieku, i przyprowadził go do dawnej świetności. Również ustanowił targi w każdą niedzielę. O tern świadczy płyta marmurowa, przed kilku laty tu wykopana, a umieszczona nad bramą zamkową, z następującym napisem: „Imp. Caes. FI. Con-stantinus Pius Felix Maximus Aug. Aquas Jasas, olim vi ignis eonsutnptas, cum porticibus et omnibus ornamentis ad pristinam faciem restituit, provisione etiam pietatis suae nundi-nas die solis perpeti anno constituit. Curante Val. Catullino VP. P. P. P. P. Super.“.—Przed rokiem 1559 należały pKr. C. do rodziny Skopocic’ow.f Po ich śmierci posiadali je czterej bracia Gregoroci. Następnie przechodził zakład w ręce kilku rodzin, jak Erdódych, Ke-glevich’ôw, Petazzi’ôw, Sermage’ôw, Orsich’ôw, Kunstich'ôw i Rukaviny. W r 1856 nabył|je Jakób Badl, który kosztem swoim powznosił wspaniałe budowle i założył obszerne parki, tak, iż miejscowość ta stała się w krótkim czasie pierwszorzędnym zakładem kąpielowym, czyniącym wszelkim wymaganiom zadosyć. Po jego śmierci (1884) objęli zakład trzej jego synowie, z których Ignacy, jako dyrektor zakładu. dba troskliwie o wszelkie ulepszenia, i udogodnienia.—Dla chorych jest tu wielki, wspaniały dworzec zdrojowy (K u r h a u s), zawierający 163 pokoje mieszkalne, zupełnie suche, czyste i hygienicznie . urządzone; mieszkania te za pomocą zamkniętych kuryta -rzy są połączone z izbami łaziebnemi, tak, że chorzy po użyciu kąpieli nie narażają się na przeciągi. Jest także Jjbudynek restauracyjny i deptak t. zw. Katharinenstóckl, kryty i od wiatrów i przeciągów zabezpieczony. Apteka w miejscu. Muzyka, koncerty i czytelnia. 0-bok dworca zdrojowego rozpościera się po stronie płd. rozległy park, ozdobiony klombami ną (Kosteljna doi.) i łączą się zapomocą a-lei jednokilomctrowej z uroczym i miłym parkiem Adeli i letnią restauracyą „Bellevue“. W stronie zach. dworca wznosi się wzgórze Tryesteńskie, z parkiem leśnym, opierające się

deń 1868).

E. Chw.

o górę Poljak, po stronie zaś wschodniej wznosi się 300 m. wysoka góra Magdalena, z piękną kaplicą i wspaniałem mauzoleum nad grobem Jakóba Badla, twórcy i założyciela dzisiejszego zakładu kąpielowego.—Z licznych ciepłych źródeł tryskających na obszarze Krapińskich Cieplic są w użyciu tylko główne zdroje do kąpieli. Dają one 50 000 hekt. wody na dobę o ciepłocie 30°—35° R. (37.5°—43.75°    C.);

ani temperatura, ani zapas wody nie podlegają najmniejszym zmianom. Basenów kąpielowych jest 5; są one umieszczone bezpośrednio ponad źródłami tak, że woda otworami, u-mieszczonemi w podłodze, wchodzi do nich i je wypełnia. Do kąpieli wannowych sprowadza się wodę cieplicową zapomocą rur. Łazienki wannowe i baseny Jakóba i Maryi są w bezpośredniem połączeniu z dworcem zdrojowym. Woda w basenie Jakóba, 23 m. długim, 13 m. szerokim, ll/₄ m. głębokim, ma 41.25° C. (33° R.), a w basenie Maryi 38 75° C. (31° R.). Wanny są marmurowe o 4 m. kw. powierzchni wody. Łaźnie przytykają do powyższych ubi-kacyj, ogrzewane są sposobem Meissnerow-skim, mają doskonałą wentylacyę i dobre urządzenie. Masaż, szwedzka gimnastyka i elektryczne zabiegi są na usługi cierpiących. Wodę z tych cieplic piją w celach leczniczych.— Woda ta jest zupełnie przezroczysta i bezbarwna, bez zapachu i smaku, nawet po dłuższym czasie, stojąc w otwartych flaszkach, nie pozostawia osadu. Cięż. gat. wody=1.0003; jest miękką. Chemiczna analiza wód tutejszych wykazuje zupełną zgodność z cieplicami w Ga-stein, Cieplicach czeskich, w Plombières w Wo-gezach, Wildbad w Wirtembergii, Pfaffers i Ragatz w Szwajcaryi i t. d. —Wody tutejsze są skuteczne w reumatyzmach stawowych i mięśniowych; w ostrej i chronicznej dnie, w nerwobólach, porażeniach, słabościach nerwowych, ischias, chronicznym katarze krtani, oskrzeli i płuc, w żylakach, cierpieniach nerek i pęcherza, w chorobach żeńskich organów płciowych, w chronicznych chorobach skórnych, w cierpieniach kości po złamaniach i zwichnięciach. Taksa 5 guld., frekwencya o-koło 4 000 osób. — Miejsca wycieczek w okolice uwagi godne są: Pregrada, Rohatec (Rohitsch), Klanjec, miasto Krapina, Stubica, Marya-By-strzyca, Zagrzeb, Trakostajn i Lepoglava. B i b 1. Dr. A. Much ar „Gesch. von Steiermark“; Rak „Das Mineralbad K.“ (Wiedeń 1876); Weingerl Dr. „Der Kurort K.“ (Wiedeń

1889); Bancalari „Der Kurort K.“ (Wie-

Br. G.

Krapiwna, miasto powiatowe gub. Tulskiej, przy uściu rz. Pławy do Upy, o 50 w. na płd.-zach. od Tuły, około 6 800 m-ców (w r. 1897), trudniących się przemysłem, handlem i uprawiających ślusarstwo i ogrodnictwo; 5 cerkwi, progimnazyum żeńskie, niższa szkoła leśna, 8 zakładów przemysłowych, wyrabiających głównie

patokę i masło (wartość produktu 160 tys. rb., 90 robotników). Destylarnia Timofiejewskich słynie nietyJko w cesarstwie, ale i zagranicą ze sporządzania doskonałych nalewek owocowych. Handel wzrasta; obrót banku miejskiego dosięga 200 tys rb. Z zabytków przeszłości zasługują na uwagę w K-ie szczątki wałów ochronnych z czasów Groźnego i cerkiew św. Trójcy z XVII w. Nazwa K-ny istnieje pod koniec XIV w. (w testamencie Dymitra Dońskiego 1371 r.). W r. 1406 omało co nie doszło do boju pod K-ną między w. ks. Witoldem a jego zięciem Wasylem synem Dymitra. W 1587 r. spalili K-nę Tatarzy krymscy, w 1607 r. zdobył ją szturmem Szujski wojewoda rosyjski, a w r. 1612 spalił Zarucki. W r. 1777 K. została miastem powiatowem namiestnictwa Tulskiego. O ośm wiorst na płd.-zach. od K-ny, w granicach powiatu Odojewskiego, znajdują się dwa olbrzymie kamienie, zwane „wieżami“; były one za czasów pogańskich przedmiotem kultu religijnego Wętyczów. Nie tak to dawno jeszcze, włościanie okoliczni wierzyli w moc leczniczą ziemi z pod tych wież zebranej, znosili ją garściami do domów i pozostawali wzamian na tych kamieniach, niejako w ofierze, kawałki płótna, wełny, a nawet pierścionki i kolczyki.—Por. Kro piwna.

Krapiwieński powiat, 1 923 w. kw. powierzchni, w samym środku gub. Tulskiej. Zrasza go rz. Upa z dopływem Pławą, przy-czem pierwsza przerzyna powiat w jego części wschodniej, druga w zachodniej. Grunt powiatu na płd.-wschodzie składa się z czarnoziemu, a na płn.-zachodzie z piasków dobrze z gliną zmieszanych. Lasy zajmują około 4.5$ obszaru. Ludności w r. 1897 liczono 105 000 głów, tj. 57 na 1 w. kw. powierzchni. Ludność trudni się głównie rolnictwem; pod rolą 78 $ ziemi; zboża po opędzeniu niezbędnych potrzeb miejscowych niewiele pozostaje na sprzedaż. Pod względem przemysłowym powiat K-cki u-stępuje w gubernii tylko tulskiemu. Przemysł żelazny i spożywczy wyrabiają towaru na summę 1 800 000 rb. Sprzyja temu obfitość pokładów węgla kamiennego (zwłaszcza w północnej części powiatu) i rudy żelaznej (w północno-wschodnim kącie powiatu), dostarczającej materyału dla licznych zakładów żelaznych, nietylko w Tulskiej, ale i w sąsiedniej Kałuskiej gub. Pod względem administracyjnym powiat dzieli się na 22 włości; ludnych wsi niema, zaledwie trzy mają ponad 1 500 ludzi każda. W powiecie leżą latifundya ks. Gagarinych, Lewaszewych, Skarjatinych, Go-rochowych i ks. Abameleków. O trzy wiorsty od stacyi „Kozłowa Zasieka“, pierwszej stacyi od Tuły, leży słynna Jasna Polana, miejsce urodzenia, pobytu i gniazdo rodowe Lwa T o ł-stoja (ob.), z pięknym parkiem i niższą szkołą rolniczą.

Krapotkin Piotr, Iiihilista rosyjski, ob.

ski, oboźny koronny, a następnie kasztelan przemyski (f w 1598 roku), pierwszy położył podwaliny znaczenia i przyszłych dostojeństw rodu swego. Szanowany wielce i lubiony przez

Kropotkin.

był używany do ważnych spraw publicznych. Jemu-to polecił Zygmunt August dopilnowanie ukarania śmiercią buntowniczego hospodara wołoskiego, Tomszy, a następnie ostatecznego uspokojenia zrewoltowanej Wołoszczyzny; król Stefan, któremu Krasicki towarzyszył na wojnę moskiewską, aby chlubnie odznaczyć się w wielu walkach, powierzył mu odebranie od Moskwy Połocka; towarzysząc Zygmuntowi III w podróży do Gdańska, użyty został przez króla do stłumienia tumultu pospólstwa w tern mieście, czego dokonał z trudem wielkim i narażeniem życia. U królowej Anny Jagielonki takie miał względy, że nietylko mu oddała zarząd dworu swego, lecz powierzała wszystkie swoje sprawy prywatne, za co później wywdzięczając się, zajęła się wychowaniem synów jego. Z tych Marcin, kasztelan lwowski (1622 r.), a następnie wojewoda podolski (1629 r.) mąż wielkiej nauki i niepospolitej ogłady towarzyskiej, zasłużony ojczyźnie, zarówno jako dzielny wojewoda jak i zręczny dyplomata, czego dał dowód w licznych poslowaniach do cesarza Ferdynanda III (od tego monarchy zaszczycony został tytułem hrabiowskim św. państwa rzymskiego), zgasł w r. 1633 bezpotomny, Jerzy zaś, jeden z najmożniejszych panów czerwono-ruskich, dalej poprowadził dom Krasickich.

Z synów jego: M arcin Konstanty był kasztelanem przemyskim (1670 r.), Mikołaj— sufraganem łuckim, biskupem argiweńskim in part. infid., Adam wreszcie—kasztelanem przemyskim (1684 r.). Z potomstwa tego ostatniego dobrze zasłużyli się krajowi: Jan, dzielny rycerz przeciwko Turkom i Tatarom (poległ pod Żórawnem) i Karol Aleksander, kasztelan czernihowski (1695 r.), stronnik Leszczyńskiego, przy którym dotrwał wiernie do samego końca, nie bacząc na ciężkie straty majątkowe, jakie z powodu tego poniósł. Po powrocie na tron Augusta II, monarcha ten, pomimo osobistej niechęci, zmuszony jednak do liczenia się z powagą i znaczeniem Krasickiego, rychło > nadal mu kasztelanię przemyską (1711 r.), na której kasztelan żywota dokonał w r. 1717. Z sześciu synówjego: Dominik-Jacek, kasztelan chełmski (1765 r.), i Feliks zgaśli bezpotomnie, Józef, kasztelan halicki (1706 r.), następnie lwowski (1708 r.) zostawił wprawdzie potomstwo, to atoli wygasło w trzeciem pokoleniu, Jan wreszcie kasztelan chełmski (1731 r.) i Wincenty, pułkownik wojsk koronnych stali się założycielami dwóch, istniejących linii K-cli—starszej, zamieszkałej dziś w Galicyii młod-

Krappitz, Krapitz (niem.), poi. Krapkowice, Chrapkowice, Krapowice, m-ko w reg. Opolskiej, pow. Opolskim, poło- Zygmunta Augusta, Batorego i Zygmunta III, żonę u zbiegu Odry z Osobłochą (Hotzenplatz),

158 m. nad pow. m,; posiada od r. 1887 masywny most przez Odrę; wyrób dywanów wschodnich, cegielnie, młyny parowe, garbarnie; sąd; kościoły katolicki i ewangielicki; na gruntach miejskich wspaniałe łomy wapienia;

W pobliżu w lesie olbrzymia hodowla pstrągów (38 stawów), największa na całym Slązku.

Do in-ka należą dwa przedmieścia: Oracze i Kozielskie. K. liczy około 3 000 m-ców (w r. 1781—985 m-ców, w r. 1831 — 1605, w r. 1861 — 2 352, w r. 1865 — 2545 m-ców; w r. 1831 było 1 067 Polaków a 538 Niemców, w r. 1861—tylko 683 Polaków a 1669 Niemców). Kościół parafialny katolicki od r.

1533 do 1626 należał do ewangielików; którzy od. r. 1858 posiadają już własny kościół.—

W dziejach m-ko Krapkowice występuje już w r. 1294 jako miasto; w r. 1722 spłonęło. Od r. 1769 własność Haugwitzów, do którzy należy zamek i folwark, część majoratu K. (należą doń, prócz K.: Żywocice,

Straduna, Rogi, Gwoździec, Guradze). „Słów.

Hr.

Geogr.“.

Krasa. ob. Callmorpha.

KrasaW’, ob. Hage ni a.

Krasiccy h. Rogala, ród polski, gałąź starożytnego domu Rogalów, tytułujących się w e-poce piastowskiej Comesami na Siecinie i Mu-rzynowie, a następnie biorących nazwisko Sie-ciński. Z tych Siecińskich Jakób z przydomkiem „Trąba“, żyjący w drugiej połowie XV w., zostawił czterech synów, z których trzej młodsi pozostali przy nazwisku rodzinnem, najstarszy zaś, Jakób, przesiedliwszy się na Ruś Czerwoną i odziedziczywszy tam za żoną,

Barbarą Orzechowską, dobra Krasice, zaczął pisać się od nich Krasickim, stając się przez to właściwym protoplastą rodziny tego nazwiska.

Z wojskiego sędzia ziemski przemyski, takiem cieszył się wśród współobywateli poważaniem i miłością, że gdy słynny czasu swego magnat Piotr Kmita, wojewoda krakowski, zajął mu z powodu zajścia granicznego część posiadłości, cała szlachta czerwonoruska stanęła murem przy Krasickim, broniąc praw jego orężem, a na zjeździe lwowskim w r. 1538 — słowem. Zaniosło się na huczek niemały, który uśmierzyła dopiero interwencya króla Zygmunta I, przysądzająca zwrot nieprawnie zajętych przez Kmitę włości wraz z dużem odszkodowaniem. Umarł ten K. około r. 1545, zostawiając trzech synów.

Dwaj starsi, Aleksy i M ar ci n, dokonali zasłużonego żywota na urzędach ziemskich honorowych, któremi stale zaszczycani byli przez szej, dziedziczącej na Podolu. Do podolskiej poważających ich wzpółziemian, najmłodszy J należał S t a n i s ł a w, podkomorzy bełski, poseł zaś, Stanisław, starosta przemyski, lubomę- i na Sejm czteroletni, którego potomkowie otrzy-

D.

mali przyznanie tytułu hrabiowskiego w Ces. Rosyjskiem i Królestwie Polskiem w latach 1844 — 1845, linia zaś starsza, zatwierdzona w godności hrabiowskiej w Galicyi w r. 1782, wydała pomiędzy kilku innymi członkami, krajowi zasłużonemi, chwałę rodu całego, znakomitego poetę naszego, Ignacego, biskupa' warmińskiego, a następnie arcybiskupa gnieźnieńskiego (ob.).—Z r ódł a: JSiesiecki; Krucki; Kosiński, Żychliński.

Krasicki Ignacy, najcelniejszy poeta XVIII w. (* 3 lutego 1735 w Dubiecku nad Sanem— f 14 marca 1801 w Berlinie, ze starożytnego rodu Siecińskich-Krasickich, hrabiowskim tytułem przez Ferdynanda III zaszczyconych; dziad, Karol, był kasztelanem chełmskim, ojciec, Jan, przemyskim: matka, Anna Starzechowska, z rodu wojewody podolskiego, Jana Starzechow-skiego (por. Dr. W. Sobieski, „Szkice historyczne“, 1904, Upadek rodziny Starzechowskich, str. 185 — 237). Mimo tytułów i świetnych koligacyj dostatek rodziny, zawsze licznej, upadał dla roz drobnienia ojcowizny; rodzice Ignacego, posiadający oprócz niego czterech synów jeszcze i dwie córki, postanowili więc, za namową krewnych, jak ks. Kunickiego, najstarszego i najzdolniejszego poświęcić stanowi duchownemu, nie pytając o najmniejsze choćby do tego stanu powołanie, swatając poprostu synka za najbogatszą wtedy oblubienicę (za kościół, a raczej infułę in S]?e). Syn ten rozwijał się normalnie a u-czył przykładnie, czy na dworze p. Wapowskiej i ciotki, Sapieżyny, której czytywał książki, czy w konwikcie jezuickim lwowskim, gdzie już odnowiony nieco program szkolny obowiązywał. Ojciec odumarł go wcześnie, w r. 1751; matka, bardzo zacna i świętobliwa pani, umarła w r. 1766; zgasł rychło i pierwszy opiekun, sufra-gan krakowski, ks. Kunicki; królik ruski, Fr. Salezy Potocki, wojewoda kijowski, opiekował się dalej młodziutkim duchownym, na którego zewsząd beneflcya spadać zaczęły, który niebawem i z pierwszemi kazaniami występował, np. na koronacyi obrazu N. P. M. w Berdyczowie, na pogrzebie w. inarszałkowej kor., Bielińskiej i in. Dla urychlenia karyery wysłano kanonika (kilku kapituł) do Rzymu w r. 1758-, pobyt tu ciężył jednak K-u, którego starożytności nie zajmowały, a obce towarzystwo i powietrze odrażały; odetchnął swobodnie dopiero w r. 1761, gdy wrócił do kraju, gdzie go Potoccy dla swoich widoków zużywać myśleli; rychło jednak widzimy Kr. przy Familii, zawiązującego ścisłe stosunki z Poniatowskim, sekretarzującego przy prymasie Łubieńskim a uważanego za „ faworyta przyszłego króla“. Więc mianuje go Poniatowski, królem obrany, kapelanem swoim, i K. prawi kazanie koronacyjne w katedrze św. Jańskiej na temat „uszanowania winnego dla króla“ i posuwa się szybkim krokiem naprzód, upatrzony przez króla, dla rozumu i wykształcenia, zdolności i układności, na doniosłą rolę polityczną. Zostaje więc prezydentem (duchownym) trybunału Małopolskiego (w ka-deneyi lubelskiej i lwowskiej w r. 1765) i wywiązuje się znakomicie z włożonego zadania, bezstronnością swą i pracowitością innym przyświecając i nadużycia tępiąc. Tegoż jeszcze roku, gdy schorzały biskup warmiński, Grabowski, w Warszawie hołd królowi składał, nakłonił król Grabowskiego, aby K. za koadyutora sobie przyjął. Po usunięciu licznych trudności, po wyrobieniu kanonikatu warmińskiego i iu- -dygenatu pruskiego, przyjęła go i kapituła; już na początku roku 1767 (Grabowski umarł w grudniu 1766j. był K. biskupem warmińskim, senatorem, z tytułem książęcym (dla tego „książę poetów polskich“ i cyfra jego ,,X. B. W.“j i dochodem rocznym do 400 000 złp. Zawiódł się jednak król zupełnie co do roli ks. biskupa politycznej; K. nigdy o takiej nie myślał, nie zdolny zaś czemśkolwiek się narażać, obcy wszelkiej arnbicyi i energii, przypominający, nie Hozyuszów ani Kromerów, lecz kardynałów włoskich z czasów Odrodzenia, mecenasów sztuk i umiejętności, sybarytów w gruncie, obojętnych w rzeczach wiary, dbałych o wygody i zdrowie, używających świata, z taktem i polorem nadzwyczajnym, rozrzutnych wielkich panów, z sercem tkliwem na nędzę, z rozsądkiem bystrym, chłodnym, on specyalnie, i z staropolską jowialnością niewyczerpaną, niewzruszoną, takim pozostał K. do śmierci: Wygodnicki, nie Umi-zgalski. Rozczarowany król oskarżał „Mineta“ o czarną niewdzięczność. Powołanie Ks. B. W-go było innego rodzaju. Z Warszawy usuwał się do swej dyecezyi, do Heilsberga, jeździł i za granicę (do Paryża), dla zdrowia niby; nie o-puszczał strony królewskiej za czasów Konfede-racyi Barskiej; ale już w r. 1773 okazał się wiernym poddanym nowego króla, Fryderyka II, i podtrzymywał z starym skąpcem, co mu dochodów znacznie uszczuplił, znakomite do końca życia stosunki; świetny humor, ogłada i brak wszelkich aspiracyi politycznych przyczyniły się do wygładzenia trudności; ks. biskup bywał i gościem w Sanssouci i już w r. 1775 darował mu król 50 000 talarów na spłacenie długów (okroiwszy jego „kompetencyę“ roczną na 20 000 talarów); jeszcze w r. 1781 bawił K. kilka miesięcy w Berlinie i był mile przyjmowanym u stołu—innej roli, prócz biesiadnika, Fryderyk mu nie przeznaczał. I żyło się ks. biskupowi znakomicie, tylko wystawne to życie, piękne zbiory, meble, ogrody, muzyka, karty, wina, teatralne widowiska i t. d. wtrącały bardzo rychło w długi i coraz trudniej było z uich wybrnąć; o politykę, o dye-cezyę, Rzym i t. p. nie wiele się troszczył; wykona wca sumienny poleceń rządowych, w najlepszej z władzami pozostający komitywie, więc i u następcy Fryderyka równie mile widziany, w Berlinie pierwszy kościół katolicki, św. Jadwigi, wznieść przecież potrafił. Po niemal dziesięcioletniej przerwie zaczął K. od czasu do czasu przybywać do Warszawy i króla (w r. 1780 najpierw), raz nawet czerwonoruskie gniazdo ojcowskie, Dubiecko, odwiedził (1783); starał się o biskupstwo wakujące (krakowskie), lecz na razie niczego nie uzyskał. W Warszawie bawił i na początku Sejmu Wielkiego (1789); zresztą wyjeżdżał i za granicę, dla zdrowia, a raczej dla rozrywki, wiemy swej zasadzie: „a my jednakże będziemy weseli na złość temu wszystkiemu, co się dziać będzie“—tak po swojemu wykładając dewizę Horacyuszową „impavidum ferient ruinae“. Po śmierci Mich. Poniatowskiego (1794) został arcybiskupem gnieźnieńskim i przeniósł się z Heilsberga do Warszawy i Łowicza; umarł w Berlinie 1801 (pozostawiwszy olbrzymie długi). Polskie społeczeństwo dopiero na posiedzeniu publicznem Warszawskiego Towarz. Przyjaciół Nauk, do którego członków należał, dnia 12 grudnia 1801 roku, wyinownemi usty Fr. Dmochowskiego, złożyło hołd jego zasługom w słynnej Pochwale K-o, pierwszym jego wizerunku literackim. Na późniejsze długo czekać należało; zebrał się ua życiorys dopiero Jul. Bartoszewicz w życiorysach „Znakomitych mężów polskich XVIII wieku“, tom III ( Petersburg 1857). Najlepiej wywiązał się z zadania w świetnein stu-dyum, które się czyta jak romans, J. 1. Kraszewski (w „Ateneum“ 1879 i w osobne-u odbiciu, „Krasicki, życie i dzieła“ Warszawa 1879). Na szczególne wyróżnienie zasługuje znakomity szkic prof. J. Tretiaka „I. K-go charakterystyka w ramach szkicu biograficznego“ („Bibi. Warsz.“ 1901, grudzień, str. 478 — 521); szczegółów biograficznych dorzucił A. M. Kurpiel, gruntowny badacz spuścizny K-, w re-cenzyi tego szkicu („Pamiętnik literacki“ I, str. 677 — 681) i w osobnym artykule (tamże III, str. 111 — 119). Wizerunki ks. biskupa są liczne; znakomity portret (popiersie olejne, ręką spółczesnego malarza) posiada kanonik A. Pe-truszewicz w swoich zbiorach lwowskich; w katedrze płockiej ufundowali ziemianie w r. 1880 pamiątkową tablicę; w Rożnówce pod Biłgorajem przypomina pomnik kamienny, że tędy przejeżdżał I. K. do Dubiecka. — Nie jako pasterza kościoła, ani jako polityka czcimy wdzięcznie pamięć K., lecz jako pisarza świetnego i obywatela światłego, co przodował w wielkim ruchu XVIII w. ku oczyszczeniu języka, myśli i serca z chwastów barbarzyństwa, zepsucia, anarchii; te-to dążności wieku wyraził on i skupił najpełniej; z pism jego biło światło ożywcze, głos jego, miły, ujmujący, dowcipny, rozumny, torował tym pismom dostęp do wszystkich; „nowalie warmińskie“, jakiemi ks. biskup z Heilsberga Polskę zarzucał, szerzyły nowe, zdrowe pojęcia; nie pasterzem duchownym trzody warmijskiej<5 lecz pasterzem nauczycielem całej Polski stanął K. i zajął naczelne obok króla miejsce. W smaku, talencie i ogładzie nie dorównał mu żaden z pisarzy Stanisławowskich; w sile tylko celowali go inni, Naruszewicz czy Trembecki ; gdy zaś dęby się złamały, prostowała się trzcina heilsberska: rozpaczy („podłej rzeczy“), czy rezygnacyi biernej, żywy ten duch nie podzielał; rwał się do pracy umysłowej, nawet na schyłku dni, kiedy po katastrofach przycichli wszyscy, kiedy „pięciu myślało, dwóch gadało a jeden (tj. on sam) pisał“. A praca ta literacka miała zawsze cele społeczne—poprawy, nauki—na oku, aby myśl i serce budziła z odrętwiałości wiekowej i chwilowej, aby snuła pasmo życia, podawała pochodnię światła nowszym, lepiej wychowanym, szczęśliwszym pokoleniom. Zasady wieku oświeconego—bez jakiejkolwiek skrajności (samo usposobienie, nie mówiąc już o stanie, byłoby temu przeciwnem)—wdrażał K. w głowy spółczesnych; ridendo castigat mores było dewizą nietylko jego satyr; szerzenia wiadomości pożytecznych, choćby w formie elementarnej, nie uważał nigdy za dzieło niegodne swego pióra. Do pracy literackiej zbyt wcześnie się nie zerwał, chociaż już dzieckiem pociąg ku literaturze okazywał. Dopiero po zdobyciu po-zycyi, trzydziestoletni, zaczyna brać udział w artykułach „Monitora“, wychodzącego od r. 1765; tego udziału jednak nie wyświetlono dotąd należycie, nie zebrano aitykułów jego pióra (wedle świadectwa spółczesnego cały niemal jeden rocznik jest wyłącznie jego); były to artykuły prozą, moralno-satyryczne; niektóre satyry i bajki. Dopiero zdała od Warszawy pofolgował wenie poetyckiej, a miał nadzwyczajną do wierszy łatwość, pisał je „currente cala-mo, improwizował na zadane tematy czy rymy, i to na rozmaity sposób. Teraz dopiero zdobywał się na większą całość; zaczął w Gdańsku w r. 1774 „Myszeidą“ (wydaną w r. 1775, tłómaczoną, jak inna dzieła K., na francuskie i niemieckiej. Chciano w tym poemacie, dziwiąc się wyborowi, upatrywać głębsze aluzye, polityczne, naturalnie (w tak niepolitycznej naturze), a więc próbowano koniecznie wśrubo-wać w „Myszeidę“ alegoryę, walki Barszczan z królem i t. d.; ponieważ rzecz w żadeu sposób się nie kleiła, wymyślono, jakoby K. w druku umyślnie zacierał zbyt wyraźne rysy a dodawał, dla zbicia z tropu inne, nieprawdziwe, np. Popiela-Pouiatowskiego opilcą robił i. t. p. (por: St. Gruszczyńskiego, zmarłego w r. 1904, nauczyciela długoletniego poznańskiej szkoły realnej, „O znaczeniu Myszeidy“, Poznań 1863, i ks. Wład. Chotkowskiego „O Myszeidzie“, tamże 1874). Zapomniano tylko, że mieszaniec ów, tj. epopeja komiczna, była ulubioną formą XVIII w.; każdy szanujący się nieco literat (i Fryderyk W. nawet) za Popem i Wolterem sił w niej próbował i nie mógł jej pominąć, kto modę europejską w dziedzinie smaku do zbyt zadomowionej Polski miał przeszczepiać. O temat łatwo nie było, jeżeli nie miał być sa-

tyrycznym, a tu nastręczała się mysia powieść u samych progów dziejów ojczystych. Tak powstał poemat, w pomyśle, w całości, zupełnie nieudały, w szczegółach znakomity. Są w nim i aluzye do polskiej rady albo raczej bezradności, do innych wad czy nałogów narodowych; są i ustępy bardzo wymowne, np. sławna strofa o miłości ojczyzny—całość jednak tylko bawić miała—cel, jakiego sobie, ascetyczna czy satyryczna wyłącznie literatura nasza dotąd nigdy nie stawiała: bawić fantazyą w stylu aryostycznym; tym celem i tą formą gładką,

„Monachomachii“ autorstwo K-go. Na uciszenie napisał K. niby odwołanie, „Antimonachoma-chię“ (1780), chociaż w istocie nie odwoływał niczego; powtarzał za Encyklopedyą i Fryderykiem „śmiejmy się z głupich, choć i przewielebnych“, a dodawał platonicznie dla swej Polski: „szanujmy mądrych, przykładnych, chwalebnych“, chociaż ich nie wysławiał wcale. W obu poematach znowu szczegóły świetne; pierwszy znakomity niemal cały, w drugim powtarza się autor i nieco nudzi—palinodye zawsze słabiej wypadają. —Między te trzy epo-

■"ïK

(Hülfe«»*;*

Süi

■ - '■ f M

fe-

t-Âx.

f*saftj>Yr

> Æ'A

- -Æ^V⁵*^

v é*|

tŁ

«*m . ■ ifm

f .

PM

" “ l*

ill

v.rA?—9

.

I *>& ..■■ ■."&

|Ff

r

ur.

Q- i":

-. ■ :: zïï.

î. ~_v_;

• ••

"■ :/'■■

niewymuszoną, płynną odskakiwała „Myszeis“ od całej dotychczasowej literatury.

K. przy epopei komicznej, ale następna, „Mo-nachomachia“ już cel satyryczny posiadała (1778). Dostojnik kościoła kreślił tu zabawną wojnę mnichów, aby w opinii świata wyszydzić gnuśność i nieuctwo pasibrzuchów zakonnych; więc powtarzał owo „écrasez l’infâme“ encyklopedystów, acz je dla sfery polskiej Wolter polski nadzwyczaj złagodził. I tak nie uszedł krzyków; ponieważ to, jak każde inne dzieło, wydawał bezimiennie, więc mógł potem ks. A. Surowiecki, aby przykry fakt usunąć, odbierać

Wielka Eneykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 315b. T. XL.

’ L

88

Fig. 132. Krasicki Ignacy; rytował Antoni Oleszczyński.

peje komiczne wstawił K. właściwy swój, nie-I został śmiertelny, dorobek poetycki, i zasłużony swego czasu prozaiczny. Najpierw (r. 1776) wydał „Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki“, romans obyczajowo-fantastyczny, Robinson z Russem spleciony i satyrą zaprawiony—pierwszą powieść polską. ,,Nowością jej u nas: temat swojski, realizm, pierwiastek wychowawczy, satyra, roztrząsania naukowe i polityczne, u-topia społeczna, forma prozy pamiętnikowej“ (Przem. Mączewski ,,Mik. Dośw. Przyp.“; „Pamiętnik literacki“ III, 33—54); najlepszy ustęp powieści—opis kadencyi trybunalskiej, *na pod-

stawie własnych wspomnień; najdziwniejszy, o-wa ,,utopia“ na wyspie Nipu, coś z Dumokali Leszczyńskiego zarywaj ąca i innym utopiom (np. ks. Szczerbato wa) nastręczająca materyału, u ludzi bez żelaza-broni i bez dogmatów-kultu. Następna powieść, „Pan Podstoli“ (część pierwsza 1778, dalsze 1784; niedokończona zresztą), zrywała z fautazyą i powieścią, stawała się wykładem o obowiązkach, zajęciach, pracy o-bywatela na wsi, stroniącego od dworów, miast i polityki, oddanego wychowaniu dzieci, podniesieniu ludu, zaprowadzeniu ładu w gospodarstwie, najbardziej w ogrodzie (ulubiony to temat znawcy i miłośnika niepospolitego, por. jego ,,Listy o ogrodach“), ratującemu od zagłady dawne tradycye , trybu staro- i szczeropol-skiego, a nawet pamiątki, obrazy i książki. Książka bardzo mądra, ułożona jednak zupełnie niesystematycznie, niby jak na powieść przystało, urozmaicona kilku obrazkami rodza-jowemi, i żałować wypada, że ich więcej i większych nie wplótł autor, gawędzący swobodnie, powtarzający się i zbaczający z piątego na dziesiąte. „Pan podstoli“, jak autor sam, rozprawia „de omnibus et quibusdam aliis“; jednego tylko jak ognia się strzeże, tj. polityki, jakby sam już był poddanym Fryderyko-wym. Nierównie wyżej stanął K. we spółcześnie zimą 1778 (i już dawniej) pisanych „Satyrach“ (1779) i ,,Bajkach“. I z satyr polityczny element wyłączony, chyba gdy w nader zręcznej pochwale królewskiej (poprawianej przez samego króla: „Pamiętnik literacki“ II 430—436) „Do Króla“ atawistyczne nałogi szlacheckie wytyka K. Są one więc obyczajowe, dla wszystkich czasów, stref i sfer stosowne,przejmują się Boalem, Juwenalem i Horacym, zachowują nawet z satyry rzymskiej westchnienia za błogiemi czasami dawnemi, złotemi, choć w Polsce właśnie one „złote czasy“ zapomnieć należało. Zaletę satyr stanowi jasność, pogodność, humor i dowcip; nie kąsają one, ani szczypią, odsłaniają tylko śmieszność i niedorzeczność, pokazują jak samym sobie szkodzimy; obcesowość gromka Naruszewicza im obca. Satyryk nie karci, łaje ani wyzywa, przestrzega raczej i uczy; świetność formy, wykonania, czyni je najozdobniejszym płodem wieku; żywszych tonów używa autor, kiedy na znęcanie się nad sługami powstaje; zresztą, dobroduszny do końca, sam ostrze satyry nieprzewidzianym zwrotem przytępia. „Listy“, wierszem i w formie mieszanej, ulubionej K., pisane albo moralizują, i wtedy nie są poezyą, albo maluj a opinią, czy tryb życia heils-berski, czy polowanie pruskie, czy podróż po kraju, i wtedy stają się malowidłami nieocenionemi. „Bajki“ dawniejsze (por. K. Górskiego „Studya nad bajkami K-o: „Przegląd polski“ 1887, III i IV; przedtem Ehrenberg G. „Wykład bajek K-o“ Kraków 1871) są króciutkie, rywalizują z oryginałami klasycznemi; późniejsze, a pisał je. Kr. aż do zgonu niemal, naśladują Lafon-tena bogactwem szczegółów, opisów, przemawiań; tematy są bądź odwieczne, przez wszystkich bajkopisarzy używane, bądź nowe; pogląd na świat aż nadto trzeźwy, tak, że pesymizm tryumfuje; nie cnota, mądrość, niewinność odniosą zwycięstwo: zwycięża głupi, przewrotny, szalbierz; wypadki, do których się bajki odnoszą, zazwyczaj nieznane, odgadywane na chybił trafił, jeśli nie przystąpi wskazówka spół-czesna, autentyczna (np. że „Zbytek przygotowania“ godził w słynną kornisyę lwowską w r. 1790: „Pamiętnik literacki“ t. III, str. 118); forma niezrównana: nikt u nas później K-go nie doścignął w XIX w., później bajki te dzieciom na ich udział przypadły, nie dla dzieci jednak je pisał. Morali-zator przemawia i z „Historyi“ (1779; por. T. Mandybur „O Historyi I. K-go“: „Kwartalnik historyczny“ 1895, str. 458—471): rękopis odnaleziony przypadkowo, jak „Doświadezyński“, kreśli losy odmładzającego się w źródle cudownym bohatera, biorącego udział we wszystkich tranzakcyach świata i opowiadającego, od czasów Aleksandra Macedończyka aż do Mieszka i Ryksy co widział i jak rzeczy pojmował — inaczej, niż w historyi szkolnej, ofi-cyalnej. Jak na żart—zamało tu humoru i dowcipu, jak na seryo —zamało nauki; o wniknięciu w ducha czasu i mowy niema; lecz jeżeli historya jest nauczycielką życia, należy ją, za Francuzami, Rollin’em szczególniej, do wpajania moralności, do celów dydaktycznych stosować i naginać. Niehistoryczną, jak cały wiek XVIII, jest i epopeja heroiczna, „Wojna Chocimska“ (1780), w przededniu niby wojny tureckiej pisana i naród, całkiem napróżno, do niej zagrzewająca. Włochów, Ariosta i Tassa, K, lubił i podziwiał, ale tu raczej za,,Henrya-dą“ poszedł; wymuszone to, konwencyonalne, z sercami rozdartemi ulubieńców (starego Chodkiewicza!), z pustelnikiem i przepowiadaniem przyszłości, z alegoryami —i najmniej za ten utwór należał się, wręczony K-mu w dzień imienin (1780 r.) przez króla, medal złoty z napisem „Musa yetat mori . Cennym w tern dziele był język, czysty, jasny, wzorowy, acz pozbawiony staropolskiej jędrności i malowni-czości; dalej—zamiar wystawienia znikczemnia-łym potomkom wielkich czynów ich przodków; zamiarowi jednak nie dorównały siły, fantazya, uczucie. Gdy zapomniano o dawnych naszych epopejach historycznych XVII w., była to znowu pierwsza próba polska w stylu modnym, to też miłośników i naśladowców znalazła. W tym czasie powstał „Zbiór potrzebniejszych wiadomości“ (1781), pierwsza nasza encyklopedya abecadłowa. I tak upłynęło najpłodniejsze dziesięciolecie K-go (1774—1784); wtedy się najbardziej wysilił; potem już na żadną większą rzecz oryginalną się nie zdobył, nie napisał nawet dalszego ciągu „Podstolego“, który Żywot człowieka poczciwego miał przemienić w opis przygód wzruszających. Zdobywał się tylko po-

„Franta“; uderza

1884, i wybór pism we Lwowie 1882 (trzy tomiki). Luźne wiersze, religijne i inne, drukowali St. Tomkowicz „Przegląd Polski“ 1882 III i A. M. Kurpiel „Pamiętnik literacki“ III, str. 111—119. Literaturę biograficzną i kilka celniejszych stu-dyów literackich i krytycznych już wymieniliśmy; najznakomitszą ogólna „Charakterystyka I. K.“, P. Chmielowskiego („Studya i Szkice“ 1882, t. I); A. M. Kurpiel „Przekonania religijne i polityczne I. K-o“ 1893; Wł. Nehring „Poezye Krasickiego“ („Studya literackie“ 1884) i in.

Krasickiego medal z roku 1780. Król Stanisław August, wybijając w tym roku medale dla znakomitych Polaków, rozkazał sporządzić stemple i wybić w mennicy medal na uczczenie zasług literackich biskupa. Stemple do tego medalu ciął jeden z najlepszych me-dalierów epoki Stanisławowskiej P. Holz-heusser.

nownie na pożyteczne kompilacye i tłómacze-nia; więc wygotował: rzecz „O rymotwórstwie i rymotwórcach“ (1798), pierwszy nasz kurs poezyi z krótkiemi biografiami i celniejszemi próbkami poezyj; „Kalendarz obywatelski“ (1793); skrócił z Plutarcha „Życia zacnych mężów“ i dodał 18 własnych (z obcych dziejów, prócz Kazimierza W., ulubieńca poety, za to, że nie wojował); naśladował z Lucyana „Rozmowy Zmarłych“, rodzaj w literaturze europejskiej, szczególniej niemieckiej, na wiek przedtem już do znudzenia uprawiany: przetłómaczywszy kilka, nrobił na ich modłę własne znowu, głównie osobistości obce wprowadzając. Obie prace podjął w celu dydaktycznym, dla oświecenia o prawdziwej wartości bohaterów i cnoty. Uczuciowości sentymentalnej pofolgował w tłómacze-niu „Pieśni Ossyana“ (prozaicznym), ale pod jego ręką smętno-ponury krajobraz, północny i mglisty, w park strzyżouy wersalski się przemienił. Rzeczy oryginalnych tworzył mało i małe, jakiś list poetycki (np. Do J. B., o przyszłym sejmie grodzieńskim w r. 1784; List brata do siostry, opisujący tryb codzienny Heilsberski itd.), jakąś bajkę; najciekawsze są, niemal jedyny ekskurs polityczny ks. biskupa, „Organy“, po pobycie warszawskim, na początkach Sejmu Wielkiego (1789) napisane i bezimiennie wydane. Organy to stany zjednoczone, a nowy organista to agent pruski Lucchesini, z całą parafią za sobą; lecz stary organista (poseł rosyjski) odzyskać musi dawne znaczenie. Są tu dalej sylwetki marszałków i krytyka uchwał sejmowych (wojska stutysięcznego i uniformu narodowego) i niewesoła na przyszłość perspektywa, niedowierzanie Prusom i wskazywanie jako jedynego ratunku— spólnej zgody i ufności do króla; mieszana tej satyry forma celuje dowcipem, zręcznością, trafnością, ale chłodem swym mrozi. Innych podobnych wierszy („Nie pozwalam“, r. 1790) nie znamy. Hymn narodowy 3-go maja, na żądanie króla dla uczczenia rocznicy wielkiej konstytucyi napisany, wypadł blado zupełnie. Po pogromie politycznym K. w Warszawie i Łowiczu zakrzątuął się przy pomocy Dmochowskiego, którego do Warszawy sprowadził, około wydawnictwa pisemka tygodniowego, wskrzeszając niby dawnego „Monitora“, i w lip-cu 1798 w Poznaniu „Co Tydzień“ wydawać zaczął, zapełniając go artykułami moralizują-cemi, bajkami, powiastkami wschodniemi (w u-lubionym natenczas guście), nawet alegoryą polityczną p. t. „Prawdziwa powieść o kamienicy narożnej w mieście Kukurowcach przez mistrza Błażeja bakałarza tamże“, trafną, ale bladą czy banalną powieścią o losach polskich; rzeczy prozą pisane ustępowały jednak daleko przed dawniejszemi, monitorowemi. — Osobną grupę w puściźnie literackiej K. stanowią wreszcie jego komedye, niewszystkie dotąd drukowane, niektóre wydane (nie przyznawał

się do nich ks. biskup, podobnie jak i ks. Czartoryski) pod imieniem marszałka dworu biskupiego, Mowińskiego. Komedye te przeznaczał K. głównie dla teatru własnego, heilsberskie-go; lekki ich dyalog, dowcip, tendencya moralna, satyryczna, nie okupią braku żywiołu dramatycznego, scenicznego; są to raczej dya-logi w prozie niż komedye; najlepsze z nich „Krosienka“ i „Pieniacz“; drukiem wychodziły (1780 i in.) „Łgarz“, „Solenizant“, „Statysta“; w r. 1830 dodano z rękopisów (warszaws. i in.) „Mędrca“, „Krosienka“, „Pieniacza1 występowanie przeciw „mędrkowaniu“, nawet u kobiet „co od blondynów skoczyły do metafizyki i przeszły mistrzów“ i Górnogłębskiemu głowy sobie zawracać pozwalają; za lekarza przebrany sługa ocala pana od planów i zamysłów podobnych „mędrków“. — Dzieła K. wierszem i prozą wydał najpierw Dmochowski (Warszawa 1802 — 1804, uzupełnione w r. 1829, tomów 10); dalej w Wilnie 1819 — 1820, i we Wrocławiu, 1824; dopełnienie, tomy XI — XVIII, Warszawa 1830—1832; są wydania paryskie i berlińskie, lipskie Bobrowicza (1834—1835 i 1840); dzieła poetyckie wyszły w Krakowie 1882

A Br.

W. W. W. '

Krasicki Marcin; pobierał nauki w uniwersytecie wileńskim i należał do gromadki poetów i rymotwórców, która produkowała się ze swojemi utworami na Litwie w latach 1831 — 1850, jak Łada-Zabłocki, Spasowski, Groutkow-ski, de-Perthćes, Kątkowski i wielu innych, o-becnie prawie całkiem zapomnianych i nieznanych. K. wydał w Wilnie 1837 —8 r. „Pisma rozmaite“ (4 t.), a w nich: „Dumy filozof.“, „Satyry, powieści satyr, i nagrobki“, „Anakreontyk: i ko-medya Nikodemek“, „Rozmaite fraszki, albo Co się komu podoba“. Wiersze jego niczem się nie odznaczają, są myśli ładne, zdania słuszne, ale wszystko to nie przekracza granic mierności i poprawności. Najlepsze i dosyć charakterystyczne są satyry i nagrobki (Janowi

s. J.

1851).

Br. O.

ski L. „Literatura na Litwie 1800 — 1864“ w rękopisie).

Krasicki Kazimierz, właściciel ziemski w Galicyi, agronom, wydał: „O rolnictwie“ (Lwów 1843); „Rachunki gospodarskie“ (Lwów

St. Rew.

Krasiczyn, miasteczko w Galicyi, pow. przemyski, na pr. brzegu Sanu, 9 km. od sądu pow. i stacyi kolei w Przemyślu, w okolicy od zach. nizinnej, a od wschodu górzystej. W części nizinnej leżą zabudowania miejskie wraz z zamkiem, imponującym okazałością i rozmiarami. Obszar gm. obejmuje 1804 morgi. Według spisu z r. 1880 było dm. 82, z tego dworskich 15; m-ców 918 (męż. 468, kob. 450); z tego na obsz. dw. 160 (męż. 93, kob. 67). Rei. rz.-kat. 752, gr.-kat. 97, żydów 64, innego wyznania 5; co do narodowości Poleków 860, Rusinów 53, Niemców 5.—Par. rz.-kat. w miejsću, obejmuje 11 wsi i przysiółków.—Marcin z Siecina Krasicki, krajczy koronny, starosta przemyski, wojewoda podolski, wystawił r. 1619 w zamku piękną kaplicę p. w. Wniebowzięcia N. M. P. i przeznaczył ją na kościół parafialny. Później rozpoczął on budowę kościoła par. p. w św. Marcina i Barbary, której to fuudacyi dokończyła w r. 1760 Ludwika z Mniszchów Potocka, kasztelanowa krakowska. — Par. gr.-kat. w Śliwnicy. Jest tu szkoła ludowa 2-klasowa, urząd poczt, i telegr., browar parowy, dystylarnia spirytusu, cegielnia, wreszcie dom kalek, założony w r. 1633 przez Marcina Krasickiego. — Na uwagę zasługuje zamek, główna ozdoba miasteczka, pochodzący z XVI wieku; leży na pr. brz. Sanu. Zbudowany w wielki czworobok, w stylu renesansu włoskiego z przymieszką baroka, z 4 basztami na rogach: 1) Boską na płd. zach,, 2) Papieską na płn.-zach., 3) Królewską na płn.-wsch., 4) Szlachecką na płd.-wsch. Główna brama wjazdowa w skrzydle zachodniem, nad nią ozdobna wieża z zegarem. Wewnątrz obszerny dziedziniec, otoczony galeryami piętrowemi. Szerokie korytarze prowadzą do wnętrza gmachów, przeważnie sklepionych. Ściany ich ozdobione licznemi popiersiami sławnych osób i obrazami historycznemi. W r. 1540 otrzymał A-leksy, syn Jakóba z Siecina, Krasiczyn i począł się pisać Krasickim. Stanisław z Siecina Krasicki, kasztelan przemyski, rozpoczął budowę zamku w r. 1592. Po nim objął Krasiczyn młodszy jego syn, Marcin (f w r. 1633). Dokończył on budowy zamku w r. 1619. Jeżdżąc w delegacy! do Ferdynanda II, cesarza rzymskiego, otrzymał tytuł hrabiego dla siebie i sukcesorów. Zygmunt III wraz z żoną Konstan-cyą odwiedził zamek Krasiczyński, na pamiątkę czego Marcin kazał usypać 3 kopce na górze. Po nim (r. 1633) przeszedł K. na Marcina Konstantego Krasickiego (f 1672), później kasztelana przemyskiego, a po śmierci syna tego Marcina, Jerzego, stolnika przemysk., na siostrę jego Urszulę, żonę Jędrzeja Modrzewskiego, podskarbiego koronnego. Córka jej, Elżbieta, zapisała K. Janowi Tarle, wojewodzie sandomierskiemu, drugiemu swemu mężowi. Tarło, umierając bezdzietnie w r. 1750, darował K. swojej siostrzenicy Ludwice z Mniszchów Potockiej, drugiej żonie Józefa Potockiego, kaszt, krak. i hetm. w. kor. Później kupiła K hr. Piuińska i zapisała go najstarszemu synowi swemu Józefowi, od którego nabył go ks. Leon Sapieha w r. 1834 K. i dzisiaj należy do Sapiehów. Ks. Leon Sapieha założył w zamku przędzalnię płócien i obrusów, lecz ta niedługo się trzymała. Zamek otacza piękny o-gród, który z zamiłowaniem ozdobił ks Leon Sapieha. Dnia 3 maja 1852 przed dzień zapowiedzianego przybycia młodej, w Krakowie zaślubionej pary: ks Adama Sapiehy i ks. J. San-guszkówny zamek zgorzał. Spłonęły rzeźbione i wyzłacane sufity, rozsypały się marmurowe odrzwia i kominki, zgorzała baszta Królewska, wypaliły się na wapno marmurowe ściany baszty Papieskiej z portretami papieżów; runął gorejący dach wieży zegarowej i porwał na dno sklepienia i dzwony. Ocalały tylko baszta Boska i Szlachecka, która była w chwili pożaru składem drogocennych pamiątek. Pamiątki te ocalały. W r. I860 rozpoczęto dokładną restauracyę zamku i dokonano jej, zachowując pierwotną postać. — W potoczku i w jednej starej studni na posiadłości ks. Sapiehy odkryto ślady nafty; między Śliwnicą a K-em, przy drodze do Olszan, założono szyb, niebawem opuszczony z powodu napływu wody.

Krasieński Borzobohaty Jonasz, władyka rusiński w końcu XVI w. Trudno w którejkolwiek epoce dziejów kościoła powszechnego spotkać się z episkopatem tak nizko moralnie upadłym, jak wówczas na Rusi w cerkwi wschodniej. Był to czas,gdy pasterzami hyli ludzie świeccy, dawni rycerze, nieraz wiekiem sterani, szukający na starość wygodnego życia i obfitego źródła dochodów, i dlatego kupowano ochotnie nominacye na władyctwa. Jednym z głośniejszych tego rodzaju biskupów był Jan K., pochodzący z to-dziny rusińskiej Borzobogatych, która zwyczajem polskim od wsi Krasna przybrała nazwisko Krasieńskich. O młodości K-o tyle tylko wiadomo, że służył wojskowo, brał udział w licznych wyprawach, odznaczając się męstwem i dzielnością. Zapewne po utracie fortuny, nie mając innych środków, zapragnął używać dochodów z jakiejś dyecezyi. Śmierć żony pomogła mu dojść do celu: w kancelaryi królewskiej wyrobił sobie dyplom na biskupstwo Włodzimierskie, które uchodziło za najlepsze po metropolitalnem. Atoli, biskup chełmski, Teodozy Łazowski, skuszony sutemi dochodami również wyjednał sobie dyplom. W 1565 r. umiera biskup włodzimierski i K. rozpoczyna skandaliczny spór z Łazowskim o opróżnioną katedrę; dotarł pierwszy do Włodzi-

L. J.

Hr.

mierzą, osadził na zamku biskupim swego syna i oddał rządy dyecezyi w ręce ludzi świeckich. Tryumf K był nader krótkotrwały, rychło bowiem nadjechał z pocztem zbrojnych drugi pretendent i po ostrej utarczce zajął zamek i dnia 15 września 1565 r. sam się ogłosił biskupem. Zygmunt August u dał się w tę gorszącą sprawę i wyprawił do Łazowskiego z przełożeniami posła, którego współzawodnik K. zelżył i ustąpić ani myślał. Wtedy król oddał w r. 1567 K-mu biskupstwo łuckie, które choć było biedniejsze od włodzimierskiego, ale miało dostatnie uposażenie. K., jak wonczas wielu władyków, nie brił zgoła święceń kapłańskich i dopiero po kilku latach, zagrożony ekskomuniką metropolity, przyjął sakrę i zmienił imię Jana na Jonasza. Rządy K. były wielce opłakane dla dyecezyi: władyce chodziło o to, ażeby wzbogacać majątkiem kościelnym swoje potomstwo i krewniaków. W tym celu zakonników klasztoru bazyliańsktego w Dubnie rozpędził, majątek zakonny zagarnął, a kościół złupił z kosztowności. Przyzwyczajeń wojskowych nie zmienił: żył podawnemu, jak najburzliwszy szlachcic, na nic i na nikogo się nie oglądając; jeździł z orszakiem zbrojnym; zdaiza-ły się przytem burdy i gwałty, o co pozywano biskupa do grodu łuckiego. Płynęły na to suppli-ki i skargi do króla, obwiniające wyższy kler, przedstawiające zepsucie biskupów ,,którzy z żonami swoimi krom wsiakoho wstydu żiwut' i dieti płodiat’“ a nadto nic nie dbają o sprawy religi jne, które są w straszliwej prostracyi. Nic to nie pomagało: rozprzężenie i upadek kleru były tak ogromne, iż nie można było mieć nadziei uleczenia tego stanu zwyczajnemi środkami. K. dręczył podwładne sobie duchowieństwo, na które coraz nowe ciężary nakładał, a gdy księża nie chcieli jego żądań niepomiernych zaspokoić, cerkwie zapieczę-towywał i nabożeństwa w nich odprawiać zabronił. W stolicy samej, Łucku, z tego powodu w 1583 r. 10 cerkwi było zamkniętych. Nie dość na tem: syn K., Wasili, ufny w po-tęgę ojca, nie chciał słuchać nawet tak energicznego króla jak Stefan Batory, który nie mógł patrzeć cierpliwie naprowadzenie się K-go. Jeszcze za Zygmunta Augusta K., w nagrodę dawnych zasług, otrzymał był archimandryę klasztoru w Żydyczynie, którego dobra również niszczył i marnował. Batory polecił księciu Ostrogskiemu odebrać monaster i przeznaczył go na utrzymanie wygnańca greckiego, Teofa-na, byłego biskupa meleńskiego. Ostrogski zdobył klasztor i osadził w nim Teofana. K. wypowiedział wojnę rzekomemu uzurpatorowi jego własności i wraz z synami naszedł Żydy-czyn, stoczył krwawą bitwę w kościele, Teofana wyguał, a klasztor zrabował. Napróżno książę Proński z rozkazu króla starał się zdobyć monaster; K. bronił się długo i wreszcie Proński, zebrawszy liczną milicyę, opanował

pozycyę i K. musiał uchodzić. Dalej tolerować podobnej wojny i całego szeregu nadużyć było niepodobieństwem: Stefan Batory ogłosił też K-go i jego synów banitami, w r. 1583. Co się stało później z K-im, czy istotnie musiał wyjść zkraju,czy umarł, niema na to żadnych świadectw. W r. 1585 na biskupstwie łuckiem siedzi już Cyryl Terlecki, które zastał w s -vej dyecezyi duchowieństwo niekarne i najgorszych obyczajów, cerkiew katedralną zupełnie zniszczoną, klejnoty jej i majątki przez krewniaków K-go rozdrapane. — „Archiw Jugo-zapadnoj Rossii“ (T. I JVs 12. 25, 34, 40, 41) „Akty Żapadnoj Rossii“ (T. III «Mt 146); lwa ni szew „Żiźń ks. Kurb-skago w Litwie i na Wołyni (Kijów 1849).

Krasieńskie starostwo niegrodowe znajdowało się w woje w. Trockiem, po w. Trockim

1    składało się ze wsi Krasne albo Krasnesioło z przyległościami. Od roku 1766 należało do Antoniego Hryniewicza, regenta trockiego, który opłacał zeń kwarty ztp. 55, hyberny złp. 50. Według spisów podskarbińskich z r. 1569 starostwo to wchodziło w skład królewskiej ekonomii Trockiej.

Krasiłów, m-ko w gub. Wołyńskiej, pow. Starokonstautynowskim, nad Słuczą, przy trakcie ze Starego Konstantynowa do Wołoczysk, 22 w. od miasta powiatowego, gmina i stacya poczt. K. posiada zarząd gminny i sąd pokoju. Osiem garbarni (skóry krasiłowskie słyną od dawna), cukrownia (od roku 1842), gorzelnia, 2 cegielnie, piec wapienny, apteka, szpital (przy cukrowni); tygodniowe targi, 6 jarmarków w roku; szkoła ludowa (od r. 1870); kościół filialny katolicki parafii Kulczyny, trzy cerkwie murowane, bożnica, cztery żydowskie domy modlitwy; ok. 6 000 m-ców (w r. 1870—

2    614 m-ców). Gmina K. obejmuje 13 miejscowości, mających 1295 domów włościańskich (obok 270 innych), 13 480 m-ców włościan, uwłaszczonych na 7 235 dzies. —W r. 1444 w. ks. Świdrygiełło nadaje K. słudze swemu Michałowi Olechnowiczowi. W r. 1497 ks. Aleksander daje dwór K. (wraz z innemi) ks. Konstantemu Ostrogskiemu, co potwierdza Zygmunt I w roku 1541 i 1517. Po śmierci ks. Beaty (z Kościeleckich) Ostrogskiej K. zajmuje chwilowo drugi mąż jej Olbracht Łaski, który wnosi pobór w r. 1570. Tu waleczny Jarmoliński, rotmistrz milicyi ks. Ostrogskiego, w r. 1573 uderzył na stojących w koszu Tatarów i do szczętu ich wyciął. W roku 1593 i 1618 K. wraz z włością spustoszony został przez Tatarów. W r. 1753, przy rozdziale ordynacyi o-strogskiej, K. (z 18 wsiami) otrzymał sposobem darowizny od Janusza Sanguszki, ostatniego ordynata ostrogskiego, ks. Ignacy Sapieha, wojew. mścisławski, pod warunkiem dostawiania na potrzebę kraju 33 jeźdźców. — Syn Ignacego, ks. Ksawery Sapieha, wojewodzie mścisławski, odziedziczywszy po ojcu K., wyjednał u króla Stan. Augusta przywilej (wyd.

Hr.

w r. 3 776) na jarmarki dwutygodniowe. Po wyjściu Ksawerego Sapiehy za granicę dobra K. sprzedane zostały na licytacyi. Obecnie K. jest własnością Emeryka Mańkowskiego. — W K-wie urodził się artysta-inaiarz Ksawery Kaniewski (ob.).— „Słów. Geogr.“.

Krasińscy herbu Slepowron, ród polski. Podług jednozgodnego podania heraldyków naszych protoplastą tej znakomitej i krajowi zasłużonej rodziny, zarówno jak i wszystkich Slepowrończyków, miał być Warcisław v. Wawrzęta, hetman Konrada 1, księcia Mazowieckiego, wojownik przeciwko Prusakom i Jadźwingom, a wódz naczelny Mazowsza w niefortunnej bitwie z Małopolanami pod Su-chodołem w r. 1243. Jeden z potomków jego, Sławomir v. Sławko, podług tradycyi rzeczonej otrzyma! podobno w r. 1388 różne ważne przywileje dla posiadłości swej Krasne w ziemi Ciechanowskiej, na której miał się tytułować nawet hrabią (comes). Nie wdając się w dochodzenie prawdziwości lub nieprawdziwości podaii powyższych, za właściwego protoplastę Krasińskich uważać musimy niejakiego Sławka Orozdzińskiego, sędziego ziemskiego różańskiego, w pierwszej połowie w. XV. Do majętności owego Sła* ka należała i wieś Krasne, którą wziął w dziale po ojcu najmłodszy z synów jego, Mikołaj, i pierwszy od niej pisać się począł Krasińskim. Był to mąż rządny i przedsiębiorczy; powiększył majątek przykupieniem kilku folwarków i wybudował w Krasnem kościół parafialny. Synami jego byli: Jakób, dzielny wojownik w wojskach Macieja Korwina, króla węgierskiego, i Andrzej, poległy w Lasach Bukowińskich z całym oddziałem Mazurów, którym przewodził, wysłany od księcia Konrada na pomoc Janowi Olbrachtowi. Andrzej pozostawił syna, Jana, stolnika i sędziego grodzkiego ciechanowskiego, słynnego z bezwzględnej surowości, z jaką ścigał i karał rozboje i bezprawia, zagęszczone między liczną drobną szlachtą swej ziemi. O tych srogich sądach jego, czyli, jak wówczas nazywano, rokach, sprawowanych w Krasnem, pamięć przechowała się aż do czasów ostatnich w ustach ludu tamtejszego, nazywającego każdy sąd suroay „rokiem krasnym“. Z równie surową bezwzględnością dochodząc i ścigając sprawców zgonu ostatnich książąt Mazowieckich, naraził się Krasiński na nieprzyjaźń i prześladowanie wielu możnych panów i królowej Bony, której wpływ pozbawił go nawet kasztelanii ciechanowskiej, nadanej mu przez księcia Janusza. Zmarł w połowie w. XVI, pozostawiając pięciu synów, którzy, wszyscy wysoko ukształceni i zdolni, a popierani przez krewnych Dzierzgowskich, rodzinę swoją, dotychczas zamkniętą w szczupłych ramach Mazowsza, wywiedli na szerokie pole działalności ogólno-krajowej i dali jej podstawę tego znaczenia, które wkrótce pozyskała. Z nich M i-k ołaj, kanonik krakowski, Stanisław, ar-chidyakon krakowski, mąż wielkiej w duchowieństwie polskiem powagi (ob.), i Franciszek, biskup krakowski (1572 r.j, jeden z najznakomitszych mężów stanu czasu swego (ob.), poświęcili się zawodowi duchownemu, Wo jci e c h zaś, kasztelan sierpski (1573), i Andrzej, chorąży ciechanowski, poseł na dwudziestu z górą sejmach, niezwykle wymowny i w sprawach krajowych biegły, byli założycielami dwóch gałęzi domu swego—starszej i młodszej. Gałąź starszą po Wojciechu poprowadzili dalej synowie jego: Stanisław, kasztelan sierpski, mąż wielkiej nauki i gruutownej znajomości prawa, poseł na kilkanaście sejmów, a marszałek trybunału koronnego (1633) i Jan, wojski różański. Wnukowie tego ostatniego, Stanisław, geuerał wojsk litewskich (1750), gorliwy stronnik Stanisława Leszczyńskiego, i Franciszek, stolnik zawskrzyński, rozdzielili tę gałąź na linie—opoczyńską i galicyjską. Pierwsza wydała z siebie, generała Izydora, znanego z licznych kampanii w latach 1792—1813, do drugijj między innymi należeli: Ludwik, general-major wojsk koronnych (1755), Józef, konfederat barski, również general wojsk koronnych (1768), hrabia austryaeki w roku 1775 (potwierdzenie tytułu hrabiowskiego uzyskała linia o której tu mowa, w Austryi w r. 1856) i Ludwik, założyciel Muzeum przemysłu i handlu w Warszawie (ob. niżej). Gałąź m ł o d s z ą Krasińskich, po Andrzeju (p. w.) poprowadzili dalej synowie jego: Jan, prałat, sekretarz królewski (ob.) Franciszek, kasztelan ciechanowski, dzielny wojownik przeciwko Moskwie (1579 —1581), i Stani sław, wojewoda płocki (1600), mąż wybitny z rozumu, energii i wpływów. Z jego licznego potomstwa wyszło sześć linij tej gałęzi Krasińskich; z tych trzy zgasły, a trzy istnieją dotychczas. Z linij zgasłych: 1) podskarbi ń-ska, tak zwana od piątego syna wojewody Stanisława, Jana-Kazimierza, wojewody płockiego (1647), a podskarbiego wielkiego koronnego (1658), wydawszy Jana, wojewodę płockiego, założyciela pałacu Krasińskich w Warszawie, poufnego przyjaciela króla Jana III, i S t an i sł a w a-B o n i f a c e g o, kasztelana płockiego (1709), wygasła w roku 1750 na staroście przasnyskim, Bł aże j u, jednym z najbogatszych panów polskich owego czasu. 2) Sandomierska, tak zwana dlatego, że założyciel jej, Gabryel, drugi syn wojewody Stanisława, kasztelan płocki (1673), osiedlił się na stałe w ziemi Sandomierskiej, wygasła w r. 1796, wydawszy Jana Mikołaja, kasztelana małogoskiego iAleksandra, kasztelana wiślickiego (1722) Wnuczka jego, a córka Stanisława, starosty nowokorczyńskiego, generała wojsk koronnych (f 1762 r.), słynna wówczas z piękności i przymiotów umystu i serca, Franciszka (ob.), żona Karola, księcia sa-

skiego i kurlandzkiego, babka (przez córkę) króla sardyńskiego Karola Alberta, a praprapra-babka obecnie panującego króla włoskiego,

Humieckiej, wojewodzianki podolskiej. Stanisław Krasiński był jednym z najgorliwszych stronników elekcyi Stanisława Leszczyńskiego. Gdy Sasi wzięli górę, starosta nowomiejski (Nowe-miasto Korczyn) pozostał do śmierci ze swem starostwem i stopniem wojskowym, nie piastując wyższych godności. Synów nie miał, tylko cztery córki (Maryanna za Joachimem Tarnowskim, Barbara za Michałem Swi-dzińskim, Zofia za Franciszkiem Wodzickim i Franciszka), z których Franciszka była drugą z kolei. Wszystkie córki starostwa nowomiej-skich otrzymały staranne wychowanie i ten polor, cechujący ówczesue wyższe towarzystwo polskie, do którego należał ród Krasińskich. Otoczenie domowe, w którem rosła przyszła Księżna Kurońska szczegółowo i żywo odmalo-wa Tańska (ob.), w swoim „Dzienniku Fr. Krasińskiej“. Obok żarliwości religijnej i bezwzględnego posłuszeństwa dla rodziców wpajano też w córki kult dla tradycyj rodzinnych i aspira-cye do władzy i znaczenia. Na wrażliwej naturze Franciszki te zasady odbiły się silnie. Kierowniczkami nauko werni były francuzki: z początku „madame“ w domu, a później pensyonat francuski w Warszawie. Przygotowana do życia według wszelkich ówczesnych wymagań pedagogiki i dobrego ułożenia, weszła starościanka w świat. Wykształcenie i zyskana od metrów szkoła dobrego ułożenia w połączeniu z wrodzoną inteligencyą, niezwykłą urodą i czarem wdzięków, przy ambicyi wygórowanej, wyniesionej z domu, zdecydowały o losie panny. Czarem swych wdzięków i obejścia podbiła K. serce jednego z synów Augusta III, królewicza Karola, który wtedy świeżo otrzymał w lenno księstwo Kurlandyi i Semigalii. Bliższe okoliczności towarzyszące zawarciu tego związku nie są dokładnie znane. Podobno Lubo-mirscy, połączeni z Krasińskimi bliskimi węzłami pokrewieństwa, ważną odegrali rolę

Wik t o r a-E m a n u e 1 a III (ob.). 3) Litewska wreszcie, pochodząca od dziesiątego syna wojewody Stanisława, Mi ch ał a, cześnika stęży-ckiego, osiadłego na Litwie, zakończyła swe istnienie w czasach ostatnich na Adamie Stan. biskupie wileńskim (ob.). Linie, obecnie istniejące gałęzi młodszej rodziny Krasińskich: 4) Radziejowicka, tak nazwana od głównej posiadłości tej linii, Radziejowic, pochodząca od najstarszego syna wojewody Stanisława, Ludwika, kasztelana ciechanowskiego (1637). Linia ta, wydawszy z siebie: A1-brychta, wojewodę płockiego (1680), Dominika, kasztelaua ciechanowskiego (A 663),

Jakóba, kasztelana ciechanowskiego (1689),

Ja n a-C h r y z o st om a, biskupa lorytneńskie-go (ob.), Antoniego, kasztelana zakroczymskiego (1750) i Kazimierza, oboźnego wielkiego koronnego (1763), otrzymała w roku 1820 przyznanie tyt łu hrabiowskiego w Król.

Polskiem w osobie Józefa, kasztelana królestwa kongresowego, w służbie wojskowej w latach 1809 —15, przytem pisarza (ob.).    5) U-

kraińska, pochodząca od Felicy ana, trzeciego z rzędu syna wojewody Stanisława, którego praprawnuk, Franciszek, chorąży trembowelski, po upadku kraju osiedlił się na stałe na Ukrainie, uzyskała zatwierdzenie tytułu hrabiowskiego w państwie rosyj-ikiem i au-stryackiem w latach 1880—83, w osobie Huberta, doktora medycyny (ob.).    6) Opino-

górska albo Ordyjnacka, pochodząca od tegoż Fel i cyan a, podkomorzego ciechanowskiego, liczy w gronie swych członków: Jana-Ignacego, kasztelana wizkiego (1702), A-dama S t a n., bisk. kamienieckiego (1759) (ob.),

rola, a z pomiędzy nich głównie Antoni Lubomirski, wojewoda lubelski (późniejszy kasztelan krakowski). Wojewodzina 1 bełska szczególną zawsze opiekę roztaczała nad swą ukochaną bratanką; ale podobno była przeciwną związkowi jej z królewiczem, przewidując dużo zawikłań, i żałowała, że jakiś Radziwiłł, choć garbaty, dostał odkosza, oświadczywszy się o rękę starościanki. Za to biskup kamieniecki, Adam Krasiński, musiał gorąco popierać ten związek syna królewskiego z blizką swą krewną; dogadzało to jego wygórowanej ambicyi. Zaślubiny królewicza z F-ą K-ą odbyły się w marcu 1760 r. Według relacyi pa-miętnikarza Matuszewicza Fr. Kr. rezydowała wtedy w Warszawie, przy ciotce swojej, wspo-

Mi c ha ł a-H i e r o n i m a (ob.), podkomorzego różańskiego, generalnego marszałka Konfedera-eyi Barskiej (ob.), Jana, starostę opinogórskie- w wyswataniu starościanki za królewicza Ka go, jednego z najwymowniejszych posłów Sejmu Czteroletniego, Wincentego, wojewodę i generała jazdy Król. Polskiego, pierwszego ordynata opinogórskiego (ob.), Zygmunta, jednego z trzech wielkich naszych poetów,

Władysława, pisarzahistor. (ob.) i Adam a,

4-go ordynata opinogórskiego, współczesnego pisarza (ob.). Linia rzeczona uzyskała tytuł hrabiowski państwa francuskiego w roku 1811 w osobie generała Wincentego, zatwierdzenie zaś tego tytułu w Król. Polskiem i Ces.

Rosyjskiem w r. 1837.—Źródła: Niesiecki; Kosiński; Kossakowski; Żychliń ski; Boniecki. D Krasińska Franciszka (* 1744—f d. 30 kwietnia r. 1796 w Dreźnie), królewiczowa— żona Karola, królewicza polskiego, księcia Kurlandzkiego, zwana też z tego powodu ,,Księżną mnianej księżnie Lubomirskiej. Królewicz, uj-Kurońską“. Franciszka była córką Stanisława rzawszyją, zakochał się odrazu i odrazu też wyja-Krasińskiego, starosty nowokorczyńskiego, z linii wił wojewodzie chęć ożenienia się ze staro-sandomierskiej (ob. Krasińscy) i Anieli I ścianką. W tym celu namówił wojewodę, aby

III w r. 1763 w celu popierania kandydatury królewicza do tronu polskiego księżna zjechała do Warszawy i zamieszkała u „jako dawna Konstanta“. Lubomirscy użyli swoich stosunków na dworze austryackim; za ich sprawą zniewolony przez cesarzową Maryę Teresę, ks. Karol zwrócił się do żony listownie. Bardzo czule zapraszał ją do Drezna, przepraszał dawne swe błędy i przyrzekał ogłosić ją swą żonę. Gdy przybyła do Saksonii, elektor odmówił jej tytułu królewiczowej, lecz pozwolił na przebywanie w swoich posiadłościach incognito. Dotknięta tern boleśnie, przemieszkiwała w El-austryacką. Czy jednak K. sterwerdzie i Dreźnie na przemiany. Pomimo

z żoną i starościanką wyjechał do Węgrowa, o mil 12 od Warszawy. Następnie królewicz wyrobił u biskupa inflanckiego, Ostrowskiego, induit i wyjechał pod pozorem polowania do Węgrowa, gdzie sprowadzony z Warszawy bernardyn za owym indultem dał ślub królewiczowi ze starościanką. Ślub odbył się d. 20 marca, jak o tern świadczą daty na intercyzie ślubnej i na dyplomie królewicza, poświadczającego że F-ę K-ą „obiera sobie za prawdziwą żonę i małżonkę“. Wszystkie podania zgodnie świadczą, że królewicz rozkochany był w sta-rościance i dla niej poświęcił związek z arcy-księżniczką

równą mu odpłacała miłością, czy głównie nie kierowała się ambicyą i żądzą zaszczytów, trudno coś stanowczego orzec. Wiadomo natomiast, że wnet po ślubie piętrzyć się poczęły najrozmaitsze przeciwności, które zatruwały pierwsze chwile pożycia pary książęcej. Lekkomyślny królewicz zaczął zaniedbywać małżonkę, co mu ułatwiał wielce sam ich sposób życia, zdała od siebie, i widywanie się tylko ukradkiem. Gdy zaś rozeszła się wiadomość

Sakramentek

za

za

znacznego spadku po rodzicach i podarowanych przez cesarzową Maryę Teresę pięknych dóbr Lanckrony, pod Kalwaryą Zebrzydowską (dziś w Galicyi), odczuwała ciągły brak pieniędzy, zbywało jej często na śródkach, niezbędnych do zaspokojenia pierwszych nawet potrzeb. Sejm w r. 1776 dopiero opatrzył ją znacznym docho lem dożywotnim i zarazem u-znał ją zaprawą małżonkę królewicza Karola.—

K., powodowana po części nadzieją uzyskania o zawartem małżeństwie, Brühl zaczął czynić tronu dla męża i siebie, po części kierowana starania o rozwód, o którym księżna słyszeć uczuciem patryotycznem, brała czynny bardzo nie chciała. Nie mógł również uzyskać od    udział w sprawach Konfederacyi Barskiej. O dzia-

księżny zgody na rozwód Borch, przyjaciel    łalności    księżny w ciągu pierwszego roku Konfe-

królewicza Karola i nieodstępny jego towa-    deracyi    żadnych niema śladów. Od r. 1770, po

rzysz w podróżach. Starania dworu o unie-    zjeździe    Marszałków w Białej (paźdz.) rozpo-

ważnienie małżeństwa, trwające od dłuższego czyna się jej korespondencya z biskupem Ada-czasu, wyraźnie wystąpiły w r. 1762, kiedy księżna mem Krasińskim, w której uwydatnia się kil-po śmierci ojca pragnęła ulegalizować swój koletnia działalność księżny w sprawach bar-ślub; świadczy > tern list Kierskiego, sekreta- skich, W drugiej połowie r. 1769 księżna Kurza w. kor., z dn. 11 czerwca r 1762. Ko-    rońska    przebywała w Opolu na Slązku. Na-

nieczność zmusiła F-ę K-ę do tego kroku, gdyż    stępnie    przeniosła się do Lublińca, o kilka mil

za-

po śmierci rodziców pozbawiona była jedynego od Opola, w pobliżu granicy polskiej; tutaj schronienia, jakie miała wich domu. Bawiła przez lat parę z małemi przerwami, stale czas jakiś u starszej swej siostry, Barbary mieszkała i dopiero wiosną w r. 1772 wynio-Swidzińskiej; później przebywała w klasztorze sła się do pobliskiego Kosięcina. W Lublińcu, Sakramentek w Warszawie, u Franciszkanek odwiedzali ją agenci dyplomatyczni dworów w Krakowie, w Częstochowie i w Opolu, granicznych, których tylu kręciło się wówczas W trzy lata po ślubie przyjeżdża książę z Kur- wśród związkowych. Rezydencya księżny Ku-landyi do Warszawy, aby już więcej do niej nie rońskiej stała się też głównym punktem kolej-wrócić. Po powiocie, pomimo doznanych zawo- nych zjazdów wybitniejszych przedstawiciełi dów, ze zwykłą sobie lekkomyślnością rzuca związku; często przebywał tutaj ks. biskup ka-się w wir zabaw stolicy, zaniedbując zupełnie mieniecki, a i sam królewicz Karol zabiegał tu swą żonę. Księżna Kurońska nie pokazywała na krótko, starannie zachowując incognito. _ się nawet w towarzystwie. Ale ks. Karol Wszyscy członkowie Generalności zjeżdżali tak-„w samej niestałości niestały“—jak powiada- że chwilowo, aby złożyć hołdy królewiczowej, no —zwracał się niekiedy z czułością do żony, rady zasięgnąć lub zaczerpnąć wieści ze zbie-aby po chwili znów o niej zapomnieć; wtedy gających się tutaj zewsząd relacyi. Bezustan-w ustronia i samotności przebywała K. ciężkie na zaś wymiana korespondencyj między Lu-chwiłe opuszczenia. Co działo się w duszy blińcem a Preszowem, stałem miejscem poby-księżny. czy buntowała się przeciwko swemu tu Generalności, świadczy, że tutaj trzymane losowi, czy, powodowana miłością lub też am- były główne nici szeroko rozpostartych stosuu-bicyą i chęcią zachowania raz zajętego stano- ków i negocyacyj. Tutaj też niejednokrotnie wiska, w pokorze znosiła wszelkie upokorzę- układano nawet plany operacyj wojskowych; tu nia?—na to dowodów niema. Natomiast w póź- się krzyżowały najrozmaitsze skargi i wzajemue niejszych listach księcia, jak i księżny, nie wi- zażalenia przedstawicieli różnych stronnictw dać jakiejkolwiek rozterki, przeciwnie, cechuje i opinij* tutaj często królewiczowa godziła poje życzliwość obustronna. Po śmierci Augusta waśnionych, a używając przeważnych wpły-

wow, jakie posiadała wśród Generaluości, przedstawiała do urzędów i dygnitarstw kon-federackich tych, których uważała za odpowiednio uzdolnionych. Stąd wreszcie wychodziły rozmaite missywy, tu odbierano liczne infor-macye i wiadomości od dworów zagranicznych, a nigdy żadne nieporozumienie, których niemało się zdarzało, nie zerwało stosunków między Lublińcem a Generalnością. Wogóle od roku 1770 udział księżny widoczny jest zawsze we wszystkich ważniejszych sprawach Konfe-deracyi. K. sama niejednokrotnie zalecała Generalności te lub inne kombinacye ruchów Jak się też W. M. Pan co dowiesz o nim, do-wojennych, dawała wskazówki, gdzie który od- nieś mi, proszę Cię“. Oburza się za oczernia-

został wiernym pierwszej miłości i bezżenny zginął w Ameryce r. 1779. Podczas Konfede-racyi Pułaski widywał często księżnę, odbierał od niej zlecenia, był przez nią gorąco popierany i broniony wobec licznych wrogów. Kiedy Generalność i wodzowie nie mogli sobie dać rady z jego butną naturą, udawali się o pomoc do księżny, której jego rogata dusza zawsze ulegała. Poleca go gorąco Zarembie, „ręcząc za jego charakter i sentymenta“. Do biskupa kamienieckiego pisze: „niezmierniem jest niespokojna o nieoszacowanego Pułaskiego.

|X

M

■ •/.

Hi;

tm

ff/j

Krasińska Franciszka.

dział ma się zwrócić, w którą stronę uderzyć. Wodzowie często przedstawiali „Najjaśniejszej Miłościwej Pani“ swe plany do „aprobacyi lub reprobacyi“. Młoda księżna Kurońska posuwała niekiedy swą działalność aż do wydawania rozporządzeń tym lub innym komendantom. Wielką jej zasługą również było, że godziła zwaśnionych wodzów. Pułaskiego wyróżniała z pośród wielu. Według współczesnych podań Kazimierz Pułaski poznał starościankę przed ślubem, zakochał się w niej i pozysk ł j j wzajemność. Później zapomniała o nim, poślubiwszy królewicza; ale dzielny partyzant

Wielka Encykl, Ilustr Ser. I. Tom XL. Zcsz. 316a.

nie Pułaskiego w gazetach, przestrzega o grożącym mu niebezpieczeństwie ze strony rządu austryackiego. Kiedy po upadku sprawy barskiej Pułaski był zmuszony kraj opuścić, naprzód zjechał do królewiczowej, do Kosięcina, by ją pożegnać, a stamtąd dopiero wyruszył do Ameryki. Że nie same tylko względy osobiste i rodowe kierowały księżną w jej publicznem życiu, świadczą o tern pewne ustępy listów jej do biskupa Krasińskiego. W jednym pisze, że mniejsza o tego lub owego księcia „au risque des malheurs et de la ruine totale du pays“. Uczucie patryotyczne przemogło tu względy o-

-,

wa 1898).

Krasiński Franciszek, h. Ślepowron, podkanclerzy i biskup krakowski (* 1525—f w r. 1577). Trzeci z rzędu syn Jana, starosty sanockiego i stolnika ciechanowskiego, i Katarzyny Mrokowskiej, był pierwszym senatorem w swoim rodzie, który dopiero od jego czasów wzrastać w znaczenie poczyna. Nauki początkowe pobierał w domu, potem w Zgorzelicach ną Śląsku i w sławnej Wittenberdze, gdzie był uczniem Melanchtona.

Wtedy-to,

sobiste i sprawę małżonka. Kiedy tajemne ne-gocyacye dyplomatyczne w ciągu roku 1771—2 przenikały do wiadomości publicznej, Księżna Ku-rońska podzielała powszechne obawy o los kraju, widziała grożące niebezpieczeństwa; często je przedstawiała w listach do biskupa, roztrząsała najrozmaitsze środki ratunku i podawała możliwe rady i wskazówki; jednocześnie zaś z bólem zaznaczała, że „chciwość albo fałszywa ambicya kilku pojedyńczych indywiduów“ krzywiła sprawę „dobra publicznego“. — K. z małżeństwa z królewiczem miała jedyną córkę, Maryę, która wyszła za mąż za Karola de Carignan,. ks. Sabaudyi, w rok po śmierci rodziców.—Niezaprzeczenie K. jest postacią nadzwyczaj interesującą przez dziwne koleje losu, przez swą naturę pełną wdzięku niewieściego, w połączeniu z iście męskim hartem duszy, ogromną energią i zdumiewającą inteligencyą. Jeżeli ambitne marzenia zaprzątały myśl kró-lewiczowej, jeżeli bawiła się chętnie w „Najjaśniejszą Panią“, a daleka perspektywa polskiej korony zawsze się jej uśmiechała — to z drugiej strony okupywała tę słabość wielką dla kraju miłością. —Bib li ografi a: Eustachy Tyszkiewicz „Źródła do dziejów Kur-landyi i Semigalii“ (Kraków 1870); J. Falko w-ski „Obrazy z życia kilku ostatnich pokoleń“ („Zofia z Krasińskich Lubomirska i synowicą jej Franciszka Krasińska“; Poznań 1877, t. I); Kazimierz Pułaski „Z życia księżnej Ku-rońskiej“ z dodatkiem p. t. „Listy Franciszki z Krasińskich, królewiczowej polskiej, księżnej Kurońskiej do Adama Krasińskiego, biskupa Kamienieckiego (1769 — 1772)“ (Warszawa

1890); M. Matuszewicz „Pamiętniki“ (Warszawa 1876, tom IV); po części na podstawie materyałów a więcej z fautazyi osnuta na tle życia K-ej powieść Kl. Ho fin a nowej—Tańskiej p. t. „Dziennik Franciszki Krasińskiej, w ostatnich latach panowania Augusta III pisany“ (ostatnie wydanie Warsza-

A. G.

To też wuj, prymas Dzierzgowski, lękając się, by młody K. nie przejął się zasadami Melanchtona i zwolennikiem reformacyi się nie stał, sprowadził go z Wittenbergi i w krakowskiej Akademii kształcił; tu uzyskał K. stopień doktora obojga praw, poczem jeszcze do Włoch wyjechał na lat kilka. Po powrocie do Polski został sekretarzem u swego wuja, prymasa Dzierzgowskiego, a że obrał sobie stan duchowny i znany był ze swo-

ich zdolności i nauki, więc rychło otrzymał poważne godności. Został tedy naprzód archi-dyakonem kaliskim, kanonikiem łuckim i łowickim, a w 1559 r. krakowskim. Ale już przedtem dwukrotnie używany był do posług dyplomatycznych przez duchowieństwo; w r. 1555 wysyłają go biskupi poraź pierwszy do Rzymu, aby papieżowi przedstawił stan kościoła w Polsce i niebezpieczeństwa grożące od wzrastającej reformacyi. Domagano się na sejmie z tego roku zniesienia jurysdykcyi kościelnej i zwołania soboru narodowego; opierał się temu episkopat polski, zastrzegając, że bez wiedzy papieża nie zgodzi się na podobny sobór, i z tern właśnie wyprawił K-go. Paweł IV stanowczo jednak odrzucił myśl narodowego soboru. Po raz drugi jedzie K. do Rzymu w 1558 r., tymrazem w sprawie Jakóba licha ńskiego (ob.), mianowanego właśnie biskupem kujawskim, ale w Rzymie mocno podejrzanego dla swych stosunków z dyssydenta-mi. K. wyjechał z początkiem kwietnia i dość długo bawił w Rzymie, ale prekonizacyi Uchańskiego na stolicę kujawską nie przywiózł; Paweł IV był bowiem Uchańskiemu bardzo niechętny. Spór ten ze stolicą papieską zakończył dopiero następca Pawła, Pius IV, który dopuścił Uchańskiego do biskupstwa kujawskiego. K. w tych latach otrzymał kilka beneficyów od kapituły gnieźnieńskiej; w r. 1556 był delegatem tejże kapituły, a w następnym na synod prowincyonalny do Piotrkowa, gdzie mu polecono rewizyę ustaw synodalnych celem o-głoszenia ich drukiem. Wszedłszy w bliższe stosunki z podkanclerzym Przerębskim, doznał od niego licznych dowodów przyjaźni, otrzymał w dożywocie metropolitalną wieś Kościelec (bo Przerębski został właśnie prymasem), a co ważniejsza, dostał się za jego wpływem na dwór królewski. Zygmunt August, poznawszy zdolności K-go, mianował go sekretarzem swoim i począł używać do usług dyplomatycznych Wysłał go mianowicie w r. 1565 r. do cesarza Maksymiliana II w sprawie Jana Zygmunta Zapolyi, ks. siedmiogrodzkiego, za wpływem K-go, cesarz wypuścił z więzienia Stefana Batorego (późniejszego króla polskiego), którego Maksymilian uwięził był mimo że Batory miał wówczas stanowisko posła. W r. 1566 jedzie K. na sejm Rzeszy do Augsburga w sprawach królowej Katarzyny, żony Zygmunta Augństa, Albrechta, ks, pruskiego, i Intlant, które właśnie poddały się Polsce: w ostatniej z nich miał K. starać się o usunięcie interwencyi postronnych mocarstw w Inflantach, aby tam mogły zapanować normalne stosunki. Sprawy wszystkie na Sejmie Rzeszy przedłożył, poczem przez dwa lata, do 1568 r., rezydował w Wiedniu, ciągłą z królem prowadząc korespondencyą tak w sprawach urzędowych poselstwa jak i w poufnych, przez króla poleconych, jak np. sprawa następstwa tronu: jest wówczas jakby ambasadorem Rzpltej.

Z tej legacyi spisał K. obszerną relacyę. W powrocie z Wiednia do Wilna skradziono mu szkatułkę z listami cesarskiemi; ale przypadek ten nie pozbawił go względów królewskich. Zaraz też po powrocie otrzymał probostwo płockie, a na sejmie lubelskim w dn. 12 stycznia 1569 po Piotrze Myszkowskim pieczęć mniejszą. Jako podkanclerzy koronny (1569 — 1573) wywierał K. znaczny wpływ na politykę zewnętrzną Rzpltej, a na tymsamym sejmie u-miarkowaniem swojem przyczynił się wielce do zawarcia Unii lubelskiej. U Zygmunta Augusta cieszył się bardzo wielkiemi względami, był jego doradcą i powiernikiem, odznaczając się jako polityk wielkiem umiarkowaniem i poje-dnawczością wśród ówczesnych walk religijno-politycznych w Polsce. Nie zapominał K. i o swojej kapitule metropolitalnej, której był członkiem, i wyświadczał jej znaczne usługi. Dzięki przyjaźni króla został po śmierci Filipa Padniewskiego (ob.), 24 kwietnia 1572 r., biskupem krakowskim. Ale to właśnie zrobiło mu wielu nieprzyjaciół wśród biskupów pol-brony religii swojej i stanowiska, a która, włożona później między „artykuły henrycyańskie“, nadawała sankcyę prawno-państwową stanowisku różnowierców. Różnie objaśniają ten krok K-go; Krzysztof Warszewicki, polityk i historyk tym wypadkom współczesny, w swoich „Rerum polonicarum libri très“, przypisuje ten krok K-go obawie przed protestantami małopolskimi, poważne stronnictwo w dyecezyi krak. stanowiącymi. Cokolwiek zresztą było powodem, czy umiarkowanie w przekonaniach i duch tolerancyi, czy sympatya dla reformacyi, a może jeszcze i resztki wpływów Melanchtona, to faktem jest, że wśród duchowieństwa polskiego wywołało to wielkie oburzenie, zabrało K-mu resztki popularności i istniejącą od czasów nominowania go biskupem niechęć spotęgowało: wyrzucano mu to później nieraz kilkakrotnie. W bezkrólewiu był K. wielkim stronnikiem Henryka Walezego i przyczynił się znacznie do jego elekcyi. Na sejmie w r. 1573 złożył swoją pieczęć. Wszystkie akta i listy z czasów jego podkanclerstwa, relacye z jego poselstw zostały wydane przed trzydzie-

#äp

op

VA

i/o

@VLiô>

Krasiński Franciszek, biskup krakowski.

skich, którzy krzywo patrzyli na to, że K., nie | stu kilku laty (1869 — 1872) przez W. Chomę-będąc jeszcze wcale biskupem, odrazu na    towskiego i Janickiego w 4 tomach staraniem

pierwsze biskupstwo w Polsce wstępuje, prze-    Ordynacyi K-skich (Biblioteka Ord. Kr.); sta-

ścigając wszystkich, którzy już przed nim    nowią one pierwszorzędny materyał do dziejów

w infule chodzili. Króla nie odstępował K.,    zewnętrznych Polski za ostatniego Jagiellona

gdy Zygmunt August wyjeżdżał do Knyszyna,    i pierwszego bezkrólewia, są niejako dalszym

towarzyszył mu i w czasie choroby go nie opusz-    ciągiem Tomicyanów (Acta Tomiciana). — Na-

czał, zaopatrując ostatniemi Sakramentami i strze-    deszło rychło i niespodzianie drugie bezkróle-

gąc potem ciała królewskiego. Jakkolwiek zo-    wie. I teraz K. nie odsuwa się od czynności

stał biskupem krakowskim, nie złożył pieczęci,    publicznych i wraz z innymi senatorami oświad-

wbrew ustawie o Incompatibiliach, bo nim    cza się za cesarzem Maksymilianem. I na tern

z Rzymu nadeszło potwierdzenie, król umarł,    bezkrólewiu posłowie ziemscy próbują podnieść

a ta okoliczność też pomnażała szeregi nie-    mjśl synodu duchowieństwa i świeckich i poda-

chętnych. Jest więc K. i w czasie pierwszego    ją ten projekt na sejmie warszawskim we

bezkrólewia podkanclerzym i ważny bierze u-    wrześniu 1574 r., a K. bardzo gorliwie go podział w wypadkach ówczesnych. Uczestniczył    piera. Kilkakrotnie porozumiewa się z pryma-

na senatorskim zjeździe w Kaskach i podpisał    sem Uchańskim, pragnąc, by mógł się odbyć

uchwały tam zapadłe. Starał się jednać ów-    taki zjazd wspólny duchowieństwa i szlachty,

czesne antagonizmy i do zgody doprowadzić,    gdzie załatwionoby ostatecznie wszystkie spor-

Jest też jedynym z biskupów polskich, który    ne między temi stanami sprawy. Ale sprzeci-

nietylko nie założył protestu, jak wszyscy inni,    wiły się kapituły gnieźnieńska i krakowska,

ale owszem podpisał znaną konfederacyę war-    i sam prymas także, pod wpływem nuncyusza

szawską z r. 1573 inter dissidentes, którą    Laureo. Gdy wśród tych walk partyjnych

innowiercy polscy między sobą zawarli dla o-    w czasie bezkrólewia zagony tatarskie spustoszyły Podole, K. wysyła własnym kosztem stu prowincyonalnych w legacyi do papieży Pawła rycerzy jako obronę. Batorego uznaje późno IV i Piusa IV; jako sekretarz królewski, miewał królem, gdy cesarz nie posłuchał wezwań z Pol- zlecane sobie również rozmaite sprawy, mię-ski i sprawa jego wobec energii Stefana upa- dzy innemi załatwienie sporu o Spiż z koroną dła. Obecny jest przy jego koronacyi, podobnie węgierską. Zmarł w Krakowie w r. 1598, jak przy koronacyi Henryka, za którego detro- legując w testamencie sporą, jak na owe czasy

nizacyą po ucieczce gorąco przemawia, teraz, za Stefana, nie cieszy się K. takim mirem, jak u Zygmunta Augusta. Nie lubiła go królowa Anna Jagiellonka: nie ma też już wpływu na dworze królewskim. W trzy lata potem, na wiosnę 1577 r., umieia na suchoty w Bodzencinie, tu bowiem najwięcej przebywał i tu został pochowany, zgodnie z wyrażonem życzeniem; żywił bowiem żal do kapituły swojej za uwagi i upomnienia o podpisanie konfederacyi warszawskiej. Lubił wystawność i okazałość, przy uroczystościach publicznych występował ze wspaniałym orszakiem. W Kra-snem, w swojem miejscu rodzinnem, gdzie ma tablicę pamiątkową, wystawił nowy kościół murowany, opatrzył go w aparata kościelne, powiększył mu dochody, ustanawiając fundusz na kilku mansyonarzy, a przy kościele wybudował szkołę i szpital. W skarbcu tegoż kościoła przechowują dotąd pergaminowy K-go dokument. Jako książę Siewierski K. nadał miejscowej szlachcie liczne przywileje, na pamiątkę czego wybito medal złoty, przechowywany w skarbcu Ordy-naoyi K-skich. Testamentem przekazał liczne legaty szpitalom krakowskim i klasztorom, katedrom: krakowskiej, gnieźnieńskiej, płockiej, kolegiatom warszawskiej, kaliskiej, płockiej, kościołom w Bodzencinie, Iłży, Siewierzu, Kielcach, i t. d. W r. 1574 wydał w Kolonii „Agenda sacramentalia ad usum dioecesis Cra-coviensis accomodata“. — Por. „Akta podkancler-skie Fr. K-go, Akta poselskie i korespondencye F. K-go“ (t. II-V „Bibliot. Ordyn. K.“); Wierzbowski T. „Jakób Uchański“ (Uchan-sciana t. V; Warszawa 1895; Zakrzewski W. „Po ucieczce Henryka“; ks. J. Korytkowski „Prałaci i kanonicy gnieźnieńscy“; Morawski K. „Andrzej Patrycy Nidecki“.

W r. 1574 w celu uczczenia niespożytych zasług biskupa K-go, podkancl. kor. odlano i przepięknie wycyzelowano medal. Nazwisko medaliera nie jest nam znane.

Krasiński Stanisław, herbu Ślepowron (* 1534), syn Jana, sędziego grodzkiego ciechanowskiego, i Katarzyny z Mniszewskich, a brat Franciszka, biskupa krakowskiego, archi-dyakon krakowski, proboszcz warszawski, scholastyk gnieźnieński, kustosz płocki. Przyszedł na świat w dobrach matki swej, Mniszewie.

u.

Ale summę 7 000 złp. jako fundusz wieczysty na utrzymanie 12 ubogich studentów z powiatu płockiego lub ciechanowskiego w bursie Jeruzalem. Podług Niesieckiego był autorem dzieła „de Controversiis“ (rok i miejsce wydania niewiadowe). Jemu również przypisują niektórzy autorstwo dość lichego wierszowanego „Dyaryusza podróży do Niemiec, Francyi, Anglii i Holandyi“ (w r. 1584 in 4-to).

M. e-y

w. w. w.

Krasiński J a n, syn Andrzeja, sędziego ziemskiego ciechanowskiego, a synowiec podkanclerzego i biskupa krakowskiego Franciszka, kanonik gnieźnieński i kantjr krakowski, sekretarz króla Stefana (* w r. 1550 we wsi Szczukach na Mazowszu—f r. 1612). Wychowaniem jego zajmował się stryj Franciszek. Jan kształcił się naprzód w Krakowie, potem w Wiedniu, w kollegium Jezuitów, w Rzymie, gdzie słuchał filozofii u Franciszka Ribeiry, wreszcie w Bononii pod sławnym Sygoniu-szem (ob.). Jeszcze w Krakowie będąc, piastował godności kościelne, a w r. 1572, za sprawą stryja, nadał mu prymas Uchański kanonię gnieźnieńską; bawił jeszcze podówczas w Bo-nouii i tu uzyskał niższe święcenia. W tym samym roku został, także za protekcyą stryja, kanonikiem krakowskim, a wkrótce potem kanonikiem łowickim, kieleckim i scholastykiem łęczyckim. Miał już wówczas sławę męża uczonego i z taką opinią wrócił do kraju i tu, znowu za protekcyą stryja, w r. 1576 został kantorem krakowskim i dostał się na dwór Batorego jako sekretarz królewski. W tym charakterze odprawiał bardzo liczne poselstwa do magrab. brandenburskiego Jerzego Fryderyka, do trybunału lubelskiego z Potocka, do biskupów polskich z ważnemi poleceniami z Pskowa: bawi więc przy boku króla, gdy Batory prowadzi osobiście wojnę z Iwanem Groźnym. Kapituła gnieźnieńska, którą K. ukochał w szczególności, używa jego posług dyplomatycznych i wysyła go do stolicy apostolskiej z prośbą o zniesienie lub zmianę dekretu Soboru Trydenckiego, orzekającego, iż duchownym tylko jedno bene-ficyum wolno piastować. Sprawę tę prowadził gorliwie i załatwił pomyślnie, bo kapituła dekretem z 2 maja 1586 r. składa mu podziękowanie za pracę i 20 złotych jako nagrodę mu wyznacza. W r. 1589 uczestniczył K. w sej-Po ukończeniu nauk w akademii krakowskiej mie obok prymasa. Nie zaniedbywał nigdy o-i zagranicą, gdzie wiele podróżował, obrał so- bowiązków kościelnych, na zebraniach kapituły bie stan duchowny, w którym prędko wyżej gnieźnieńskiej zawsze starał się być obecnym, wymienionych godności kościelnych dostąpił, a gdy obowiązki publiczne nie pozwalały mu W wielorakich potrzebach kraju używany i cie- na to, przesyłał usprawiedliwienie. Jako dzierża-szący się mirem wielkim i poważaniem wśród [ wę otrzymał od tej kapituły wieś Złotkowo. duchowieństwa, jeździł kilkakrotnie od synodów I Ale kanoniczne święcenia, mimo piastowania

ważnych beneficyów i godności, otrzymał K. gnieździe rodzinnem. — Por. Korytkowski bardzo późno: dopiero w r. 1582 wyświęcony Jan „Prałaci i kanonicy gnieźnieńscy“; Żych-został na dyakona. Był człowiekiem bardzo liński „Złota księga szlachty polskiej“ t. uczonym, biegłym w obcych językach, miłośni- XII; Estreicher K. „Bibliografia polska“ kiem książek i zapalonym ich zbieraczem, t. XX; Gawarecki „Pamiętnik hist, płocki“ Przekazał je testamentem kościołowi w Kra- t. II. snem, a stąd część tych zbiorów dostała się do biblioteki ordyn. K-skich. Zasłynął przede-wszystkiem jako historyk. Najgłówniejszem jego dziełem jest: „Polonia ad seren, et potent. Hen-ricum I Valesiura, Poloniae regem.“ Napisał je jeszcze w Bononii w 23-m roku życia na prośby Sygoniusza i innych tutejszych uczonych, chcących się coś o Polsce dowiedzieć; przypisał je jednak właśnie obranemu królowi Henrykowi wronem.

M. G-y

Krasiński JanK azimierz, h. Ślepowron, naprzód kasztelan Warszawski 1638 — 1643, w którym to roku został kasztelanem płockim; od r. 1648 wojewoda płocki; w r. 1659 został podskarbim wielkim koronnym; umarł na tym urzędzie w r. 1668. Przez cały czas jego urzędowania, monety wyszłe z mennic koronnych, są oznaczone herbem K-go —Ślepo-

w. w. w.

Krasiński Michał Hieronym, h. Ślepo-wron, podkomorzy różański, marszałek generalny Konfederacyi Barskiej (* w r. 1712 —f 25 maja 1784); był najstarszym synem kasztelana wizkiego, Jana Ignacego, bratem Adama, b-pa kamienieckiego. Na akcie Konfederacyi Radomskiej (ob.) podpisał się jako hrabia na Krasnem, marszałek ziemi Ciechanowskiej. W myśl planów i wskazówek brata zawiązał wraz z Józefem Pułaskim i Joachimem Potockim tajne

pogaństwie i wprowadzeniu

Walezeinu dla bliższej jego informacyi, wydrukowawszy w małej liczbie egzemplarzy w Bonouii, w r. 1574. Jest to dzieło dzisiaj rzadkie, przedrukowane później w zbiorze Mitzlera; biblioteka Załuskich posiadała dwa jego egzemplarze. „Polonia“, kart 147, jest to topograflczno-polityczny opis Polski. Składa się z dwóch ksiąg: w pierwszej mówi autor o wielkości państwa polskiego, o sposobie życia mieszkańców,

chrześciaństwa, o miastach polskich, formie rządu, elekcyi królów, o godności, władzy i dochodach królewskich, o senacie i urzędach, o stanie szlacheckim i ludzie wiejskim, o czynszach, sposobie wojowania i żyzności kraju.

LU- i

li

Druga księga (K. 94—147) składa się z 10-u rozdziałów i poświęcona jest Litwie. Pisze tu K. o pochodzeniu i religii Litwinów, o miastach litewskich, wyjaśnia dlaczego król polski nosi tytuł W. Ks. litewskiego. Potem mówi o księstwie Ruskiem i prawach doń królów polskich, o księstwie Pruskiem, Mazowszu, Żmudzi i Inflantach. Autorstwo „Polonii“ przypisywano pierwotnie Sygoniusźowi z Padwy, co jednak okazało się fałszem. Na język polski przełożył ją Stanisław Budziński (Warszawa 1852) i komentarzem opatrzył. Oprócz tego napisał K. „0-ratio ad senatum et équités Polonos de electio-ne Henrici Valesii“, Bononia 1573, broszura polityczna, również bardzo rzadka. Wreszcie Elegia na śmierć Zygmunta Augusta, po łacinie, wydana w zbiorze poematów na cześć tego króla (Neapol 1572). W rękopisie zostawił „Eulogia et vitae archiepiscoporum gnesnen-sium“, którego rękopis znajdował się w bibliotece Załuskich, i „Commentarii belli Livonien-sis atque ducis Moschorum contra Livones“

Michał Hieronym Krasiński, podkomorzy różański.

(a towarzyszył Batoremu w wyprawach na Moskwę), dzieło całkiem nieznane i tylko przez Janockiego wspomniane (w „Nachricht von den raren polnischen Büchern). Aby K. miał być nominalem przemyskim, brak na to dowodów. Umarł d. 13 kwietnia r. 1612, pochowany w katedrze krakowskiej i tutaj ma nagrobek. Wnuk po bracie, Jan Kazimierz K., w podskarbi koronny, uczcił jego pamięć marmurowym pomnikiem w kościele w Krasnem,

sprzysiężenie, które zbyt prędko wbrew inten-cyom biskupa doprowadziło do zamieszania i wybuchu Konfederacyi Barskiej (29 lutego 1768 r.). K. został obrany jej marszałkiem; w tym charakterze przebywając w Mohylowie dla łatwiejszego porozumienia się z rządem tureckim i hanem tatarskim, odpisał działającemu z ramienia króla Jędrzejowi Mokronowskie-mu, że Konfederaci nie złożą broni, dopóki wojska rosyjskie nie ustąpią z Rzpltej i nie zostaną cofnięte uchwały ostatniego sejmu. Pod naciskiem wojsk królewskich i rosyjskich K. wraz ze starszyzną i częścią Konfederatów przeszedł na terytoryum tureckie; pozostał wprawdzie na stanowisku do upadku Konfed. Barskiej, był wszakże jeduą z nieszczęsnych sprężyn ciągłych waśni i nieporozumień pomiędzy jej przewódcami. Prędki, popędliwy, dumny ze swego rodu, ambitny, a pozbawiony niezbędnych zdolności i energii, żądny wszędzie zupełnej władzy i pierwszorzędnej roli, przytem przeciwnik polityczny Józefa Pułaskiego, którego nie bez zasady zaliczał do obozu Czartoryskich, wywoływał gorszące zajścia i intrygi, zakończone pozbawieniem Pułaskiego urzędu re-gimentarza i uwięzieniem. Biskup kamieniecki musiał jednak po dawnemu łagodzić ciągłe spory K-go z następcą Pułaskiego Joachimem Potockim. Przy reorganizacyi konfederacyi w Białej K. otrzymał potwierdzenie w godności marszałka generalnego (1769, październik). W latach 1770 nieraz jeszcze zrywał z Potockim, opuszczając stanowisko wyznaczone dla Konfederatów przez rząd turecki; dopiero pod kouiec Konfederacyi, za wdaniem się biskupa Adama, obaj przybyli do Cieszyna (marzec 1772). Przeciwko traktatom pierwszego podziału K. uroczyście protestował.—Żychliński Teodor „Złota Księga Szlachty polskiej" Rocznik XII (Poznań 1890): A. Kraushar „Książe Repnin i Polska“ t. I, str. 393 (Warszawa 1900, wyd. 2-e); H. Schmitt „Dzieje panowania Stanisława Augusta Pon.“ t. III (Lwów 1880).

Krasiński Adam Stanisław, biskup kamieniecki, jeden z przewódców Konfederacyi Barskiej (* 4 kwietnia 1714—f w listop. 1800). Pochodzi z odnogi kasztelańskiej Słepowronów Krasińskich. Był synem Jana Ignacego (f 1764), kaszt, wizkiego (1762), i Elżbiety SołtykóWny, siostry ojca b-pa krakowskiego, Jana Kajetan, a bratem Michała Hi eronyma (ob.), podkomorzego różańskiego, tytularnego marszałka pomienionej konfederacyi. Trzeci brat, Ignacy, jest ojcem słynnej z piękności i przygód w e-poce upadku Rzpltej Anny K-ej l-o voto Walickiej, 2-0 Bronikowskiej. Skon bezpotomny wielkiego bogacza, Błażeja K-go, (1751) obdzielając znaczną część rodu, zasilił i szlachecką tylko fortunę przyszłego kasztelana spadkiem znacznym, w którym znalazło się i rodowe Krasne w Przasnyskiem. Nauki rozpoczął Adam St. w Krakowie, ukończył w Rzymie; podróżował

.1. B.

Pragnąc utrzymania dy-

na-

Zbliżenie się

za-

po Francyi, był w Lunewilu; zwiedził Włochy i Niemcy. Za granicą już postanowił zostać księdzem; wyświęcił się po powrocie do kraju. Wkrótce wszedł do kancelaryi królewskiej, a w r. 1752, po dobrowolnem ustąpieniu Marcina Załuskiego, został sekretarzem w. kor. 0-trzymawszy następuie kanonię płocką, wszedł jako deputat na Trybunał. W końcu r. 1753 był już i kanonikiem gnieźnieńskim, a od d. 10 lutego 1757 r. —prałatem scholastykiem. Posuwał się szybko: bez szczególnych zasług dostał od Augusta III w r. 1758 Orła Białego, a po zmarłym w r. 1759 Hieronymie Szeptyckim d. 24 września t. r. b-stwo kamienieckie. Prymas Władysław Łubieński już w styczniu 1760 r. wyświęcił go na biskupa. Wjazd uroczysty do Kamieńca odbył K. d. 27 lipca; „nacya ormiańska“ witała dostojnika mową w stylu wieku. On sam, więcej do świata niż do kościoła, na małżeństwie swej krewnej, Franciszki, z królewiczem Karolem (marzec 1760) osnuwał zamysły polityczne, które zbiegały się z dążeniami podsuwanemi Janowi KI. Branickiemu i pośrednio Radziwiłłowi, nastyi saskiej, a lękając się gwarancyi rossyj-skiej, w bezkrólewiu wystąpił przeciwko kandydaturze Poniatowskiego i we współdziałaniu z dwoma powyższymi zajął stanowisko wrogie wobec Czartoryskich i sejmu konwokacyjnego; podpis jego stoi na czele manifestu z d. 7 maja 1764 r. Kiedy po rozbiciu opozycyi szczątki jej rozpraszały się na południe ku Węgrom, na wschód ku Nieświeżowi, biskup bawił w Kry-stynopolu, ujmując sobie Potockich: we dwa miesiące po elekcyi, d. 7 listopada, nadesłał królowi ze Lwowa akt odstąpienia od manifestu. W końcu r. 1764 wyjechał za granicę. W r. 1765 był po powrocie w Warszawie. Po sejmie r. 1766, od którego zaczęło się niszczenie reformy Czartoryskich, w maju 1767 r. przybywszy do stolicy na rolę senatu, zastał już grunt podorany pod konfederacyę narodową. Pojechał do Radomia, aby się przyjrzeć innej koDfede-racyi, zrobionej przez ambasadora pod hasłem „na króla!“: przejrzał odrazu czarne zamysły. W Warszawie poznał się z Pułaskim, który najgłębiej odczuł natarczywość Repnina w rzucaniu szlachcie równouprawnienia dyssyden-tów i opór pojął odrazu jako obowiązkową walkę narodu z zewnętrzną przemocą, obu mężów doprowadziło do porozumienia sadniczego względem konieczności ruchu zbrojnego, ku czemu K. uczynił był już przez swego kanonika Ankiewicza wywiady w Turcyi, w wynikach swych mocno przecenione. Kiedy miano uwięzić biskupów i hetmana, czekano i na K-go, ale ten, dojechawszy w przebraniu na Pragę, w przebraniu również szybko uszedł niebezpieczeństwa (środek paźd. 1767). Daremnie wzywał go Sołtyk do grona ucierających się patryotów; biskup odpowiedział, że jeszcze na opór zawcześnie: można tylko siebie zgubić

a sprawy nie ocalić. Jak w układach z Pułaskim tak teraz, napominając do cierpliwości, zalecając starania zagranicą, zwłaszcza we Francyi i Saksonii, kreślił plan sprzysiężenia narodowego, któreby jako tajemna konfederacya zawiązało się na obronę wiary i ojczyzny, orężem i życiem, ale na całym obszarze ziem polskich dla jednoczesnego wybuchu. Sejm z Konfederacyi Radomskiej wyrosły skazany już był na zgubę, na uległość i hańbę; dość będzie, jeśli się znajdzie, choćby jeden tylko śmiały poseł do założenia protestacyi (znalazł się d. 26 lutego 1768 r. w Wybickim). Po uwięzie-

biskup lwowski Sierakowski. Rozjechali się, K. do Dunajowiec, Pułaski—nieco później —do Laty-czowa, skąd go już przeznaczenie popchnęło do Baru. K. zjawi! się w pocz. marca na Śląsku. Tu doszła go wiadomość o nieszczęsnym, nieodpo-wiedniemi siłami, bez organizacyi, bez środków i bez steru rozpoczętym ruchu w Barze (od d. 29 lutego do pierwszych dni marca 1768). Zrazu chciał protestować, ale się szybko opamiętał, pomyślał o politycznym charakterze walki, o możliwem wyrobieniu się jej w rzeczywiście narodową, i jak od początku działanie dyplomatyczne uznawał za niezbędne, tak

teraz wziął je na swój dział w trudzie ogólnym jako wyłączny swój obowiązek. I rozbita już w czerwcu 1768 konfederacya miejscowa na Podolu i w Kijowszczyźnie uznała go za swego pełnomocnika dyplomatycznego. Kiedy Wybicki przywiózł mu odpowiedni akt od ówczesnej ge-neralności, tułającej się po Mołdawii, opowiadanie utrapień i nędz po rozbiciu doznawanych nie wzruszyło go tak jak rzucenie kilku rysów niezgody między Pułaskim ojcem a podkomorzym Krasińskim, których nam pamiętnik kon-syliarza konfederackiego nie poskąpił. Była to

Około Trzech Króli

gg

jśi*

l'

Adam Stanisław Krasiński, biskup kamieniecki.

niu biskupów i hetmana zawitał K. nakrótko do Kamieńca, aby załatwić sprawy majątków ziemskich biskupstwa.

r. 1768 zjechał się z Pułaskim we Lwowie.

Obaj szerzyli myśl konfederacyi, mając już przygotowane akta związku wojskowego, z księciem kurlandzkim jako rotmistrzem, oraz związku generalnego powiatów, ziem i województw, wreszcie manifest krzywd i gwałtów. Zabiegi znajdowały chętnych; dawano nawet pieniądze;, biskup powściągał zapędy starosty, lękając się przedwczesnego wybuchu. Bo narad należał i arcy-

zapowiedź sroższych jeszcze starć, grzeszniej-szych wybryków egoizmu i nierozumu politycznego, mającyeh się wreszcie zakończyć śmiercią Pułaskiego w więzieniu tureckiem (marzec 1769), a po niej jeszcze i rozdarciem między obu sprawcami niegodziwości. Podejmując rnissyę, pojechał K. wraz z Wybickim do Wiednia, gdzie Kaunitz wcale z nim mówić nie chciał, i tylko miecznikowa Radziwiłłowa wyjednała dla tułających się po obczyźnie konfederatów względność u Maryi Teresy. Z Wiednia pomknął do Paryża. Choiseul przyjął go dobrze, uznał strącenie Stanisława Augusta, zamyślane przez K-go, za konieczne dla celu; namowy jego do rzucenia Turcyi na Rosyę nie odtrącił, przyrzekł nawet skłonić Wiedeń do neutralności; wogóle zalecił działanie łagodne, niezniechęcające Austryi. Francy a gotowa byłaby dawać 400 000 liwrów rocznie; monarchia dziedziczna w Polsce miałaby króla z wyboru Francyi, a gwarancyę jej i Turcyi, którą minister francuski pragnął za to obdarzyć Kamieńcem. K. nie we wszystko wierzył, co budował; w każdym jednak razie od nacisku dyplomacyi o-czekiwał ustąpienia wojsk rosyjskich z kraju. Choiseulowi nakreślił plan reform wewnętrznych Rzeczypospolitej, ściśle od powodzenia konfederacyi zależnych. W Dreźnie wahano się jeszcze, nie chciano nic robić, ani z robót korzystać. Po powrocie do Wiednia wysłał K. Wybickiego na Pomorze dla wywołania konfederacyi pod Skórze wskim, a gdyby się nie dało — pod Lnińskim. Chociaż mówił jeszcze w końcu r. 1768 o owym planie wielkim, sam już go się zrzekał i wchodził na tor ruchów cząstkowych, które były jedyną możliwą formą, ale stały się też i nieuchronną zgubą konfederacyi. Ponieważ Francy a i Saksonia w r. 1769 domagały się wytworzenia steru ogólnego, bp. kamieniecki, na wzór zawiązanej konfederacyi generalnej na Litwie pod Pacem, marszałkiem, i Sapiehą, regimentarzem, przeprowadził w lip-cu 1769 r. w obozie pod Muszynką wybór brata swego na marszałka, a Joachima Potockiego na regimentarza w Koronie. Obaj wybrani mogli być tylko figurantami, bo przebywali w Turcyi, strzeżeni, aby się nie wymknęli. Takie rozwiązanie kwestyi władzy nad konfederacyą krzywdziło i rozum i dobrą wolę K-ego, a zgotowało starcia z Wesslem, z Bierzyńskim, z Dzierżanowskim, którzy, mając wogóle złą sprawę, na zjeździe w Białej dla odwołania uchwał muszyńskich (paźdz. 1769) musieli mieć, dzięki K-u, sprawę dobrą. Wkrótce potem odbyty nowy zjazd w Białej zaświadczył o energii biskupa. Udało mu się zebrać wszystkich prawie marszałków mało- i wielkopolskich, litewskich i pruskich, ustanowić przynajmniej władze konfede-rackie nad krajem, odepchnąć żądaniebezzwłocz nej detronizacyi St. Augusta, przekonać, że złożenie z tronu musi być złączone z no wem jego obsadzeniem. Postawił K. jedną tylko kon-

federacyę na cały kraj, a utrzymując uchwałę muszyńską co do dwu głównych jej urzędników, jako zastępczą władzę naczelną wytworzył ge-neralność poza granicami kraju pod kierunkiem Paca. I to było również przeniewierzeniem się pierwszemu pomysłowi, starciem z konfe-deracyi charakteru walki narodowej, walki wogóle, jeśli za nią nie chciano uważać gmino-ruchów szlacheckich, nieporządnych, na klęski ustawiczne skazywanych, a od rozboju nieza-wsze odróżnić się dających. Gdy Fryderyk dziwił się, że kontederacya nie zdołała jeszcze wyparować tak szczupłych sił nieprzyjacielskich, gdy później sam sposób prowadzenia walki wydrwi wał, otwartsze głowy, zdolniejsze umysły, a wśród nich najzdolniejszy K-i, widziały winę wspólną, usiłowały organizować; ale takie wprowadzenie ładu zzewnątrz było ruchem martwej ręki: aby konfederacya mogła mieć przyszłość i nie marnowała zapału narodowego, powinien był porządek zrodzić się we własnem jej łonie, wśród zbrojących się i walczących, władza powinna była wyjść z obozów, a cała rola ludzi zzewnątrz stojących, jak K. i jego brat, jak Potocki i Pac, i cała generalność, ograniczała się na korzystaniu ze stosunków dyplomatycznych i sprowadzaniu broni. Sam K. zanadto wierzył w dyplomacyę, a swój własny plan pierwotny i mętnie pojmował i nieszczerze odczuwał. Egoizm rodowy i w nim działał ze szkodą dla sprawy, jak działała samowola, nieposkromiona pycha osobista i niesforność Augustowskich jeszcze czasów w szlachcie, chwytającej za kord daleko częściej w obronie Matki Boskiej niż ojczyzny. Światły umysł dostrzegał potrzebę oczyszczenia jakiego znaczniejszego terytoryum z wojsk nieprzyjacielskich; ale nie widział, że wytwarzaniem naczelnej komendy politycznej i militarnej w Warnie, stawianiem generalności w Cieszynie czy Preszowie—zamiast znosić, przeciwnie, utrwala stan rozstroju, który stał się jakby duszą zmarnowanego porywu. Postanowienia bialskie (z dnia 27 października 1769 roku) nie wniosły jedności; wywołały tylko niezgody, zawiści i nowe ruchy odśrodkowe, zabójcze, i po roku, we wrześniu r. 1770, trzeba było stawiać nowy budynek, nowy pałacyk z kart, na niedoszłym zresztą, zje-ździe gliniańskim. Zasługą biskupa jest powściąganie Konfederatów od detronizacyi: on najpierwszy może dostrzegł jej niezbędność w planie działania, ale on prawie jedyny nie chciał jej jako zaspokojenia żądzy tłumu szlacheckiego, zawiedzionego przez Repnina w Konfederacyi Radomskiej, i patrzał na nią poważnie jako na akt państwowy, po którym zaraz musiałaby nastąpić konwokacya dla zarządzenia elekcyi nowego króla. Działalność powściągająca w r. 1769 dowodziła roztropności politycznej: wtedy bowiem król, przy nie-rozumnem, bezładnem postępowaniu Woł-

Roku 1772 na to

końskiego (od czerwca r. 1769) zaczynał się już chwiać, a głosy Chodkiewicza i Lubomirskiego na pamiętnej radzie senatu (od 30-go września do 6 paźdz.) z własnego jego otoczenia wydobywały hasło przystąpienia do Konfe-deracyi. Dodatnio też zarysowuje się w dziejach smutnej epoki biskup kamieniecki ze swoim programatem reform wewnętrznych, chociaż go nie zdołał wrazić nawet w najwybitniejszych i najlepszych w zbrojnie porusza-jącern się mrowisku. Programat ten obejmował: 1) tron dziedziczny; 2) stanowienie na sejmach większością; 3) w spadku jeszcze po Kar-wiekim („De ord. Rep.“) i Leszczyńskim, po Potockich i Branickim, aukcyę wojska; 4) zniesienie rozdawnictwa starostw i przeznaczenie ich na wojsko; 5) wybór ministrów królewskich przez sejm; 6) takiż sam wybór senatorów; 7) nowe opisanie komissyi skarbowej i kom. wojskowej, zreformowanych już przez Czartoryskich. Te punkta 3 — 7 weszły do zaproponowanej pacyfikacyi wtedy, kiedy już Konledera-cya wypalała się a pierwszy rozbiór w gabinetach dojrzewał (grudzień 1771—luty 1772), kiedy więc po zwycięstwie rossyjskiem nie było już zgoła prawdopodobieństwa, aby się u-rzeczywistnić mogły. W tęgiej głowie Krasińskiego reforma oddzielała się od Konfedcracyi, od sejmowego demokratyzmu i najwyższo władztwa, od dynastycznych widoków Stanisławowi Augustowi wrogich; była potrzebą przedmiotowo istniejącą, konieczną, o zaspokojenie w jakikolwiek sposób wołającą. Dzielnie pisał: „Nie należy się oglądać na nasze sejmy, ani na nasze głowy, o których wstyd mówić“. Ale, choć sam głową swoją narodowi wstydu nie przynosił, zbyt późno przecież poczuł żar fałszu, któremu długo hołdował, że „inne poten-cye za nas i za naszą wolność bić się muszą“. Wizyta Józefa w Preszowie musiała i jego i Paca przekonać o czczości zabiegów, czynionych nawet jeszcze wtedy, kiedy Austrya zajmowała już Spiż i starostwa. Nowy wyjazd do Drezna i Paryża w lutym 1770 odsłonił tylko intrygi Wessla i niechęć gabinetów, które własnego interesu w popieraniu Konfedera-cyi widzieć nie chciały; rozmowa z posłem francuskim w Saksonii nakazała wyrzec się nowego szturmu do Wersalu. W lecie t. r. zobaczył się K. z księciem kurlandzkim w Pradze. Zostawione dworowi saskiemu punkta ukazały tylko umysł zdolny do konstrukcyi logicznych w polityce; na życie nie wpłynęły. Rozumu też, tak rzadkiego w Polsce, dowodzi list do generalności z listopada r. 1770 — po uchwaleniu przez nią, podczas pobytu K-go w Karlsbadzie, d. 9 sierpnia r. 1770, a ogłoszeniu w październiku, bezkrólewia,—list ^ważny dla liistoryi tych lat nieszczęścia. Nie można pominąć i tego faktu, że K., choć katolik, i do-tego biskup, nigdy, od samego początku ani sobie, ani innym nie pozwalał stawiać intere-

Wielka Encykl, llustr Ser. I. Tom XL. Zesz. 3I6a.

su religii nad interesem politycznym narodu i, jak na swym urzędzie duchownym przez całe życię był tolerantem, tak w zawierusze barskiej żywioły fanatyzmu katolickiego, ziejącego z dewocyi i wszechpotężnego konwenansu pobożności, tłumić usiłował. Z zadowoleniem zapisuje nietylko biografia, ale i historya, posłanie do obleganego w r. 1768 Krakowa, aby mieszczaństwo nie prześladowało protestantów i z wojny o niepodległość, jaką idealnie to bezwiedoe, odruchowe poruszenie się szlachty, zwłaszcza drobniejszej, było od samego początku, nie czyniło wojny religijnej.—Przez r. 1771 ogień szybko się wypalał. Zerwanie się Ogińskiego na Litwie było tylko typowym okazem nieudolności i niemocy, która ruch cały na-wskroś przejmowała. Odstępstwa, jak Zaremby, ujawniły demoralizacyą. tylko doczekała Konfederacya, aby z upadkiem charakterów połączyć upadek ostatnich swych ognisk w zamkniętych już warowniach (Lanc-krona, Tyniec, Częstochowa). Zawiodły, bo zawieźć musiały, nadzieje pokładane przez K-go w jakimś możliwym sejmie pacyfikacyjnym: uspokojenie kraju miało przyjść razem z jego rozbiorem i jako skutek rozbioru. Kiedy we wrześniu ukazały się patenty i manifesty trzech mocarstw, K., podówczas w Byczynie, chciał jeszcze ocalić ducha narodowego od upodlenia i w październiku przysłał do Warszawy mocne, gorące wezwanie, aby sejmu nie wybierać. Może bez związku z tym czynem wkrótce, w nocy z d. 11 na 12 października, banda zbrojna, na której czele stał jakiś drab w mundurze ułana pruskiego, otoczyła dom zajmowany przez biskupa. Według Ferranda napastnikami byli sami Polacy, a towarzyszył im jeden tylko kozak. Biskupa porwauo, wsadzono na konia, nawet ubrać się mu niedawszy, i dopiero w Piotrkowie zamknięto go w karecie ks. Ga-licyna i w niej przywieziono do Warszawy (14 paźdz.). U głównego dowódzcy wojsk, Bi-bikowa, oczekiwali już na więźnia: Stackelberg, Benoît i Rewitzky, kanclerz w. kor. Młodzie-jowski i nuneyusz Garampi. Król przysłał od siebie Ogrodzkiego. Badany oświadczył, że nigdy przeciw samemu królowi, ani przeciwko Rossyi jako Rossyi występować nie chciał; pragnął tylko ojczyznę swą z pod jarzma repninowskiego wyzwolić; ogłoszeniu bezkrólewia sprzeciwiał się jako czynowi bezpłodnemu; zarzut królobójstwa odparł bez trudu. Sam Stackelberg był niezadowolony z uwięzienia, gdy się już spełniło, zwłaszcza, że lud w Warszawie, w jej okolicach i po drodze na równi ze szlachtą widział w biskupie nowego męczennika za sprawę narodową. Ambasador pozwolił K-mu zamieszkać na wsi, o kilka mil od Warszawy, i stamtąd zapraszał go do siebie na o biady pod eskortą wszakże dwu kozaków. Gdy Garampi zażądał uwolnienia wszystkich biskupów, które wówczas było już postanowione

wyznanie, że z Polaków najgodniejszym korony — jest Szczęsny. Gdy d. 7 września wybierano deputacyę do ułożenia formy rządu, patryotę z konfederacyi postawiono na jej czele. W niej odrazu oświadczył się K. za monarchią. Dn. 17 grudnia składał do laski „Zasady do formy rządu“, w sześć dni później przyjęte. Dnia 9 stycznia r. 1790 ogłaszał list o konieczności sukcessyi tronu. D. 7 maja miał w sejmie mowę o pracach konstytucyjnych deputacyi, osłaniającą Ignacego Potockiego, który nie zdążył wygotować właściwej konstytucyi, jakąby na przyjętych już zasadach wznieść należało; nie bez sofistyki usprawiedliwić usiłował w tej mowie prezes deputacyi przyjście przed sejm z samem tylko prawem o sejmikach. D. 25 maja zabrał głos w obradach nad biskupstwami i ich uposażeniem, już w r. 1789 postano-wionem, ale niewykonanem i spornem. Dopiero 30 lipca złożył całkowity „Projekt do formy rządu“ (ob. Konstytucya Trzeciego Maja). Podczas narad nad prawami kardynalnemu d. 17 września miał mowę w obronie sukcessyi tronu, z argumentacyą przekonywającą tych, których nie pokonała była namiętność ślepego republikanctwa. K. gorąco pragnął nietylko elekcyi vivente rege, z zaleceniem kandydata z dynastyi saskiej, ale i osadzenia tej dynastyi na tronie w czysto już monarchiczny przetworzonym, o co sejmiki listopadowe (1790)

de

H- P

Rę-

w Petersburgu, puszczono i K-go na wolność. Skończył się jego zawód polityczny. Trafnie spostrzegł Rulhière niedostateczność w nim tych sił, które się opierają na woli. W kilkanaście lat dopiero pokaże się biskup znowu na widowni jako starzec, niezgrzybiały jeszcze, ale już więcej tradycyą swej przeszłości niż siłą obecną znaczący. Osiadłszy w Kamieńcu, zajął się bieżącemi sprawami biskupstwa a troszczył się o twierdzę. W życiu publicznem nie było go wcale znać. Trzymając się ściśle urzędowości, gdy przez rozbiór część dyecezyi jego odpadła była do Austryi, odprawił d. 30 stycznia r. 1781 nabożeństwo za duszę Maryi Teresy. W r. 1787 Stanisław August, wracając z Kaniowa, podczas odwiedzin u Mniszchów nadesłał mu z Wiśniowca w reskrypcie z dn. 28 maja r. 1787 nominacyę na komisarza twierdzy, a list samego biskupa do Kossakowskiej z tegoż roku pokazuje jak szczerze pojmować musiał biskup swoje pełnomocnictwo: chciał z twierdzy wyrzucić mnichów jako zbytecznych i przeszkadzających dobremu jej zabudowaniu. Naprawa Kamieńca, podjęta przez króla, pod jego dokonywała się okiem. Na sejm wielki zjechał K. dopiero pod koniec sierpnia r. 1789 i już d. 28 t. m. wytknął sejmującym gadulstwo, zaniedbanie sprawy wojskowej, ze wszystkich wraz z podatkową najważniejszej, zatratę powagi u obcych. We wrześniu miał z królem rozmowę o elekcyi za życia, sam zalecając Sasa, a wydobywając z króla

wcale nawet zapytywane być nie miały. W de-putacyi do formy rządu K. czynnie uczestniczył tylko przy układaniu praw kardynalnych; ale i tu najważniejsza była praca Ignacego Potockiego z poradą i pomocą Małachowskiego, Kołłątaja, Czartoryskiego i in. Biskup okazywał się szczerym monarchistą; Potocki organizował władzę narodu szlacheckiego. Dalsze części projektu były indywidualną jego robotą. Do sprzysiężenia Trzeciego Maja K. nie należał, ale jego dzieło, konstytucyę, szczerze, z przekonania, z upragnieniem przyjął i uczciwie jej bronił. Listy do oboźnego Krasińskiego (ob.) wbrew Bartoszewiczowi, który je lekceważy, przynoszą dowód rozsądnej i z czystych pobudek płynącej działalności biskupa, a że się sączy z nich gorycz—to nie zbrodnia. Dn. 17 czerwca r. 1791 wrócił starzec do Kamieńca, trapiony chorobą, przestraszony rewo-lucyą francuzką, której okropność przeczuwał. W dwu ostatnich rozbiorach utracił i dobra biskupie i samą katedrę, przekształconą w nową, krótkotrwałą latyczowską, pod Sierakowskim. Tutolmin wygnał jego koadjutora, Dembowskiego, który miał uratować dyecezyę i jej uposażenie. Spełzły bez skutku starania o złączenie obu połów dyecezyi, dla których, zdaje się, bawił we Lwowie na wiosnę roku 1795; na jesieni był już w Krasnem, skąd w Jecie r. 1796 zawitał do Warszawy, aby nuncyusza Littę zjednać dla swej sprawy; ale, niczego nie dokazawszy, wrócił do rodowego majątku i tu w listopadzie r. 1800 życie zakończył; daty dnia nie wskazuje skromny nagrobek, postawiony przez Wincentego Krasińskiego. — Bibliografia: Rulhière „Hist.

t. Il 433 — 7,    449 — 51,    461 — 4;

t. III —3, 92,    224,    249-55; t. IV 93 -4,

126 — 7. Perrand „Hist, des trois démembr.“, t. II 45 — 8; t. III 45. Schmitt Henr. „Dzieje panowania Stan. Aug. Pon.“ (Lwów 1868 — 9, 1880, 1883, 3 t., IV dodatk. z dokum.): t. III 198 — 203,    213—5,253—60,    345 — 8,    351,

352,    353,    354—5; tom III 358,    359—61,

363,    390 — 2,    393,    445 — 6: t. IV

166 — 9; w t. IV ok. pięćdziesięciu listów i iu. K-go, oprócz zużytkowanych w tekście oraz 46 listów do niego. Bartoszewicz Jul. „Ency-klopedya Orgelbr.“ większa. „Złota księga szlachty polskiej“ Roczn. VIII (Pułascy), XII. Pułaski Kazimierz „Księżna Kurońska“ (Warszawa 1890; 27 listów Franc. Krasińskiej do K-go 1769— 72). Wybicki „Pamiętniki“. Kalinka „Sejm czteroletni“. Kraszewski J. I. „Polska w czasie trzech rozbiorów“ (wyd. 2-e, Warszawa 1904); Kaczkowski K. „Wiadomości o konfed. Barskiej“; Falkowski „Obrazy życia (t.    I). Pamiętniki współczesne,

kopisy. Najważniejsze: „Akta kancel. b-pa kamienieckiego u Czartoryskich“ w Krak. nr. 832, 834, 836 — 7, 942 — 5, 947—8 (zużytkowane przez Schmitta). Materyały do Konf. Bar

skiej w Ossolineum (z górą 50 vol.; Schmitt), wocyi we Frauenburgu i tu umarł w r. 1763. Akta zebrane przez sekretarza generalności,

Jego synowiec, Kazimierz, oboźny koronny, wystawił mu nagrobek w Krasnem.

Żychliński „Złota księga“ t. XII; J. Bartoszewicz „Kronika pałacu K-ch“, (tutaj jednak szczegóły są błędne o Janie Chryzosto-

M. G-y.

Por.

Ignacego Bohusza, oraz opracowanie ich przez jego brata Franciszka Ks., czł. Warsz. T. Prz.

Krasiński Kazimierz (* w r. 1725 —f 1802), z rodu Korwinów K-ch lir. Slepowron, prawnuk Ludwika Dominika, założyciela linii Oboźnińskiej, syn Antoniego, od r. 1750 kasztelana zakroczymskiego (f 1762); pisał się „na Radziejowicach, Zegrzu, Krasnosielcu“. Rychło starosta przasnyski, krasnostawski i nowomiej-ski korczyński; w r. 1762 (d. 20 marca) po Ignacym Cetnerze oboźny wielki kor., już ostatni. W r. 1782 marszałek sejmu, w następnym — trybunału kor. Za Stan. Augusta kawaler Orła Białego. Roli politycznej nie o-degrał. W r. 1794 d. 22 kwietnia Rada Zastępcza Narodowa mianowała go członkiem sądu Kryminalnego na Księstwo Mazowieckie. Jest podanie, że w jego pałacu w Warszawie, na miejscu dzisiejszego gmachu T. Kred. Z., przemieszkiwał Kościuszko. Umarł K. w Zegrzu nad Narwią, d. 25 września 1802 r.; tam pochowany. Miał trzy żony: l-o) Eustachię Potocką, która mu wniosła dobra Krasnostawskie na Wołyniu; 2-o) Elżbietę, jej siostrę — córki Feliksa Potockiego, starosty Krasnostawskiego i kasztel, słońskiego; 3-o) Annę Ossolińską, rozwiedzioną z Józefem Ossolińskim, woj. podlaskim, córkę Aleksandra, mieczu, litew., i Benedykty Anton, z domu Loeventhal. Z niej dopiero doczekał się potomstwa: Elżbiety, znanej powieściopisarki, zamężnej Jaraczew-skiej (ob.) i Józefa Wawrzyńca, zwanego „Obo-źnicą“ (ob.).    ⁶-

Krasiński Jan (* 1756 —f 1790), starosta opinogórski, jeden z dwu synów podkomorzego różańskiego, Michała Hieronyma (ob.), urodź, z Załuskiej, w Krasnem. Gdy ojciec przebywał we Francyi, syn wychowanie otrzymał w domu ostatniego oboźnego koron. K a-zimierza (ob.), a szczególniej opiekowała się nim niepospolita Zofia z Krasińskich księżna Antoniowa Lubomirska (ob.), kasztelanowa krakowska, l-o voto druga małżonka Jana Tarły, wojew. sandomierskiego (ob.). Czuwał też nad młodym i b-p kamieniecki i w r. 1775 wysłał go do ojca, przebywającego teraz już na dobrowolnem wygnaniu w Paryżu. Paniczowi zachciało się służby w wojsku cudzo-ziemskiem wbrew woli obu opiekunów; ale pokonawszy ostatecznie pokusę, wrócił w r. 1777 do kraju wolny od zależności względem obcych. Przygarnęła go do siebie w Opolu ks. kasztelanowa, wyswatała go, już wtedy rotmistrza w kawaleryi narodowej, z bogatą podczaszan-ką koronną, córką Feliksa i Katarzyny z Małachowskich, Antoniną Anuą Czacką, siostrą sławnego Tadeusza; dołożyła mu od siebie na

Nauk; z obu tych pozycyi dwa Volumina w Bibl. publ. w Petersburgu. Zasobny zbiór listów i dokumentów w Bibl. Ord. Krasińskich (nowy kata- mie). log i dawny notatnik), jako też listy w archiwum domowera. W Akad. Urn. papiery Mnisz-chów; w Bibl. Jag. „Papiery Piotra Małachowskiego“ (8 vol.). — Z mów K-go na sejmie czteroletnim wyszły osobno: z d. 28 sierpnia i 17 grudn. r. 1789, z d. 9 stycz. (List), 7 i 25-go maja, 30 lipca, 17 września, przed 16 listop. r. 1790 (odezwa). Jako biskup wydał K. „List o wstąpieniu na stolicę kamieniecką“ dato w. 21 maja r. 1760 w Czarnokozińcach; „List o śmierci Augusta III i nabożeństwach w dyecezyi o dobry wybór nowego króla“ (1763) [Estreicher XIIj.

Krasiński Jan Chryzostom (* wr. 1703), najmłodszy syn Jakóba, kasztelana ciechanowskiego i Barbary Kuklińskiej, biskup lorymeń-ski i sufragan chełmiński. Był naprzód kanonikiem kujawskim, potem płockim, W bezkrólewiu po Auguście II należał do stronników Stanisława Leszczyńskiego, idąc w tej mierze za tradycyą rodową, jedna bowiem z linii rozrodzonej K-ch jeszcze za panowania Augusta II należała do gorliwych przyjaciół Leszczyńskiego. K. tak był do niego przywiązany, że gdy sprawa Leszczyńskiego upadłai przy poparciu mo ■ carstw sprzymierzonych, Rosyi i Austryi, August III został królem polskim, K. dzielił z Leszczyńskim jego wygnanie i towarzyszył mu do Lotaryngii. Tu został wielkim jał-mużnikiem na dworze królowej Katarzyny Leszczyńskiej, a potem opatem św. Eligiusza w Lotaryngii. Za powrotem do kraju otrzymał godność kanonika warmińskiego, a wkrótce potem chełmińskiego. Szczególniejsze-mi względami cieszył się u biskupa warmińskiego, Adama Grabowskiego (1741 —

1766), i z jego rodziną przebywał często w Heilsbergu. Wr.1748 biskup chełmiński Józef Szembek przybrał sobie K-go na sufraga-na. Prekonizowany w Rzymie na biskupa lo-rjmeń&kiegoinpartibus infidelium, K. d. 3 listopada r. 1748 został wyświęcony w Warszawie, w kaplicy królewskiej, na sufragana chełmińskiego przez biskupa płockiego Dembowskiego, wobec króla, kasztelana krakowskiego i 8-u biskupów wraz z konsekratorami. Była to najwspanialsza niemal uroczystość w czasach Augusta III. W r. 1750, kiedy umarł jeden z dalszych jego krewnych bezdzietnie, Błażej K., starosta przasnyski, i na nim wygasała jedna z linij tego rodu, K. odziedziczył po nim wespół z innymi K-mi wielki majątek, ale sobie zatrzymał tylko Drążewo z przyległemi wsiami około Płocka. Na krótko przed śmiercią poskładał wszystkie godności i osiadł na de-

przywianek hojny dar pieniężny i długie starania swe uwieńczyła nareszcie zaślubinami w r. 1782. Stan. August obdarzył K-go orderem św. Stanisława. W sierpniu 1788 r. wdztwo podolskie wybrało go na posła, jako ziemianina miejscowego z tytułu posiadania majątków ojcowskich. Wybrany, człowiek prawy, odczuwający ojczyznę, bezinteresowny, nie marnował mandatu i nawet dość często, a zawsze w dobrej sprawie przemawiał; uczucie patryotyczne, na uczuciowości wrodzonej zaszczepione, nadawało jego mowom charakter podniosły, entu-zyastyczny. Nie potrzebowali go dopiero pa-tryoci nawracać: odrazu wszedł do ich grona; najmocniejsze są właśnie jego mowy z pierwszego roku sejmu, do chwili rozpoczęcia prac konstytucyjnych (wrzesień 1789). Pamiętnym pozostanie głos z 22 listopada 1788, gorącym patryotyzmem natchniony, a gorzkie prawdy królowi prawiący. Był K. niezawodnie jednym z kilku wybitniejszych mówców sejmu przed zdwojeniem składu sejmowego, a obywatelstwem jaśniał wśród najpierwszych. W mowach swoich bywał nieraz poetą, z liryzmem łączył i obrazowość, a metafory jego retoryczne mają wogóle szlachetność stosowności i prostoty. Rozumem politycznym nie uderzał; wyrósł więcej w serce niż w mózg. W każdym razie natura niezwykła, zasługująca na biograficzne wskrzeszenie. Słabowitego zdrowia, zmarł przedwcześnie d. 1 marca 1790 r.; spoczywa w Opinogórze. Wdowa żyła do r. 1834. Synem jego jest gener. Wincenty Krasiński (ob.). Mowy w dyaryuszach, które za czas jego działalności sejmowej mamy dochowane w pełni; osobno a współcześnie wychodziły: r. 1788: d. 7    11,    12 i 18 paźdz.; 3 i 22

listopada (druga z nich także i po franc.); 4 i 10 grud.; rok 1789: 8 i 28 stycz., 6 lutego, 30 marca, 3 i 23 kw., 19 czerwca. Na obchodzie pogrzebowym miał ksiądz Witoszyń-ski kazanie w warsz. kościele św. Krzyża (Warszawa 1790, druk. Kom. Eduk.). —O K-m: „Złota Księga Szlachty polskiej“ XÉ; por. Kalinka W. „Sejm czteroletni“, a jak o wszystkich prawie Krasińskich z przełomu dwu stuleci, Falkowskiego „Obrazy z życia“ (Poznań 1877 — 1887).

Krasiński Izydor (* 1774—f- 1840), ze starszej gałęzi (od Jana, ojca podkanclerzego), syn Wojciecha, wnuk założyciela linii opoczyńskiej, Stanisława. Ur. 13 stycznia 1774 r. w Wilksinie, zaciągnął się do wojska już na kampanię 1792 r., bił się w powstaniu Ko-ściuszkowskiem, pod Terespolem (19—20 września 1794 r.) ranny, dostał się do niewoli. Odbył kampanię 1809 r. w wyższej już randze oficerskiej; jako generał, kawaler krzyża wojskowego polskiego, walczył w korpusie V wielkiej armii; pod Lipskiem dowodził dywizyą. D. 20 stycznia 1815 r. przyjęty do armii przyszłego Królestwa Polskiego. Niemcewicz („Pamiętniki“

T. I str. 323) opisuje przygodę z r. 1817, dowodzącą śmiałości i przytomności K-go wobec wielkiego księcia. I).    2 września 1826 r.

mianowany jednym z pięciu generałów broni, w piechocie. We dwa lata później pozbawiony dowództwa, został tylko generałem à la suite króla. Po wybuchu powstania listopadowego był krótki czas w grudniu ministrem wojny, a po upadku—więźniem rossyjskim w Wołogdzie. Puszczony na wolność, zamieszkiwał bądź w Warszawie, bądź w okolicy, w Wyczółkach.— Dembowski L. „Wspomnienia“ (Petersb. 1898, T. II 57, 60).

Krasiński JózefWawrzyniec (* 1783 — f 1845), „Oboźnica“, syn oboźnego w. kor., Kazi mierzą (ob.); urodzony dnia 10 sierpnia wr. 1783 w Zegrzu nad Narwią. Już w 9-ymr. życia zapisany do mirowskiego pułku gwardyi, kształcił się w domu pod misyonarzem Paszkowskim do 20-go roku życia, potem na uniwersytecie w Lipsku, ale nie długo. W Warszawie około r. 1803 należał do stowarzyszenia „Przyjaciół Ojczyzny“ (ob. Krasiński Wincenty), jako młodzieńczego, a nie zupełnie szczerego protestu przeciwko szałom pod Blachą, protestu przytem nieco spóźnionego, raczej uczciwej zabawki niż poważnej troski i pracy. Po 3 listopada r. 1806 zaciągnął się do 5-go pułku piechoty jako podporucznik; w początkach roku nast. już major, pomagał Piotrowi Łubieńskiemu organizować gwardyę obywatelską W r. 1809 był w sztabie ks. Józefa; w tym roku ożenił się z olbrzymio bogatą Emilią Ossolińską ze Sterdyni, córką Stanisława, spokrewnioną z Buttlerami i Szembekami. W r.

1810    był w Krakowie instruktorem wojska, a w Warszawie założycielem loży masońskiej dla kobiet, z prezesową ks. Adamową Czartoryską. Uwolniwszy się z wojska, wszedł w r.

1811    pod Ostrowskiego do Kom. Likwidacyjnej, ale odezwa z Wiłkowyszek zastała go już na powrót w szeregach. W kampanii niczem się nie odznaczył, ale się rozglądał, wiele widział i zapamiętał. Nad Berezyną jako adjutant Kniaziewicza był wtedy, gdy i jego i Zajączka kule nieprzyjacielskie ocalały przed ostatecznym pogromem. Kniaziewicza uprowadził do Zegrza, później sam schronił się do Lwowa. Po przejściu wojsk Księstwa na etat potęgi Aleksandra 1 (1814) bezpiecznie już wrócił do Warszawy i już jej do śmierci nie porzucał. Zostawszy członkiem dyrekcyi teatrów, zajął się teatrem tak pilnie, że za obowiązek swój uważał zasilanie go płodami, przeróbkami i przekładami własnego pióra, ale bez wartości; do dwu jego libret „Zamek na Czorsztynie“ i „Leśniczy w puszczy Kozienickiej“ Kurpiński dorobił muzykę. K. założył drukarnię, w której wydawał w r. 1829—30 „Piasta“, miesięcznik rolniczo-technologiczny. Z czasem został senatorem-kasztelanem i ochmistrzem Dworu Polskiego, a w roku 1820 uzyskał dla siebie

Mło-

i swego potomstwa tytuł hrabiowski. Niebezpieczeństwo powstania narodowego przeczekał w Krakowie; wrócił do Radziejowic, do swego krewnego, gen. Izydora, i napowrót przemieszkiwał w Warszawie, kojąc swe żądze literackie taką np. „Rozrywką na długie wieczory czyli zbiorem rozmaitych kabałek zwykle pasy ans zwanych“ (Warszawa 1839). Poważniejszy zamiar przewodniczył „Przypominkowi podręcznemu alfabetycznemu dla wygody i u-żytku mieszkańców wiejskich, chcących urządzić gospodarstwo rolnicze i domowe“ (Kraków 1845). Spisywał wciąż pamiętniki, których pozostawił najmniej 6 tomów, przechowywanych w jednym z księgozbiorów wielkopolskich, a zużytkowanych przez Falkowskiego w „Obrazach“, zwłaszcza w t. IV i V (Kampania 1812). Reuttowicz zrobił z nich wyciąg, wydany przez księdza Polkowskiego Ign. w Poznaniu 1877 p. t. „Pamiętuik... od r. 1790 — 1831“, wogóle wartości drugorzędnej, ale co do niejednego momentu użyteczny. Ostatni rok życia spędzał K. w Krakowie i tam zmarł dn. 19 października r. 1845; pochowany w Zegrzu. O K-m: „Złota księga szlachty polskiej“ XII. s-Krasiński Wincenty (* 1783—f 1858), generał wojsk francuskich, polskich, następnie rossyjskich, senator-wojewoda Kr. Polskiego, senator ces. rossyjskiego. Był synem Jana, starosty opinogórskiego, posła na Sejm Wielki (ob.). „Złota księga“ podaje r. ur. 1782, ale stan służby wskazuje szczegółowo d. 30 stycznia 1783 r. w Boremlu wołyńskim. Kształcił się K. w domu, pod sterem rozumnej i e-nergicznej matki, wspieranej radami Czackiego i Stan. Małachowskiego; w żadnej szkole nie był; wiedzę swą zawdzięczył tylko zdolnościom i popędowi do książki. Obyczajem arystokratycznym wpisano go już d. 4 sierpnia 1791 r. do jazdy narodowej; w r. 1793 jest 10-letni chłopiec chorążym w brygadzie Dzierżka, a d. 8 paźdz. 1793 już nawet porucznikiem, dość pędził wesoło, ale nie lekkomyślnie. Tra-dycye domowe nie dały zgasnąć myśli patryo-tycznej. W ciężkich upadkiem ducha publicznego czasach pruskich młodzieniec ok. r. 1803, przebywając w Warszawie, żyjąc z Oboźnicą, Małachowskimi (Stanisław i Kazimierz) i Łubieńskimi (Franciszek, Tomasz i Piotr), dla zaprotestowania przeciwko szaleństwom synowca królewskiego wytworzył związek „Przyjaciół ojczyzny“,—w dążeniach swych dość niewinny — którego rzeczywista nicość okupiła się krótko-trwałością. Związkowi, przedewszystkiem towarzysze młodości, „po kartach“ rozmawiali o polityce, radzili nad sprawami i rzeczami publicznemi; zrzekli się zbytków, nawet w u-biorach; przywdziali czarne frad z mosiężne-mi guzikami, z godłem kotwicy, nosili pierścienie z napisem „nadzieja“, czy też z jakimś innym. Miejscem posiedzeń tego potajemuego klubu była sala rycerska w pałacu Małachow-

skich (dziś Krasińskich na Krak. Przedm.). Po-tajeraność przyniosła zwykły swój owoc: przysięgę, ceremonialne przyjmowanie nowych członków, podział na stopnie, wtajemniczanie w roboty, gdy w istocie robót wcale nie było. Wraz z ożenieniem się Krasińskiego i Tom. Łubieńskiego klub się rozleciał. Małachowski Stanisław, sam ożeniony z Radziwiłłową, pasierbicę swą, córkę Dominika Radziwiłła berdy-czowskiego, Maryę Urszulę, zrodzoną z Czapskich, wyswatał za K-go (ślub 12 września 1803 r. w Warszawie). Panna była wprawdzie o cztery lata starsza, ale posażna. Marszałek podarował nowożeńcom swój pałac, a własne starania, przy poparciu ks. Ludwiki pruskiej i ks. Ant. Radziwiłła, dały wkrótce K-u starostwo knyszyńskie, wydarte Czapskim przez Prusaków. W lecie 1804 r. małżonkowie wyjechali do Paryża; wracając, w styczniu dostąpili przyjęcia u dworu w Berlinie i przeprowadzili interes knyszyński. W listopadzie r. 1806 jedno z wezwań wydanych przy odezwie z d. 3 listopada przez Dąbrowskiego i Wybickiego do znakomitszych obywateli w zaborze pruskim trafiło i do K-go: stawił się natychmiast w Poznaniu. Dn. 27 grudnia został odrazu pułkownikiem ułanów, tworzonych przez wodza legionów w Warszawie; pułk jego dowództwa był urzędowuie trzecim w legionie II i nazywał się „pułkiem szaserów“, ale on rzeczywiście nigdy nim nie dowodził. Wezwany do głównej kwatery Napoleona, przedstawił mu się w Ostrudzie; d. 27 stycznia 1807 r. umieszczony odrazu w jego sztabie, odrazu też wchodził na drogę prowadzącą wysoko, a w górę piąć się umiał Na początek miał uformować pułk jazdy z samej szlachty ziemiańskiej; zaczął od wystawienia pierwszego szwadronu własnym kosztem, a nie bez majątkowego wysiłku. Napoleon, tworząc tę jazdę w Finkenstein dn. 6 kwietnia 1807 r. dał jej nazwę „chaveau-légers“, nasuwającą na myśl polskich ułanów, po których też lance dostały pierwsze szeregi w szwadronach. K., już dn. 7 kwietnia zamianowany dowódzcą, na trzy dni jeszcze przedtem otrzymał legię honorową: mocarz widocznie go polubił. Formacya zajęła resztę roku 1807-go i trwała aż do wiosny następnego. Ten-to pułk zyskał sobie nieśmiertelną pamięć pod Somo-Sierra; sam wszakże K. w sławie dn. 30 listopada 1808 r. nie uczestniczy; składa tylko później, jako dowódzcą, w sporze historycznym świadectwo (List do Niegolewskiego), że w wąwozie stało dział 16. Dopiero dn. 14 listopada 1809 r. wszyscy „chaveau-légers“, otrzymali od Napoleona lance, dawne kopije husaryi polskiej. K., wręczając je, zalecał żołnierzom, aby je „zbarwione krwią nieprzyjacielską“ odnosili (Odtąd pułk nosił urzędową nazwę: „Garde imperiale, premier regiment de chevau-légers-lanciers“ ). Było to już po Wa-gramie, gdzie się K. odznaczył, miał zabitego

W Fontainebleau konsystował

pod sobą konia i w chwili krytycznej pierwszego dnia walki porwał za sobą żołnierza, a nazajutrz otrzymał ranę (5 i 6 lipca 1809). Napoleon wynagrodził go oficerstwem legii hon. (29 listopada 1809). Aż do nowej wojny pułk stał pod Paryżem, tylko 400 ludzi z niego posłał Napoleon do Hiszpanii z Delaitre’m. Pani Krasińska bawiła przy mężu w Paryżu, i tu d. 23 lutego narodził się im syn, późniejszy wieszcz narodowy. Zaszczyty płynęły: d. 30 czerwca został pułkownik komendantem legii honor., a d. 16 grudnia t. r. gen. brygady. Życie wystawne podrywało majątek; piękny zbiór medali poszedł pomiędzy obcych. Ale Napoleon nadał ulubieńcowi swemu Starostwo Opinogórskie (1811), zrobił go hrabią Cesarstwa Francuskiego, a jeżeli Niemcewicz się nie myli, to zasilał go i gotówką. Głośnym był w Paryżu pojedynek z Kamińskim, wierszami na cześć generała upamiętniony. W początku pochodu na Rossyę K. miał stać garnizonem w Chantilly; ale już 12 marca 1812 r. cesarz nakazał dodać do pułku dwie nowe kompanie, aby złożyć piąty szwadron, a w maju ciągnęli już ułani z Krasińskim na północ. Dn. 19 czerwca stali pod Gombinem pruskim; w tydzień później w Czerwonym Dworze Tyszkiewiczów, a dn. 29 t. m. u Wzgórzy Ponarskich Tego samego dnia generał, powołany przez cesarza do Wilna, otrzymał rozkaz trzymania się przy jego boku wraz z oddziałem pułku. Dn. 18 sierpnia pod Smoleńskiem kazał mu Napoleon zrobić rekonesans na most: K., nie zwłó-cząc, wziął sobie tylko dwóch ordynansów i pod strzałami most obejrzał. Żadnych zresztą czynów wybitnych K-go historya kampanii 12-go loku nie zapisuje. Po pogromie z niedobitkami znalazł się w końcu stycznia u granic Polski; dn. 1 lutego 1813 r. odjechał z Krosna do Paryża. O udziale K-go w bitwie pod Lipskiem nic powiedzieć nie można; po powrocie do Francyi cesarz zamianował go gen. dywizyi (18 listop. 1813). W tym stopniu walczył K. dn. 29 stycznia 1814 pod Brienne, d. 11 lutego pod Montmirail, d. 13 t. m. pod Château Thierry—i zwłaszcza pod Brienne zasłużył się dobrze cesarzowi odważnem odparciem liczebnie przemagającego nieprzyjaciela. W dniu pierwszej abdykacyi, 4 kwiet. 1814 r., Napoleon zamianował K-go komendantem wszystkich Polaków we Francyi („Général en chef de tous les Polonais, servant comme alliés dans les armées françaises“); nazajutrz wezwał go do siebie i nakazał mu z pod Chavannes oba pułki, lanciers iéclaireurs (drugi wydzielony z pierwszego i oddany dn. 9 grudnia 1813 r. Kozietulskiemu), zaprowadzić do Fontainebleau. Dn. 6 kwietnia K. zgromadził je i po wzruszającej przemowie podążył z niemi do cesarza, nie zważając na opór dowódzcy gwardyi, Se-bastianiego.

pułk do 11 -go; szwadron tylko jeden został przy Napoleonie (pod Jerzmanowskim), a po wydzieleniu Francuzów sami tylkc Polacy wyruszyli do Paryża, zwolnieni przez mocarza ze służby. Nazajutrz K. oddawał się wraz z pułkiem swym Aleksandrowi I pod St. Denis, gdzie we 12 dni później odbyć się miał ogólny przegląd niedobitków polskich. Rozporządzenie Napoleona faktycznie moc swą utrzymało: nie Dąbrowski, nominalnie powołany, potrzebniejszy jednak w kraju, gdzie trzeba było wszystko organizować, ale K. odprowadził szczątki osiemdziesięciu tysięcy do księstwa. Używał odrazu wielkiego zachowania u obu braci, którym wolny skrawek ziemi polskiej oddawało Przeznaczenie. Na obiedzie d. 24 kwietnia po jednej ręce Aleksandra siedział Dąbrowski, po drugiej K. Nadeszła chwila powrotu. Dn. 7 czerwca zebrali się ułani pomiędzy St. Denis i Chapelle. Przyjechał wielki książę Konstanty na pożegnanie odchodzących: stali wszyscy w milczeniu, jakby nad grobem. Oba pułki z pierwotnej formacyi powstałe liczyły 104 ofic., 1564 żołn. i 1 549 koni, ok. 4000 było innej broni. Dn. 29 czerwca jazda stanęła w Moguncyi; dn. 10 lipca przyciągnąła do Al-tenburga. Miasto, wywdzięczając się za ludzkość doznaną od ułanów w r. 1816, chciało im teraz wyprawić bal; ale K. odmówił. Inne zupełnie przyjęcie czekało powracających dn. 17 lipca w Cottbus, już w posiadłościach pruskich. Tu zuchwalstwo dowódzcy garnizonu, zniemczałe-go Polaka, Błędowskiego, a mało co nie wywołało ciężkiego krwi rozlewu, K-u dostało się cięcie pałaszem w Czoło. Dn. 23 lipca przyciągnęli do Głogowy. Dochodzili do twierdzy w kordonie z wojsk garnizonowych, jakby na uciechę serca pruskiego. Dopiero dn. 8 września stanęli pod Warszawą, ociągając się na dwa inne oddziały, Sokolnickiego i Rożniec-kiego, i na w. ks. Konstantego, który przyjazd swój był zapowiedział. Zebrane w jedną całość wojsko polskie przynosiło z sobą ciało ks. Józefa, zabrane z Lipska. Kazano mu stanąć pod Marymontem, a z Woli wprowadzić zwłoki do Warszawy (10 września). K., dowiedziawszy się o przyjeździe ces. Aleksandra do Wiednia, podążył na powitanie go pod Brześć, był w Puławach. Wzmocniło mu to jeszcze po-zycyę, już przedtem pozyskaną u W. ks. Konstantego, i zapewniło dalsze posiadanie starostwa opinogórskiego na prawie własności. Do komissyi organizującej wojsko K. nie należał; do wojska wszedł w randze francuskiej jako dowódzca dywizyi gwardyi (2 pułki i baterya). Od samego powrotu trzymał stół otwarty i dla Polaków i dla Rossyan: potrzebował i popularności i wpływów. Z cesarzewiczem stanął odrazu na stopniu, wobec natury normalnej prowadzącym do poufałości. Podczas jego szaleństw w pierwszych latach organizowania i wyćwiczania wojska umiał rąbać mu prawdę, ale nie chciał nigdy chwilowego porywu za-

i uczyniło z niej straż honorową uroczystości, na którą mimo wszelkich zakazów i przeszkód wyległo z pół Warszawy. Jeden tylko Zygmunt Krasiński, zniewolony przez ojca, a jak przyjaciel ojcowski Kaj. Koźmian świadczy, zamknięty w więzieniu domowem, wyłamał się z pod prawa koleżeństwa, z pod obowiązku narodowego uczucia. Jak ojciec był jedynym głosującym za karą śmierci,—bo Czarneckiego marna osobistość rachunku nie zmienia — tak syn był jedynym urągającym narodowej żałobie. Występowała tu już zaciekłość pychy, upierającej się w swojem. Z tą zaciekłością brał K. na swą odpowiedzialność nietylko nieobecność syna na pogrzebie, ale i następstwa tej nieobecności, które spadły na dziecko w osobistej zniewadze, w tej straszliwej, a przez poetę tylko, nie przez człowieka, zużytkowanej scenie, kiedy nazajutrz po pogrzebie zdzierano młodemu wyłogi i belki na kołnierzu. Cały wpływ człowieka oddanego rządowi nie zdołał osłonić syna od relegacyi, którą zakończyło się powtórne zajście z tego samego powodu co i pierwsze, ale jeszcze sroższe, bo teraz już ciągniono przyszłego poetę za nogi w dół, po schodach. Ten właśnie wymiar sprawiedliwości młodzieńczej, który mógł zabić całą przyszłość syna, dopomógł ojcu do nowych zaszczytów. Był to rok koronacyi. Po odbytych obrzędach król Mikołaj potrzebował kogoś do Wiednia dla podziękowania za umyślne poselstwo i przy sposobności—poruszenia spraw bieżących między obu dworami. Tę missyę dyplomatyczną dostał K., a podjął z zapałem. Pierwszą audyencyę u ces. Franciszka miał d. 3 czerwca 1828 r.; przedstawił Warszawę wrzącą en-tuzyazmem, w świeżo ukoronowanym królu wskazał podniosłą wielkość; widział w dniu koronacyi anioła zstępującego na ziemię. Cesarz Mikołaj w liście swym zapewniał o przyjaźni odziedziczonej po bracie. K. temat ten rozwinął w duchu św. Przymierza: „Tylko zjednoczenie się Waszych Ces. Mości ocali świat od zawrotu głów grasującego teraz po Europie“. W dwu dniach następnych widział się poseł z Metternichem. Tu znowu św. Przymierzem zabłysnął, gdy starego lisa przekonywał, że Austrya nie powinna szukać oparcia na Prusach, bo Prusy przez landwerę swą opierają się na ludzie, a zasada ludowości, raz przyjęta, nie może nie być szkodliwą; przytem Metternich powinien przecież wiedzieć dokąd zmie-ideologia Niemiec południowych. Zarzucił K. Austryi pomoc moralną, dawaną Turkom podczas układów o pokój adryanopolski. Gdy Metternich wyparł się takiej działalności i zapewnił, że przeciwko wulkanowi rewolucyi europejskiej uznaje za potrzebne związanie się Au-Zwierzchność uniwer-    stryi z jedynym mocarzem wielkim    i silnym,

mieniąc w stałą zasadę, bo oglądał się zawsze i ciągle na swą przyszłość, o którą dbał jakby o awans w wojsku; przytem przydać się przecież mogły i potężne plecy w sprawach o-sobistych, nawet majątkowych, jak np. w procesie z krewnym Izydorem K-m (o 2 000 dukatów). W zimie 1817 — 1818 roku spodziewał się K. laski sejmowej, — i nadzieja go nie zawiodła. W sejmie, zagajonym d. 27 marca 1818 r., został marszałkiem Izby Poselskiej. Chociaż wojskowy, nie ubliżył stanowisku, okazał się dość sprawnym, a takt niezbędny w marszałkach nie dopisał mu tylko w d. 23 i 24 kwietnia w zatarga ze znanym już z sejmu 1811 r., niespokojnym, raczej warcholskiego niż trybuńskiego usposobienia, Godlewskim. Po sejmie został „adjutantem polowym przy boku J. C. K. Mości“, w dwa lata później (1819) otrzymał godność i urząd senatora-wojewody. Kiedy w r. 1823 W. ks. Konstanty pokłócił się z Zajączkiem, a ten podał się do dymisyi, K-mu uśmiechnęło się następstwo po nim; ale pogodzenie się zwaśnionych rozwiało marzenia. Już wtedy sejm 1820 r. dał był K-u sposobność do wyjawienia przekonań, niczem prawie nie odbiegających od poglądów samego rządu. Na sejmie 1825 mało przemawiał. Zachowanie się w Sądzie sejmowym (1827 — 1828), zwłaszcza podczas głosowania na istotę czynu i wymiar kary w końcu maja 1828 r., dokonało tego, co się zaczęło już odrazu po przyprowadzeniu wojsk z Francyi: K. stał się człowiekiem rządowym. On tylko, wraz z Gutkowskim, biskupem podlaskim, Koźmianem włocławskim i wojewodą Czarneckim, w czynach Krzyżanowskiego i siedmiu jego towarzyszy dostrzegł zbrodnię stanu, a on jedyny wraz z Czarneckim głosował za karą śmierci. Było w tem coś więcej prócz przekonania, coś więcej prócz błędu i obłędu: było lgnienie do sfer rządowych, było wyraźne solidaryzowanie się z wielkim księciem, z jego niecierpliwością, z gorączko wem jego pragnieniem kary jako pomsty i zadośćuczynienia. Choćbyśmy uszanowali najszersze prawo jednostki, choćbyśmy uznali nieograniczoną swobodę przekonań biegunowo odrywających się od zdań i uczuć powszechności, pozostaną jeszcze codzienne, po każdej sesyi sądowej podczas postępowania głównego odwiedziny w Belwederze z relącyami o przebiegu rozpraw. Ta służba sprawodawcza K-go daje głębszą charakterystykę jego obywatelskiego jestestwa niż samo głosowanie w sądzie. Jeżeli dotychczas wabiły pokusy, działał pociąg wychodzący z zachowawczości umysłu, odtąd, od r. 1828, już zadzierzgują się węzły, które muszą trzymać - ducha w niewoli. Dowiodły one swej mocy, gdy zmarł prezes sądu sejmowego, Piotr Bieliński (6 marca 1829).

rza

sytecka zaleciła była młodzieży uchylenie się    a tym jest ces. Mikołaj, K. poruszył sprawy

od uczestnictwa w pogrzebie (12 marca): za-    drażliwe, na żądanie Metternicha    je spisał,

lecenie właśnie zgromadziło młodzież tłumnie;    i d. 8 czerwca ministrowi przyniósł,    jako no-

te verbale. Skarży się tu K. na nagle nakazany w Austryi pobór rekruta, na zamierzoną landwerę, która ma być przez dwa miesiące w roku ćwiczona. Nietylko jazdę, ale pociągi i artyleryę, zaopatruje Austrya w konie. Rzemieślnicy w Wiedniu pracują dla wojska. W arsenałach, w fabrykach broni ruch ożywiony. Dunajem odchodzi kawalerya i amunicya do Węgier, a zawsze tylko nocą. Większa część generałów komenderujących sprowadzona do Wiednia na narady: zupełnie jak w r. 1809. Nadomiar złego wzrasta etat liczebny pułków węgierskich, a wojska gromadzą się w Siedmiogrodzie. Ustnie dodał K. zażalenie na rozrzucane z Austryi po Królestwie litogra-fowane podobizny księcia Reichsztadzkiego jako króla polskiego. Nie była więc rnissya jego ceremonialną, a sposób wywiązania się z niej spotęgował jeszcze owo poddaństwo duchowe. Postępowanie po wybuchu listopadowym r. 1830 będzie tylko logicznym wypływem nietyle przekonań, ile raczej zajętego stanowiska. Nadaje się ta postać do studyum psychologicznego. Dzień 29 listopada był tragicznym nietylko w życiu narodu, ale i w życiu K-go. Najpierwszy dostojnik wojskowy, generał jazdy, dowódzca gwardyi i korpusu rezerwowego wojsk zostających pod bezpośre-dniemi rozkazami Cesarzewicza, z nim zażyły, a zaufaniem cesarskiem darzony, staje nad przepaścią, która ma całą jego wielkość pochłonąć: jeden krok, a wszystko przepadnie; K. kroku tego nie zrobił. Późnym wieczorem, gdy już miasto się poruszyło, wpadł do koszar mi-rowskich, gdzie stał pułk strzelców konnych gwardyi, a za nim Trembicki i Pęcherzewski, gen. rossyjski. Pułk dosiadł koni i przez Grzybów, Marszałkowską popędził pod Belweder. K. zatrzymał go w trójkącie pomiędzy Aleją Szucha a Ujazdowską, poza Rozdrożem, sam zaś pomknął do Belwederu. W. książę dodał mu pułk huzarów rossyjskich gwardyi litewskiej i kazał szarżować („Chargez, chargez sur tout ce que vous rencontrerez“). K. stanął z obu pułkami na placu S-go Aleksandra. Natknął się tu spiskowy Nieszókoć z działami, i nie miał już wyjścia. Około północy wszystka jazda polska ruszyła na Saski Plac, skąd szarżowała, zapuszczając się na Powiśle, a nad ranem wróciła na poprzednie stanowisko. Około południa d. 30-go zebrała się w owym trójkącie; na noc wzięto ją między trzy pułki rossyjskie już za rogatkami Mokotowskiemu Ta przezorność symbolizowała położenie, które w K-m objawiało się zupełną biernością. Kiedy d. 2 grudnia Szembek wykładał mu propozycyę, z którą przyjeżdżał do w. księcia, i zapowiadał przyłączenie się do powstania, K. odpowiedział mu głębokiem milczeniem. Kiedy nazajutrz zrana zaczął się burzyć batalion gwardyi pieszej, ustawiony w Alejach Ujazdowskich, K. o całe dwa dni zapóźno zawołał: „Nie dajcie się uwodzić“. Jego zaręczenie, że poprowadzi żołnierza drogą honoru, wtedy gdy pułk Szem-beka, o wiele zrozumialszym honorem porwany, wkroczył był już do Warszawy, a wielki książę pozwolił wojsku odejść, stanowiło już czyn biernej bezmyślności. Zatknięto mu za kapelusz białą kokardę z papieru i pociągnięto go za sobą. Ruszył i pułk jazdy z Mokotowa, przybył Chłopicki i poprowadzi! gwar-dyę do miasta. Jechał obok niego K., ale już tylko jako ofiara: przyszły dyktator towarzyszył mu, by go osłaniać, i rzeczywiście tego dnia życie mu ocalił. Kiedy wszyscy trzej generałowie gwardyi: Krasiński, Żymirski i Kurnatowski jechali na Plac Bankowy, zmierzano się do nich z karabinów i flint, ale tylko dla postrachu. Na placu, gdy w tłoku zrobił się zamęt i K. znalazł się odosobnionym, tłum ściągnął go z konia, stratował, a śmielsi zarzucali mu już stryczek na szyję; nie pomogło przypominanie dawnych zasług. Wybawił go z niebezpieczeństwa Chłopicki i pod eskortą do pałacu ministrów wprowadził. Na balkonie K. i Kurnatowski złożyli przysięgę wierności, recytowaną przez Szyrmę, ale jeszcze i wtedy brano ich z placu na cel, i wtedy musiał Chłopicki dać im eskortę ze swej osoby, a Niemcewicz, — mądrem słowem uspakajać namiętność. K. znowu przemawiał, ale jak w jego przysiędze było krzywoprzysięstwo, tak w jego przemówieniu było kłamstwo: zaraz w nocy uciekł; potrzebował się tylko wymknąć. Poważny Kołaczkowski, mówiąc o wszystkich trzech generałach, nie waha się wytknąć im „dawnych błędów i służalstwa“ („Wspomn. t, IV, 11“); dyplomatyzujący Chłopicki wspólnie z radą dyktatury dopiero d. 14 grudnia dał mu dymissyę na żądanie „wskutek prośby objawionej wobec osób składających rząd tymczasowy d. 2 grudnia“ („Kuryer Polski 1830 str. 363)—co gdyby było prawdą, d. 3 grudnia K. nie potrzebowałby przysięgać na wierność, ani też samego siebie „prowadzić drogą honoru“ przez Prussy do Petersburga. Wraz z sześciu innymi wykluczył K-go ze swego grona senat. Życie jego było już skończone; zaczęło się trwanie w zaszczytach dawniej zyskanych, w polskości etnograficznej i kulturalnej, której wyrzucić z siebie nie mógł, wyrzucić nie chciał, bo ją kochał. Ces. Mikołaj raiłem okiem powitał zbiega: znalazł nareszcie w Polaku ideał wierności. Po wojnie otrzymał K. w towarzystwie Krusensterna, dygnitarza rossyjskiego, missyę objechania kraju dla poznania szkód zrządzonych przez wojnę, szkód, których cesarz wszakże krajowi wynagrodzić nie myślał. Przeniesiony wraz ze wszystkie-mi swemi tytułami wojskowemi na etat wojsk rossyjskich, mianowany senatorem Cesarstwa Rossyjskiego, generał zamieszkiwał w Warszawie, w Opinogórze, wyjeżdżał to do Petersburga, to za granicę, do syna, którego wprawdzie

Edynburgu jest cieka-

Ul

od pogrzebu Bielińskiego okiełzał, ale który zarówno swym rozmachem poetyckim, myślami twórczemi i samemi przedmiotami tworzenia, jak swemi erotycznemi popędami i wybuchami nabawiał go ustawicznego niepokoju. Oddanie tego syna do kawalergardów lub do służby cywilnej przy wielkim ołtarzu władzy leżało jakby w porządku rzeczy: ponieważ syn miał wolę słabą, a ojciec złamaną, tylko choroba o-czu wczesną wiosną 1833 ocaliła poetę od pozostania w Peteisburgu. Walka z synem, wiodącym byt anormalny, piszącym wiersze coraz niebezpieczniejsze, coraz konkretniej polskie, przetrzymującym paszporty —które same przez się w owych strasznych czasach były dobrodziejstwami świadczonemi poddanym polskim, — z synem przy tern opornym na projekta matrymonialne ojca; walka z miłośnicami synowskie-mi, — wypełniła całe życie K-go aż do wojny wschodniej. Nie uszłoby to innym, co uchodziło jemu; nie mógłby mieć bezkarnie takiego syna-łrydiona, gdyby nie dał był tak świetnych dowodów wierności i przywiązania. Dla tego syna gotował jak najlepsze materyalne warunki istnienia, a owe dowody pokładał przy wyjednywaniu sobie łask, które wraz z imieniem swojem synowi i wnukom przekazywał. W r. 1837 uzyskał za przykładem innych Krasińskich tytuł hrabiowski; został hrabią państwa rossyjskiego ze zmianą herbu. W roku 1844 uwieńczył nareszcie powodzeniem długoletnie a usilne starania swoje o ordynacyę o-pinogórską: syn będzie już ordynatem. Zaufanie, jakiem darzył generała Mikołaj I, przeszło na następcę; gdy w styczniu r. 1856 umarł stary Paskiewicz, Aleksander II aż do przyjazdu ks. Gorczakowa zarząd Królestwa oddał K-u. Syt chwały i lat, zmarł „ generał “ dnia 24-go listopada roku 1858 w Warszawie; zwłoki jego złożono w pieczarze opinogórskiej. —K. był człowiekiem światłym, szanującym naukę, kochającym literaturę i sztukę; zbierał książki, zabytki i odtwory sztuk plastycznych; miał ładną galeryę obrazów i zbrojownię; hojną dłoń otwierał literatom i artystom; zwłaszcza przed r. 1830 jego działalność jako przyjaciela nauk była w Warszawie wybitną, a literackie obiady czwartkowe aż do sądu sejmowego i pogrzebu Bielińskiego cieszyły się li cznem, dobranem towarzystwem: dom generała był niezawodnie wtedy najsilniej płonącem o-gniskiem życia towarzystwa umysłowego w Warszawie. Towarzystwo Prz. N. miało w nim członka wydz. literackiego. Sam pisał o wojskowości w materyach podrzędnych; chwytał też za pióro publicystyczne, a nawet wkraczał w dziedzinę czysto literacką i estetyczną. W druku są jego: „Essai sur le maniement de la lance“ (Paryż 1811, Cordier; tablice); „Aperçu sur les juifs de Pologne“ (Paryż 1818; dwa jeszcze wydania); „Sposób na Żydów czyli środki niezawodne zrobienia z Dich ludzi

Wielka Encykl. Ilustr. Ser. I. Tom XL. Zesz. 316a.

uczciwych i dobrych obywateli...“ (Warsz. 1818r dwa wydania); „Odpowiedź na uwagi pewnego oficera nad uznaną potrzebą urządzenia żydów w naszym kraju“ (Warszawa 1818); „Rzut oka na wieszczów Prowancyi, zwanych trubadurami“ (Warszawa 1818); „Rys życia Zygmunta Vogla („Rocz. Tow. Prz. N.“ XX 173); dziewięć mów marszałkowskich z sejmu 1818 r., wydanych o-sobno, współcześnie. Dbały o imię K-ch, generał poodnawiał i powznosił pomniki w Kras-nem; odnowił starożytny kościół tamtejszy, fun-dacyi przodków, z gruntu przebudował odwieczny kościół w Ciechanowie. Jest na cześć K-go pierwszego okresu wybity medal upamiętniający jego zawód wojskowy i przeprowadzenie wojska do kraju, z napisem: „Polacy Cnocie“ i datą dnia 25 sierpnia 1814 roku; znając jego próżność, mówiono że wybił go sobie sam.—„Złota ks. szl. polskiej“ XII. Falkowski Jul. „Obrazy z życia...“ T. I, str. 219, 234, 257, 259. Niegolewski Andrz. „Somosierra“ (Poznań 1854); „Les Polonais à Somosierra“ (Paryż 1854); „Rectification relative a l’attaque de S. S.“ (t-że 1855). Załuski J. „Wspomnienia o pułku lekkokonnym... “ (Krak. 1862 — 1865). Rembowski Aleks., wyd. „Źródła do historyi pułku polskiego lekkokonnego gwardyi Napoleona I z rękopisów... z rycinami i podobiznami“ (tyt. franc. „Notice historique...“; teksty franc, i polskie; Warsz. 1899, Str. III — LXXV, LXXIX—CLXIII, 3-539; T. XIV-XVIII „Bibl. Ord. Kras.“). Niemcewicz J. „Pamiętniki“ 2-tomowe (1899 — 1820), T. II str. 160—4, 177 — 82, 341, 364, 369, 370, 382 —3, 410, 412. Koźmian Kaj. „Pamiętniki“ T. III (Poznań 1865; umyślny rozdział). Łubieński R. „Gen. Tom. Łubieński“ (Warsz. 1899; T. I 29. 504—6). „Portfolio“ T. II (Hamburg 1835, Campe); str. 207 — 210, 335 — 40, 395—401. Kruszewski Ign. gen. „Pamiętniki z r. 1830 — 1831“ (Krak. 1890; str. 7-9, 14—5, 16 — 8). Spazier R. O. ,,Gesch. de Aufstandes d. poln. Volkes“ (wyd. 2-e Stuttgart 1834; T. II 226). Młocki Alfred „Pamiętnik“ (,,Zbiór pam. do hist, powst. pols. z r. 1830—1“; Lwów 1882, str. 284—5). Dembowski Leon „Wspomnienia“ (Petersb. 1898; T. II str. 57—8). „Listy W-go K-go“ („Kr. rodź.“ 1883). Wspomnienie pośmiertne („Czas“ 1858 nr. 273 — 7). „Biographie universelle“ (1826). — Por. to, co prof. Józef Kallenbach pisze o K-m i postąpieniu jego z synem w marcu 1829 r. („Zygm. Krasiński i utwory jego lat młodych“, Lwów 1902. 2 t.; T. I 70 — 3, 72-4).

Krasiński Waleryan, Skorobohaty na Litwie w r. 1795—f w r. 1855). Wybitny ten um wym w XIX w. typem szermierza zasad kościoła ewangielickiego: działalność tego szlachetnego idealisty skierowaną była przeważnie ku odrodzeniu zanikłej idei kościoła narodowego w Polsce; K. wierzył gorąco, że powrót całego narodu do wyznania reformowanego, o-partego ściśle na podstawach Pisma Świętego, błogo wpłynie na dalsze losy kraju.—O życiu K-go są tylko dorywcze i niezmiernie pobieżne relacye. Pochodził z Białorusi, gdzie w XVI w. osiadła kalwińska gałąź Krasińskich małopolskich, rodzina W. K-go była jedną z tych nielicznych, które niezmiennie przetrwały w re-ligii protestanckiej. Sam K. wspomina, iż zasady tej wiary wpoiła weń matka, wielce bogobojna i namiętnie oddana swemu wyznaniu. Choć majątek rodziców był bardzo zrujnowany, otrzymał jednak K. staranne wychowanie w domu. Do szkół publicznych prawdopodobnie chodził w Kiejdanach, a w r. 1818 wstąpił do uniwersytetu wileńskiego za jego największej świetności. K. pracował nad naukami, humani-stycznemi: Grodek, Onacewicz, Lelewel, Daniłło-wicz byli jego nauczycielami; oni zaszczepili w K-m zamiłowanie do historyi, rozległe poglądy, metodę naukową, z ich wykładów korzystał najwięcej, nie zaniedbując uczęszczania na inne. Rzecz znamienna, iż K. wcale nie należał do rozgałęzionych wówczas stowarzyszeń studenckich (nie było prawie wybitniejszego młodzieńca w Wilnie, któryby nie był filomatą czy filaretem); K. stał na uboczu od tego ruchu młodzieży.—W 27-ym roku przyszły historyk reformacyi w Polsce przyjechał z Litwy do Warszawy: nazwisko arystokratyczne pomogło mu do pozyskania obszernych stosunków; za ich pomocą otrzymał wyższy urząd w Komisyi Oświecenia. K. zajął się pilnie polepszeniem stanu oświaty wśród różnowierców, pragnąc czynniki, dotąd pomijane prawie, zlać w jedno z całym narodem i zaprządz do wspólnej pracy kulturalnej. Podług informacyj współczesnych szkoła rabinów w Warszawie K-mu wyłącznie zawdzięcza swój stan kwitnący. Po za tą pracą K., bawiąc w stolicy, oddawał się życiu towarzyskiemu, które, pomimo swych zasad purytańskich, niezmiernie lubił. Atoli poważne myśli ustawicznie zaprzątały mu głowę: występuje jako promotor ruchu wydawniczego, który wtedy wogóle przedstawiał dość znaczne ożywienie. Sprowadziwszy z Anglii prasę Worda Stanhope’a. K. założył w r. 1826 własną drukarnię stereotypową przy ul. Królewskiej; tłoczono w niej druki, nie luźnemi czcionkami, lecz płytami, na których odlewano całe stronice. Szata typograficzna wydawanych tam książek odznaczała się estetycznym wyglądem i papieru używano, nie szarego i bibulastego, jak wówczas powszechnie, lecz ładnego, druk był czysty i wyraźny; przytem cechowała te wydawnictwa jeszcze jedna pożądana innowacya: niesłychana taniość; np. dwa tomiki Psalmów Dawida w przekładzie Franciszka Karpińskiego, wraz z jego pieśniami nabożnemi, kosztowały na ozdobniejszym papierze 50 groszy, a na prostym 25 gr. Książki, które tam wydawał K., nie miały dużego zna-

czenia dla literatury (najpoczytniejsze były przekłady romansów Walter-Scotta, które rozchwytano), lecz trzeba zważyć, iż były to dopiero początki. Stosownie do swycb przekonań K. miał wydać Biblię protestancką, tak zwaną gdańską edycyę, co byłoby zasługą z powodu rzadkości dzieła, a ślicznej polszczyzny. Pomysłem K-go było wydanie wielkiej encyklopedyi polskiej; plan był obmyślany na szeroką skalę: za podstawę wzięto słowniki zagraniczne, a rzeczy krajowe mieli obrobić współpracownicy, literaci i uczeni polscy. K. nie zdołał uskutecznić tego przedsięwzięcia (podobno zaczęto drukować pierwsze poszyty), choć miałoby ono wielce doniosłe znaczenie. Piśmiennictwo polskie, które, z karygodną o-pieszałością, nie zdobyło się na przyswojenie sobie sławnej encyklopedyi Diderot’a i D’Alem-bert’a, oprócz dawnego rupiecia z epoki zaśniedziałości saskiej w rodzaju „Nowych Aten“ Chmielowskiego, posiadało jeno, niezły, lecz niesłychanie króciutki i powierzchowny, zbiór alfabetyczny „Wiadomości“ biskupa Krasickiego. W dziesięć lat później Odyniec, który miał być jednym z kierowników encyklopedyi K-go, zaczął wydawać w Wilnie słownik encyklopedyczny, ale słabe wykonanie i mały rozmiar nie mogą się równać z szerokim programem -K-go; plan jego dopiero po 30 latach urzeczywistnił się w Warszawie. W czasie wojny w r. 1830—31 K. w celach politycznych wyjechał do Anglii, skąd już nigdy nie wrócił do kraju. Na emigracyi, przebywając stale w Anglii, pracował niezmordowanie na polu literatury. Pisał wyłącznie po angielsku; dzieła jego miały cel dwojaki: wykazanie ziomkom prawdziwej historyi religijnej w Polsce i zapoznanie społeczności europejskiej z dziejami, duchem i charakterem Rzeczypospolitej. W pierwszych latach tułactwa K. trudnił się przekładami rzeczy polskich na język angielski. Następnie zajął się poważnie históryą Polski i Słowiańszczyzny; występował również na polu publicystyki poli-. tycznej, wydając rzeczy (o panslawizmie, kwe-styi wschodniej) o zakresie poważnym, w których przepowiadał wydatne znaczenie ludów słowiańskich w przyszłości i, jak się okazało, mylnie prorokował, że będzie niemożliwością zjednoczenie drobnych państewek niemieckich w jedną całość. K. umiejętnem poruszaniem tematów mało znanych na Zachodzie pozyskał pismami swemi znaczny rozgłos i uznanie. Proponowano mu katedrę historyi w uniwersytecie j berlińskim, lecz K. z niewiadomych powodów / miejsca tego nie przyjął. Poczet pism K-go nie I jest liczebnie obfity; przytem trzeba nadmienić,

, iż pracował on na niwie niemal dziewiczej. Wszystkie swoje prace wydał w Londynie; ważniejsze: „Historical sketch of the rise, progress and docline of the Reformation in Poland“ (2 tomy, 1838—40; skrócony przekład Lindau’a w Lipsku 1841); „Sketch of the Union of the Grand Duchy

(1842); „Panslavism i jego braki i słabe strony. K., o ile mógł, oparł and Germanism“ (1848; tłómaczenie niemieckie ' się na obfitych źródłach, których mu dostarczyły, Lipsk 1849); „Lectures of the religious history    stosunkowo dość zasobne w niezbędne mate-

of Lithuania with Poland“

of Slavonic Nations“ (1850, wyd. 2-e 1851,    ryały, biblioteki w Anglii, przytem niezaprze-

tł. francuskie Paryż 1853. Ułamki z tej pracy    czenie K. posiadał talent historyka i w kom-

pięknie przepolszczył Ludwik Pietrusiński    pozycyi dobrze zbudowanej i przejrzystej za-

w „Wieńcu“ i osobno p. t. „O Czechach i Pol-    chował umiejętne grupowanie faktów. Wiele

see w XIV—XVII w.“, Warszawa 1856; por.    wydarzeń historycznych i twierdzeń K-go nie zdoła

Estr. II 471: wyd. 2-e i „Essai sur Phist. rei.    się ostać wobec poszukiwań nowszych. Korzy-

des nations slaves“); „Montenegro and the Slavo-    stając z zacieśnionego zasobu źródeł, a prawie

nians of Turkey“ (1853); „Russia and Europe    nie mając poprzedników, K. wpada w przesa-

or the probable consequences of the present    dne zobrazowanie ruchu religijnego; przyczynia

war“ (1854); „Is the power of Russia to be    się jeszcze do tego jego gorące przywiązanie

reduced or increased by the present war“    do swego wyznania. Olśniony sporadycznemu

(1854); „The Polish Question“ (1855); „Poland,    objawami siły dyssydentów, bezwiednie ją po-

its history, constitution, literature, manners,    większa i sprawia takie wrażenia, jakby Polska

customs“ (1855). Estr. II 472 niewłaściwie    była już niezmiernie bliską przyjęcia całkowicie

mieści pod Wal-m jedną z prac K-go Hen-    reformacyi. Że ruch reformacyjny był wielce

ryka (ob.). Najważniejszą pracą K-go jest    rozległy i znaczny, to nie ulega kwestyi, lecz

jego historya protestantyzmu w Polsce.    K. przeoczył ten fakt, iż ześrodkowywał się

Znaczenie tego dzieła w swoim czasie było    przeważnie w samej szlachcie, a lud, z niezna-

ogromne: K. nietylko otrzymywał pochwały od    cznemi wyjątkami, pozostał przy katolicyzmie,

uczonych, ale podobno dygnitarze nawet składali    K. jeden z pierwszych stara się udowodnić, że

mu podziękowania; dla Europy bowiem Polska była    przyczyną reakcyi katolickiej byli Jezuici i te-

krajem ściśle katolickim. Sprawa Toruńska, która    mu zakonowi jedynie przypisuje nietolerancję,

szerokiem echem obeszła cały Zachód, wytwo-    która się tak rozpostarła potem w Polsce,

rzyła tam przekonanie o nienawiści fanatycz-    W metodzie historycznej niekiedy hołduje przestanej Polaków do herezyi. K. nakreślił dzieje    rzałej teoryi przypadkowości, którą objaśnia

reformacyi, która jak potężny potok zalała ca-    zjawiska dziejowe. Jest przeświadczony, że

łą Rzplitą. Niemniej i w historyografii poi-    przedwczesna śmierć Zygmunta Augusta miała

skiej była ta praca zjawiskiem wybitnem.    fatalny wpływ na bieg reformacyi i tak samo

Sprawa reformacyi, dążenia do niezawisłości od    upewnia, że gdyby Łaski pożył dłużej, byłoby

Rzymu były tak zagrzebane w Polsce, że nie    inaczej; wypowiada też przekonanie, że gdyby

tylko zapomniano o istotnej sile i rozległości    Rzplita stała się była zupełnie protestancką, to

tego ruchu, lecz nawet w dziełach historycz-    nie byłaby upadła Jeśli się K. myli pod tym

nych podawano o tej kwestyi albo fałszywe,    względem, to w każdym razie ma zasłu-

albo bardzo niedostateczne wiadomości. Pierw-    gę, że pracował, aby odpowiedzieć na to palące

szy K. dał mniej więcej dokładny rys gene-    zagadnienie upadku, a jego pogląd wywołał pole-

zy, wzrostu i upadku tego poruszenia religijne-    mikę, która się przyczyniła do wyświetlenia

go. Oceniać tej książki z punktu widzenia na-    wielu kwestyj. Rzecz znamienna, że pracują-

szych czasów niepodobna, ale jak na owe cza-    cy wcale niezależnie od K-go katolik Józef busy praca K. zajmuje miejsce dostojne, a nawet    kaszewicz (ob.) doszedł do analogicznego

i dziś jeszcze nie straciła znaczenia, jako z wielkim    poglądu, iż słabe natężenie reformacyi w XVI w.

talentem napisana monografia. Autor, z ducha swe- ; zgubnie wpłynęło na losy Polski. Wielką wago dziejopis, niezaprzeczenie należy do historycz- j dą dzieła K-go jest prawie zupełne pominięcie nej szkoły wileńskiej. Cechuje go ten sam hu-    szkolnictwa protestanckiego. Sprawa to dotąd jesz-

manitarny, szeroki pogląd historyczny, który    cze należycie nie wyświetlona, ale K., który mówi

w Wilnie, ożywiony prądami XVIII w. a połą-    o szkodliwości edukacyi jezuickiej, powinien

czony z najlepszemi tradycyami postępu w da-    był dać cały system wychowania dyssydeńtów.

wnej Polsce, uwydatniał się w wykładach Le-    W kilku miejscach autor niesprawiedliwie obwinia

lewela, Onacewicza, Jaroszewicza i przeszedł    katolicyzm; lecz wogóle jeżeli porowmać stronność

w spuściznie na ich uczniów. Profesorom tym    K. ze sposobem pisania jego przeciwnika ultra-ka-

chodziło jeno o prawdę, przystępowali do ba-    tolika Dzieduszyckiego, to bezstronność ultra-pro-

dań bez żadnych predylekcyi; ogarniając całą    testanta będzie zdumiewającą. Sam K. podaje

przeszłość, badali pilnie upośledzone dotąd    szczytne, niekiedy zasłyszane z ustnej tradycyi,

grupy społeczne, roztrząsali wszystko krytycz-    czyny tolerancyi katolików (ob. np. o pięknem

nie, lecz z wielkiem tchnieniem miłości w ser-    zachowaniu się ks. Franciszkanów w Wilnie,

eu. K., który oprócz tego miał we własnej    którzy ratowali pastorów od tłuszczy („Histori-

duszy ukochanie protestantyzmu, mocno bo-    cal sketch“ II, 185). Ustalił zaś K. jeden

lejąc nad jego zanikiem, pragnął uwydatnić te    prawdziwy pogląd, że daleko więcej od całej

zapomniane karty doli i niedoli reformacyi    akcyi stronnictwa rzymskiego szkodzili sobie

w Polsce. Zalety tego dzieła przewyższają    sami protestanci, podzieleni na sekty, które^

(II, 158). Por. nadto luźne

1861).

prowadziły schoiastyczne spory o subtelności dogmatyczne i, zwalczając się wzajemnie, z nienawiścią, zgubną dla swej sprawy, siły ruchu sprowadziły do zera i walnie pomogły do ostatecznego tryumfu katolicyzmu. Dzieło K-go w oryginale angielskim znane było tylko nielicznym historykom. Znamienna rzecz, że nikt na emigracyi nie przełożył go na język polski: świadczy to, że idee o narodowym kościele nie miały zwolenników. Dopiero w XX w. przetłómaczono „Hist, sketch“ staraniem pastora Burschego i redakcyi „Zwiastuna Ewangielickiego“, przekład wyszedł w Warszawie p. t.: „Zarys powstania i upadku reformacyi w Polsce“ t. I, 1903, t. II, cz. I, 1904 i cz. II 1905. Wydanie to zdobią liczne ryciny, dobrze dobrane i wykonane; nadto dzieło zaopatrzone zostało w sprostowania i dopełnienia prof. Henryka Merczynga, który przytem zamieścił w dodatku przyczynek własnego pióra o zborach i senatorach protestanckich w Polsce. W rozprawie swej o historyi religijnej ludów słowiańskich K. opiera się na badaniach Sza-farzyka i Palackiego, lecz zbyt niewolniczo trzyma się tych wzorów. Co do Polski, to niesłusznie wskazuje pokutowanie trądycyi obrządku słowiańskiego, twierdząc, że miały się one ujawniać w późniejszych poruszeniach wyznaniowych: źródłowo tego dowieść niepodobna. Tak samo niepodobna dopatrzyć związku bezpośredniego pomiędzy husytyzmem a reformacyą, gdyż echa nauki Husa na głucho zamilkły znacznie wcześniej przed pojawieniem się protestantyzmu, który się też szerzył i z nieco odmiennych przyczyn. Autor Hist, pr ote stanty z mu, jak podają ci go znali, był wielce wątłej kompleksy!, lecz posiadał niezłomną energię i wielką moc ducha. Z postaci jego biło coś z pierwszych reformatorów kościoła—był protestantem z najgłębszego przekonania i, nawołując naród polski do zasad „czystej Ewangielii“, marzył o kościele narodowym; przebija z pism jegó wiara w ten ideał i nadzieja, że to nastąpić musi. W osobie K. skupiał się protestancki kwakier i dawny szlachcic polski, gdyż umiał być giętkim, ujmującym i wesołym. Był zupełnie innym wśród grona protestanckiego, innym wśród katolickiego. Posiadał rozległe wiadomości z dziejów Polski, a jak zapewniają, w sprawach heraldycznych i genealogicznych był niezmiernie biegłym. Znał wiełe języków, ale podobno ani jednym nie mówił poprawnie i przyjemnie. Listy jego, które znamy, chociaż pisane do Polaków, są pisane tylko po francusku. K. pracował wytrwale do zgonu; jeszcze przed samą śmiercią poprawiał swoją broszurę o kwestyi polskiej.—O K-m: Sobie-szczański „Encykl. powsz. Orgelbr.“ t. XV, 981—983, Bursche „Przedmowa do hist, reformacyi“ (1903); Lelewel „Polska dzieje i rzeczy jej“ (1 588); Łukaszewicz „Dzieje kościoła helweck. w Litwie“ (VI); Szujski

„Dzieje Polski“ wzmianki o K-go opiniach rozsiane u D z i e-duszyckiego „P. Skarga i jego wiek“ (t. I,

1850) i Bartoszewicz „Hist. liter, polsk.“

r.. i

Krasiński Henryk (* w r. 1804 w Lachowiczach w Mińszczyźnie —f 16 września 1876 r. w Londynie), publicysta, biograf, powieścio-pisarz i autor dramatyczny, ze starej rodziny Korwinów Krasińskich, z gałęzi litewskiej. Kształcił się w domu rodzinnym, a następnie w uniwersytecie wileńskim. W r. 1824 wstąpił do wojska polskiego w Warszawie do pułku grenadyerów gwardyi, ale już w r. 1828 porzucił wojskowość. Kiedy wybuchło powstanie, K. powrócił jako ochotnik do armii, był czynnym w bitwach i otrzymał rangę kapitana i krzyż Virtuti militari. Wyszedłszy z ojczyzny, zrazu przebywał we Francyi, a w r. 1837 wyjechał do Londynu, gdzie był wprowadzony do wyższego towarzystwa stolicy przez wielkiego przyjaciela Polaków, lorda Dudley-Stuarta. Człowiek zdolny i uczciwy, Polak gorący. Nieszczęścia narodowe i ciężkie położenie osobiste rozwinęły w nim charakter ekscentryczny: wyobrażał sobie, że się w nim kochają wszystkie panie i że mu pozapisywały znaczne fundusze, atoli on przez intrygi znajomych zapisów tych odebrać nie może. Podejrzliwy i puszczający wodze imaginacyi, domyślał się wciąż nieprzyjacielskich zamiarów w ludziach, z którymi się zetknął, unikał towarzystwa, coraz bardżiej odosabniał się,, taił nawet miejsce swego zamieszkania. Ostatnie lata przeżył w ubóstwie, pielęgnowany przez ubogą jakąś rodzinę angielską. Umarł prawie w nędzy. Spoczywa na cmentarzu katolickim w Leyton (Essex) pod Londynem. — K. pisał wiele, przeważnie dla chleba, ponieważ oprócz szczupłych zasiłków od rodziny żadnych środków nie posiadał. Pomoc mu świadczył książę Devonshire, któremu też dedykował swe prace. Pisał z początku po francusku, później po angielsku, a chociaż na późniejszych zwłaszcza dziełach jego zaważyła ekscentryczność, niemniej przeto cechuje je uzdolnienie pisarskie i ogromna miłość kraju i jego przeszłości. Prace: „Le célèbre Vitold, grand duc de Lithuanie“ (Paryż 1834, wyd. 2-e okładkowe); „La bataille de Kirchholm ou l’amour d’une Anglaise, roman historique“ (Paryż 1836, tom I—VIH, 304 str., 2 k.; II 360 str.)-, „The polish aristocracy“ (Londyn 1843); „The Poles in the XVII century, a novel“ (t-że 1843; u Estr. t. II str. 471 pod Wa-leryanem Krasińskim); ,The Cossacks of the Ukraine“ (Szkice biograficzne, nawet Steńki Rjazjina i Pugaczewa; pamiętnik księżny Ta-rakanowej i opowiadania o faworytach Katarzyny II; t-że 1848, 346 str. 8-o); „Gonta, an historical drama in five acts“ (t-że 1848, -95 str. 8-0); „Coup d’oeil sur l’état actuel de l’Europe et les moyens de contenir la Russie“ (t-że 1854)- „Private anecdotes of the late and pre-

L. J.

sent Emperors of Russia, the King of Prussia, and the sultan“ (t-że 1858); „Italy, Venetia and Hungary... Rome, Sicily... the Emperor Louis Napoi., lord Palmerston... Garibaldi a. the King of Italy“ (t-że 1861). — 0 K-m: Krosnowski „Almanach historique, souveuir de L’ Emigration Polonaise“ (Paryż 1846) i „Rocznik Towarzystwa hist.-liter. w Paryżu“ 1873 — 1878).

Krasiński Adam Stanisław, biskup wileński, kaznodzieja, filolog i poeta (* 24 grudnia 1810 we wsi Wełnicze, powiecie dubień-skim, gub. wołyńskiej — f 9 maja 1891 w Krakowie). Nauki pobierał w Huszczy w szkole bazyljańskiej i w gimnazjum w Międzyrzeczu Koreckim. Jako młodzieniec 17-letni wstąpił do zgromadzenia pijarów w m. Lubieszowie w pow. pińskim, gdzie był następnie nauczycielem tejże szkoły. W r. 1835 po zniesieniu zakonu pijarskiego na Litwie i jednocześnie szkoły w Lubieszowie, K., sekularyzowany z pijara na księdza świeckiego, przybył do Wilna, gdzie wstąpił do akademji duchownej, pozostawionej tam jeszcze po zamknięciu uniwersytetu wileńskiego. Tu międy innemi przedmiotami słuchał wykładów literatury polskiej, którą wykładał Leon Borowski, poprzednio profesor tego przedmiotu w uniwersytecie wileńskim. W a-kademji tej przebywał dwa lata i otrzymał w niej stopień magistra ś. teologji (1837). W tym czasie, wskutek ogłoszenia przez uniwersytet kijowski konkursu na objęcie katedry języka polskiego, K. spółubiegał się o to stanowisko jednocześnie z J. I. Kraszewskim i Dom. Szulcem. Pomimo nadesłanych prac, kandydaci doznali zawodu, projekt bowiem założenia w uniwersytecie katedry polszczyzny, po przydługim zwlekaniu, cofnięto. K. udał się wówczas do Petersburga, gdzie objął obowiązki nauczyciela szkoły polskiej przy kościele ś. Stanisława. Stąd był wezwany 1839 r. do Wilna przez biskupa Kłągiewicza na kaznodzieję katedralnego, do zajęcia miejsca po znakomitym kaznodziei kś. L. Trynkowskim, wywiezionym podtenczas na Syberję po słynnej mowie na pogrzebie Jędrzeja Śniadeckiego (1838). K. był proboszczem giedrojckim (o 6 mil od Wilna); po kilku latach został kanonikiem katedry wileńskiej i jako kanonik asesorem (1853) kole-gjum rzymsko-katolickiego w Petersburgu. W r. 1858 otrzymał stopień doktora ś. teologii po przedstawieniu rozprawy o przekładach pisma ś. na język polski („De versionibus sacrae scripturae in linguam polonicam“; rękopis jej w archiwum Akad. duchownej w Petersburgu), poczym odbył paromiesięczną podróż do Niemiec i Francyi; zwiedził między innemi Reims, skąd przysłał do »Siewier. pczeły« opis ewan-gieliarza starosłowiańskiego tam się znajdującego; a z m. Laon—opis obrazu św. Weroniki z napisami słowiańskiemi. Po powrocie został biskupem wileńskim (27 sierp. 1858) i godność tę piastował do r. 1864; później był biskupem

hesebońskim (in partibus infidelmm). Po wybuchu powstania na Litwie w r. 1863 naczelna władza zażądała od biskupa, by ten ze swego stanowiska powstanie potępił, a tym samym przyczynił się do poparcia nad wyraz okrutnej działalności Murawjewa. K. żądaniu odmówił, pomimo że nie był zwolennikiem rewolucji. W czerwcu 1863 r., otrzymawszy pasport zagraniczny, udał się w drogę do kąpiel morskich; na drodze jednak, w Dynaburgu, aresztowano go i przewieziono do Wiatki, gdzie był zmuszony przemieszkać lat 20. W roku 1883, wskutek układów z Rzymem, uwolniony bez możności powrotu do Wilna, obrał Kraków na mieszkanie; przedtym był jeszcze w Rzymie, gdzie zrzekł się biskupstwa wileńskiego; wracając, udał się do Częstochowy, by w świątyni tamtejszej złożyć dzięki za odzyskaną wolność. K., obdarzony wyższemi zdolnościami u-mysłu, iście wyjątkową władzą pamięci, był mówcą niezwykłym, filologiem wysoko wykształconym, miłośnikiem polszczyzny i pisarzem dzielnie władającym mową ojczystą. Zarówno za pobytu w Wilnie, jak i w ciągu 20-tu lat wygnania w Wiatce, pracą naukową umiał wypełnić życie. W 25-ym roku życia ogłosił przekład Horacego »De arte poetica« p. n. „Sztuka Rymotwórcza Horacego“ (Wilno 1835); potym z kolei wydał prace następujące: „Gramatyka polska dla dzieci krótko zebrana“ (Wilno 1839, i później w 6-u wydaniach: 1846, 1850, 1859...); „Noworocznik literacki na r. 1835“ i podobne na r. 1838 (Petersburg) i 1843 (Wilno), gdzie znaczna część artykułów jest pióra K-go; „Droga do nieba“ (Wilno 1846, wyd. 2-e 1862; przekład z łaciny Bony Jana » Manducatio ad coelum « 1656, dziełka w rodzaju Tomasza a Kempis); „Wyprawa Igora na Połowców“, piękny przekład wierszem rymowanym poematu staroruskiego » Słowo o pułku Igora«; List pasterski z powodu insta-lacyi na biskupstwo wileńskie (Wilno 1859); „Prawo kanoniczne krótko zebrane“ (Wilno 1861, 364 str. w 8-ee), książka odznaczająca się jasnym wykładem i dobrą polszczyzną. Oprócz tego przejrzał i poprawił tłumaczenie z niemieckiego „Historji powszechnej kościoła“ Alzoga, profesora semin. poznańskiego (tomów 6, Petersb. i Mohilew 1866, wyd. Wolfa); Hymny kościelne, poświęcone Leonowi XIII (Rzym 1884; po łacinie). Drobniejsze artykuły zamieszczał w czasopismach: »Tygodnik petersburski« i »Pismo zbiorowe wileńskie« (w r. 1859 „Zbiory kanonów“, wyjątek z rękopisu „Prawo kanoniczne“). Zbioru kazań swoich K. nie ogłosił, pomimo że słynął jako znakomity kaznodzieja. W r. 1837 we wzniosłej mowie żałobnej uczcił pamięć Stanisł. Jundziłła, pijara, zasłużonego pedagoga i uczonego badacza przyrody. Niektóre z kazań K-go były drukowane w »Homiletyce«, miesięczniku, wydawanym przez ks. Nassalskiego we Włocławku.

A. A. K.

W r. 1826 wstępuje młody

Jedno wyszło w tłómaczeniu francuskim p. n. | „Sermon en l’honneur de la très Sainte Vierge sur la providence divine, tenu (en polonais) à l’église catholique de S. Stanislas à St. Pétersbourg pas l’abbé A. St. K.u (Petersb. 1856). Dla filologji polskiej K. ogłosił dzieło wartości pierwszorzędnej p. n. „Słownik synonimów polskich“ (Kraków 1885, t. I 23 str. (wstęp) 642 t. II 477 str., w 8-ce dużej), owoc dwudziestoletniej pracy na wygnaniu; rękopis tego dzieła przywiózł autor do Krakowa, gdzie niebawem wyszło nakładem Akademji Umiejętności. Jest to praca w naszej literaturze jedyna na taką skalę. Zawiera blizko 3 000 synonimów, ułożonych w porządku abecadłowym, przy każdym określone jego znaczenie i objaśnione użycie licznemi przykładami, wyjętemi z pisarzów dawnej i społczesnej literatury. Przy wielu wyrazach przywiedzione są odpowiednie starosłowiańskie, czeskie i rosyjskie. Wywody etymologiczne tu i owdzie dodane oraz porównania ze starosłowiańskim, nieraz błędne, stanowią słabą stronę dzieła; natomiast treść jego bogata, jasne i zwięzłe określenia znaczeń pojedyńczych wyrazów, oraz trafne oznaczanie różnicy w znaczeniu wyrazów blizkoznacznych są wysokiemi zaletami tego Słownika, które mu zapewniają trwałą wartość naukową. Była to największa praca K-go. We dwa lata po jej ogłoszeniu K. został członkiem Akademji Umiejętności (1887); Uniwersytet Jagielloński, również oceniając pracę i zasługi naukowe autora, przyznał mu stopień doktora filozofji. W r. 1888 K. wydał jeszcze w Krakowie „Aforyzmy wierszowane“ (w liczbie 300), zawierające myśli i prawdy głębokie, z których każda ujęta w tormę dwuwiersza (wyd. 2-e Warszawa

1906). Już po zgonie K-go wydano jego pamiętniki p. n. „Wspomnienia“ (Kraków 1901 121 str.; odbit. z > Czasu«), zawierające mnóstwo ciekawych szczegółów od czasów młodzieńczych aż do pierwszych lat pobytu biskupa w Wiatce. Na parę lat przed śmiercią (1889) złożył bezimiennie Akademji Umiej, w Krakowie kwotę 10 000 zł. austr. z przeznaczeniem jej na nagrody konkursowe. Pozostały majątek dostał się spadkobiercom po bracie biskupa. O K-m: Mor a w s k i „Mowa nad grobem ks. Ad. St. K-go“ (Kraków 1891); Stan. Z a ł ę s k i, ksiądz „Mowa żałobna na egzekwiach za pokój duszy A. S. K-gó“ (Kraków 1891); P. P. „Kś. biskup. Ad. Kr.“ („Przegląd polski“, 1891, czerwiec); Nekrolog K-go w >Czasie« 1891; dzieło X. Y. Z. „Kartki z dziejów kościoła katolickiego" (w t. II > Biskupstwo wileńskie «) i Lescoeur „L’église catholique en Pologne sous le gouvernement russe“ (wyd. 2-e Paryż 1876, t. II, str. 112).

Krasiński Napoleon Stanisław A-dam Feliks Zygmunt, syn generała Wincentego i Maryi Radziwiłłówny (* 19 lutego 1812 w Paryżu—23 lutego 1859 t-że).—W r. 1814 rodzice przenoszą się do Warszawy, gdzie wśród arystokracyi francuzczyzna przeważa; w listach do matki w ósmym roku życia dziecko używa obcego języka, a dla bony w szóstym roku pisze opowiadanie po francusku; mimo to w dwóch linijkach jeszcze pisuje listy polskie i ma nauczycieli Polaków, oraz wstępuje do szkół publicznych w kraju. Dziecko było żywe nad wiek, szybko rozwijające się, z chorobliwemi niemal popędami uczuciowemi, z oznakami u-sposobienia melancholijnego. Ojciec przekazał mu temperament ruchliwy i zapalny. W Z-ie daje się spostrzegać raczej dziedzictwo po dziadku, Janie, staroście opinogórskim: pewną chwiejność i lękliwość woli,, połączoną z delikatnością uczucia. Od matki, którą stracił w r. 1822, otrzymał poeta organizm wątły, zarody choroby piersiowej i dziedziczną w linii Radziwiłłów berdyczowskich skłonność do zboczeń nerwowych. W organizacyi więc wewnętrznej istniała przeciwwaga przeciw san-gwinicznym czynnikom temperamentu; żywość nie stawała na przeszkodzie miękkości, głębokości i trwałości uczuć; umysł, jakkolwiek ruchliwy. stawał się zdolnym do pracy natężonej. Nie wykształciła się jeno wola, a w organizacyi duchowej gnieździła się'skłonność do uczuwania silniej bólu niżeli radości. W kierunku tym działało i wychowanie. Chłopiec był przeciążony pracą, gdyż starano się przez próżność wyzyskać niezwykłe zdolności. Brak rówieśników rozwija popęd do przestawania z samym sobą, do stwarzania własnego świata w marzeniu. Kierowanie każdym krokiem dziecka nie budzi samodzielności.

K. do liceum, w rok potem do uniwersytetu. Rozpoczyna się teraz życie koleżeńskie, niezapomnianym urokiem we wspomnieniach otoczona t. zw. „era fajkowa“. Bujny rozkwit sił bierze górę nad usposobieniem melancholijnemu przyzwyczajonego do samotności dziecka. Jest to obecnie wyrostek żywy, bystry, swawolny, nawet płochy, a tak buńczuczny, że w uniwersytecie zagrożono mu nawet „cichą relegacyą“; skończyło się na kozie. Budzi się wczesna wrażliwość na wdzięki płci pięknej. Pracuje przecież K. dużo, objawia się w nim też popęd do twórczości. Już w czternastym roku życia miał wydrukować na bibule i ofiarować ojcu jakąś powieść; „Pan trzech pagórków“, z wierszowanemu ofiarowaniem ojcu, podpisany jest datą d. 6 kw. r. 1828. Pod wpływem W. Scotta powstaje „Grób rodziny Reichstalów“, drukowany w tymże roku w jednym z czasopism i następnie wydany w książce, jedynej, która nosi całkowite nazwisko autora. Dnia 1 stycznia r. 1829 ofiarował młodziutki pisarz ojcu powieść „Wład. Herman i dwór jego“, ogłoszoną w r. 1830 pod kryptonimem (Napoleon) K. Bezimiennie drukowany w „Rozmait. warszawskich“ z r. 1829 „Sen Elżbiety Pileckiej* nosi datę 13 maja. Do czasów warszawskich

według wszelkiego prawdopodobieństwa należą-powiastki ogłoszone w r. 1830 przez „ Parni ętm ■dla płci pięknej“: „Mściwy karzeł“ i „Zamek Wilczki“. Zarówno wskazówki szkoły ówczesnej jak i atmosfera literacka domu ojcowskiego współdziałały w kierunku wyzwolenia drzemiących w ustroju duchowym młodzieńca potrzeb tworzenia. Podobne wyzwalające działanie przyznać należy wpływom literackim, o ile zechcemy wytłómaczyć sobie posępny koloryt tych najwcześniejszych prób pióra, demoniczne namiętności bohaterów itd. Jak sangwinicz-ność temperamentu i płomieuność natury autora znajdowały swój wyraz w pięknym (dziecinnie jeszcze pojętym) geście, wzniosłej de-klamacyi, w czynach szalonej odwagi, zuchwałego lekceważenia niebezpieczeństw, i t. p. rycerskich przymiotów, w które autor bohaterów swych uposaża, tak znowu ów koloryt był odbiciem głębiej ukrytych pierwiastków, sprawiających, iż młody pisarz chwytał przede wszy st-kiem zgrzyty romantyczne. Dziwić wszelako może w późniejszym twórcy „Irydyona“ brak wrażliwości na jeden z najdonośniej szych tonów naszego romantyzmu, na ów akord, którego wyrazem stała się „Oda do młodości“. y później, już w Genewie, w Liście do Bon-stettena o literaturze polskiej pewne wyrażenia świadczą, iż rozpęd młodzieńczy nie znajduje pobudek, by się zwrócić w stronę [rzeczy znaczenia powszechniejszego. Na razie doprowadziło to do przykrych zajść na uniwersytecie, gdy młody akademik wbrew umowie koleżeńskiej udał się na wykłady w czasie pogrzebu prezesa sądu sejmowego, senatora Piotra Bielińskiego. Skończyło się na cichej relegacyi (24 marca 1829 r.) zarówno K-go, jako też Leona Łubieńskiego, który zdarł niedawnemu swemu przyjacielowi wyłogi akademickie z kołnierza. Możnaby wnioskować z mglistych wyrażeń urywku „On“ (z r. 1830, druk. w „Pam. dla płci piękn.“), iż syn niekiedy poważał się krytykować zachowanie się ojca; przelotne jednak były to chwile. D. 3-go listopada r. 1829 przebywa K. w Genewie w towarzystwie mentora Jakubowskiego. Z zapałem oddaje się nauce. Nowe widoki, urozmaicone stu-dya, obcowanie przyjacielskie z poetycznie nastrojonym H. Reevem, bezpośrednie stosunki z wielu wybitnemi lub nawet znakomitymi ludźmi—wszystko to kształciło myśl i działało pobudzająco na szybko dojrzewającego młodzieńca. Doskonali swój styl francuski, uczy się angielskiego, później będzie czytał Danta w oryginale. Literatura europejska stanęła mu otworem. Do szeregu kształcących czynników przybędzie jeszcze miłość, której przedmiotem stała się angielka, H. Wiliam. Dzieje tego stosunku są niedługie, na tygodnie zaledwie dające się obliczyć, bo zawiązek sięga pierwszego poznania się na zabawie noworocznej    w podróż ku wiecznemu miastu. Tu go dobie-

jest wspólne oglądanie zachodu słońca na Mont-Blanc w d. 25 marca (1830), kulminacyjnym zaś punktem—przyciśnięcie do piersi na parę dni przed wyjazdem Henryetty, dn. 13 kwietnia r. 1830. Długi natomiast był epilog we wspomnieniu, bo trwał kilka lat, a rozpoczął się d. 15 kwietnia kartką francuską „Souvenir“ (wydaną przez prof. J. B. Antoniewicza we Lwowie r. 1890). Uczucie, raczej rozpamiętywanie uczucia, dodatnio wpłynęło na twórczość K-a z owej doby. Utwory polskie i francuskie (te w znaczniejszej mierze) sypią się jak z rogu obfitości: ale miłość wygląda mocno na umyślne rozmarzanie się. Młodzieniec wie, że uczucie jego nie miało przed sobą przyszłości realnej, a wiedzę tę znosi z wielką rezygna-cyą. Gdy po długiem milczeniu otrzymał wreszcie list od Henryki (w listopadzie r. 1830, we Florencyi) wprawia go to w stan gorączkowy; nie ma przecież nic pilniejszego nad powtórzenie dawniejszego zapewnienia, że mężem jej nie będzie. Jednocześnie prosi o kochanie poetyczne i miłosną korespondencyę aż do czasu wyjścia zamąż, co znowu Henryce do smaku nio przypada. Młodzieniec znalazł zadośćuczynienie w myśli, że kochające się serca muszą spotykać się po śmierci („Ułomek z dawnego rękopisu słowiańskiego“, pisany w sierpniu r. 1830 i drukowany w Warszawie w tymże roku z podpisem Z. Kr.). Nie przeszkadzało to ani trochę dramatyzowaniu uczuć i postępków w ożywionej z Reevem koresponden-cyi, w rozmowach z Odyńcem, w utworach wreszcie. Oddając sięüajposępniejszym rozmyślaniom, nie możeK. jednocześnie powstrzymać się (jak w listach do ojca) od wyrażenia dziecinnej uciechy, że przecie nauczył się pływać, rozbił wystrzałem jabłko w powietrzu i t. d. Utwory polskie powieściowe odznaczają się jeszcze manierą warszawską. Należy tu utwór wysłany dn. 6 lutego r. 1830 Gaszyńskiemu do „Pamiętn. dla płci piękn.“, „Teodoro, król borów“, dalej—napisany w Rzymie w przeciągu doby o zakład z Mickiewiczem—„Gastołd“ i zaginiony w drodze do Warszawy „Zawisza“. Natomiast w lirycznych utworach francuskich (i niektórych polskich) znać widoczny postęp dojrzewającej myśli i stylu, rozwijającego się w ozdobną, rytmiczną prozę. W lutowym zeszycie (1830) genewskiej „Biblioth. universelle“ ukazuje się List do Bonstettena; w lipcowym „Les légions polonaises“, w sierpniu tamże drukuje K. „Les deux chevaliers“, we wrześniu „Le printemps et le prisonnier“, w październiku recenzya o przekładzie francuskim „Wallenroda“, „Farysa“ i „Sonetów krymskich“. Długi spis niedrukowanych za życia poety u-rywków francuskich podaje prof. Kallenbach w „Pam. lit.“ z r. 1902. Na początku listopada r. 1830 wyruszył K. na życzenie ojca

(31 grudn. r. 1829)- najważniejszym etapem    ga wieść o wypadkach w kraju. Gdy w oba-

wie rozruchów Polakom z Kongresówki nakazano wyjazd z Rzymu, poeta wraca do Genewy, gdzie stanął dn. 25 marca (1831). Młodzieniec, nawykły dotychczas ulegać skinieniom ojca, nie mógł pójść wbrew jego woli, nie mógł zwłaszcza oprzeć się jego błagalnym łzom. Chociaż syn tłómaczy przed sobą i przed innymi swą bezczynność bądź przeszkodami ze-wnętrznemi, bądź obawą spotęgowania niesławy ojca takiem zachowaniem się, któreby syna nad ojca wynosiło, widoczną przecież jest rzeczą, że rozwiązanie zagadki dać może tylko brak energii, nieumiejętność zdobycia się na postanowienie, walkę i czyn. K. sam się do tego przyznaje w chwilach jasnowidzenia. Dramat przenosi się wewnątrz. Nie obędzie się i teraz bez dramatyzowania, a dobroczynna sita młodości pozwoli nieraz zapomnieć o sobie, o wypadkach dziejowych, by oddawać się swobodnym lotom wyobraźni; niemniej wstrząś-nienie moralne było bardzo silne, odbiło się na wątłym organizmie. Może to nieszczęśliwy zbieg okoliczności sprawił, że w tym czasie poeta zapadł ciężko na oczy; ale bądź co bądź rozstrój nerwowy nie przyczynił się do naprawy zdrowia, zachwiane zaś zdrowie dostarczyło wdzięcznego podłoża cierpieniom duchowym. Ów rok nieszczęsny stał się początkiem stopniowego rozprzęgania się organizmu. Wymownych świadectw dostarczają nam zarówno listy do Gaszyńskiego i Reeve’a jak utwory w tym czasie pisane, a napiętnowane miotającą autora gorączką. Milczenie zobojętniałej Henryki jest dla K-go oznaką pogardy: wszelkie zbrodnie gotów sobie przypisać. Wpada raz poraź w apatyę. Głęboko jest przeświadczony—że zapomnienie i hańba—to los jego na wszystkie dni przyszłe. Szamotanie się uczuć przy wrodzonym pociągu do zagłębiania się w zjawiskach, do odgadywania ich przyczyn, znaczenia i skutków, budzi i kształci refleksyę, która niebawem za przedmiot swój obierze nietylko dramat jednostkowy, lecz także istotę potężnych sił, skupiających i rozkładających społeczeństwa. Ten stan wrzenia wewnętrznego wylewał się w wyżłobione już łożysko twórczości powieściowej i poetyckiej. Po dokładniejszy spis francuskich urywków znowu odeślemy do prof. Kallenbacha („Pam. liter.“ 1902 r.). Zaznaczyć warto tu tylko „Etoile“ w „Bibl.Univ.“ (listop. 1831 r.), powiastkę „Choléra“ i parę kartek angielskich (przekł. „Przelotna chmura“) z r. 1832, Przeważa jednak twórczość w języku polskim. Należą tu „Ułamki z Szwajca-ryi i Włoch“ (z niektórych przechowały się u-rywki, lub podana wiadomość w listach do Reeve’a), zaginiony „Przeor“, wreszcie „Agaj-Han“, preludyum istotnej twórczości poety, odznaczający się wschodnim przepychem barw i rytmicznością stylu. Praca nad tym poematem przypada na trzy ostatnie miesiące r. 1831. W maju r. 1832 na wezwanie ojca podąża K.

do kraju przez Lombardyę i Wiedeń, gdzie czas dłuższy spędza z powodu cierpienia oczu w ciemnym pokoju. W sierpniu jest w Opinogórze, rozczulony dowodami miłości i pamięci ojcowskiej, po dziecinnemu dumny swem stanowiskiem pana, niemal feudalnego. Tu odżyła dziecinna miłość do kuzynki Amelii Załuskiej, lecz w barwie namiętniejszej. Na początku października przebywa generał wraz z synem w Petersburgu. Stan oczu skazał poetę na samotność, a zagłębianie się w sobie uczyniło go myślicielem, jak to mówił. Owocem rozmyślań stała się „Nieboska komedya“ i „Irydyou“, dwie podstawy sławy K-go. Gdy stan zdrowia się nieco polepszył, przedstawił go ojciec u dworu. Słały się przed nim ścieżki najświetniejszej karyery. Na razie wszelako rozstrzygnęły sprawę rozwijająca się w o-strym klimacie choroba oczu i rozstrój nerwowy: K. otrzymał pozwolenie wyjazdu za granicę. W tym r. 1833 drukowane były dwa dawniejsze dzieła K-go: w Warszawie „Ga-stołd“, na którego ostatniej stronicy widnieje podpis: Zygmunt K.; we Wrocławiu „Agaj Han.“ (autor ukryty pod kryptonimem A(dam) K.) W listopadzie tegoż roku jest już w tece dramat „Mąż“, który się niebawem ukaże jako „Nieboska komedya“. Ci, co spodziewaliby się raczej natchnień Irydyonowych, mają słuszność o tyle, iż poemat rzymski był pomyślany i zaczęty w końcu r. 1832, więc przed „Nieboską“. Listy do Gaszyńskiego i Reeve’a dowodzą jednak, iż pomysł dramatu wieku ma wspólny punkt wyjścia z „Irydyonem“. Chwila powstania „Nieboskiej“ przypada na czas zupełnego u-ciszenia się gorączki genewskiej. Zamiast dawnej rozpaczy, itp. pojawia się naraz gorzka ocena wypadków i dążeń. Przyczyną zasadniczego przełomu w usposobieniu poety było zwątpienie o dobrej woli ludzi. Już wtedy, gdy ojcu wypadło toczyć walkę moralną z synem (1831), już wtedy generał wskazuje cel i istotę zdarzeń współczesnych w przewrotowych dążnościach pewnej garstki, któraby chciała wzruszyć w posadach gmach społeczny. Na razie upewnienia takie mijały bez wrażenia, lecz poglądy generała obiją się nieraz o uszy poety z ust wielu osób. Propaganda Saint-Simonistów, głoszących niedalekie przyjście nowej epoki, różne objawy wstrząśnięć społecznych, których echo szybko dochodziło do Genewy (opanowanie Lyonu przez robotników, ägitacya w Anglii w obronie reformy wyborczej, grożąca powstaniem)—wszystko to, przemawiać mogło za słusznością obaw, które żywili obrońcy „chwały przeszłości“, przerażeni, iż bliską jest chwila zachwiania podstaw własności i porządku. A nadto część wychodźtwa naszego bardzo szybko przejęła się radykalnemi hasłami zachodniemi. I oto w listach K-go do Gaszyńskiego i Reeve’a można czytać coraz ostrzejsze napaści na kluby,

roz-

* agisu

które na złe obróciły wszystko, co było dobrego; niebawem powie, iż dobrego nie było nic: „żeby im P. Bóg nie pamiętał“,.. „Ci nędznicy—pisze Reeve’owi w lipcu r. 1832, nim jeszcze stanął nogą na ziemi rodzinnej—wychrzci, szewcy i krawcy, chciwi pieniędzy... chcieli zdobyć majątek... uciekając się do szubienic, oszczerstw, podburzań, a teraz rozsiewają broszury przeciw wszystkiemu, co jest u nas szlachetnego i wielkiego“. A tymczasem zdolności, światło, poświęcenie jest tylko w tem, co oni zowią arystokracyą... I oto już „Nieboska“ w zawiązku. Najpilniejszem tedy zadaniem stało się —właśnie wychodząc z myśli Irydyo-nowej —rozprawienie się z „czynami i sławami“ trąbionemi po świecie, wskazanie ich wewnętrznego próchna. Znalazło się naraz rozwiązanie tego nieznośnego stanu, w którym młodzieniec przebywał długie miesiące, uciszyła się gorączka. Nie winą było', lecz chyba zasługą, iż nie uczestniczył w czynie zbrodniczym. Myśl o ojcu przestaje być synonimem boleści i żalu, Rozdźwięk — który nie ustał przecie, a z czasem miał się powiększać—o-becnie zmalał i stał się wielkością ledwo dostrzegalną. A co najważniejsza, znikł z duszy ferment, który przyśpieszył wprawdzie dojrzewanie, ale też rozstrajał siły duchowne i fizyczne; ustała walka między obowiązkiem a poczuciem braku męskiej woli, uginającej się przed wolą cudzą. Lfniesiony namiętnością prozelity, K. łatwo mógł się stać pamflecistą; umiał jednak wznieść się do orlej wyżyuy. Glosy czasu, które chwytał zagranicą, nie przeminęły bez echa, a długa walka z sobą, późniejsze „myślicielstwo“ petersburskie nie były bezowocne. W starciu sprzecznych dążeń umiał dojrzeć, nie przypadkowy zbieg wypadków, nie intrygi osobiste jednostek, ale konieczność. Prawda, przed najbliższą przewidywaną przyszłością wzdrygał się, nienawidził jej. Skądinąd, dawniejsza próżność „panicza“ przeobra ziła się w namiętne i wyrozumowane przeświadczenie o opatrznościowej roli pierwiastku szlacheckiego czy arystokratycznego, z którym złączone są losy społeczności. Chwałę roman-tyczno-rycerską przeszłości ukochał, piękną mu się wydawała; ale też widział w przeszłości owej winy wielkie, które pociągną za sobą nowe zbrodnie, wynik nieunikniony zbrodni dawnych: zapomnienia o powołaniu społecznem, egoizmu, ucisku braci młodszej. Najwyższą syntezą było to, że dramat wieku umieścił poeta w rozbieżności dążeń warstw pracujących i sfer kierowniczych, które utożsamiał z arystokracyą. W żywiołowem parciu dwu przeciwnych potęg, w tej konieczności winy i kary spoczywa najwyższa tragiczność, i na tem polega głębia ujęcia przedmiotu; ale wiązania K. wskazać nie umie. Dostrzega w idącej przyszłości, nie myśl twórczą, lecz tylko „zmianę pokolenia“. Potem przyjdzie

Wielka Eacykl, llustr Ser. I. Tom XL. Zesz. 316a.

coś, czego „nikt nie wie“, a mglistym symbolem owego królestwa bożego na ziemi jest postać Chrystusa w obłokach — Mimo że uczucie, w którem była poczęta „Nieboska“, stało się dla autora podstawą równowagi moralnej, dolegała mu podawnemu świadomość, że świat poza dziedziną walki o chleb jest polem bolesnych zamieszek. I z tego stanu musiało przecież być jakieś wyjście. Pesymistycznie nastrojony poeta nie wierzył w bezpośrednie i bliskie urzeczywistnienie ideału, jak przyjaciel jego Gaszyński, jak wielu innych, jak Mickiewicz np., który tymczasem tylko przenosił duszę swą utęsknioną do pól zielonych. K-mu starczyć musiała praca pokoleń i przyszłość, w której szukał ucieczki, jak twórca „P. Ta-

?X/y

Fig. 13 f. Ki-casiński Zygmunt.

deusza“ w kraju wspomnień dziecinnych. Gdy Mickiewicz z rozrzewnieniem wpatruje się w przepastne puszcze litewskie, K., który napisał zamiast „Dziadów“—„Nieboską“, zamiast apologii—potępienie, znalazł zadośćuczynienie w pracy nad „Irydyonem“. Poemat wypełnia rozpaczliwe kuszenie się o cele niedoścignione, rozpacz omylonych złudzeń. Owóż „ten jęk wcielony w postać artystyczuą“ był jego (autora) „mi ło ś cią i ce lern“, według wyznania poety. Poemat wyrażał boleść szlachetnej duszy, lecz i zarazem odruchową dążność samozachowawczą serca, które powiedzieć sobie musi: contra spem spero. Jak i w „Nieboskiej“, ukazuje się tu nam postać Chrystusa, symbol opatrzności, czuwającej nad miotanem konwul-syami społeczeństwem ludzkiem. Zasadniczy pogląd na świat nie mógł być inny, niżeli w jednocześnie poczętej „Nieboskiej“. W utworze tym poeta „zbrodniom nowym“ nadał miano nienawiści, w miłości jeno spostrzegając pierwiastek twórczy. Myśl ta, w systemat określonych pojęć nierozwinięta, a nawet do „jęku tytańskiej boleści“ należycie niedostrojona, wlewała przecież balsam pociechy w serce. Wszakże już sama nieokreśloność pociechy dowodzi, że poemat był psychologicznem rozwiązaniem istniejącej w duszy rozterki, lecz nie rzekomą przestrogą społeczności, nie dziełem w myśli tendencyjnej poczętem. Idea filozo ficzna współdziałała przy tworzeniu, nie była wszelako wyłączną rodzicielką poematu w tej postaci, w którą go K. przyoblekł. Idea owa zrosła się organicznie z obrazami, z przeszłości Rzymu zaczerpniętemi, a które nas pociągają same przez się jako oryginalna, od wszelkich analogij ze współczesnością niezależna sjnteza pewnej chwili dziejów. Prawdopodobnie istot-tnym czynnikiem przy zlaniu się strony symbolicznej z realną były bezpośrednie wrażenia Rzymu, zwłaszcza Colosseum, datujące się jeszcze z r. 1830, wzmocnione później w latach 1833 — 35. Tu, gdzie niegdyś tw.irdo rozkazywała pycha, dziś wznosi się wśród ruin krzyż w poświacie miesięcznej. Oto —patrz — co zostało z ich dumy. Pierwotny nakład „Nieboskiej“ (z r. 1834) przepadł z obawy księgarza; ukazała się więc w pierwszem wydaniu dopiero w Paryżu w roku 1836, w rok później tamże „Irydyon“, oba dzieła bezimiennie, gdyż poeta chciał zachować dla siebie swobodę słowa. „Nieboska“ powstaje w znacznym stopniu w Wiedniu, gdzie zastajemy poetę na wiosnę r. 1833, otoczonego lekami. Na lata 1834—5 przypada powtórna praca nad „Irydyonem“. Wtedy już refleksya wewnątrz zwrócona stała się nałogiem umysłu. K. gromadzi zasób spostrzeżeń, rozszerza widnokręgi swojej myśli, kształci swe pojęcia filozoficzne. Nie pozostaje bezczynną i wyobraźnia twórcza. Ponad tem wszystkiem w owej dobie życia, której kres sięga końca roku 1838, góruje naczelny fakt i pochłania całą istotę poety, zogniskowywa wszelkie jego pożądania i myśli: miłosny stosunek z p. Joanną Maryą Bobrową. Uczucie to nagłe i gwałtowne, a smutne w swym przebiegu i skutkach. Kobieta została siłą namiętności złamana na całe życie, dla K-go zaś biły z tego stosunku zdroje wielkiego szczęścia; ale po krótkich chwilach uniesień następowały długie miesiące niepokoju, rozczarowań, straszne noce bezwładu umysłowego. Miłość nawet w dobie najwyższego rozkwitu nie zasłoniła poety przed skutkami tych potęg niszczących, które w ciele i duchu jego obrały swe siedlisko. A gdy żądzom mężczyzny stało się zadość, świadomość winy, zniechęcenie wyparły całkowicie samo uczucie i rzuciły poetę na pastwę zgryzot, wyrzutów sumienia, które lata całe nieustającą gorączką niszczyły jego siły duchowe. Poznanie nastąpiło, jak się zdaje, 30 marca r. 1834 w czasie karnawału w Rzymie. „Maryi“ poświęca K. „Irydyona“ i „Nie-boską“ („Maryą“ zaś w ofiarowaniu „Ag.-Hana“ jest H. Willan). Wspólna podróż przez północne Włochy do wód w Niemczech lśni we wspomnieniach poety jak słońce na stropie niebieskim. Skutkują i wody w Kissingen, gdzie jest z ojcem, po którego wyjeździe dojeżdża zaraz do kochanki, do Frankfurtu. Lecz gdy podąża w jesieni przez Alpy ku Włochom, chwile goryczy już są obfite i długie. Nadeszła pora uświadomienia sobie, że pełny nierówności stosunek nie ma przed sobą jutra. Mimo przyjazdu Maryi na początku r. 1835 do Rzymu K. skarży się na stale powstające niemoce rozumu, zupełne odrętwienie, na powolny zanik twórczości. Choroba oczu nakazuje mu znowu szukać ratunku u wód W czasie lata kochankowie przekradają się z miasta do miasta, by się spotkać na kilka dni. Obmowa ich ściga coraz natarczywiej. Pożegnanie nastąpiło w połowie listopada 1835 r. w Wiedniu. P. Bobrowa wracała do kraju, wyznawszy mężowi wszystko: tak ta kobieta świadomą ofiarą swoją chciała okupić jego szczęście! K. przyjął ofiarę, lecz, gdy przyszło opamiętanie, zrozumiał, że był okrutnym. Kajdany zobowiązania mo ralnego ciążyć mu zaczynają, a nie ma już w sobie wiary w trwałość spójni uczuciowej. Lęka się, iż zwiędnie prędko ta, którą kochać p o-winien. „O biedna —woła—czego ja mogę życzyć tobie, co zbudzić w potęg czarodziejskim kole, by świeżość wiosny w posępnej żałobie nie marła jeszcze na twem drogiem czole“ (wiersz około 12 czerwca r. 1836). Listy z tego roku, wysyłane wiosną z Włoch i latem z Kissingen, świadczą, że K. już tylko siłą rozpaczy i woli trzyma się wmawianych w siebie uczuć. Okrutna, kilkumiesięczna kuracya w Gräffenbergu (w 2 ej połowie r. 1836) wtrząsnęła jeno systemem nerwowym. Trapi K-go bezsenność, krew mu na mózg uderza. Ból oczu wraca na wiosnę, rozdrażnia nerwy, zagraża utratą wzroku, skazuje na osamotnienie. Ogień wewnętrzny w braku materyału pożera samego poetę: wokół tylko same czarne barwy widzi. Więc uchyla się od towarzystwa, uczę • szcza do teatru lub spędza samotne wieczory u pogrążonej w melancholii ks. Lubomirskiej (zima w Wiedniu r. 1836 — 7). W lecie r. 1837 miał się spotkać K. z p. Bobrową w Kissingen (w lipcu). Na samą myśl o tem budzi się w nim rodzaj niechęci, zjawia się jakby lęk. Gdy spojrzał jednak w jej twarz trupiobladą, zrodziło się w nim postanowienie: napisał ojcu, iż musi starać się dla niej o rozwód i pojąć ją za żonę. Skończyło się na najwyższem rozgoryczeniu generała, lecz w wyobraźni poety zawsze stawała postać niegdyś ukochana, z o-

słupiałą źrenicą, z niemym wyrzutem w obli- Na początek r. 1839 przypada wzmianka: czu, nie dając się zasklepić ranom, przykuwa- „Szelma Dant mnie wwiercił się do duszy, jąc myśl wciąż do tego samego przedmiotu, chodzę z nim w ciąży od lat kilku: póki uniemożliwiając pracę wyobraźni i sprawiając w głębi ducha, poty płód, a gdy wychodzi — zużywanie wszystkich czynnych zasobów euer- poronienie“. „Irydyon“ przypada wprawdzie gii duchowej. Po zimie r. 1837—8, spędzonej również na ten okres, lecz częściowo tylko, w Wiedniu, trzeba było wracać do kraju, gdyż pomyślany bowiem dawn ej, powstawał naby-terrnin pasportu już się kończył. Granicę prze- tym już rozpędem, a wykończenia doczekał jechał K. w czerwcu r. 1838. W czasie podró- się jeszcze w dniach szczęśliwych, bo przed ży ostatni raz w Salzbrunn widział się z p. r. 1836. W ostatnim roku stworzył K. pierw-Bobrową; wmawiał w siebie jeszcze, iż nie sze liryki w mowie wiązanej. Szereg liryk jest w jego mocy nie kochać jej. Generał, nie w prozie zawiera Modlitewnik dla p. Bobrowej, mogąc sobie poradzić z synem, udał się na napisany zapewne w r. 1837. Jak świadczą Wołyń do p. Bobrowej i przywiózł od niej oglądane przez pr. Kallenbacha autografy, na kartkę z rozwiązaniem stosunku. Wyrzuty su- r. 1837 przypada „Noc letnia“. Z listów do mienia wybuchają w poecie z nową siłą. Sołtana widać, iż przynajmniej skielet utworu Widok miejsc, w których był szczęśliwym (bo istniał już w r. 1835. W utworze tym poeta w jesieni r. 1838 jest znowu we Włoszech złożył zasoby swych doświadczeń psychologicz-wraz z ojcem) odnawia rany. Wtedy w imię- nych (stosunek do ojca). Najpóźniej w r. 1837 niu opuszczonej pisze: „Dla ciebiem wszystko zrodziła się „Pokusa“ i niedokończony dramat straciła na ziemi, dla ciebiem drobne porzuci- „Wanda“. „Powieść à la Balzac“ (jeszcze ła dzieci“, albo „Jak kawał lodu skrzepło ser- z r. 1834) nie jest znana. Wspomnieliśmy, że ce moje“... Wiersze te odzwierciedlają smu- podróż K-go wraz z rozgoryczonym ojcem wje-tną dolę kobiety, której pamięć siłą magiczną sieni r. 1838 do rzędu najprzyjemniejszych nie zwracała się wciąż ku ukochanemu, i która należała. Nie czuł się spokojnym poeta, jeśli, z biegiem lat pogrążała się w coraz głębszą wcielając się w serce kochauki, wołał: „jak melancholię. —Tymczasem na wyczulony system kawał lodu skrzepło serce moje“... A jednak nerwowy syna spadał cały ciężar niezadowo- w głębszych pokładach budzi się już nowe lenia ojca, który się czuł pokrzywdzonym: je- życie. Barbarzyńska operacya, dokonana przez dynak się nie żenił, karyery życiowej, która ojca, byłą skuteczną: skończyło się; pojaśnia-świetną być mogła, rozpoczynać nie chciał, ło w oczach. Mówi poeta n. p. o stanie pi-natomiast wikłał się w awanturnicze przygody, śmiennictwa krajowego: „wszystko groch z ka-To też spojrzeniem i słowem każdem dawał pustą“, a przecież: „ogólnie jednak mówiąc, ży-uczuwać synowi swój żal. Syn miał na swoją cie duchowe ciągle postępuje i kształci się na obronę—tylko zejście z oczu i odkładanie po- wyższy stopień“. Poraź pierwszy od lat kilku stanowienia do nieskończoności.—Plon z okre- K. dopatrzył się jakiejś pomyślniejszej wróżby su r. 1835 — 8 nie jest zbyt obftty, zwłaszcza na przyszłość; wydobywa się z zaklętego koła pod względem jakościowym. Wprost ocenić walk wewnętrznych... Współcześnie zachodzi niepodobna szkody, jaką wyrządziła nieszczęśli- wypadek, który przyśpieszył dźwiganie się wa miłość ze wszystkiemi swemi skutkami nietyl- z niemocy i obdarzył poetę powtórną młodo-ko poecie, lecz i poezyi polskiej. „Iskra ge- ścią: zawiązanie przyjaznego stosunku z Delfi-niuszu —skarży się—na cóż mi się zdała? Tli- ną Potocką. Poznanie nastąpiło w drugiej poła się tylko w głębiach mojej duszy... Gdy łowię grudnia r. 1838 w Neapolu, gdzie prze-bym nie kochał śmiertelnej piękno- bywała rodzina Komarów. Z trojga sióstr Del-ści I ustniezłożył na widome m czole, fina była najstarszą, młodo wydana za osławio-Byłbym tą iskrą, spadłą mi z wieczności, Po- nego Mieczysława Potockiego. Z odjazdem żar rozniecił na ziemskim padole“. Coraz częst- K-go wraz z ojcem do Rzymu (luty 1839) sze i dłuższe noce rozumu — oto stan jego rozpoczyna się wieloletnia z Delfiną korespon-przez lat kilka. Było to przytłumienie wyobraźni dencya, której urywki ogłoszono w „ Tyg. w czasie dla niej najkrytyczniejszym, czasie, ilustr.“ r. 1898. Zbliżenie się dwojga młodych który winien być okresem najwyższego rozkwi- mogło stanąć na przeszkodzie do możliwej (jak tu potęgi twórczej; było to wprowadzenie do mniemano) zgody między p. Mieczysławem a je-duszy pierwiastków rozkładowych, które się go żoną, więc rodzina niechętnem okiem pa-już z niej usunąć nie dały. „Przedświt“, pory- trzyła na K-go. Ojciec uiemile był dotknięty wający wielkością uniesienia, nie dorównywa nowem szaleństwem syna, nawet przyjaciele przecież „Irydyonowi“ ani pod względem obra- byli zgorszeni. Poeta wszelako zdobywa się zowania, ani wykończenia artystycznego. Kilka- odwagę, oświadczając (lecz nie ojcu), iż „z ko-naście lat K. pracuje nad poematem, w któ- lei dzieciństwa wyniśó potrzeba“, że niepodo-rym Dante miał mu być przewodnikiem po bna dogodzić wszystkim—i żenić się ani myśli, piekle dni dzisiejszych, a przecież utwór zo- Nie śpieszno mu też spotkać się z ojcem: zdą-staje niedokończony; przy szczęśliwym zbiegu żył zaledwie na pożegnanie do Drezna (15 li-okolicznośei ukazałby się wnet po „Irydyonie“. pca r. 1839). Generał „był łaskaw“, zostawić

na

syna zagranicą, ale zapomniał go uposażyć. Majątkowe usamowolnienie przychodzi dopiero wraz z ożenieniem się. Syn ogląda się na pożyczki u przyjaciół, jednak humoru nie traci; pędzą we Fryburgu wraz z Delfiną życie odosobnione a szczęśliwe. Przez zimę (1839 — 40) mieszka w Rzymie, dojeżdżając wciąż do Neapolu. Błękit tych miesięcy i lat (do r. 1842) nieraz zamroczą ciężkie chmury. Ani zdrowia nie przybyło K-mu, ani się nie przekształciła jego natura wewnętrzna, z każdego wrażenia umiejąca wyciskać gorycz. I stosunek z Delfiną nie opierał się na podstawach wzbudzających wiarę w jego trwałość. Dość, że odwiedzając Neapol, nie zawsze śmiał pokazywać się u Komarów. Kochankowie wyznaczają sobie potajemne schadzki, przemycają bileciki. Uczucie dostarczyło poecie długich lat szczęścia, a zyskało tem większą wartość, iż przyszło po niemniej długich latach trawienia się jedną myślą, i „że nieco rozgoniło czarną piekielną, przeklętą tęsknotę, co mi groziła zgłupieniem ostatecznem i pozbawieniem wszelkiej czynnej siły“... Teraz już K. wszędzie w weselszy i jaśniejszy uderza ton. Co do Delfiny — obdarzona temperamentem spokojniejszym niżeli Marya, nie zdolna może do tej, co tamta, głębi uczucia, nie dorówna zapewne wzgardzonej; ale zato nie umęczy poety namiętnemi wybuchami. Nie miała dzieci; z mężem rozwiedziona, wchodziła tylko w starcie z wymaganiami świata i bróździła generałowi w jego zamiarach matrymonialnych względem syna. Nie narzucała obowiązku poświęcenia sobie całego życia wzamian za swoje własne poświęcenie. Słodyczą zaś swoją, trwałością przywiązania, raczej siostrzanego niż miłosnego, wrażliwością swej natury artystycznej, uzdolniającej ją do odbijania w sobie natchnień poety, zasłużyła na jego i naszą wdzięczność. Beatryczą była może z większem prawem niżeli donna Portinari u Danta; dążyła wraz z poetą tam, gdzie on ją prowadził. Dzięki jej zaśmiało się mu ziemia i niebo; dzięki jej „Czoło me kładłem na śpiące błękity, Gwiazdym brał w piersi, i tysiąc serc miałem, Wszystkie-mi czułem, wszystkiemi śpiewałem“. Dzięki jej nurty sił odrodzonych żywić zaczęły zwiędły ustrój. Zmartwychwstała energia wyraża się zwłaszcza w żywem zajęciu się zagadnieniami filozoficznemi, w nowych pomysłach, które się mu snuć po głowie zaczynają. Pierwszym objawem wzmożenia się energii twórczej były „Trzy myśli Ligenzy“. Jedna z nich, „Syn cieniów“, jest pierwszym utworem wierszowanym do druku. Jakimś wypadkiem tylko trafił był do „Młodej Polski“ (JMs 21 z d. 31 sierpnia, r. 1840, w dodatku) pewien wiersz, przesłany Sołtanowi.—Wypadnie nam obecnie cofnąć się nie nieco wstecz, Z listów poety z r. 1836 widzimy, iż bliższe zapoznanie się z wynikami filozofii i egzegezy niemieckiej było

przyczyną bardzo bolesnych rozterek duchowych. K. posyła przekleństwo „Niemcom, filozofom“ ponieważ w ich systemie niema miejsca dla osobistego Boga, i dla nieśmiertelnej, indywidualnej i swej indywidualności świadomej duszy ludzkiej. „A jeżeli to prawda, żeśmy błaznami dni kilku, a jeśli prawdą, że świat tylko nieśmiertelny, a wszystka cząstka śmiertelna, odmienna... jeżeli Bóg to otchłań tylko przemian bez końca...“ W dodatku owe dręczące zagadki przyszły w dobie niszczenia się ciała i ducha ogniem wewnętrznym. Lecz dziś, gdy nadeszła chwila ponownych narodzin, musiało się znaleźć jakieś rozwiązanie dla myśli, dla serca jakieś zadośćuczynienie. Fer-mentacya pojęć trwa długo, lecz w utajonej pracy ducha czuć przeświadczenie, „że harmonia kryje się za chaosem“. „To czuję—powiada—tego pragnę i spodziewam się. To mi dalej żyć każe.,.“ (lipiec r. 1839). Nie wstępując w szeregi uczniów któregoś z mistrzów niemieckich, K. usiłuje dojść do zgody z sobą zapomocą własnej syntezy; nie może przystać na to, że niema Boga osobistego i duszy indywidualnej, ale zarazem wchłonie w siebie i przerobi pierwiastki, które znalazł u mędrców owoczesnych, a z których mógł dawniej wyssać tylko zwątpienie, niepokój, bo „rozum jest kwiatem, który na sercu rośnie; gdy tu rola jego bez rosy ożywczej, on sam zwiędnąć musi“. Poeta przeczuwa, iż „dusza człowieka jest nieśmiertelną, osobistą, i zarazem duch jego jest powszechny“; w pojęciu bóstwa kojarzą się wyobrażenia i osoby i twórczej siły, objawiającej się w pojedyńczych zjawiskach. Nareszcie K-go porywają poglądy Cieszkowskiego, z którym spotkał się był w jesieni r. 1839. Według autora „Prolegomenów“ w pierwszej dobie dziejów Ludzkości naczelną rolę gra u-czucie, zmysłowość, instynkt, duch zaś zbiorowy znajduje swój wyraz w prawie. Chrześcijaństwo wprowadza nowy pierwiastek—refle-ksyę, popędom kładzie tamę w sumieniu, prawo zamienia się w moralność, rządzącą stosunkami prywatnemi. W przyszłej trzeciej, epoce kierownictwo obejmie wola, urzeczywistniając wszystko, co popędy i wrażenia czuły, co wiedza poznała. Dzieła Ludzkości przypadać będą do bożych zamysłów, nie wszechmocą boską jedynie, lecz współdziałaniem ludzi, więc—wola nasza będzie boską. Powołaniem ludzkości jest ucieleśnić tę w dziejach rozwijającą się myśl. W „Synu cieniów“ (pierwsza myśl Ligenzy) K. przedstawia rozwój świadomości ducha ludzkiego w kształtujących się coraz inaczej pojęciach o bóstwie. W końcu dru-. giej doby dziejów przyjdzie zwątpienie, ale to złe — to tylko pył przydrożny. Człowiek „w gwiazdę nieba przetworzy krąg ziemi“. „Coś myślą pojął—dosięgniesz ramieniem, Ujrzysz na oczy, coś przeczuł natchnieniem. Z strun twojej lutni rozpierzchnięte dźwięki

(twóicą i stworzeniem). Dusze indywidualne są w tym systemie jakby emanacyą bóstwa, są niby (jak u Schellinga) mnóstwem oczu, któreini duch powszechny przygląda się sam sobie; są cząstkami, które muszą przejść tysiączne kształty, by dojść do poczucia jedności swej z twórczą potęgą. Ale to przejrzenie własnej istoty nie jest wszelako zlaniem się z wszechduchem, nie jest utratą własej oso -bniczości. Panteistyczny bóg w świecie zjawisk jest zarazem Bogiem osobowym „poza krańcami świata“.

Takim jest „Syn Cieniów“, i w ten sposób, poeta osiągnął moralną równowagę, rzucił podwaliny pod niedaleki już „Przedświt“. Co do innych dwu „Myśli Ligenzy“, posępny koloryt „Snu Cezary“ mógłby świadczyć, iż utwór ten powstał przed osiągnięciem przeświadczenia, iż „ujrzysz na oczy, coś przeczuł natchnieniem“.

muove.

dekoracyę tu służy

za

charakterystykę

„ Kilka

Weźmiesz, jak perły widome do ręki“. Do tego kresu doszedł Cieszkowski. Lecz dla K-go nie tu kraniec przeznaczeń zbiorowej ludzkości. Dalszym stopniem ewolucyi jest wyzwolenie się gromad duchów z ciał, wzniesienie się do jakichś zaświatowych przestrzeni, by tara nabierać coraz większej świadomości siebie, wciąż walczyć i doskonalić się. Śmierć jest złudzeniem, bo dusze, co kładą się w grobie, zostają w ciałach ludzkich do nowego życia, niepomne swej przeszłości. „Wszędzie kolebki, niema trumny“. Wreszcie duch ludzki przestanie uważać istotę boską za coś zewnątrz siebie. Zachowując swą osobniczość, uczuje się jednocześnie „potęgą marzeń i marzeń obrazem“

Bądź cobądź „Sen“ jest tylko odbiciem smutnej teraźniejszości, wołając jednak całą treścią swą o prawdzie: eppur si Powstał najwcześniej w drugiej połowie r. 1839, gdyż czarna wieża katedry fryburskiej. Na ca-łem dziele widoczny jest koloryt „Anhellego“, którym się poeta zachwycał w końcu r. 1838. W „Legendzie“ kościół św. Piotra (dogmat, druga epoka dziejów) ma ustąpić miejsca kościołowi św. Jana, w którym Chrystus nie rodzi się i nie umiera, gdyż Królestwo Boże, zasada miłości, zapanuje w objawach życia publicznego na ziemi. Mamy tedy trzecią epokę. Z lat 1840—41 pochodzi również i „Traktat o Trójcy“, który, podobnie jak „Myśli Ligenzy“, jest przygotowaniem się do „Przedświtu“.—Po zwykłej letniej wycieczce do wód w r. 1840, w powrotnej do Włoch podróży błysnęły słoneczne dni, uwiecznione w „Przedświecie“,—pobyt wraz z kochanką nad Como. Ale był to już wyżyno wy punkt szczęścia. Poeta, nie umiejąc o-przeć się inaczej naleganiem ojca, naznaczył był okres swej młodości — na trzydziesty rok życia. Fatalny termin się zbliżał. I znowu, jak przed kilku laty, K. czuje się „w podwyższonej wrażliwości nienaturalnym stanie“. Znowu powróciły długie noce bezsenne, rozpa-czne myśli, znowu energia czynna obróciła się nawewnątrz. W Jecie r. 1841 przy spotkaniu u wód ojciec wymógł wreszcie obietnicę starania się o rękę Elżbiety Branickiej. Po zapa-duieniu wyroku obok skargi na twardy los przebija się jednak ton rezygnacyi; niema tego piekącego poczucia winy, jak to było kiedyś w innej okoliczności. Delfina zapewne nie wyglądała, jak tamta, na poświęcającą się ofiarę; usuwając się i ofiarowując siostrzane uczucie, wytworzyła atmosferę pogodną, nie przeładowaną pierwiastkami burzy. Nakoniec — stało się. Poczyniwszy wstępne kroki starającego się o rękę panny (w Karlsbadzie i Teplitz) K. schronił się na kilka tygodni do Szwajca-ryi, by być sam na sam z sobą. Przyroda górska wpłynęła znacznie na uspokojenie; zresztą przypuszczać wolno, iż stanowcze przejście Rubikonu, usunąwszy konieczność walki, było dla chwiejnej natury poety rodzajem błogosławieństwa. Śercowe sprawy nieodstępnego od lat wielu przyjaciela, Danielewicza, zatrzymuje go w Monachium. W grudniu (1841) pisze poemacik „Ideał Vareuny“, w którym chciał upoetyzować Delfinę. Prawdopodobnie utwór ten zlał się z „Przedświtem“. Ożywczy wpływ miały stosunki listowne ze Słowackim, z którym poeta zaprzyjaźnił się w r. 1836 w Rzymie. W obronie jego drukuje w jednym z czasopism poznańskich świetną poetyczno - krytyczną słów o J. Słowackim“. Kiedy autor „Beniowskiego “ zapałał namiętnem uczuciem do p. Bobrowej, sprawy estetyczne w listach do przyjaciół schodzą na plan drugi. Słowacki wkrótce poddał się rezygnacyi, a znalazł dla siebie zadośćuczynienie w karykaturze stosunku K-go z Maryą w „Nowej Dejanirze“. Przejąwszy się doktryną litewskiego szlachcica, chciał i na K-go oddziałać w tym samym kierunku. K. mistrza w Towiańskim nie uznał; przecież wymiana myśli nie pozostała bez znacznego wpływu na jego twórczość. Nieopuszczająca poety od pamiętnego 1839 r. wiara, że zbliża się jakaś nowa doba szczęścia powszechnego, o-becnie skrysztaliła się w określone pomysły poetyckie. Przez styczeń (1842 r.) poeta czuje się „ogarnionym niezwykłem natchnieniem“: to „Przedświt“. Pracę przerwały dwie okoliczności. Jedną z nich był apoplektyczny atak i zawieszona groźba powtórnego uderzenia krwi; drugą choroba i śmierć Danielewicza (27 marca 1842 r.). Rozpacz K-go trudno opisać. Pamięci przyjaciela poświęcił „Fryburg“, w którym woła z głębokiem przeświadczeniem: „Życia mego chwała Śpi w jego grobie: bez niego ja ni-czem! On był mi siłą, co mi rozum dała, Bo mnie gnał naprzód wiecznej prawdy biczem...“ Pogrzebawszy Danielewicza, K. szuka wypróbowanego lekarstwa w górach szwajcarskich. — Spotyka się tu po długiem niewidzeniu z Delfi-ną; potem zwykły pobyt u wód (w Kissingen). W jesieni (1842 r.), w Nicei, gdzie od roku osiedliła się Delfiua z matką, wykończa „Przedświt“, którego autorstwo bierze na siebie Gaszyński. Do pewnego stopnia owym pogodnym dniom nicejskim dzieło K-go zawdzięcza swój pogodny koloryt. W końcu 1842 r. w Rzymie został przyjęty przez p. Elizę; fatalna klamka zapadła. (Jeszcze w marcu następnego roku pod zmyślonym pozorem wymykał się do Nicei). „Przedświt“ był w znacznej części dzieckiem duchowem wcześniejszej doby, był wynikiem rozpędowego działania żywiołowych sił, które wezbrały niegdyś dzięki miłosnemu uczuciu. Symbolicznie uwieczniło się to wprowadzeniem postaci Beatryczy do utworu, zwłaszcza owym wstępem nieporównauym, odzwierciedlającym wspomnienia wspólnej podróży z ukochaną jeszcze w połowie 1840 r. W chwili, kiedy poemat idzie do druku, napisze poeta Słowackiemu, co niegdyś wyraził w „Synu cieniów“: „Dopóty duch musi pracować w ograniczeniu, w pocie, w utrudzeniu, dopóki nie zdobędzie sobie... skarbca własnych zasług... a wtedy nie tylko dane w nim jest, ale i zdobyte, nabyte, więc już nietylko wszystko ma z Boga... miłość Pana uznaje go wtedy obywatelem wszechświata, istotą istniejącą, nieśmiertelną, która wie odtąd przeszłe, obecne i przyszłe, a już nie potrzebuje na przemiany zasypiać starym w trumnie i budzić się dzieckiem w kolebce. Tak ja rozumiem metempsychozę... Musi wrócić pamięć nasza kiedyś... musiin, gdy zdobędziem nas samych, wiedzieć cośmy My“. Wiemy, iż ten stopień udoskonalenia zdobędzie Ludzkość gdzieś w zaświatowych przestrzeniach; pobyt zaś na ziemi i ewolucyjne przeobrażanie się kształtów życia społecznego jest stopniem w tym rozwoju. Dzieje ziemskie—to stawanie się woli Bożej w stosunkach ludzi między sobą, zbliżanie się Ludzkości ku epoce św. Ducha, ku kościołowi św. Jana z „Legendy“. System ten pozostaje wiarą K-go, a zadaniem „Przedświtu“ jest obwieścić bliskie nadejście epoki św. Ducha, trzeciej doby życia Ludzkości. „Wtedy, wtedy na tym świecie Wzrosną w życie kształty trzecie,..“ Nadejdzie chwila, kiedy się poczujemy cząstkami Boga we wszechświecie. Wówczas „Rozklęczone duchów grona... pojednane, połączone Wzbić się muszą w coraz wyższą, wyższą stronę...“ Ludzkość przenosi się w przestwory kosmiczno-duchowe. „Czyje oko ją dosięgnie? Kto uderzy ziemskiem czołem Ażo stopy Stworzyciela? Kto poleci z Archaniołem Tam gdzie ludzkość się odwciela?“ Oprócz tych dawnych pierwiastków są tu i nowe („duchów grona“, archanioł planety), które odszukamy w nauce Towiańskiego. Wyznaje K.: „dotąd i to powiem, żem nie słyszał jednego zdania stamtąd (od Towiańczykówj wyszłego, któregobym zaraz nie mógł był sobie wywieść ściśle, logicznie, dowieść sobie samemu naj-filozoficzniej i najserdeczniej uczuć zarazem. Taka zgoda rozumu z sercem jest wielką cechą prawdy“. A właśnie w tym czasie potęga twórcza K-go doznaje wstrząśnienia. Po ukazaniu się „Przedświtu“ niektórzy Towiań-czycy uznali to dzieło za wyraz swych idei i dziękowali za nie Gaszyńskiemu, jako autorowi; K. zaś przypuszczał, że „szkoła nierada, iż jej myśl odtajemniczoną została“. Punktów stycznych między poglądami K-go a nauką „szkoły“ było dość. Najpierw, oczekiwanie stanowczego zwrotu w stosunkach społecznych w kierunku ich uchrześcijanienia, a zgoda w tym względzie był to najważniejszy moment psychologiczny, który nanowo uruchomił idee poety. Nie była bez znaczenia i ta okoliczność, że Towiański za punkt wyjścia o-brał sobie krytykę urzędowej organizacyi chrześcijaństwa. Nadto, oddziaływanie świata umarłych, świata duchów, na żyjących i odwrotnie, „obcowanie świętych“ u Towiańczyków niemal żywcem zostało przyjęte przez twórcę „Przedświtu“: tak doskonale przypadało do jego własnego systemu i potęgowało wiarę w możność przewidywania zdarzeń. Jeżeli dusze indywidualne są tylko zosobniczonemi cząstkami ducha powszechnego, jeżeli nie tracą spójni ze zbiornikiem wszechżycia, czemużby nie miały odczuwać, że w owern morzu wzbierają jakieś fale? Czemużby w takim razie i Towiański, a zwłaszcza Mickiewicz, olbrzym przez magnetyzera obudzony, nie miał słyszeć poszumu toczących się wód? Tak, trzecia epoka się zbliża, wszelkie oznaki to zapowiadają... Pojęcia Towiańszczyzny były przecież dla K-go jeno fermentem. Otaczający mistrza zwolennicy wierzyli w osobiste posłannictwo jego, u-inyślnie wybranego przez Stwórcę proroka; K. wykrywał prawo wszechświata. W osobie Towiańskiego urzeczywistniał się nakaz doraźny, gdy u K-go nowa epoka—to dalszy stopień ewolucyi, owoc własnej zasługi Ludzkości, własnej pracy.—W okresie „Syna Cieniów“ najpilniejszą dla K-go potrzebą było ukojenie rozterki pojęć religijnych i filozoficznych. W tym kierunku nastąpiła równowaga. Uczucie teraz domagać się będzie zadośćuczynienia w innym: czy prawdą jest, że „wszędzie kolebki, niema trumny“, nie tylko dla dusz indywidualnych, lecz dla „gron duchów“? Dawniej odpowiedzią była nieokreślona nadzieja „Nie-boskiej“, „Irydyona“, Snu Cezary“; teraz zdobyta pewność. Gdzie się nam marzy śmierć, tam jest życie — w nowym, budzącym się już świecie. Utożsamienie społeczeństwa z Chrystusem (uż/te przez K-go już w 1832 r.) staje się symbolem wiary we wzniosłe powołanie tej czy innej wybranej cząstki Ludzkości, aby była wzorem przez przyszłość całą, aż w te okręgi wiecznego żywota, gdzie „ludzkość się odwciela“. „Ty nie jesteś mi już krajem, Miejscem, domem, obyczajem... Ale wiarą, ale prawem“.

Teoryi mesyanizmu nie stworzył K., przyjął ją tylko, przyjął dopiero teraz, gdyż obecnie znalazła się już podstawa do pogodzenia uczuć i pożądań dotyczących jednego społeczeństwa z poglądami na przyszłość całej Ludzkości (na modłę „Syna Cieniów“). Myśl rodzaj na poematu o przeznaczeniu jednego narodu mogła u K-go wzrosnąć i utrwalić się jedynie na gruncie pojęć o powołaniach, wyznaczonych przez dzieje poszczególnym narodowościom. W poemacie roje duchów płyną w przestwory niebieskie za swym przewodnikiem, planety Archaniołem, nie jako luźne jednostki, lecz połączone w narodowe grona. Dzieje Ludzkości odtąd stają się dla K-go wspólnemi wysiłkami ludów, z których każdy jest pojedyńczym tonem w ogólnej harmonii, i ani jeden ton zmilknąć nie może. Pospolite w pierwszej połowie zeszłego wieku idee o myślach stałych, urzeczywistnianych przez ten lub inny naród, były, rozumie się, znane oddawna K-mu. Ale Towianizm postawił tuż obok siebie te dwa pojęcia: odrodzenie kościoła i społeczeństwa (trzecia epoka K-go) i przeznaczenie pojedyńczych ludów. Mianowicie u Towiańskiego Francuzi, Szwedzi i Słowianie mieli być narzędziem Opatrzności do sprowadzenia królestwa bożego na ziemię. Suche pojęcia filozoficzne zadrgały naraz dla poety życiem,.. Na tle ogólnem ludzkości, powiązanej z pojedyńczych tonów-narodów, jaśniała jedna świetlista postać...— Wytrwałe zabiegi generała Wincentego pomyślnym wreszcie u-wieńczyła się skutkiem. Ślub młodej pary odbył się w Dreźnie 26 lip. 1843 r. Silna wola p. Elizy, jej poświęcenie się dla męża, wybitne zdolności umysłowe zadzierzgnęły spójnię między poetą a jego żoną. Nie pozostało bez wpływu jej silne i głębokie przywiązanie do rzeczy i ideałów ojczystych. W listach polskich p. Elizy (których kilka zdarzyło się nam oglądać) nie czekają nas tak smutne niespodzianki jak w bilecikach Beatryczy. Ale tymczasem wspólne pożycie (latem w Opinogórze, w Warszawie zimą) było ciężkie dla obojga, chmury zaś na czole żony, niezadowolenie ojca potęgowały gorycz poety. „Zawsze i wszędzie—skarżył się — wygląaam na nóż, przeznaczony do zarzynania drugich, a drudzy nigdy lub rzadko tylko pamiętają, żem sam zarzynan“. To, co widział wokoło siebie, również ulgi nie przynosiło. Wiecie 1844 wyjeżdża K. do wód, widzi się z Beatryczą. To samo powtórzyło się w roku następnym. W jesieni tego (1845) roku widzimy go w Nicei wraz z żoną, synkiem Władysławem, i z ojcem, dla którego zdrowia zapewne obrano pobyt na brzegu południowym. K. łudził się, iż między żoną a Delfiną zawiążą się przyjazne stosunki. Powstało stąd nowe męczące fałszywe położenie. W tym czasie słabnąca już twórczość poety staje się moralizatorską, a pobudkę jej dają widome oznaki burzy, która miała się rozpasać w r. 1848.

Pierwszym objawem tego zwrotu jest „Psalm miłości“, poprzedzony wszelako dwoma innemi, które istniały już w pierwszej połowie 1844 r. i, zapewne, „Glossą św. Teresy“, najcenniejszym klejnotem poezyi religijnej. „Psalm nadziei“, zdaje się, najwcześniejszy, łączy się wyraźnie z „Przedświtem“, jest hymnem radości na widok zbliżającej się „trzeciej“ doby. „Psalm wiary“, poetyczny wyciąg z rozprawy o Trójcy, obejmuje w sobie system „Syna cieniów“ i „Przedświtu“. „Ado dnia tego (w okręgach Shelleyowskieh) wiodące tu (na ziemi) wschody, To w łasce twojej poczęte narody. Garść im powołań sypnąłeś z wysoka“. Niektóre grupy mają za swe przeznaczenie wywalczyć w ludziach wyższe pojęcie o Bogu, więcej miłości i więcej braterstwa. I to jest przedświtowa wiara. Dwa pierwsze psalmy są tedy zamknięciem doby, której Beatryczą była Delfina. — „Psalm miłości“ powstał niezależnie od poprzednich, a związany jest z niemi tylko uicią łączności formalnej: gdy nadchodzi dzień św. Ducha, nie należy kalać śnieżnej szaty archanioła, „by nie klęły na nas wieki, że cel wieków znów daleki“; zasada przecież odróżniania dobra od zła nie jest rozwinięciem idei poprzednich utworów. Nadto „czyn“ trzeciej doby, w „Psalmie nadziei“ pojęty filozoficznie, tu przybiera barwę polityczną. Oceniając dawniej stan kraju, poeta z lekceważeniem jeszcze odzywa się o pogłoskach. jakoby chłopi sprzysięgali się na panów; próżne, zdaniem jego, obawy wzbudzały jeno nieufność między różnemi stanami narodu. Dostrzega już atoli w młodzieży pewne zboczenia uczuciowe, które popchnąć ją mają do czynów obłąkanych i zbrodniczych. Uporządkowaniem, acz jednostronnem, tych spostrzeżeń i wniosków jest właśnie „Psalm miłości“. Pobudką twórczą stały się „Prawdy żywotne“. Praw-dowskiego (H. Kamieńskiego): stąd wyraźny polemiczny charakter psalmu, stąd przybrane imię jego autora (Spirydyon Prawdzicki). Nieporozumienia w polemice nie było, gdyż według wiary K-go stan szlachecki był powołanym przewodnikiem mas, gdy demokraci pragnęli przesunąć środek ciężkości życia gromadzkiego. Było nieporozumienie przecież w lęku przed „hajdamackiemi nożami“, gdyż najostrzejsze napaści i groźby nie były pobudzaniem, były tylko przestrogą na wypadek, gdyby szlachta nie pamiętała o spełnieniu pewnych zadań społecznych (zniesienie pańszczyzny) i kładła im tamy. K. przeczuciem wybiegł w przyszłość, lecz wszystkie jego ideały społeczne były w przeszłości, niezgodne z ideałami wieku, sprzeczne z kierunkiem, który przybrał rozwój dziejowy. I to jest jedna z tragiczności życia poety. Nawoływanie do powszechnej zgody („jeden tylko, jeden cud“; „jedno pienie, a dwa chóry“), wrotny przy-śpiew „Psalmu“ opiera się na złudzeniu, które

106-ma prenumeratorami wyznaniem, że „pismo, | ślad trwalszy w świecie literackim. Nie były które o własnych siłach żyć nie może, żyć już to zresztą czasy ani na zbiorowe wymiany nie potrzebuje'*. Przez czas istnienia swego j myśli, ani na przyjęcia lub bankiety publiczne: skupiało ono naokoło siebie jakich pięćdziesięciu j jesteśmy przecież w burzliwym roku 1846; pisarzów, a z tych Chołoniewskiego, Syrokomlę, J w Warszawie zjawia się K. w dwa tygodnie Pługa wprowadziło w świat; pierwszy z nich za- po zajęciu Krakowa przez Austryaków. Podró-mieścił tu swój ,,Sen w Podhorcach“.—IV. Ży- ży swej zawdzięczył umieszczenie „Litwy** u cie na Wołyniu. W Gródku, nabytym 1839, osiedlił się K. już na wiosnę r. następnego. Tu, o kilkanaście wiorst od Łucka, upłynęło mu lat 9 życia, twórczości i pracy w zupełnem zaciszu wiejskiem; tu tworzył wszystkie prawie swoje powieści ludowe; tu wyrobił się na powieściopisarza takiego, jakim już do końca zawodu swego pozostał. Do miejscowości tej przywiązał się mocno; w „Wiosce“ rzewnie ją wspomina. Już na wiosnę 1843 r. wyrwał go z Gródka stosunek do Urbanowskich, a w znacznej części własna jego „ciekawość“: pisząc „Zygmuntowskie czasy“, potrzebował krajobrazów stepowych. Wraz z krewną swej żony w lipcu wyjechał do Odessy. Poznał się z miejscowymi naukowcami, zasiadł do pracy w towarzystwie starożytniczem, nauczył się wiele, zebrał obfity plon z ksiąg dawnych; na pocz. września w pięć dni przeleciał stepy akermańskie i budziackie i w drugiej połowie t. m. jako czynny członek ros. To w. Historyi i starożytności w Odessie powrócił do domu Owocem podróży były 3-toinowe „Wspomnienia Odessy, Jedyssanu i Budżaku“ (Wilno 1845 —6), zbiór zajmujących wiadomości archeologicznych i historycznych, miejscami samodzielnie opracowywany, w którym nie pominął i L szczyń-skiego w stosunkach z Karolem XII i Praw Wołochów w Polsce i inn.—Poznawszy Warszawę w r. 1838 tylko przelotnie, w poślubnej podróży, pragnął dłużej w niej zabawić, a sprawy majątkoio rodzinne zachęcały do wyjazdu.

Klukowskiego i zawiązanie stosunków z konkurencyjną dla „Athenaeum“ „Bibl. warszawską**. Na pamiątkę zostawił jej „Łzę w niebie“ (drk. r. 1847; „Okruszyny“) i wrócił do swego Gródka, aby wśród ciągłych kłopotów poznać wszystkie niedogodności gospodarowania po łacinie. Nie mogąc wyjść na swoje, sprzedał w r. 1848 ukochaną miejscowość i w styczniu 1849 r. był już w nowo nabytym Hubinie, również w okolicach Łucka. Tu doczekał się nowej nadziei otrzymania katedry uniwersyteckiej. W r. 1851 w lutym Pol zawiadomił go, że w Krakowie myślą o jego profesurze, chcąc mu powierzyć wykład literatury powszechnej, a przy niej i polskiej. W sierpniu t. r. Kremer w imieniu uniwersytetu doniósł, że przedstawienie odeszło już do Wiednia, ale już w dwa miesiące potem zawiadamiał, że minister niema wielkiej ochoty do podpisania nominacyi: i tak kandydatura, o wiele poważniejsza od dawniejszej z r. 1836, również jak i ona spełzła na oczekiwaniach. Nie dopisywało K-mu zdrowie; w lecie 1851 r., zawitał ponownie do Warszawy, już tylko po leki; ale teraz właśnie miało go spotkać gorące zbiorowe przyjęcie: biesiada w resursie kupiecKiej pokazała, że go istotnie uczcić chciano jak sławę narodową. Dopiero ta bytność zadzierzgnęła węzły, które pióro K-go uczyniły dla Warszawy niezbędnem — stosunek trwały aż do śmierci. Odwiedzał K. Warszawę jeszcze w r. 1855, jadąc na Jasną Górę, której nie znał, i w roku następnym Ciągłe niedomaganie wypędziło pisarza nad m. Czarne: w czerwcu 1852 r. pojechał do Odessy na kąpiele morskie. Jechał rzemiennym dyszlem, zawadzając o Rychty Podwysockiego, a przedtem o Kamieniec, którego malowniczość, malownicza przeszłość nie odbiła mu się jednak w umyśle tak, jak na to zasługiwała: powieściopisarstwu nic się z wrażeń kamienieckich nie dostało. Polacy odescy przyjęli K--go z zapałem; młódź z Liceum odprowadzała go do mieszkania z pochodniami. W Odessie kąpał się do końca października, z nieosobliwym pożytkiem. Już wtedy owa łacina w gospodarstwie dała mu się ostatecznie we znaki: wydzierżawił Kubin, tylko sobie mieszkanie zastrzegł. A gdy do tego jeszcze dzieci podorastały i trzeba je było uczyć, postanowił przenieść się do Żytomierza i osiadł w nim w sierpniu 1853 r. nabywszy dom przy ul. Małej Berdyczowskiej. Posypały się zaszczyty i ciężary. Już na samą wiadomość o powziętym zamiarze, w maju t. r., szlachta wybrała go na kuratora gimna-

w r.

Z wyrobionym mozolnie przez ojca paszportem obaj udali się w listopadzie 1846 r. do stolicy.

„Kuryer Warsz.“ z d. 29 listop. t. r. w nr.

318 obwieścił przybycie „jednego z najpłodniejszych autorów literatury naszej tegoczesnej, którego dzieła z prawdziwem zadowoleniem są przyjmowane**. Z ramotek Wilkońskiego („Dzwon liter.“ 1846 III 229 nstp.) dowiadujemy się, że go jak raroga oglądać chciano, że go sobie nawet wyrywano, ale nie znajdujemy ani świadectwa, ani śladu zbiorowego, rzeczywiście już literackiego przyjęcia człowieka, który Polaków uczył czytać powieści polskie, a w ciągu lat piętnastu według obliczenia Wilkońskiego, napisał aż 130 tomów ledwie nie we wszystkich dziedzinach huinanio-rów. Ruchliwy dowcipniś i humorysta zastrzega, że K. nie jest geniuszem, że wygląd jego nie uderza oryginalnością; przyznaje mu przecież talent, i to niezwykły. Wogóle wrażenie było dość umiarkowane, a dłuższy nawet, bo prawie do końca grudnia, pobyt nie zacieśnił żadnych stosunków, po którychby pozostał

rą poeta się uskarża, w 1 ej połowie r. 1847 powstają „Dzień dzisiejszy“ i „Ostatni“. Do tegoż okresu należą pisma polityczne. Listy do Montalemberta i Lamartine’a drukowane były w r. 1847. Usiłując być politykiem i dyplomatą, rozwija w nich K. w odpowiednich terminach historyozoficzne swe poglądy, me-syaniczną okraszone wiarą. Niewydany dotąd memoryał, przesłany Guizotowi, miał za zadanie wpłynąć na politykę rządu Ludwika Filipa w sprawach międzynarodowych. Znajdujemy tu usystematyzowane poglądy, obszernie wykładane zwłaszcza w listach do Trentowskie-go, odsłaniających fermentowanie myśli K-^o w r. 1846 i 1847. Starając się przemawiać językiem zrozumiałym dla męża stanu, K. wszystkie swe pojęcia przekłada na terminy polityczne i historyczne; więc usycha cały system filozoficzny, nadzieje mesyaniczne kurczą się i przybierają pozór najskromniejszy, poeta zaś rozwija jedynie myśli o równowadze politycznej... W wydanych w r. 1847 i 48 pismach Trentowskiego „Przyszłość i teraźniejszość, Wizerunki i Przedburza polityczna“ znajdują się ustępy pióra K-go, a ich treść łatwo odgadnąć z „Dnia dzisiejszego“, utworu z niewielu wyjątkami, rdzennie prozaicznego. Zarówno dla „Dnia Dzisiejszego“ jak i „Ostatniego“ pożyczył firmy autorskiej Stanisław Koźmian. — W środku lata 1847 r. zdrowie poety jest w takim stanie, że parę razy podnoszono go omdlałego na ulicy. Z Heidelberga wymyka się do Paryża (w październiku) zapewne do Delfiny. Dn. 1 stycznia następnego roku jest w Rzymie. Pierwsze objawy ruchów ludowych znajdują w nim dość pobłażliwego spostrzega-cza. Wzbierające fale powodzi, liberalne czyny Piusa dawały K-mu powód do złudzeń, że zbliża się dawno zapowiedziany rozwój reli-gii, że namiestnik Chrystusa przewodniczyć będzie w usiłowauiach w celu zbudowania nowej Jerozolimy. W tej wierze zwraca się do Stolicy Apostolskiej z memoryałem (dotychczas w rękopisie) starając się nakłonić papieża, by wydał hasło, któreby pokrzywdzeni mogli wypisać na swym sztandarze. Podaje tam autor rzut oka na przeszłość narodową w oświetleniu mesyanicznem. Wypadki zewnętrzne zgwałciły prawo Chrystusa, wcielane w publiczne prawo Europy, co pociąga niebezpieczeństwo wstrząśnień politycznych. Z innej strony —niższe warstwy Ludzkości, znajdujące się w „piekle dni dzisiejszych“ (jak w „Poem. Niedok.“), ulegają podszeptom kusicieli, ukazującym jedynie cele materyalne. I oto namiestnik Chrystusa przez obwieszczenie światu zasad Ewangelii jako prawa międzynarodowego odejmie siłę złemu, podniesie na duchu co dobre; wzmoże się potęga stolicy apostolskiej. Jeżeli tamto nie na czasie, niech papież otoczy się hufcem Słowian... W przewidywanej walce r Austryą zachwieją się szeregi wojskowe

Wielka Eneykl, Uustr Ser. I. Tom XL. Zesz. 3161).

tego państwa; czyn zresztą taki byłby milczącym protestem. Była to myśl Mickiewicza, którą jednak K. przejął się bardzo, aż przeistoczyła się ona wreszcie w zamiar krucyaty w o-bronie stolicy apostolskiej. Kiedy ruch rewolucyjny rozwijał się coraz potężniej, K. uprosił sobie audyencyę potajemną u papieża, błagając go, by „uznał narodowość włoską“, tj. by stanął na czele prądu narodowego, skierowanego przeciw Austryi.—Pomimo tych zabiegów— nie opuszcza poety melancholia. Stosunki z Mickiewiczem, któremu ułatwił dostęp do Piusa IX, skończyły się ostrym rozdźwiękiem, chociaż memoryał, o którym mówimy, zda się uzasadniać tylko zamiary ówczesne twórcy „Dziadów“. Pochodziło to najpierw z nadzwyczajnej gwałtowności Mickiewicza, z którym dysputy K. opłacał bólem głowy. Skądinąd K. zawsze uczuwał lęk przed czynem, a wtedy z coraz większą nieufnością patrzeć już zaczynał na społeczno-demokratyczne pierwiastki ruchu, nazywając je „wściekłemi podrywami przeciw rodzinie i własności“. Rozdrażnienie K-go było tak wielkie, że z ust jego padają słowa jemu samemu uwłaczające. Gdy w środku 1848 r. (już w Heidelbergu) omal nie doszło do pojedynku z niejakim Czarnom-skim, który rościł do K-go, jako spadkobiercy Maryi Radziwiłłówny, jakieś pretensye majątkowe, a zachowywał się zupełnie nieprzyzwoicie, wówczas poeta woła, iż Mickiewicz, iż Towiań-czycy powiedzieliby o Czarnomskim: to wielki Duch! —Pokrewieństwo treści i stylu nawet łączy francuski memoryał dla papieża ze współczesnym „Psalmem żalu“ i niektóremi ustępami „Nied. poematu“. Z tegoż 1848 r. pochodzi majestatyczny „Psalm dobrej woli“, którego wartość podnosi usunięcie pierwiastku polemicznego. Co do „Poematu Niedokończonego“, pierwsze rzuty dzieła dają pewne poszlaki, że pomysł pierwotny dalekim był od objęcia scen, znanych nam obecnie pod powyższem mianem. Treść kartki oglądanej przez nas objawia pokrewieństwo ze „Snem Cezary“ (z r. 1840). Bohaterem nie jest tu jeszcze hr. Henryk z „Nieboskiej“. Rok 1848 jeżeli nie wprowadził do dzieła pierwiastków społecznych, to przy-najmnie je spotęgował w samym K-im. Głęboka uraza do Słowackiego podyktowała poecie liczne ustępy, podobniejaki „Psalm żalu“, bo wr. 1848 dopiero wiersz „Do autora trzech psalmów“ znalazł się w rękach K-go. - Wogóle „Nied. Poemat“ w postaci obecnej jest zlewem różnych pomysłów i pierwiastków, i traktować go jako całości niepodobna. Najoryginalniejszą i istotnie poetyczną częścią jest „Sen“ czyli „Piekło dni dzisiejszych“, wydany osobno w r. 1852. K. czuł, że natchnienia przestały już nań spływać. — Po zajściu z Czarnomskim K. wyjeżdża do kąpieli morskich w Dieppes. Parę razy zagląda do Paryża, do Delfiny. Do jesieni 1849 r. jest w Baden, skąd mu blisko

mu. Na widok ruin drgnęło jeszcze serce poety, powstaje śliczny wiersz ,,Romau, już do żony zwrócony. Mniej poezyi zawiera „Resurrec-turis“, wyraz przygnębienia poety, który już ledwo „gdzieś na wieków późnej fali¹' widzi odrodzenie Bieg zdarzeń świata rzeczywistego nie słuchał zaklęć... Spędziwszy po wy-jeździe z Rzymu resztę roku w Badenie, K. zmuszony był w grudniu do powrotu do kraju; w sierpniu roku 1853 jest znowu zagranicą i trzy lata spędza pod okiem Cheliusa w Baden lub Heidelbergu, jakkolwiek z największą trudnością udawało mu się aż do wiosny r. 1855 wypraszać sobie przedłużenie paspor-tu. Zimę 1856—6 spędza w Paryżu.—Jeżeli choroby rzadko dawały wytchnienie znękanemu, natomiast olbrzymia zaszła zmiana w stosunkach domowych. Wytrwałe czuwanie Elizy przy łożu boleści, wspólna troska o dzieci, których było już czworo, zbliż) ły do siebie małżeństwo. Uczucia serdecznego przywiązania do towa-czy to stowarzyszenie rzyszki życia, wdzięczność, uznanie czystości ziemiańskie w Galicyi, czy Jellaczycz, czy moralnej i hartu, wszystko to znajduje wyraz Ludwik Napoleon, natychmiast domyśli się w poezyach, pisanych dla Elizy w ostatnich zacności postępowania i świętości celów, latach. Najwyższe uwielbienie zastąpiło da-a z drugiej strony, choćby ludzie tego wniejszą oziębłość i bodaj w części wynagro-stylu, co Mazzini, pożyczyli haseł z „Przedświ- dziło kobietę, karaną długo za winy nie-swo-tu“, powie natychmiast, iż świętokradzko budzą je. Zbliżenie się do żony nie mąci przyja-do życia potęgi, któremi pokierować nie potrą- znych stosunków z Beatryczą; z biegiem czasu fią, nie mając w sercu cnoty. Wspomni nie- zniża się tylko temperatura uczuć. Inną do kiedy, że szlachta winna opiekować się ludem; zaznaczenia zmianą jest stanowcze przechyle-lecz wszelka myśl o zbiorowej organizacyi tej o- nie się poety na stronę prawomyślności katolickiej, pieki napełnia go wstrętem, wydaje się mu Nie zaniedbuje K. praktyk religijnych, troszczy wzbudzauiein nieufności między stanami, się o czystość dogmatyczną swych poglądów. W tym duchu ocenia ligę Libelta, która jest Właściwie nie wypiera się ich, tylko jego umysł dla niego rozpostartą po kraju siecią inkwizy- odwraca się od rozważania tajemnic filozoficzno-cyi, wglądającej: czy robota należycie płatna religijnych. Pewien wpływ na K-go we wzglę-itp. Niewielką też przenikliwość okazuje, gdy dzie ortodoksyjności przypisują wpływowi mło-pokłada nadzieje w silnych rządach Anglii dziutkiego wówczas Włodzimierza Czackiego, i Francyi. Niespokojne lata 1848 i 49 wywo- późniejszego kardynała. Ścisły katolicyzm nie łały utrudnienia pasportowe; K. otrzymał roź- przeszkadza wszelako uwierzyć K-mu w spiry-kaz powrotu. Pobyt w Warszawie w r. 1850 tyzm i stworzyć teoryę fluidu, jakiejś sub-pogorszył ogólny stan zdrowia. W sierpniu u- stancyi materyalno-niemateryalnej, pośredni-zyskał poeta pozwolenie wyjazdu do kąpieli mor- czącej między ciałem a duszą. Ciekawą było-skich (w Trćport), które omało nie pozbawiły by rzeczą, jak wyglądał system mesyaniczny go wzroku. Cały ostatni 10-letni okres życia w memoryale, dotyczącym sprawy wschodniej, K-go jest niepowstrzymanem osuwaniem się przesłanym Napoleonowi III w r. 1854, lecz do wykopanej już mogiły. Drogę poety aż do nie wiemy nawet, czy praca ta przechowała grobu wytykają zewnętrzne cierpienia w co- się. Starał się K. przekonać cesarza, że ko innych częściach ustroju i zmiauy miejsc rzyści Francyi wymagają ustalenia w Europie pobytu, zależne od postępu chorób. Groźne za- zasad sprawiedliwości, palenie oczu, fistuła, newralgia nieustająca, ból w grzbiecie, niemoc w nogach pokolei lub jednocześnie dręczy biednego łazarza.

do Cheliusa w Heidelbergu, europejskiej powagi lekarskiej. Wypadki ówczesne wytrącają poetę z równowagi, nie dopisuje mu ani bystrość spostrzegawcza, ani trafność sądu. Ogarnia go lęk na widok budzenia się do życia szerszych warstw ludowych. Napaści na radykałów nużą wreszcie jednostajnością i zniechęcają zaciekłością stronniczą. Niema tak hańbiącego podejrzenia, któregoby K. oszczędził przedstawicielom nienawistnego obozu. Brnąc coraz głębiej w reakcyjnym kierunku, wyznaje, że woli Kaligulę-Radetzkiego, woli szatanów czarnych niżeli czerwonych, gdyż tamci, wyciąw • szy część Ludzkości, resztę przy życiu pozostawią, masy zaś ludowe—to wulkan: choć sam niewinny, zniszczy cywilizacyę. Oburza się poeta na zbombardowanie Lwowa, sądzi jednak, że okrucieństwo to zapobiegło powtórzeniu się rzezi 1846, co byłoby niechybnym skutkiem działalności Heltmana i jego przyjaciół. Gdziekolwiek występują na widownię żywioły wsteczne lub zachowawcze

raz

Tesame myśli rozwijał na osobistej audencyi w Paryżu, i później w Plombières w r. 1858. —W r. 1857 ponieśli Krasińscy znaczne straty majątkowe wskutek bankructwa domu Thurneissena. Poeta czynnie się zajął uratowaniem bodaj resztek, co mu na dobre nawet posłużyło, odwracając uwagę od chorób. Przybyło zdrowia i humoru. Z góry można było przewidzieć, iż w sprawach majątkowych jest poeta bardzo drobiazgowy, o ostateczną swą decyzyę (chociaż zawsze polega na zdaniu pełnomocnika) bardzo zazdro

wszystko to

Wewnętrzne dzieje związane są ściśle z rozwi-jającemi się współcześnie wypadkami, jak odbudowanie cesarstwa we Francyi, lub zawikła-nia na Wschodzie, budząc obawy lub nadzieje, lecz nie dają już pobudki do natchnień, które się toczą ledwie dostrzegalną strugą. Przebywszy rok na przemiany w Heidelbergu i Badenie, K. udał się na zimę r. 1851- 2 do Rzy-

ryżu w d. 23 lutego r. 1859.

Poznań 1851; Naumburg 1861; 1898 („Bibl. Dz. Wyb.“,

sny, oszczędny, i nawet skąpy często, a dbający nadewszystko o porządek w rachunkach. W stosunku do włościan pozostaje na stanowisku biernem. Prawda, często przebaczył oficyalistom swoim jakiś brak pieniężny, lecz nie darował nigdy niesprawiedliwości i okrucieństwa względem poddanych, a wszelkie krzywdy ze swej kieszeni wynagradzał. Z naiwnością idealisty wymagał, by w umowach z rządcami umieszczany był punkt: ,,być dla włościan jak najsumienniej sprawiedliwym i starać się o ich najlepszy byt“. Ale tylko tyle. W najmniejszej mierze nie urzeczywistnił tego ideału miłości, który według wiary jego miał wiązać szlachtę z ludem. Życie mu ubiegło wśród badów lub ruin Kampanii; rzeczywistość dotykalna, codzienna praca życiowa nie istniała dla niego. Sierpień i wrzesień roku 1857 spędził K. w kraju, gdzie pochował 4-letnią Elizkę. Z tegoż roku pochodzi ostatni już wiersz jego, najpiękniejszy i najsmutniejszy z poświęconych żonie. Pozostałe kilkanaście miesięcy upłynęły mu zagranicą na rozpaczliuem wymykaniu się śmierci (w Plombières, w Ems). Wyprawiano go do Algieru, gdy się rozwinęła choroba piersiowa, ale w listopadzie (1858) dochodzi wieść o niebezpiecznej chorobie, potem o śmierci generała. W ostatnich tygodniach życia opisuje żywot swego ojca. Umarł w Pa-

A. Dr.

Bibliografia pism Krasińskiego i o mm. Pierwszą próbę bibliografii pism K-go i o nim zrobiono w „Złotej przędzy“ (Warszawa 1884, t. I). Od tego czasu nietylko badania się wzmogły, odkrycia pomnożyły, autentyczność ustaliła, zwłaszcza co do utworów początkowych, ale jeszcze zwiększyła się znacznie liczba ogłoszonych wierszy lirycznych; poodkrywano zapomniane zupełnie wypracowania francuskie z epoki genewskiej, wydobyto z rękopisów wysławiany przez Trentowskiego Traktat o Trójcy i z istnienia tylko u Cieszkowskiego wiadomy fragment dramatu „Wanda“, wydano wreszcie korespondencyę z Reevem. Najważniejszym wypadkiem bibliograficznym jest nowe, bądź z autografów, bądź pod ich koutrolą, o ile się dochowały, wydanie wszystkich tak polskich jak i francuskich utworów K-go (Lwów 1904, 6 tom.), wydanie tak zupełne, że mamy w niem już poetę całego, wcielonego w to, co tworzył. Do odbicia w sobie i wyrozumienia myśliciela służą rozpozuawcom prócz utworów listy, w wyjątkach zaraz po śmierci (Paryż

1860) przez Gaszyńskiego ogłoszonych, w czterech tomach, do różnych (Kraków 1882 — 5), i pojedyńczo, po kilka lub kilkanaście ogłaszane, jak n. p. Listy o „Stefanie Czarnieckim“ (Poznań 1859), „Listy do Jaroszyńskiego“ (o stosunku do Bobrowej; z marzeniami filozo-ficznemi; Kraków 1872), dziesięć listów przy drugiem wydaniu Słowackiego „Listów do Matki“ (Lwów 1883), wreszcie listy do Bobrowej

„Prz. n. i lit.“ 1905). W listach znajdują się rysy szacowne do odtworzenia zarówno umysłu jak charakteru. W obecnym już stanie ujawnienia w druku przewyższają one na objętość znacznie to, co pozostało po Mickiewiczu lub Słowackim, a niewątpliwie wiele jest jeszcze nieujawnionych, wiele czekających na druk, dopominających się go, jak np. niezmiernie ważne dla badacza listy do ojca, całkowicie dochowane w archivuni rodzinnem. W ogóle wydaniu zupełnemu utworów nie odpowiadają rozpierzchłe, ułamkowe, niezupełnie poprawne wydania dotychczasowe korespondencyi polskiej K-go. Zebranie wszystkich listów K-go i ogłoszenie ich chronologiczne w łączności korespondencyjnej jest dziś najpilniejszą potrzebą badania rozpoznawczego. Tutaj wskazuje się w dwu głównych działach: wydania pojedynczych utworów tak za życia jak po śmierci; wydania łączne i zbiorowe, tak utworów jak listów; wreszcie tytuły miejsca i lata wydania tego, co pisano bądź o samym poecie, bądź o dziełach jego ducha. Nie wszystko się tu znajdzie, ale i to, co jest, użytecznem będzie. Rzeczy napisane po francusku stanowią osobną grupę. I. Utwory i listy K-go, Al wydania pojedyncze a) Za ż y c i a a u t o r a. Żaden z trzech wielkich poetów romantycznych nie miał za życia tylu wydań pojedyńczych swych utworów, ile ich miał K. W porządku alfabetycznym idą: Agaj-han (krypton. A. K.) — Wrocław 1833 (rzecz, data wydania, na tytule 1834), 1838. Do Kajetana Koźmiana, wiersz — „Pokłosie“ pozn., „Nowiny lwowskie“ 1855; ob. Listy. Dzień dzisiejszy (wrzekomy autor Stanisław Koźmian, autor do „Mistrzów Słowa“)—Paryż 1847, 1849,    1862. Gastold —

„Pam. dla płci pięknej“ 1830, Warszawa 1833 (podpis „Zygmunt K.“); ob. ß) Utwory. Glossa ob. Ułomek. Grób rodzinny Reichstalów — „Rozmaitości“ przy „Gazecie korespondenta warsz. i zagr.“ 1828, os. Warsz. t. r.; „Pszczoła“ Warsz. 1862; ob. Utwory. Irydion- Paryż 1836 (1837);

Paryż 1863; Warsz. przedm. Chmielowski); Brody 1903 (oprać. Pini dla szkół). Kilka słów o Jul. Słowackim — „Tygodn. liter.“ Poznań 1841, t. IV, str. 175    6.

(Koźmian K.) ob. Do..., ß) Listy. Listy do Słowackiego (wyjątki) — „Dz. lit.“ Lwów 1852, 1857. Mściwy Karzeł i Masław—„Pam. dla płci pięknej“ Warsz. 1830 (red. Gaszyński K.) I 145, 191. Nieboska komedya 1834 (zniszczone)—Paryż 1835 (1836)    1837,    1858, 1862.

Noc letnia (i Pokusa)—Paryż 1841, Berlin 1850, Wilno 1850, Berlin 1862, Paryż 1852. On—„Pam. dla płci pięknej“ Warszawa 1830, II, 241. Ostatni—razem z Dniem dzisiejszym (Paryż 1847), Paryż 1849 (razem z „Do mistrzów słowa“), 1858, 1862. Pokusa ob. Noc letnia. Przedświt—Paryż 1843 (wrzekomy autor Gaszyński K.), 1845, 1848, bez roku (ok.

Delfina— „Bibl. Warsz.“ 1903 t. II 6 (2 fragmenty); Potocki Adam, z roku 1838 —»Bibi. Warsz.“ 1905 II III (wyd. Krasiński Adam); Reeve ob. D) Correspondance; Scheffer-Ary — „Krön. Rodz.“ 1878; Słowacki (10)—„Listy. J.

S-go do Matki“ wyd. 2 e Lwów 1883, Nieznany list—„Pam. lit. IV (1905) 73 (wyd. Wa-sylewski Stan.); Sołtan Adam—„Przegl. polski“ 1878 styczeń; Wiszniewski M. — „Kraj“ petersb. 1886 nr. 5 (wyjątek); Załuski Rom. (O Sło-warsz. wackim, z r. 1841, ob. „Złota Prz.“ I 785)— ,,Dod. mieś. do Czasu“ (1859) T. XIII 519; Listy (2) —„Prawda“ 1896 nr. 8; Wyjątki z listów: Wyjątki T. I — Paryż 1860, Paryż i Naumburg 1861 (wyd. i przedm. Gaszyński K.); „Przegl. pozn.“ 1861; „Przegl. polski“ 1872 — 3, III 187-224, 1876 — 7 II 75 — 117; „Kronika Rodzinna 1878 str. 80. (Literatura polska, o niej) ob. Listy (Bohnstetten), Utwory. (Małachowski Stanisław) ob. Listy. Moja Beatrice—Kraków 1878 (wyd. Siemieński

L.). Modlitewnik ob* Myśli pobożne. Modlitwa dla Ankwiczów — „Dzień, liter.“ lwowski 1859, „Kronika Rodz.“ 1879 nr. 23. Myśli pobożne —Warszawa 1899 (wyd. Bibl. Ord. Zam., podobizny. Jest to Modlitewnik dla Bobrowej). Niedokończouy Poemat (Nieboska komedya, cz. I)—Paryż 1860, 1862. Nieznany dramat—„BibL Warsz.“ 1901 III 1 („Wanda“, fragment; wyd. Krasiński Ad.; os. Warszawa 1901). Nieznane wiersze Z. K-go: Znowu wraca wiosna, O życia ranku, Fragment —„Bibl. Warsz.“ 1902 II 327. Z Nieznanych rękopisów — „Bibl. Warsz.‘‘ 1901 III 197, 389; IV 1, 201 (wyd. Krasiński A.). Poezye pośmiertne—Poznań 1868 (wyd. Dzikowski Miecz.). Przelotna chmura (z epoki genewskiej, w przekładzie z oryg. ang.)—„Krön. Rodz.“ 1878. str. 129. (Słowacki J.) ob. Listy. (Sołtan Adam) ob. Listy. Traktat o Trójcy, słowie wcielonem, o żywocie wiecznym (wyjątek) — „Listy II, do Sołtana, str. 259—66; toż p. t. Tr. O Trójcyw Bogu i o Trójcy w człowieku, cz. I—„Bibl. Warsz.“ 1904 II 12 — 35 (wyd. Krasiński Ad.); por. II Trentowski. (Trentowski) ob. Listy do różn. t. IV. Utwory nieobjęte wydaniem lwowskiem (1875, 1881.    1880): Gastold, Teodoro, Ułomek z dawnego

1850), 1861, 1862; Lipsk 1867; Lwów 1869 („B. Mr.“),    1880. Psalmy przyszłości—Paryż

1845 (pseud. Spirydyon Prawdzicki), 1848 (wraz z Ps. żalu i dobrej woli), po 1850, 1859, 1861,1863; Lipsk 1874, 1876 (okładka); Lwów 1880 („Bibl. kiesz“); Złoczów 1898 („Bibl. powsz“). Psalmy żalu i dobrej woli ob. Psalmy przyszłości. Resurrecturis —„Przeg. pozn.“ 1851, Paryż 1852, 1862; Krak. 1905. Sen, pieśń zVNiedo-kończonego Poematu—Leszno 1852. Sen"Elżbie-ty Pileckiej „Rozmaitości“ przy „Gaz. kor. i zagr.“ 1829. (Słowacki) ob. Kilka słów, Listy. (Sołtan) ob. Wiersz. Teodoro, król borów „Pam. dla płci pięknej“ Warszawa 1830, II, 63; ob. ß Utwory. Trzy myśli pozostałe po ś. p. Henryku Ligenzie—Paryż 1840,    1859,

1863. Ułomek z dawnego rękopismu słowiańskiego (kryptonym Z. K.)—Warszawa 1830, (druk. Banku Polsk., 14 str. 8-o); ob. ß Utwory. Ułomek naślad. z Glossy św. Teresy—„Czas“ 1852, Kraków 1858, Paryż 1862. Wiersz przesłany Sołtanowi—„Młoda Polska“ 1840 nr. 21. V ładyslaw Herman i dwór jego—Warszawa 1830; Lwów 1878; Tarnów 1891 — 2, dod. do ,,Pogoni“; Warszawa 1898. Zamek Wilczki — „Pam. dla płci pięknej“ Warsz. 1830, III, 152, 200; ob. ß Utwory. — ß) Po śmierci: (Ankwiczowie) ob. Modlitwa. Beatrice, ob. Moja Beatrice. (Bohnstetten) ob. Listy. (Delfina Potocka) ob. Listy, Moja Beatrice. Do Elizy (żo-ny)—„Tyg. illustr.“ wiersz—„Bibl.

1883, nr. 25. Do niej,, .    Warsz.“ 1896, t. III. dolina

Klontlial w Szwajcaryi“ (ogłoś. Biegeleisen H. w „Bibliotece Warszaw.“ 1894    111    498);

II Drogoszewski. (Eliza "żona) ob. Dó.„ (Gaszyński Konstanty.) ob. Listy. (Jaroszyński Edward) ob. Listy. (Jełowicki Al.) ob. Listy. (Kajsiewicz J.) ob. Listy. (Koźmia-nowie) ob. Listy. Listy t. I: do K. Gaszyńskiego—Lwów 1882; t. H, do Adama Sołtana-t-że 1883; t. III, do St. Małachowskiego—t-że 1885; t. IV, do Słowackiego, R. Załuskiego, E. Jaroszyńskiego, Kajet., Andrz. i Stan. Koźmia-nów i Br. Trentowskiego—t-że 1887. Listy do ojca —Odyniec A. E. „Listy z podróży“ t. IV, 383 — 407. List do żony z Hagi (1845, o Św! Monice Ary-Scheffera) - „Kron. Rodz.“

Listy do „Bibl.

ob.

Warsz.“

następujących:    Ankwiczowie — rękopismu, Zamek Wilczki, O liter, polskiej,

1871 II; Bobrowa—„Prze- Qpis. jez. Leman—Poznań 1880 (wyd. Twar-wodnik naukowy i literacki“ 1905 (wy- dowski). Wanda ob. Nieznany dramat. Wiara, dawca Mèyet Leopold); Bohnstetten (ob. D.), wiersz—„Przegl. polski“ 1892 czerw. str. 509 — o literaturze polskiej (przekład z franc.)—„Utwo- 16. Wrażenia z podróży po Szwajcaryi—Ody-ry nieobjęte lwowskiem wydaniem“, Poznań nieć A. Ed. „Listy z podróży“ IV 259—372. 1880 (wyd. Twardowski); Jaroszyński Ed. „Li- (Załuski Roman) ob. Listy.—B) Wydania sty od 1835 — 44—Kraków 1871 (tytuł zupełny zbiorowe. Nie było ich wcale za życia K-go; w „Złotej Przędzy“ t. I; druk „Czasu“, wyd. po śmierci najpierw pomyślał o zebraniu wszyst-Gorzkowski Marius; nakład zabrany przez ro- kich utworów z epoki emigracyjno-podróżni-dzmę poety); Jełowicki (Dwanaście listów do czej Kasprowicz, zasłużony kierownik oddziału J-go i Kajsiewicza)—„Przegl. polski“ 1896— polskiego u Brockhausa, wydawca zapomnianej t, IV; Montalembert i Lamartine (przekład poi- „Bibliografii r. 1863“ i założyciel istotny „Bibl. ski)—Poznań 1881; oryginał ob. D); Potocka Pisarzów polskich“: 1) W r. 1863 wyszły w tej

„Bibi.“ 3 tomy „Poezyi“, pod niedość wszakże starannym sterem literackim. Gdy to wydanie zawiodło lipską firmę księgarską, przyodziano je w nowe tytuły i okładki i puszczono ponownie w obieg ze straszliwą przedmową (Lipsk 1872).    2) Najpierwszem dokonanem w kra

ju było wydanie „Pism“ lwowskie, nakład Gubryuowieża, ułożone przez Amborskiego, zaopatrzone w przedmowę przez Stan. Tarnowskiego (1875, 2 t.).    3) Powiększone, ale nieznacz

nie, ukazało się w 5 lat później (Lwów 1880); mało bardzo rzeczy pośmiertnych przybyło tu do brokhauzowskich, a wstrzemięźliwość wydawnicza była tak wielką, że z czternastu wierszy w „Moja Beatrice“ wybrała tylko dwa.

4) Nowe wydanie zrobił Brockhaus w r. 1883 pod tym samym tytułem co pierwotne i tak samo w 3 tomach („Bibl. Pis. polskich“ XXIII— V).    5) Nie pozostał w tyle Gubrynowicz i w r.

1886 — 7 wydał znowu „Pisma“, w dawniejszej prawie objętości i zawartości. 6) Przykład „Złotej przędzy“, która w T. I pomieściła obszerne wyjątki z utworów do owego czasu (1884) zakazanych, dodawał bodźca, a wielka zabiegli-wość przy umiejętnem wzięciu się do rzeczy pozwoliła ówczesnej Redakcyi „Wędrowca“, złożonej z „młodych“, dokonać w Warszawie wydania obfitszego od lwowskich („Dzieła“ Warsz. 1889 — 90, 3 t.); Chmielowski napisał przedmowę. 7) Zaledwie się to wydanie 3-to-mowe skończyło, zaraz Gubrynowicz wypuścił w świat swoje 4-tomowe (Lwów 1890), rzeczywiście już zbiorowe, niepomijające niczego z poezyi; Tarnowski nie odmówił i teraz swego pióra dziełom poety, nad którym miał już prawie gotowe studyum, owoc wielu lat wczytywania się i dostrzegania zjawisk poetyckiego ducha (ob. II). —8) Zaraz i firma Żupański-Heumann wydała w założonej przez siebie „Nowej Bibliotece uniwersalnej“ 4-tomowe „Pisma“ (Kraków 1891; przedmowa Tarnowskiego).—Po siedmioletniej przerwie ukazały się 9) „Pisma przejrzane, wyd. zbiorowe“ (Lwów 1898, 4 t.) i tego samego roku 10) „Wybór pism“ w wydaniu miniaturowem, nakładem Gebethnera i Wolffa (Warszawa-Kraków 1898, 24-o), Na przełomie stuleci wydania zbiorowe zaczęły się literalnie spychać. 11) Redakcya ,,Kur. Codziennego“, wskrzeszając tradycye „Wędrowca“, a wzmacniając je chęcią jaknajwiększej popu-laryzacyi, dokonała wydania taniego (Warsz. 1900, 4 t. za rubla). Jest tu „Agaj-han“ i „Nieboska“ z „Irydionem“ i „Niedokończony Poemat“, są trzy rzeczy z „Utworów“ wyd, Twardowskiego, jest młodzieńczy ,,Władysław Herman“, ale niema „Przedświtu“ i „Psalmów“, ani też poematów pomniejszych z nalotem filozoficzności, a wśród liryk braknie najlepszych. 12) Drugiem wydaniem taniem z tego samego roku jest dokonane przez Miarkę w Mikołowie („Pisma“ 1900, 4 tomiki), włączone do „Nowej Biblioteki“, 13) Zaraz w roku następnym Gebethner i Wolff wydali również „Pisma“ w 4 tomach za rubla. —Pomimo ruchu umysłowego, który młode umysły, głównych spożywców poezyi, tak znamiennie dla chwili przejścia jednego stulecia w drugie, wprawiać musiał w ruch odśrodkowy, odbiegający od idei K-go, poczytnośó jego tak rosła, że zanim rok minął, ukazało się 14) nowe wydanie nakładem Gubrynowicza (Lwów 1902, 4 t., przedm. Tarnowskiego).—Żadna z tych edycyj nie zadawalała wymagań, nie była rzetelną, ścisłą i rzeczywiście zbiorową, tj. zbiera ącą wszystko, czem poeta pochód swój przez społeczeństwo, naród i ludzkość zaznaczył. Nareszcie staraniem wnuka K-go, dzięki wydobytym przez niego rękopisom, przy pomocy Józefa Kallenbacha, bibliotekarza wówczas Ordynacyi Krasińskich, zasłużony już w pracy literacko-krytycz-nej, zwłaszcza nad K-im, nauczyciel gimnazyal-ny we Lwowie, Tadeusz Pini opracował pierwsze naukowe wydanie utworów wielkiego poety: 15) „Pisma za zezwoleniem rodziny... wyd. krytyczne, zupełne ze słowem wstępnem D-ra Józefa Kallenbacha...“ (Lwów 1904, księgarnia Polska [Połouiecki], Warszawa E. Wende i Sp. 6 tomów, 12-o). Układ tu jest chronologiczny, idzie śladami samej rzeczywistości twórczej; ale na życzenie rodziny zaczęto od środka, a idąc dalej do końca (T. III), wrócono się do początku w T. IV: właściwie więc trzeba pierwsze trzy tomy uważać za następne, a trzy następne za pierwsze. W pojedyńczych tomach mieszczą się: Tom I=(lata 1833—7): Nie-boska, Irydyon, Modlitewnik i Wanda; T. II {1837—59): Noc letnia, Pokusa, Dziennik z podróży po Sycylii, Trzy myśli Ligenzy, Traktat o Trójcy, O Juliuszu Słowackim (Kilka słów...), Przedświt, Psalmy przyszłości, Dzień dzisiejszy, Ostatni i Nieboskiej komedyi część I (Niedok. Poemat); T. 111 (1833—59): Drobne utwory poetyczne: A) proza poetyczna, B) utwory wierszowane, C) utw. niepewnej autentyczności; T. IV (1828—9): Pan trzech pagórków, Grób rodziny Reichstalów, Władysław Herman, Sen Elżbiety Pileckiej; T V (1829— 32): u-twory młodzieńcze z „Pamiętnika dla płci pięknej“ Ułomek z dawnego rękopismu słowiańskiego, Przelotna Chmura, Wygnaniec, Agaj-han, utwory „niepewnej autentyczności“; T. VI (1830—47): zawiera rzeczy francuskie (ob. D). Nowe są w tym zbiorze, nieliczne zresztą, liryki, Dziennik z podróży, Pan trzech pagórków, Wygnaniec. Niepewną autentyczność ma parę utworów prozą z „Pamiętnika dla płci pięknej“. „Przeor“ i powieść à la Balzac, z pierwszego okresu twórczości, zaginęły. Przekłady na obce języki. C) (Estreicher). Najwięcej przetłumaczyli: 1) Czesi: „Agay-han“ ma dwa przekłady, nowszy Cze-lakowskiego—Praga 1891; tak samo „Niebo-ska“: 1875 w „Lumirze“ i os. Praga; 1900 — osob. Praga (tłómacz Franc. Kväpil). Przekład

jeszcze rzeczy, których część w r. 1890 odnalazł w prozie i wierszu Antoniewicz („Z nieznanych utworów Z. K-go“ dopiero odkrycie Kallenbacha w r. 1902 ukazało w przyszłym poecie namiętną manię francuzczyzny. Wydanie Piniego w t. VI obejmuje aż 24 małe utworki, a wśród nich dwa nawet wierszowane. Z powodu przedmiotów swych polskieini lub obchodzącemi Polaka są: „Konrad Wallenrod, récit historique“, „Zawisza (ballada)“, „Les légions polonaises“, „La confession de Napoléon“; uderza tematem swoim „Sur le clergé“. Listy do Montalember-ta i Lamartine’a (Paryż 1847) wraz z owemi meinoryałami, które powiunyby się odnaleść w Paryżu, dopełniają liczby utworów i pism francuskich, wielkiego poety. Nieskończenie ważniejszemi od nich są listy francuskie do poznanego^ y ^Szwajcaryi anglika, Reeve’a, wydane staraniem Adama Krasińskiego pod literackiem oUem Kallenbacha: „Correspondance de Sig. K. et de Henry Reeve. Préface de Mr. J. Kallenbach“ (Paryż 1902, 2 t., 8-0; heliograw., podob. autografu). Jest to pierwszorzędne źródło do poznania umysłu, wyobraźni, oraz rodzaju i natężenia uczuciowości K-go.

II. Pisma o Krasińskim: Antoni J.; „Z życia Zygrn. K-go; pierwsza miłość i jeden z pierwszych przyjaciół“

1890, os. Kraków 1890; hist, i liter.“ Kraków 1893, serya IX); „Moja Beatrice“ („Tyg. illustr.“ 1898); ob. Rolle. Antoniewicz Jan Bołoz: „Ostatni K-go“ („Kw. hist.“ III (1889) 406—48, os. Krak. 1889); „O nieznanych utworach franc. Zygm. K-go“ („Pamiętn. drugiego zjazdu historyków polskich we Lwowie“ Lwów 1890); „Młodość K-go, pró-(Kraków 1891); „Z. K. i dzieło

„Irydiona“ wyszedł w r. 1863; „Nocy letniej“ w 1872-ym; „Grobu Rodź. Reichstalów“ w ,,Sve-tozorze“ 1880; część „Psalmów“ w „Besedzie“ 1874. Poezye liryczne przyswoił Czechom Kväpil (Praga 1880).—Por. Jellinek „Bibliografia“ (Kraków 1879).—2) Z przekładów ros-syjskich utworów większych wiadome są dwa „Nieboskiej“: w roku 1874 w ,,No-wostiach“ i w „Ruskijm Wjestnjiku“ i nowszy „Nebożestwennaja komedija“ (Moskwa 1902), oraz „Irydiona“ (Petersb. 1904; tłómacz U-manskij). — 3) Z p o ł u d n.-sł ow i a ń s ki c h: „Irydiona“ serbski (1864) i chorwacki (1865); „Nieboskiej“ chorwacki (1871). 4) Francuzom przetłómaczył „Przedświt“ i „Ostatniego“ Gaszyński: ,,L’aube, Le dernier“... (Aix 1863; przedmowa). Mickiewicz Wł. zamierzał przyswoić wszystkie przynajmniej zna-mienniejsze utwory K-go, ale po wydaniu t. I „Oeuvres complètes“ (Paryż 1869) zamiaru zaniechał. Z ,,Irydiona“ wyciągi wyszły po franc, już w r. 1841, przekład w 1846. Mają nadto jeszcze Francuzi dwa przekłady „Przedświtu“ przez Polaków: 1876 (tł. Przeździec-ki Karol) i 1904 Poznań, oraz jeden już swój własny; mają w przekł. Gaszyńskiego „Deux élégies polon. “    (1861). Młódź batiniolska

w „Bulletin polonais“, zaznajamiając Francuzów z wielką naszą poezyą, zapoznała ich też i z niejednym lirycznym utworem K-go.

5) Z przekładów na język włoski wiadomy jest „Ostatniego“ (Padwa 1864).    6) Niemcy

mieli już dawniej „Agay-hana“ w przekładzie, „Irydiona" w przeróbce (1847), w wyjątkach („Dioskuren“ 1872) i w przekładzie Weissa (1880—1); od 1841 „Nieboską“. W r. 1875 (Lipsk) wyszedł po niem. „Sen“. W r. 1881 Stroka Winc. przełożył „Pokusę“ („D. Versuchung d. Grafen (!) Sig. K. mit einer Einleitung versehen“ („Sprawozd. dyr. gimn. Św. Anny“ 1881, str. 3—33), a w r. 1897 dał przekład „Trzech myśli“ („Sprawozd. gimn. III“, os. Kraków). W roku 1898 w Poznaniu wyszło „Aus d. Psalmen, d. Zukunft, Dämmerungs-Gedichte“. O K-m u Niemców ob.: Kurtzmann

L. „Poezya polska w Niemczech“ („Przegl.

) polski“ 1881—2 II 438); Nitschman Henr. „Der Polonische Parnass“ (Lipsk 1875); tenże „Iris“ (t-że 1880). 7) „Resurrecturis“ dostąpiło prędko przekładu na jęz. angielski, ale dopiero w r. 1875, i to w Filadelfii, ukazał się przekład „Nieboskiej Komedyi* wraz z innemi. D) Dopiero wtedy, kiedy są zabrano do wydania zbiorowego zupełnego, na rękopiśmiennej podstawie opartego, powychodziły na jaw nadzwyczaj liczne literackie grzechy młodości K-go spełniane po francusku. Wiedziano o jego wychowaniu, od wczesnego dzieciństwa francuskiem, o jego lubownictwie nałogowem w czasach genewskich; zaznaczano jego list do Bohnstettena o stanie literatury polskiej, wydrukowany w „Bibi, universelle“ t. XLIII; pamiętano, że drukował tam i inne |

Lwów 1890): ale „Pam. lit.“

(„Świat“ Kraków „Sylwetki i szkice

ba syntezy“

Stanisł. Tarnowskiego“ („Przegl. polski“ 1895 — 6 kwieć. — maj, str. 1 — 41, 336 — 70, 1896 — 7 sierp. str. 70 — 103); ob. I „Z nieznanych litworów“. Bełcikowski Ad. „Ze studyów“ (Warsz. 1886; Charaktery kobiece; „Irydyon“). Biegel-eisen H. „Komedy a Nieboską w świetle współczesnej krytyki“ („Bibi. Warsz.“ 1896 I). Brandes Jerzy ,.0 poezyi polskiej XIX w.“ (przekład; Warsz. 1887). Chlebowski Bron. „Nieboską“ i ,,Irydyon“ (Warsz. 1884). Chmielowski Piotr: „Kobiety Mickiewicza, Słowackiego i Krasińskiego“ (wyd. 2-e Warsz. 1881, 3-e Krak. 1886, 4-te t-że 1896); „Kor-respondencya K-go“ („Studya“ T. II, Kraków 1886; „Szkice“ [Bibi. Univ. nowa] t-że 1889); Tragiczność w życiu K-go“ („Studya“ Krak. 1886). Chojecki Edm. „La Pologne captive et ses trois poètes“ (Lipsk 1864; str. 91—113). Chotkowski W. ksiądz ,,0 ideale politycznym Z. K-go“ (Poznań 1881). Cybulski W. „Odczyty o poezyi polskiej w pierwszej połowie XIX w.“ (Poznań-Drezno cz. II str. 217—27). Dobrzy-cki Stan.: „Zygm. K-go nieznany pomysł trylogii“ („Pam. lit.“ III 447); „Sen Cezary,

(Pam. lit." I 174);

(„Sylwetki i szkice" tom VII i IX,

Roz-

K. i Jean Paul“ („Pam. lit.“, IV 293). Drogosław A. [Drogoszewski] „Masynissa, Irydyon, Kornelia“ („Aten.“ 1895;. Drogoszewski A.: „KrasińsM i Ossyan" („Pam. lit.“, IV 287); „Czy K. jest autorem Doliny Klönthal'4 („Pam. lit.“ V, 1906, str. 62). Dziama „Sądy / współczesne o Nieboskiej kom ed yi i Irydionie, 1835 — 59“ („Kuryer pozn." 1893, os. Poznań 1893). Gaszyński K. „L’Aube, Lé dernier..." (Aix 1863; przedmowa zesta

wiająca K-go z Mickiewiczem). Gnatowski J. „Moja Beatrice" (Warszawa 1880). Halin W. „Tło histor. w Irydyonie K-go" („Przew. hist, i lit." 1897, os. Kraków 1898). Hoesick Perd.: „O Słowackim, K-m i Mickiewiczu" (Kraków 1895); „Miłość w życiu Zygm. K-go" (z przedm. P. Chmielowskiego; Warsz. 1899; „Bibl. dz. wyb.“ 71—2); „Nad wodą wielką i czystą, z życia rmetów nńd Lemanem" („Książki dla wszystkich'¹ Warsz. 1903). Hoff-manowa-Tańska „Pamiętniki" (Berlin 1849, Behr). Jellenta C. „Wszechpoemat" (Kraków i Warszawa 1894; 0 wpływach Byrona na K-go). K. C. „Krasiński w „Listach" („Prawda" Warszawa 1882, nr. 48). Kallenbach J. „Nieznane utwory francuskie Zygm. K-go na podstawie autografów'⁴ („Pam. lit.“ I, 1902, str. 44,    412); „Zygm. K. życie i twórczość lat

młodych (1812 — 38)“ (Lwów 1904, 2 t. 12-o; wyd. jako t. VII i VIII „Pism" K-go wyd. lwów, 1904). Klaczko „La poésie polon, au XIX siècle et le poète anonyme“(Revue des deux mondes XXXVII okres II, str. 5 — 64, 1862 styczeń; przekł. polski „Dz. lit." 1862, „Szkice i rozprawy" Warsz.-Kraków 1904, „Pisma polskie" Warsz.

1902). Kotik I. Rozprawa czeska o życiu i pismach filozof. K-go (Praga 1995) [Estreicher], Koźmian Andr. Edw. „Wspomnienia" (Poznań 1867, 2 t.); ob. I A ß „Listy o poemacie K. Koźmiana". Koźmian Jan ks. „Dwa bałwochwalstwa w Polsce niebezpieczne tudzież dwa ideały" („Przegl. pozn." 1849; os. Poznań 1851, str. 80). Krasiński Adam: „Poeta myśli" („Bibl. Warsz " 1901, I 32, 203; na podstawie korresp. K-go z Reeve’m); „Zygm. K-go nieznany pomysł trylogii⁴' („Księga pamiątkowa 1896—1906 r. ku uczczeniu XXXV-lecia Stan, Tarnowskiego¹', Kraków 1904, t. I, str. 227—48). Lambro „Proroctwo rzezi galicyjskiej wobec historyi" („Polska i postęp, hasła XX w.“, Kraków 1902). Laurent-Pichat Leon „Le poète anonyme de la Pologna'¹ (Paryż 1861). [Łubieńska Konstancya] „Odpowiedź na recenzyę pod wyrazem Dwa bałwochwalstwa i dwa ideały" (Poznań 1862).

M...    J... [Rozbiór Irydyona] „Tygodn. lit."

t. I, 1838, str. 124, 132 nast.). Małachowski Stan.: „Objaśnienie w sprawie sporu J. Słowackiego z Zygm. K-m z powodu artykułu St. Tarnowskiego" (o „Jul. Słowackim“ Małeckiego; „Przegląd polski'⁴ 1867 - 8, III 340); „Krótki rys życia i pism Z. K-go" (Krak.

1876); „Słowo o Zygm. Krasińskim z powodu zarzutów krytyki“ (Kraków 1876). Małecki Antoni M0 stanowisku autora Irydiona“ („Rok" pozn. 1846); „Irydion“ („Prz. Pozn.“ 1847 T. I str. 143, 209 (obie rozprawy w książce M-go „Z dziejów i literatury“ Lwów— Peterb. 1896). Marréué Wal. „Nieboska ko-medya...“ („Dod. mieś. do „Prz. Tygodn.“ 1883 T. I str. 51, 285, 435 nast.). Maza-nowski Ant.: „Stosunki i wzajemne sądy Mickiewicza, Słowackiego i K-go“ (Warsz. 1890); „Z. K.“ („Charakterystyki lit. III [Bibl. powsz.]“ Złoczów 1897). Mickiewicz Ad. „Prelekcye o literaturze słowiańskiej“ (spis. po polsku przez Wrotnowskiego; wyd. Żupańskiego Poznań 1865: T. III str. 14—17, 49, 82- 133, 185 — 90,    254; T. IV 32, 35 — 8. Miodoński Ad.

Chrześciaństwo w Irydyonie K-go“ (Przegl. polski“ 1897 luty, os. Krak. 1897). Nchring Wł. „O kierunkach nowszej liter, polskiej⁴' („Bibi. Warsz.“ J883 I 83 [o Irydyonie]; „Studya“ Pozn. 1884 [o Nieboskiej i Irydyonie]); „K.“ w Encyklopedyi Erscha i Grubera 1886. Noailles E. H. V. „La poésie polonaise (Paryż 1866; z „Correspondant“). Odyniec A. E. „Listy z podróży“ (z „Kron. Rodź.“ 1875 — 8) T. IV 259-372; „Do Redakcyi „Bibl. Warsz.“ 1871 II, 135 — 43; o pobycie K-go w Genewie i podróży). Ogonowska Malwina „Studio critico su Sigis. K., il poeta anonymo della Polonia“ (Bolonia 1888). Paul de St. Vincent (Budzyński Michał) „Le poète anonyme de la Pologne („Revue Contemp.“, os. Paryż 1859). Pieniążek Czesław „Dzieła Z. K-go jako przedmiot lektury w szkołach średnich“ („Spr. dyr. Szk. Realnej w Stryju 1877 — 8. str. 5 — 18). Pini Tad.: „Z-a K-go Niedokończony P o e m at, próba genezy“ („Przew. n. i lit. 1895 str. 1016 — 31, 1061 — 1112; os. Lwów 1896); „Źródła histor. Irydy o na“ („Kw. hist.“ 1899 str. 435—58); „Studyum nad genezą Irydyona“ („Bibl. Warsz.“ 1899 I, 385 -402; II 27 — 59; os. Lwów 1899); „Rkpsy Z. K-go“ („Pi,m. lit.“ 1902, I 102); „Pisma Z. K-go, Warszawa 1901“

„Z pracowni poety“ („Pam. lit.“ I 279); „Ocena wydań utworów K-go i przyczynków do historyi jego ducha“ („Pam. lit.“ II 145. Polemika t-że 514); „Albumy Delfiny Potockiej“ („Pam. lit.'¹ II 628). Porębowicz Ed. „Trya-dy Z. K-go" (Lwów 1900). Prusinowski Aleks, ks. „Mowa żałobna na nabożeństwie za duszę Zyg. K-go w Pozn. w Kolleg. Św. Maryi Magdaleny" (wyd. 2-e Grodzisk 1859). Reiter M. „Z. K. jako współpracownik Pamiętnika dla płci pięknej, Warsz. 1830“ (praca seminaryjna; „Sprawozdanie wydz. czytelni akad. we Lwowie za r. 1893 — 4“; os. Lwów. 1894). Rolle Ant. Dr „Z życia Z. K-go, „Beatrice, Babka poety'¹

Lwów 1891, Krak. 1893), ob. Antoni J. wadowski J. „Stosunki i sądy wzajemne o so-

Krasiński A gust (t 1857), z linii hrabiowskiej na Krasnem, osiadłej w połudn. woj. Siemieński Luc. ,,Wspomnienie j Sandomierskiem i w ruskiem, w późniejszym

bie Mickiewicza i Krasińskiego“ (,,Pamiętn. słuchaczy Uniw. Jagiell.“, Kraków 1887, str. 238 — 61).

o Z. K-m“ („Dod. do Cz.“, XIII 569 — 87; os. Kraków 1859-, ,,Portrety lit.

1881,    T. III). Słowacki Jul. letniej“ (,,Trzeci Maj nr. z d. 29 kwietnia 1840). Steiner Aloizy ,,Egzegeza Przedświtu hrabiego (!) Zygmunta K-go“ („Sprawozd. dyr. gimnaz. w Brzeżanach“ 1896, str. 3 — 40“). Sternal: ,,0 Przedświcie K-go“ („Przegląd powsz.“ Krak. 1891 lipiec, sierpień; o?. Krak. 1891); „Z powodu dzieła Tarnowskiego o Zyg-e K-m“ (,,Przewodn. n. i liter.“ 1898 str. 178 — 83, 275—83, 371-8, 456-68, 545 — 60; os. Lwów 1894). S(traszewicz) Z. „Irydyon“ („Niwa“ 1893). Stroka W.: „Nieboska i Niedokończony Poemat“ (Lwów 1878); „Pogląd na dzieła i stanowisko Z. K-go“ (Krak. 1893). Tarnowski Stan. Przedmowa do dań lwowskich 1875, 1880, 1890, 1898; „Miłość w poezyi K go“ („Przegl. polski“ 1888--9 I 33); „O Nie boskiej komedyi“ („Niwa“

1882,    T. XXI str. 497 — 516, 577—98, 665-96); „Z. Kr.“ (Kraków 1893, 695 str. 8-o; podobizny); „Nowe odkrycia o K-m“ („Przegl. polski“ 1903 listop.). Trentowski Br. „Panteon wiedzy ludzkiej“ T. II str. 223 — 52 (obszernie o K-m; str. 245 o filozof, rękopisie „Trójca w ludzkości i w narodzie“. Miała to być „ze wszystkiego, co on napisał i wydał, najważniejsza i najciekawsza praca“, ob. T ß O Trójcy). Tretiak J. ,,Z. K. w pierwszej dobie młodości“ („Przew. nauk. i liter.“ 1884). T(wardowski) B(olesław). „Młodość Zygm. K-go (,,Utw. Zyg. K-go, nieobjęte lwowskiem wydaniem“ str. X—LXXIX). Ursjin M. ,,Oczerkji iz psycho-łogiji sławianskago pljemenji“ (Petersb. 1887). Wilkosz Jan „Rozbiór Nieb oskiej komedyi zastosowany do użytku młodzieży szkolnej („Spr. gimn. w N. Sączu; os. N. Sącz 1899); „Rozbiór Irydyona Zygm. K-go, zastos. do uż. młodz. szkolnej“ (N. Sącz 1900). Zdzie chowski M. ,,Ideały Mickiewicza i K-go i sło-wianofilstwo rossyjskie“ („Kraj“ Petersburg 188L nr. 5 — 7);

(Kraków 1888); „Byron i jego wiek“ (Kraków 1897; „Nieboska“, ,,Irydyon“).—Takie zebrano tytuły pism K-go i o nim. Gaszyński K„ umierając (1866), miał niedokończony pamiętnik o K-m; Ignacy Janicki, b. bibliotekarz Ord. Krasińskich, widział go i przeglądał. Przypomnieć tu wypada podniosły wiersz Leona Kaplińskiego „Do wieszcza Psalmów“ (Paryż 1859). Tytuł rozprawy, którą Cieszkowski wpłynął na skrystylizowa-nie się poczuć i pojęć filozoficznych K-go w filozofię „Przedświtu“, „Psalmów“ i późniejszych u-tworów: „Gott und Palingenesie. Erstes kritisches Sendschreiben an d Hrn Prof. Michelet aus Veranlassung seiner Vorlesungen ueber d. Persönnlichkeit Gottes u. Unsterblichkeit d. Seele“ (Berlin 1842). Michelet był neo-hegelia-ninem.

zaborze amtryackim; adjutant Skrzyneckiego,

,Dzieła“ Warsz, ranny pod Ostrołęką. Z wojska wyszedł ,,Rzecz o Nocy z krzyżem złotym Virt. Militari. Sprzedawszy dobra w Galicyi, przeniósł się do Królestwa, zamieszkiwał w Warszawie. Ożeniony z Joanną Krasińską opinogórską, córką Adama starosty ciechanowskiego, a wnuczką Michała Hier., miał z niej syna, Ludwika.— „Złota ks. Szl. polskiej“ XII.

Krasiński Ludwik (* 1833-f 1895), syn Augusta, milioner-ziemianin, kapitalista, przemysłowiec, hodowca koni wyścigowych, jeden z założycieli Muz. Przem. i Roln. w Warszawie, oraz warszawskiego Oddziału Tow. popierania przemysłu i handlu w Cesarstwie Ros. Urodzony w Krasnem, wykształcenie o-wy- gólne, choć hrabia, otrzymał na dostępnej dla wszystkich stanów sławnej pensyi Leszczyńskiego w Warszawie, a uzupełnił u pułkownika Paszkowskiego, tłómacza Szekspira. Wiedzy technicznej nabył w paryskiej Szkole Centralnej; wróciwszy jednak do kraju w r. 1854, ani na razie ani też nigdy później w życiu zawodowo i umifjętnie z niej nie korzystał. W podróżach po Europie przed r. 1860, w u-trzymywanych i zawiązywanych stosunkach, ■w poruszających energią młodzieńczą dążeniach widać jedynie tylko arystokratę używającego * życia i środków, które dał sam ślepy los. Na ten okres przypadają starania o zaszczyt

c. kr. podkomorstwa austryackiego i zatwierdzenie tytułu hrabiego na Austryę (1856), ja-koteż o godność kawalera maltańskiego. Po śmierci Zygmuuta Krasińskiego (23 lutego r. 1859) ożenił się K. wr r. 1860 z wdową, Elizą z Branickich (f 1875), i został współopieku-nem przyszłego ordynata Wł a d y s ł a w a (ob.). W ruchu narodowym 1861—4 nietylko nie u-czestniczył, ale był mu wyraźnie wrogim, a bur-sę całą przebył zagranicą. Po r. 1863, przy pierwszem urządzaniu Biblioteki Ordyna-cyi Krasińskich, połączonej z nią Myszkowskich „Mesyaniści i słowianofile“ i Muzeum Konstantego Swidzińskiego (niezmo r-

dowł nym trudem i zabiegami Władysława Chomę to wskiego) K. dawał chętne poparcie, a według świadectwa samego ordynata fundusze stałe Biblioteki przyczynieniem się z majątku swego pomnożył (wstęp do t. I, „Bibl. Ord. Kras.“ r. 1868). Będąc już milionowym panem, dziedzicem Krasnego w Królestwie i Rohatyna w Galicyi, bogactwa swe potęgował: dorabianie nowych milionów do dawnych stało się jedynym celem jego życia. Z rzeczy publicznych, ogólnie-społecznych rozumiał tylko jedną: rozwój ekonomiczny i, choć w nieodpowiednim do zasobności swej zakresie, pewne zajęcie się nim okazywał. Wspólnie Z Leopoldem Kronenbergiem (ob.) przeprowadził budowę kolei Terespolskiej w Królestwie (1864 — 5); później założył przedsiębior-

Korwin hrabia

Dr J P.

stwo robót asfaltowych i fabrykę wyrobów rogowych i guzików w Warszawie, z pracownią pomocniczą w majątku własnym Przystań, w gub. Łomżyńskiej; dalej, zakrzątnął się, choć niedość skutecznie, około spółki budowy domów dla robotników w stolicy kraju i był w niej przewodniczącym, przez krótki czas jej istnienia, skierowanego raczej ku zyskom osobistym wspólników niż ku usłudze społecznej. Ta swoista namiętność ekonomiczno-przemysłowa K-go doznawała nieraz srogich rozczarowań: tak np. stracił dwa miliony franków na przedsiębiorstwie wydobywania miedzi z rud „sposobem chemicznym“ — przedsiębiorstwie, do którego namówić go zdołał jakiś awanturnik francuski (pod Paryżem, w latach 1875 — 80); nie szły też i fabryki zakładane w kraju. Ale ta namiętność dziwnie godziła się z pychą arystokratyczną: u jednorocznego króla Hiszpanii, Amadeusza (1873 — 4), wyrobił sobie K. tytuł granda hiszpańskiego. Kiedy Bismarck postanowił zniszczyć szlachtę polską w Poznańskiem i w Pru-siech Zachodnich (1886), ze znojnym tylko trudem udało się nakłonić K-go do drobnego u-czestnictwa w rozebraniu akcyi ratunkowego Banku Ziemskiego. Przy wielkiej uszczędnbści, graniczącej ze skąpstwem, osiągnął K. cel wymarzony: dorabiał nowe miliony do dawnych, a umieszczał je głównie w domach warszawskich, już wzniesionych i wznoszonych nano-wo. W ziemi gospodarował dobrze, ze starannością przezorną a nieustającą. Do rozkwitu doprowadził hodowlę koni wyścigowych: wiel-ko-pański ten przemysł w Krasnem, w Osmo-licach i Moczydle współzawodniczył ze słynne-mi stajniami Sanguszków, przy dążności raczej ku rasie angielskiej niż arabskiej. Niewątpliwą zasługę położył K. w r. 1876 przez powołanie do życia Muzeum przemysłu i rolnictwa, nie-tylko w staraniach wstępnych, ale i w ułatwieniach majątkowych, okazanych instytucyi; stwierdzić również trzeba czynny jego udział w rozpostarciu Petersburskiego Towarzystwapo-pierania Przem. i Handlu na Królestwo; był do śmierci (d. 21 kwietnia, r. 1895) prezesem oddziału warszawskiego. W testamencie jego ani jedna potrzeba, ani jeden cel społeczny, choćby tylko w zakresie ekonomicznym, nie znalazł przystępu do ostatniej woli człowieka rozporządzającego środkami tak olbrzymiemi. Pierwsze małżeństwo K-go było bezpotomnem; z drugiego, z Magdaleną Zawiszanką, córką Jana i Maryi z Kwileckich (1882), pozostała córka, Marya, wydana w r. 1901, za Adama ks. Czartoryskiego; syna Władysława, a wnuka ks. Adama Jerzego. Pochowany w Krasnem. *• Krasiński Humbert (* w Rejmentarzówce na Ukrainie d. 30 października r. 1833 —f wrgrudaiu r. 1890), lekarz. Po ukończeniu szkół w Kijowie K. wyjechał w r. 1850 do Petersburga i wstąpił tam do Akademii medyko-chirurgicznej; opuścił

Wielka Encykl, Ilustr Ser I. Tom XL. Zesz. 316b.

ją w r. 1855 po otrzymaniu stopnia lekarza, a po dwu latach osiągnął tamże dyplom doktora. Następnie osiadł na wsi, w swej Rejmen-tarzówce, gospodarując i pracując dalej naukowo, lecz nie zajmując się zgoła wykonawstwem lekarskiem, z wyjątkiem gdy pizyszło nieść pomoc bezinteresownie włościanom okolicznym. Sprzykrzywszy sobie pobyt na wsi, podróżował wiele i zwiedził między innerni Czechy i kraje południowo-słowiańskie; w roku 1878 osiadł w Warszawie i pracował dalej na polu nauko-wem i pisarskiem; w r. 1883 opuścił Warszawę na zawsze, udając się za granicę. Z prac jego drukowanych, dosyć licznych, wymienić można: „Kwestya sanitarna m. Warszawy“ („Gazeta lek.“, r. 1880, t. XXVIII, str. 53, 64, 72, 92, 103, 123, 175), „Pogadanki naukowe o wodzie warszawskiej“ (Warszawa 1879, w 8-e, str 80. Odb. os. z „Wieku“) i „Udział Czechów w rozwoju oświaty i nauki lekarskiej w dawnej Polsce“ (Kraków 1882, w 8 e, str. 24). Jest to mowa miana na zjeździe przyro-dniczo-lekarskim w Pradze d. 28 maja r. 1882). Oprócz tego ogłosił w wydawnictwach peryo dycznych polskich mnóstwo artykułów, dotyczących spraw bieżących, politycznych i społecznych. Od r. 1879 był K. członkiem czynnym Towarzystwa lek. warsz , należał również do wielu innych towarzystw naukowych, polskich, czeskich i południowo-słowiańskich.

Krasiński Władysław (* 1844 —f 1873), syn poety Zygmunta, brat starszy Zygmunta (f 1867), trzeci ordynat opinogórski, pisarz historyczny. Ur. w Warszawie d. 24 września r. 1844, po przebyciu nauki początkowej wykształcenie ogólne w humaniorach, zwłaszcza literackie, otrzymał od pułk. Paszkowskiego; następnie korzystał z nauki i steru nauczycielskiego Ignacego Janickiego, późniejszego Bibliotekarza Ordynacyi. Wątłego zdrowia, trzymany w klimacie południowym, w powstanie r. 1863 — 4 znalazłszy się w Paryżu, pracował przy agencie dyplomatycznym Rządu Narodowego ks. Władysł. Czartoryskim. Oddając się nauce historyi i prawa, akademią w Aix ukończył ze stopniem licencyata. Odziedziczywszy po ojcu ordynacyę, osobistem zajęciem się i pracą przyśpieszył uporządkowanie księgozbioru, złożonego z trzech osobnych całostek, które układ polubowny zamienił był w r. 1860 w „Bibliotekę f Ord. Krasińskich¹¹ i „Muzeum Konstantego Swidzińskiego“, z obowiązkiem dalszego wydawania „Bibl. Ord. Myszkowskich“, rozpoczętej przez ,,margrabiego“. W spełnieniu tego obowiązku staraniem swojem i dopomaganiem w pracy ówczesnemu bibliotekarzowi, Władysł. Chomętowskiemu, dał w r. 1868 początek wydawnictwu, znanemu ogólnie pod nazwą „Bibl. Ord. Krasińskich“; sam wyszukiwał, zbierał i porządkował materyał, aż w latach 1868—1872 n spoinie z Chomętowskim wy-dał 5 pierwszych tomów Zbioru, mieszczącego

w tomie I dyaryusz (prywatny) ważnego sejmu łeczno-państwowym. W semestrze zimowym 1565, wraz z kroniką od r. 1558, a w czterech 1892—3 roku pociąguął do Heidelberga; tu następnych „Akta podkanclerskie“ i „Akta po- przez cztery lata studya odbywał pilnie, ćwi-selskie“ Franc. K-go, b-pa krakowskiego czył się w seminaryach Kniesa i Jellinka, (ob.). W tomie IVB pomieścił oryginalnie napisany ,,Przyczynek do dziejów dyplomacyi w Polsce“, osnuty na „Aktach“ i „Dyaryuszu“,

nie zaniedbywał przytem filozofii u Kuno-Fischera, Doktoryzował się w marcu r. 1897. Rozprawa doktoryzacyjna nie tyle jest histo-ryą, nielicznych zresztą zmian prawnych i gospodarczych w pier wszem dziesięcioleciu panowania Stanisława Augusta, ile raczej zarysem ogólnej historyi włościan w Polsce. Wykonał go doktorant sumiennie, ze znajomością literatury, pod przewodem najpierwszych powag naukowych. Najnowsze to u nas opracowanie syntetyczne stosunków chaty do dworu wyszło w r. 1898 w Krakowie pod zwięźlej-szym, a lepiej od pierwiastkowego odpowiadającym zawartości, tytułem „Geschichtliche Darstellung d. Bauern-Verhältnisse in Polen u. d. wirtschaftlich-rechtlichen Reformen in ersten

Decennium d. Regierung Stanislaus Augustus, (1764—1774)“ (cz. I 183, cz. II, 165 str. 8-o). Po powrocie do kraju w r 1897 oddał się K. działalności literackiej wydawniczej. Jeszcze za redaktorstwa Michała Radziwiłła objął ster rzeczywisty nad „Bibi. Warsz.“ z pomocą Władysława Bogusławskiego i Dyonizego Henkla; od t. IV z r. 1902 podpisywał się już jako redaktor odpowiedzialny, a funduszem własnym od pierwszego zawiązania stosunków istnienie jej wspierał. Z pozostałości wielkiego swego dziada w. Bibliotece ordynackiej i w archiwum domowem ogłaszał utwory dotychczas nieznane; współ z Kallenbachem wydał korresp. poety z Reevem, dostarczył Piniemu zasobów do pierwszego wydania krytycznego (Lwów 1904, 6 t.), ogłosił rozprawę „o Trójcy“ tak sławioną przez Trento wskiego; do ogłaszanych przez siebie zabytków dodawał charakterystyki i streszczenia druk sam poprzedzające. Tu należą m. in. „Poeta myśli“ („Bibi. Warsz“ 1901 t. I, 32, 203; na podstawie korespondencyi z Reevem); „Nieznany dramat K-go“ („Wanda“; t-że 1901, III I); „Nieznane wiersze Zygm. K-go“ (t-że 1902, II 327); „Zygm. K-go nieznany pomysł trylogii“ („Księga pamiątkowa“ 1866 — 1906 r. ku uczczeniu XXXV-lecia Stan. Tarnowskiego, Kraków 1904, t. I, str. 227 — 48); „Dzień Ducha Świętego“, poprzedź, „listem do przyjaciela“ („Bibi. Warsz.“ 1903 II 205 — 9,    210 — 43,    464 — 92); „Listy

Zygmunta K-go do Adama Potockiego z roku 1838“ („Bibi. Warsz.“ 1905, II 242). Zamieszczał też K. w ,,Bibl. Warsz.“ i rzeczy publicystyczne („Ludwik Górski‘‘ 1902, IV 209) i zaopatrzył ją w dodatek (od 1905) jakby przegląd społeczny, p. t. „Praca“. W ruchu, który wywołała w całem państwie rossyjskiem niepomyślna wojna z Japonią (1904—5), usiłował wytworzyć i zająć odrębne stanowisko wpośród stronnictw, które nagle wydzieliły się z bezwładnej na pozór massy myśli, interesów

(Kraków 1872) streszczający jasno działalność samego podkanclerzego, męża niepospolitego umysłu, a co ważniejsza, ukazujący we właściwych rozmiarach, nieuznaną do dziś dnia umysłową wielkość Zygmunta Augusta jako polityka i męża stanu w dziesięcioleciu 1562 — 72. Tak idąc drogą wytkniętą jeszcze przez Czackiego, wbrew Ad. Kaz. Czartoryskiemu, a naznaczoną śladami Seweryna Gołębiowskiego, przy tragicznej chwili skonu ostatniego Jagiellona umiał z głębi duszy polskiej wydobyć poważną, uczuciem żałości drgającą myśl historyozoficzną. Gorąco pragnął pogłębić swą wiedzę przeszłości, aby się rzeczywiście na samodzielnego historyka uzdolnić, i nie żałował pracy, ze szkodą nawet zdrowia, dla dojścia do celu. Z ducha podobny do siostry swej Maryi (f 1884; ob. Raczyńska Mary a), szlachetnością dążeń wyniesiony nad szarzyznę kosmopolityzmu arystokratycznego, wolny od pychy, przystępny dla wszystkich, zamiłowany w przeszłości, ale nie-rozciągający jej ideałów na zadania i potrzeby dni dzisiejszych, pracowity, zamknięty w sobie, poważny i cichy, obudzał nadzieje, które nagle śmierć d. 6 lutego r. 1873 w Mentone podcięła. W piśmiennictwie prócz „Przyczynku“ zostawił „Szkice z Włoch“ („Kron. Rodź.“, kryptonym A. O... O), oraz „Szkice z podróży“ w jednem z czasopism galicyjskich. W „strasznym roku“ Francuzów bawiąc we Francyi, napisał list do Thiersa (1871) z pomysłem własnym spłacenia 5-miliardowej kontrybucyi.

W r. 1868 poślubił Różę, córkę Adama Potockiego z Krzeszowic; zostawił z niej syna A-dama, obecnego (1906) ordynata i córki: Elżbietę i Zofię (f 1893). Zwłoki złożono w 0-pinogórze, obok szczątków śmiertelnych ojca i brata.—,,Złota księga szl. polsk.“ XII; Ustne świadectwa Chomętowskiego.    s-

Krasiński Adam (* 1870), syn Władysława, wnuk 2 ygmunta, przyszedł na świat w Krakowie d. 22 listopada r. 1870. Niespokojna o życie wątłego dziecka, matka, Róża z Potockich, hartowała je zimą i latem w powietrzu Zakopanego. Opóźniło to nauki, ale zapewniło życie. Gimnazyum ukończył K. w mieście rodzinnem i zaraz ’ udał się na uniwersytet w Bonn, gdzie przebył tylko semestr; na dalsze nauki w r. 1891 pojechał do Fryburga szwajcarskiego, ale stąd nagle wyrwał go niepomyślny stan zdrowia na południe Francyi; dopiero w lecie r. 1892 wrócił K. nad Saanę i studyował do zimy, słuchając m. in. wykładów historyi liter, polskiej Józefa Kallenbacha, a oddawał się głównie prawu i naukom spo-

A 13.

u.

i ideałów, tajemne mi prądami społeczeństwo polskie w Królestwie nurtujących; popierana wszakże przez niego, przez D-ra Benniego i inn. „Spójnia“, pozbawiona swoistej zasady organicznej, jaką dać może tylko odmienna od innych a słuszna i potrzebna dążność ku dobru powszechnemu, okazała się do życia niezdolną; zamierzone nabycie „Gazety polskiej“ jako przyszłego organu nowego stronnictwa spełzło w samym zaczątku. Zebranie ogólne delegatów Macierzy szkolnej na całe Królestwo d. 8 lipca r. 1906 w Warszawie obrało K-go na członka Rady Nadzorczej.    s-

Krasiński Gabryel, poeta polski XVII w., kasztelan płocki, starosta nowomiejski kor-czyński, brat podskarbiego kor., Jana Kazimierza K-go, syn wojewody płockiego, Stanisława K-go, z drugiej żony, Michowskiej, zmarł 7 sierpnia 1674; gospodarował w Sandomierskiej ziemi, żołnierzował i posłował, zostawił liczne potomstwo, a wyróżniał się między szlachtą-domatorami żywszym, z tradycyi i urzędu, zajęciem sprawami publicznemi, zbieraniem aktów, manifestów, wierszy, a w końcu i spisaniem wierszami katastrof społecznych. Dzieło, bez poezyi najmniejszej, naiwne w wykonaniu, zostawił w rękopisie p. t. „Taniec Rzeczypospolitej Polskiej albo raczej Rozmowa dwojga ludzi, Terrigeny z Peregrinem, o wojnie szwedzkiej i potem nastąpionej od Węgrów⁷, Kozaków. Multanów i Wołoszy, a przytem o moskiewskiej, dotychczas trwającej, jako też i o inszym zamieszaniu podczas tych wojen w ojczyźnie między wojskiem będącym, z przydatkiem różnych wieści i nowin“ (577 str.). Jest to kronika dziejów domowych od r. 1655 do r. 1669, czystym językiem, ale najpodlejszytn wierszem opisana, bez talentu poetyckiego, bez wyższej nieco inteligencyi; p. kasztelan lawiruje między królem a Lubomirskim, cieszy się z dzielności Krasińskich, a sądu o rzeczach nie ma żadnego lub kryje go dla siebie. Forma dyalogu tylko zewnętrznie narzucona; do swojej „Silva Rerum“ poetyckiej włączył kasztelan i wdersze obce i akty.—Por. A. Brückner „Taniec Rzeczyp. Pol., szkic historyczny“. (Kraków 1899, odbitka z „Przeglądu' Polskiego“ 56 str.).

Krasiński St ani s ł a w. wojew. płocki, ob. Krasińscy.

Krasińskich hrabiów herb. Na tarczy cztero-dzielnej w polu I, błękitnem, miecz końcem do góry, w II, czerwonem, nad mieczem w poprzek tarczy końcem w pr.awo umieszczonym—dwa skrzydła złote barkami do siebie, w III, czerwo-nem—na hełmie kruk z pierścieniem w dziobie, w lewo zwrócony, w IV, błękituem — na podkowie srebrnej z krzyżem złotym na barku—kruk z pierścieniem w dziobie, zwrócony w prawą stronę tarczy. Nad tarczą czapka hrabiowska napoleońska. Godło: „vaillance et loyauté“ Nadany generałowi Wincentemu Krasińskiemu (ob.) przez cesarza Napoleona I wraz z łytułem hrabiowskim państwa francuskiego w roku 1811. W roku 1837-ym jenerał Wincenty uzyskał potwierdzenie tytułu hrabiowskiego i herbu wyżej opisanego w Cesarstwie Rosyjskiem i Kr. Polskiem, ze zmianą jedynie w rysunku herbu: czapki

tog

SEv'-ä!

Fig-. 138. Krasińskich hrabiów (herb).

hrabiowskiej napoleońskiej na hełm ukoronowany, z krukiem w klejnocie, tudzież godła, które odtąd brzmi: AMOR PATRIAE NOSTRA LEX. Co się tyczy innych linij domu K-ich, jak oto: radziejowickiej, galicyjskiej i ukraińskiej, zaszczyconych tytułami hrabiowskimi w Austryi i Rosyi (ob. Krasińscy), to wszystkie one używają rodzinnego herbu Slepo-wron, nad tarczą jedynie kładą koronę hrabiowską dziewięciopałkową. — Źródła: Gritz-ner; Kosiński- Żychliński; Ostrowski.

Krasis w języku greckim (xpàacç zmieszanie) jest to połączenie albo ściągnięcie w jedną postać dwuch sąsiednich wyrazów, z których pierwszy kończy się na samogłoskę lub dwugłoskę, a drugi od samogłoski lub dwugłos-ki się zaczyna; np. Toovofvx jest ściągnięciem z to Óvop.a (imię), Tayad-ôf z Ta àyafra (ńlobre). Tan-cob z too aÓToó (tego samego) itp. K. zdarza się głównie w języku poetyckim (u tragików), a mianowicie: po formach przedimka o yj tó, po formach, zaimka względnego ó i a (=co, lub które, w 1. pojed. i innog.), po przy-imku 7tpó (dla, przed, łać. pro), po spójniku xcu (i), a także po wykrzykniku u> (o!); up. rcpo eßaXe=jrpooßaXe (przedstawił); xxXoç xai ocfaJ-óę = xaXoxà-faD-ôç (zacny), to avO-pto^e = wv9-pco7us, itp. Zgłoska w środku wyrazu, powstała wskutek takiego ściągnięcia dwu samogłosek, jest zawsze długa i oznacza się znamieniem nad jej samogłoską takim samym jak apostrof lub znak przydechu słabego, tj. znamieniem’ (np. aó à, oó...); znamię to nazywa się wtedy kor oni s (xopovćę=haczyk, coś zakrzywionego). Ściągnięcie samo pociąga za sobą pewne zmiany w akcencie obu wyrazów i w przydechu; a mianowicie akcent wyrazu pierwszego ginie, np. to cxoto = TaÓTÓ ( to samo), irpó

zabarwienie to jest czystem i połyskującem na szyi i głowie, nieco zaś bledszem na innych częściach ciała; boki czoła i przód podgardla— białawe; grzbiet z barkowkami rdzawo-kaszta-nowaty; kuper i naramniki fioletowo-szafirowe; pokrywy skrzydłowe o silniejszem zabarwieniu błękitnem niż głowa; nadlotki zaś nieco jaśniejsze; lotki z wierzchu czarne, na chorągiewkach zewnętrznych z zielonawemi połys-Prócz tego samogłoska kami, od dołu koloru szafirowego; ogon równo

ïpyoo = npoopyoo (dla sprawy, pożyteczny), to aky&śę = xàXrjd-éç (prawda), xotl £7U£iTa=xć«r£iTa (potym, następnie) i t. p. Jeżeli wyraz drugi jest dwuzgłoskowy i ma akcent na zgłosce przedostatniej (paroxytonon), np. spyov, wówczas samogłoska początkowa tego wyrazu, wskutek ściągnięcia długa, otrzymuje akcent przeciągły (circumflexus); np. z wyrazów: xà aXXa (inne, łaó. alia), to ïpyov (dzieło) powstają: TaXXa, roopYOV i t. d. powstała ze ściągnięcia otrzymuje t podpisaną, jeżeli drugi z dźwięków ściągniętych był dwu-głoską złożoną z i, np. eyù olda. (ja wiem)= £Y(])§a, xod £iTa=xoj.Ta (a następnie) i t. p. Co do przydechu, to przy K. wyraz drugi zaczy-

1875).

A. A. K.

ścięty o sterówkach brzeżnych na końcu zwężonych i niewiele dłuższych od innych; sterówki z wierzchu ciemno-seledynowe z jasne-mi końcami, na stronie spodniej ciemno-szafiro-we; dwie środkowe sterówki są szaro-oliwko-nający się od samogłoski z przydechem silnym, we; pokrywy podskrzydłowe błękitne. Samica przydech ten traci, ale natomiast wskutek te- ma na ogół zabarwienie nieco jaśniejsze, go zaniku powstaje zamiana spółgłoski wy- Dziób rogowo-czarniawy, wewnątrz żółty; nogi razu pierwszego na odpowiednią spółgł. przyde- i nagi trójkącik za okiem—żółte; tęcze orzechową: t na d-, xna)(, np. to rśxepov=xb at£pov= chowo-brunatne. Na jesieni zmienia się nieco dàtêpov (co innego, alterumb Otoe £V£xa=odoóv£xa kolor grzbietu; zjawia się zielonawy odcień (ponieważ, dla tego) i t. p. Ob. Ahrens błękitnych i seledynowych piór; błękitna brzu-„De crasi et aphaeresi“ (Stolberg 1845); J szna strona przybiera odmienny kolor dzięki Waes dike .De crasi Aristcpbanea“ (Dessau żółtawym końcówkom poszczególnych piór. Młode we wczesnych stadyach życia post-embryo-Kraska. Coracias garrula. K. stanowi ga- nalnego posiadają głowę, kark i brzuszną stro-tunek ptaków z rodziny Coraciadae (ob.). Ce- nę ciała szaro-seledynowe; szyję i piersi szare chuje ten gatunek dziób równy prawie długości z lekkim odcieniem seledynowym; grzbiet wraz głowy; w skrzydłach lotki pierwsze dłuższe od z barkówkami szarawo-gliniaste, również z od-

3-ich, sterówki w końcu zwężone, niekiedy zaś cieniem seledynowym; zasadniczy kolor pokryw nieco wydłużone; naukowa nazwa gatunku skrzydłowych ten sam co i na brzuchu, nieco Coracias garrula; K. w mowie polskiej tylko mocniejszy; zabarwienie innych części znana jest pod kilkoma nazwami, jak oto: ciała zasadniczo takie jak i u starych, nieco

ISfe

33

.C?\-

Fig. 139. Kraska (Coracias garrula).

Sójka kraska (Kluk), K. pospolita, Krasno-wrona, Sinowronka — w mowie naszego ludu i inne.

ptaków naszej strefy klimatycznej dzięki ubarwieniu wzorzystemu swych piór. Największa stosunkowo powierzchnia ciała pokryta upierzeniem seledynowo-błękitnem; grzbiet kasztanowaty, lotki z wierzchu czarne, od spodu szafirowe. Zabarwienie jest nieco odmienne u obydwu płci w okresie rozmaitych pór roku.

Samiec stary na wiosnę posiada seledynowo-błękitną głowę, kark, szyję i cały spód ciała;

K-a jest jednym z najładniejszych

tylko bledszych odcieni, z wyjątkiem kupra i środkowych sterówek, które są brudno-zielo-nawe. Długość ciała wynosi dla samców 328 — 344 mm.; samice, nieco mniejsze, dochodzą do 322 m. To szczególne zabarwienie wzorzyste K-i stawia ją w szeregu ładniejszych ptaków wogóle; u nas zaś jest to może jedyny ptak tak jaskrawo ubarwiony; szczególnie pięknie wygląda w locie, gdy w blasku uwydatniają się ładne barwy podskrzydłowe. K. jest ptakiem przelotnym; lato przepędza w Europie środkowej i północnej: w Polsce, Niemczech,

w południowej Szwecyi, w Rosyi; spotykana j szerokodziobe) tj. takich, które posiadają palec jest w tej ostatniej zarówno w okolicach le- zewnętrzny zrosły ze środkowym tylko sistych, jak i stepowych; w Syberyi dochodzi u nasady. Są to ptaki o miernym lub krótkim do Irtyszu i gór Ałtajskich; na Zachodzie Eu- dziobie, szerokim u nasady, ku przodowi mia-ropy dość rzadka; na północy nie spotyka się rowo się zwężającym; szczyt dzioba zaokrąglo-jej wcale; zimę przepędza w Afryce i Azyi po- ny, łukowaty, na końcu hakowato zagięty; łudniowej. Do nas przylatuje w końcu kwie- nozdrza, przy nasadowe, ukośnie podłużne i wą-tnia; w połowie maja wszystkie osobniki są skie, otwarte, przytykają do upierzenia czała, już na miejscu; odlatują przeważnie w końcu język wąski, w końcu strzępiasty; nogi krótkie sierpnia. K. zamieszkuje głównie brzegi lasów i silne, z palcami szeroko ustawionemi w na-liściastych, w których jest dużo starych drzew sadzie; pazury mocno zakrzywione i ostre; po-dziuplastych, w nich bowiem zazwyczaj deszwa tarczowata; skrzydła długie i szerokie; wije gniazdo; najczęściej spotykać można lotki 2-ie najdłuższe), 3-ie dłuższe od 1-ch lub K-i w lasach brzozowych, położonych nad łą- jednakowe; ogon widłowaty lub równo ścięty; karni; w borach osiedla się rzadko i przeważnie upierzenie sztywne, gładko przylegające do w takich, gdzie stare dęby są rzadkie i wyno- ciała; w ubarwieniu kolor błękitny w najroz-szą się wierzchołkami ponad inne drzewa; maitszych odcieniach. Jaja krótkie, pękate, w żniwa K-i chętnie odwiedzają pola zbożowe drobno-ziarniste, bez plam. Rodzina K-ek i przesiadują na kopach zboża. Główne poży- u nas, jakoteż na przestrzeni pozostałej części wienie K-ek stanowią większe gatunki owadów, Europy, reprezentowana jest jedynie gatunkiem jak np. koniki polne, szarańcza, chrząszcze, Kraska (ob.), poza temi istnieje do dwudzie-gąsienice motyli; (niekiedy takie, których nie stu gatunków rozsiedlonych w Azyi połuduio-jedzą inne ptaki, up: Phalaena monacha, szko- wej i Afryce i na okolicznych wyspach; wszyst-dliwa w gospodarstwie leśnem); zdobycz K-i kie gatunki są pięknie ubarwione; zasadni-chwytają w locie, niekiedy zaś, upatrzywszy ! czerni barwami błękitna i szafirowa. Z cech ją, na ziemi. K-a gnieździ się, jak już wzmian- zwyczajowych tych ptaków należy wymienić kowano, w dziuplach starych drzew: sosen, buków, głównie niemożność chodzenia po ziemi, wsku-dębów, topoli nadwiślańskich; gniazdo zrobione tek krótkości nóg, również K. nie przeskakują niedbale z patyczków, liści, trawy, piór. Sami- z gałęzi na gałąź, lecz przefruwają. Lot K-ek ca niesie 4 — 6 jaj; samiec wysiaduje również, jest wahający się i zwrotny, podobny nieco do lo-Po wyprowadzeniu potomstwa K-i żyją groma- tu żołn lub jaskółek. K. odżywiają się wy-dnie aż do odlotu.—Mięso krasek jest jadalne; łącznie owadami i ich gąsienicami; zdobycz dość delikatne i smaczne.    st-M- chwytają w locie, lub, upatrzywszy ją na zie-

et. m

Krasław, po łotewsku Krósłowa, miasteczko i dobra w dawnem księstwie Inflan-ckiem, powiecie dyneburskim (stanowiącym o-becnie powiat dźwiński gubernii witebskiej), uroczo położone nad Dźwiną, przy uściu do niej rzeki Krasławki, w odległości mil 6 od dawnego Dyneburga (obecnie Dźwińska). Liczne załomy rzeki podnoszą piękność krajobrazu. Lewy brzeg tworzy wyniosłość zarosłą liściastym lasem, prawy, zamykając koryto sypkim dewońskim piaskowcem, rozciąga się szeroką płaszczyzną, przerżniętą dwoma bystre-mi potokami, które okalają wzgórza zarosłe lasem. Po pierwszym większym skręcie Dźwi-na oblewa tu dwie ładne lesiste wysepki i nagle, prawie prostokątnie załamując się, płynie w korycie coraz bardziej skalistem, którego piękność podnoszą jeszcze piętrzące się ogromne granitowe ławy, dające całej okolicy malowniczy powab. Na wywyższeniu, panującem daleko dokoła, wznosi się rezydencya dziedziców, ostatecznie w r 1791 wzniesiona, z obszernym parkiem, który zdobią zielone murawy, wiekowe drzewa, rzadkie krzewy i kwiaty,

Kraska Jan, b. Belina, biskup chełmski, mi, rzucają się z gałęzi lub z lotu. — Zamie-f w 1462 r. Właściwe nazwisko Tara- szkują przeważnie lasy; gnieżdżą się w ob-nowski; Kraska—to tylko powszechnie przy- szernych dziuplach; samice niosą 4—6 jaj zbli-domek z powodu otyłości ciała mu nadany, żonych do jaj żółny. Trzymają się w parach W r. 1443 występuje jako „praepositus“ lub familiami, lwowski, jako pisarz dokumentu Władysława Warneńczyka w Budzie, dotyczącym wójtostwa i wsi Mańczykowice, K. był Dominikaninem i jako członek tego zakonu kaznodziejskiego po śmierci biskupa Jana Cholewy został w r.

1452 biskupem chełmskim. Sprawował rządy biskupie lat dziesięć i za jego czasów i jego staraniem zorganizowano ostatecznie kapitułę chełmską, aktem erekcyjnym z 18 stycznia 1455 r.

M. G y.

Za jego także staraniem Kazimierz Jagiellończyka uposażył kościół farny w Chełmie, a wieś Sawin i miasteczko Skierbieszów, gdzie K. zbudował kościół z klasztorem pod wezwaniem św. Dominika, włączył do dóbr biskupstwa chełmskiego. Odznaczył się wielką gorliwością i dobrym zarządem swojej dyecezyi, rozumem i pobożnością. Kilkakrotnie występuje jako świadek na dokumentach. Umarł po kilkodniowej zaledwie chorobie w Kunowie, wsi swego biskupstwa, 17 kwietnia 1462 r. Pochowany w kościele katedralnym chełmskim.

Kraski Coraciadae. Rodzina ptaków wró-blowatych (Passeres), zaliczona w systemie do podrzędu Syndactyli laiirostres (zrosłopalcowe,

a nawet sztuczna pieczara, przedstawiająca na zewnątrz średniowieczną ruinę; z drugiej zaś strony rozciąga się wzdłuż doliny bystrej Kra-slawki miasteczko K. Dobra i miasteczko K-e stanowią własność dziedziczną Maryi hr. Platerowej. Klucz K-ski składały dawniej majętności: Krasnołęka, Przenosiny, Baltyca, Adamów, Kombul i Ludwiampol (z których dwa ostatnie obecnie są w posiadaniu młodszej linii Platerów) oraz kilka pomniejszych, które tu pomijamy. Z powodu przeprowadzenia tędy w roku 1865 kolei żelaznej dynebursko-witebskiej (wchodzącej od lat kilkunastu w skład linii rysko-orłowskiej i tę nazwę obecnie noszącej), wiele dróg pobocznych, wiodących do Rygi, zbiegło się w K-u z Litwy i Kurlandyi, co na ruch handlowy dodatnio wpłynęło. Stacya kolei nosi nazwę „Krasławka“ i od miasteczka K-wia o ¹/₄ mili jest oddaloną.—Najdawuiejsze wiadomości o K-u sięgają połowy XVI stulecia. Mistrz prowincyonalny W. Fürstenberg w roku 1558 osadził tu na czas jakiś Engel-berta Plumpera. W 11-cie lat późuiej K. został nadany dziedzicznie kanclerzowi nowoutworzonego księstwa kurlandzkiego, Michałowi Brunnowowi (ob. list królewski do Sabby, starosty dyneburskiego, datowany z Wilna 29 maja r. 1569). Mandat króla Zygmunta III z r. 1603 też same dobra K-skie „z attynen-cyami“ potwierdza w posiadaniu Brunnowów. W r. 1636 d. 26 września K. sprzedanym zostaje ze wszystkiemi przyległościami przez Wilhelma Brunnowa rodzinie Ludyngshauzów-Wolffów których ród w Aleksandrze i Teodorze dał księstwu Inflanckiemu dwóch dzielnych biskupów inflanckich, a w jezuicie Jerzym Ludyngshauzie-Wolffie — założyciela pierwszego kościoła parafialnego w K-u, Nabywcy imię było także Jerzy, i on-to podniósł attynencyę Kombulmujżę na stopę pięknej osobnej majętności. W r. 1676 K. przechodzi do pomorskiego rodu de Koss aktem donacyjnym Ludyngs-hauzów-Wolffów, wydanym Janowi i Maryan-nie Kossom, miecznikostwu ziemi pruskiej a starostwu ostrołęckim, którą-to donacyę zatwierdza urzędownie Jan III Sobieski w roku 1681. Lecz już w r. 1725 zostają właścicielami K-a Czapscy a w dniu 25 stycznia roku 1729 sprzedają tę piękną siedzibę dziedzicowi sąsiedniej Indrycy, Janowi Ludwikowi Platerowi, podówczas staroście dyneburskiemu, a następnie wojewodzie inflanckiemu, który tu przenosi główną rezydencyę Platerów. Syn jego, Konstanty Ludwik Plater, wojewoda inścisław-ski, popiera wzrost miasta K., a przeniósłszy K-ą misyę jezuicką do sąsiedniej Indrycy, w latach 1755 —1767 wznosi tu prawdziwie wspaniały kościół w stylu włoskim, który miał zostać katedrą inflancką, przy nim zaś zakłada seminaryum, na które już od r. 1711 przygotowywał zasoby wspomniany powyżej biskup Teodor Ludyngshauzen-Wolff. Miał tu rezydować

stale sufragan inflancki, dla którego fundusz w ilości 40 000 tynfów w roku J742 był zapewniony zapisem Elżbiety z Ogińskich Puzyni-ny i innemi. Fundacya ta, do której teraz głównie się przyczynili biskup inflancki A. O-strowski i biskup smoleński Mikołaj Hylzen, zatwierdzoną została przez ustawę sejmu ekstraordynaryjnego warszawskiego z r. 1768 (ob. „Vol. Leg.“ t. VII). Biskup Ostrowski o-patrzył wnętrze kościoła posadzką, stallami ka-nonickiemi, malowidłami, organem, kielichami, aparatami, bielizną kościelną itd., a biskup Hylzen nadał kościołowi dobra P ł o s k i e i do zapisu biskupa Teodora Ludynghauz-Wolffa (wynoszącego 4 000 talarów bitych z procentami aż do roku 1711) dołączył jeszcze 2 000 talarów bitych, warując, żeby w seminaryum K-em odbywać mogli nauki i klerycy dyecezyi smoleńskiej. Seminaryum otwarto już w r. 1757 pod kierunkiem księży Misyonarzy, sprowadzonych z Warszawy. Stolica Apostolska przyczyniła się również do tej instytucyi, naznaczając rocznie 100 dukatów holenderskich na utrzymanie 5 alumnów z dyecezyi smoleńskiej, a w ich braku z Inflant lub z Kurlandyi. Pomimo tak licznych uposażeń nie ustaliła się tu jednak rezydencya biskupia, z powodu odpaduie-nia w r. 1772 księstwa inflanckiego od Polski. Po roku 1772 pozostał biskupom inflanckim, aż do ich ostatecznej kasaty w r. 1789, już tylko czczy tytuł biskupi, gdyż księstwo inflanckie wcielone zostało do archidyecezyi mohylew-skiej; a gdy arcybiskup Siestrzeńcewicz zakładał seminaryum mińsko-mohylewskie, przyłączono do jego funduszów dochody z majątku Płoskie i fundacyi rzymskiej, mimo protestu fundatorów. Seminaryum K-e, pomimo tak znacznego uszczuplenia funduszów, z pozostałych jeszcze przy uiem skromnych zasobów utrzymywało się nadal aż do roku 1842, w którym ostatnie środki odebrano a seminaryum przeniesiono do Mińska. Ostatni jego regens ks. Józef Jałowiecki pozostał w K-u jako proboszcz, ozdabiając tę piękną świątynię coraz wspanialej środkami, jakie pobożność i gorliwość jego zawsze wynajdywać umiała (ob. J a-ł o wiec ki Józef ksiądz). Jemu też zawdzięcza czasopismo inflanckie „Rubon“ ciekawy i wyczerpujący    artykuł    o    seminaryum i    kościele

K-im, ogłoszony w tern piśmie zbiorowem w r. 1846. Wielki ołtarz w kościele zwracał do roku 1887 uwagę widza olbrzymiem malowidłem, wykonanem al fresco w zeszłem stuleciu przez rzymianina Gastoldiego, a przedst;.-wiającem św. Ludwika króla, odjeżdżającego na wojnę    krzyżową    i    otrzymującego    błogosławieństwo    pasterskie.    Malowidło to    ścienne,

staraniem    kanonika    Jałowieckiego,    nakrótko

przed jego zgonem zamienione zostało na olejne tychże rozmiarów i tejże treści, zamówione u mistrza Jana Matejki. Szkic do niego utworzył i wykończył sam Matejko, wymalował zaś

ludności.

g M.

Krasławskie seminaryum i szkoły zawdzięczają swoje powstanie ofiarności wojewody inflanckiego Konst. Ludw. Broel-Platera, który obok wzniesionej przez siebie wspaniałej świątyni w Krasławiu wystawił wygodny dom semina-ryjny, przeznaczając go dla obsługi parafialnej ły, odrębnie od seminaryum, Ostatecznie wy

ten obraz na wielką skalę prof. Jabłoński wraz ze swymi uczniami w Krakowie pod okiem samego Matejki, który mu osobiście dał ostatnie wykończenie. Na szczególną uwagę zasługuje także w tym kościele inflanckim kaplica św. Donata męczennika, połączona dwoma wejściami z głównym gmachem. W środku kaplicy wznosi się ołtarz okazały, ukoronowany szklaną trumną z relikwiami tego świętego, sprowadzonemi z Rzymu w r. 1778. Przypomina on wznoszący się w środku krakowskiej katedry na Wawelu ołtarz św. Stanisława i, jak tamten, złożony jest z czterech ołtarzy. Fundowała go Augusta z Ogińskich Ludwikowa Platerowa. Ona też założyła w K-u szpital pod dozorem Sióstr miłosierdzia (w r. 1789), których klasztor i kaplicę zniesiono tu w roku 1864. Po pierwszym podziale Rzpltej wojska rossyjskie ciągle stały w K-u jako mieście pogranicznem; zaciągniono tu kordon i urządzono komorę celną. To też w tym czasie właściwą stolicą powiatu dyneburskiego był K., gdyż podupadły Dyneburg nie miał odpowiednich zabudowań do pomieszczenia sądownictw powiatowych i innych urzędów. Gdy wszakże wczasie kampanii r. 1812 zwrócił N ipolejn u-wagę na Dynebnrg jako punkt ważny pod względem strategicznym, niebawem po ukończeniu kampanii zaczęto tam wznosić fortecę i odbudowywać zniszczone miasto, do którego już po 10-leciech zdołano przenieść z K-a główne urzędy, skutkiem czego K. stopniowo podupadł i dopiero po przeprowadzeniu tędy kolei żelaznej w r. 1865 nanowo począł zakwitać i liczy obecnie do 10 000 Ludncść wiejska w dobrach K-ch składa się przeważnie z Łotyszów. Mala liczba Litwinów znajduje się we wsiach: Auguniszki, Mulki, Misiuny, Nowiki, Łostek, Wodygiany, Sakso-ny i innych, pomniejszych. Wszyscy oni w domu mówią po litewsku, a pacierza i katechizmu uczą się po polsku lub po łotewsku. Kiedy do Infiant przybyli—nie łatwo określić dokładnie. Nastąpiło to prawdopodobnie w owym czasie, kiedy kilku z rzędu Platerów było starostami dyneburskimi w Inflantach, a równocześnie starostami daugieliskimi na Litwie. O wiorstę od K-a napotykamy sławione w okolicy wody mineralne żeleziste, o których się rozpisywał w swoim czasie doktor med. Dubicki. Najbardziej wyczerpujący opis K-a podała „Kronika Rodzinna“ («M» 10—16 z roku 1901) i opatrzyła go całym szeregiem ilustracyj. Widok ratusza K-go podał „Tygodnik ilustrowany“ w r. 1884, a widok z okiem rezydencyi K-ej jest w dziele „Inflanty polskie“ (Poznań 1879).

i dla kierowników alumnatu Misyonarzy. Przybyli z Warszawy Misyonarze w 1755 roku otworzyli alumnat w roku 1757. Gdy część Infiant z Krasławiem przeszła pod panowanie Rosyi (1773), papież przeznaczył dla seminaryum 100 czerwonych złotych corocznego zasiłku na utrzymywanie 5 kleryków z dyecezyi smoleńskiej. Regens tego zakładu, który otrzymał miano papieskiego, obowiązany był co roku zdawać sprawozdanie Propagandzie rzymskiej o stanie seminaryum. Z utworzeniem dyecezyi mohylewskiej w 1786 szkoła duchowna w Kiasławiu została zreformowaną na ogólnych zasadach. Wreszcie w r. 1803 ukonstytuowała się ostatecznie i bez zmian przetrwała przez lat 40. Wykładano w seminaryum teologię dogmatyczną, moralną i polemiczną, patrystykę, retorykę, język łaciński, fran-cifzki i łotewski. Liczba seminarzystów była zawsze szczupła; w wieku XVIII nigdy nie było więcej nad 10, w następnym dochodziła już do 20. Profesorowie i alumni mieszkali we wspólnym domu Missyonarzy, mieli stół wspólny. Oprócz kleryków byli uczniowie świeccy, od początku XIX w. Wykładano tu nauki podług planu przepisanego przez uniwersytet wileński. W szkole świeckiej byli ci sami profesorowie co w seminaryum, tylko nie wykładano przedmiotów specyalnie do stanu kapłańskiego potrzebnych. Do liczby wybitniejszych zwierzchników tego zakładu należy ks. Maciej Mo ż d ż e n i ewski (f 1819 r.) doktor teologii akademii polockiej, późniejszy biskup-suffragan archidyecezyi mohylewskiej, oraz ks. Mateusz Szatkowski, długoletni regens. Ostatnim był Jałowiecki (ob.), który zostawił króciutki szkic historyczny tego alumnatu. Szkoła ta była pod wpływem akademii połockiej; cechowało ją niezmierne wstecznictwo, a wogóle była jednem z gniazd obskurantyzmu i zacofania. Kierunek ultra-katolicki pozostawał w jej uczniach, którzy później byli szermierzami nabytych w szkole zasad. Do liczby wybitnych wychowań-ców szkoły K-ej należy znany w literaturze Kazimierz B u j n i c k i (ob); arcybiskup Dm o cli o w-ski tu odbierał swoje wykształcenie. W 1842 r., wraz ze skasowaniem akademii duchownej w Wilnie, zamknięto i seminaryum w K-u.—Mieli tu także szkołę swą Jezuici, którą przenieśli z Dynaburga w r. 1811. Była ona 5-klasowa, nauczycieli miała 5, uczniów w 1812 r. 30, a 1813 — 58. W 1815 r. Jezuici zwinęli ten zakład i wtedy w trzech powiatach rzeżyckim, lucyń-skim, dynaburskim została jeno szkoła w Uż-wałdzie (ob), która z zupełnem usunięciem Jezuitów także istnieć przestała. Plater ofiarował dom murowany na szkołę i uniwersytet, zalecił, aby misyonarze urządzili w tem pomieszczeniu uczelnię; atoli oni wymówili się odległością miejsca owego domu od ich klasztoru i brakiem środków na utrzymywanie całej szko-

jednano zapomogę w summie 1410 rs. Czy o-tworzono w domu tym szkoły i jak długo one trwały—nie jest nam wiadomem. (ob. Hist, semin. przez ostatniego regensa: „Rubou“ 1846; Łukaszewicz „Hist Szkół“ (IV 351-354.); Chmielowski

wchodziła w środek z bochenkiem chleba

i czerwonem jajkiem, obrócona twarzą ku wschodowi. Jak tylko słońce zaczynało wschodzić, dziewczę modliło się i śpiewało: „Wiesna krasna! na czem priszła? na czem prijechała? na soszeczkie, na boronoczkie“ itd., albo „Wiesna, wiesna krasnaja! pridi, wiesna, s ra-

„Hist. liter, polsk“. V 259;

„Periodyczeskoje soczynienie ob ustawje na-rodnago proswieszczenija“ Petersb. 1814 J\l° 28; ' dost’ju —s lnom wysokim, s korniem głubokim,

L. J. !

z Chlebami obilnymi“. W gubernii kałuskiej

„Tygodnik powszechny“ 1878 str. 559.

j. j

Krasna, węg. Kraszna, rzeka na Wę-

Br. G.

Krasna pani ob. Krasopani.

Krasnaja płoszczad’. Jest to plac w Moskwie, w dzielnicy zwanej Kitaj-gorod, pomiędzy murami Kremlu i halami targowemi. Początek jego sięga początku samej Moskwy. Pierwotnie był on niewielkich rozmiarów i służył za miejsce wieców ludowych. W późniejszych czasach został znacznie rozszerzony i stał się centrum życia handlowego i publicznego dawnej stolicy Rosyi. Był on świadkiem wszystkich najważniejszych wypadków w dziejach Moskwy. Tam odbywały się sądy, tam wykonywano karę śmierci nad przestępcami oraz nad bojarami, co wpadli w niełaskę. Dawniej plac był zabudowany sklepami W drugiej połowie XVIII w, sklepy przeniesiono na ulicę Iljinkę, i obecnie na placu niema zabudowań. Osobliwościami placu są: starożytna cerkiew bł. Bazylego (Wasilija Błażenuago), wybudowana przez Iwana Gioźnego, oraz pomnik Minina i Pożarskiego.

Krasne, miasteczko nad Kraśnianką, pow. jampolski gubernia, dawniej w-dztwo .podolskie; dwór i wieś; gmina dla K-go i 13 wsi, w r. 1880 z 5 331 ludności włość, i 13 173 desjat. ziemi; parafia katol. w dekanacie jampolskim; parafia prawosławna; obie na okolicę; poczta i telegraf u pobliskiej Jaroszynce; apteka, kościół katol. św. Antoniego, murowany o 3 nawach z wieżą, z XIX w.; 2 cerkwie praw. w r. 1880, uposaż. 213 desjat. ziemi. Synagogi żyd. Przedmieścia: Kaczanówka, Nowe-Miasto, Rososz i Szwacówka; budynków przeszło 600; m-ców w r. 1880 przeszło 3 000, obecnie (1906) ok. 4 000, w połowie żydów; wśród chrześcian przeważają katolicy. W pa-

M. H.

Kraina, wieś i osada fabryczna, należąca ' zatykano przytem do ziemi długą tykę ze sło-do gminy Mniów w gubernii Kieleckiej, poło- mianym straszydłem, które potem zapalono żona pizy trakcie piotrkowsko-kieleckim. Dzię- wieczorem przy śpiewach i tańcach, ki dość obfitym pokładom rudy żelaznej istniały tu w w. XVIII znaczne zakłady żelazne, grzech; wypływa w południowej stronie komi-którym początek dał książę podkomorzy Po- j tatu Sylaskiego (węg. Szilagy varmegye), niatowski, wznosząc wielki piec do wytapiania w górach Mezesz (węg. Mesz es), tworzących żelaza. Ulepszenie i rozszerzenie fabryk było dział Biharskiego pasma, płynie z początku ku dziełem Evansa, znanego w Warszawie założy- płn. aż do granicy komitatu, następnie w kom. cielą fabryki machin i narzędzi rolniczych, któ- Satmarskim (węg. Szat mar varmegye) ry w r. 1808 dobudował dwa wielkie piece zwraca się ku płn.-zach., gdzie rozlewa się na i ustawił pierwszą w kraju naszym machinę olbrzymich moczarach Nadilap (węg Nagy-parową, służącą do poruszania miechów. Obok lap), zajmujących lewe brzegowisko Samoszu, wielkich pieców powstały i kuźnice (fryszerki), i uchodzi do niego przez kanał. Długość które produkowały rocznie do 25 000 centna- biegu 178 kilm. rów żelaza kutego. W r. 1870 istniała w K-ej odlewnia żelaza i dwa wielkie piece*, za motor służyło koło wodne i machina parowa o sile 16-u koni. Obecnie (1906) zakłady te nie są czynne. W r. 1878 znaleziono w miejscowości tej cienki pokład węgla kamiennego, ciągnący się od K-y do Serbinowa. Węgiel ten, w ilości wcale nie obfitej, służył tylko do zasilania miejscowej fabryki.

Krasna, węg. Kraszna: 1) nazwa byłego komitatu węgierskiego, po wschodniej stronie rz. Cisy; głównem miastem było Szilâgy-Som-lyó. Obejmował on 1150 kilm. kw. (20.9 mil kw.) i 62 714 m-ców w r. 1870; wszelako w r.

1876 włączono go do nowoutworzonego komitatu Sylaskiego (węg. Szilagy varmegye).

Od r. 1849—1876 należał do Siedmiogrodu. —

J. J.

2) m-tko w komitacie Sylaskim, pow. kraś-niańskim, nad rz. Krasną; według spisu ludności z r. 1900 liczy 641 domów i 3 525 m-ców, narodowości węgierskiej i wołoskiej. Obszar 6 869 morgóy. W miejscu kościół par. rz.-kat., gr.-kat., i ewang.-reform., tudzież urzęd. poczt, i telegr. Należy do sądu pow. i urz. podatk. w Szilagy-Somlyó. Od zamku K. otrzymał były komitat kraśniański swą nazwę.—

Pow. Kraśniański liczy gmin 34 i m-ców

28 854.

Br. G.

Krasna Horka (ros. Krasnaja Górka). Tak nazywa się w Rosyi niedziela Przewodnia po Wielkiejnocy. Na Ukrainie K-ą H-ą nazywa lud wigilię św. Jerzego, dn. 22 kwietnia. Nazwa powstała od zwyczaju ludowego spotykania w tym dniu słońca na wzgórzu. Wczesnym rankiem wychodziły dziewczęta na najbliższy pagórek i stawały w około. Jedna z nich

mrg., co

si rozległość ogólną do 24283 mrg.

obecnym czysto dworskim było w r. 1882 m-ców 942, osad 11 o 160 mrg. (ok.) i 106 dymów. O K-em Gawarecki Wiuc. „Pamiętnik 1830, str. 102. (Według „Słown.

na.

rafii katolickiej wyzn. ok. 4 000, w prawosł. 2 000. Włościanie w K-m mieli w r. 1880 ziemi 2 529, dwór 3 831 desjat.—W przeszłości K. miało zamek obronny, po którym dochowały się rowy, wały i gruzy. Z dawien-dawna należało do Koszków z Bracławszczyzny; ci sprzedali je w r. 1582 Bazylemu Ostrogskie-mu; jak przeszło do Zamoyskich—niewiadomo, ale wnuka wielkiego Jana, Joanna Barbara, wniosła je Koniecpolskim w posagu. Należało wtedy do klucza 16 wsi z miasteczkiem, a dochód oceniano na ogromną sumę 82 000 zlot. Po wygaśnieniu Koniecpolskich w samym początku XVIII w. K. posiadali Walewscy, po nich Lubomirski Jerzy, oboźny w. k. Wzniósł on kościół na początek drewniany ( 1746), poświęć, w r. 1750, z obrazem w XVIII w. „cudownym“; dopiero w r. 1862 miejscowi proboszcze z parafianami po trzydziestoletnich wysiłkach zdołali wykończyć budowlę murowaną. Obecnie K. należy do kilkunastu właścicieli. W' roku 1450 Bohdan, hospodar wołowski zaskoczył rycerstwo nasze wracające z Wołoch. W buncie Chmielnickiego K. osadzone przez kozaków pod Neczajem, zdobyte przez Marc. Kalinowskiego (1651, luty). Po bitwie pod miastem została pamiątka w Mogile Neczaja i 6 pomniejszych w stronie wschodniej, we wsi Czeremoszua. W r. 1787 Stan. August, wracając z Kaniowa, dnia 21 maja nocował w K-em. — „Słowu. Geogr.“.

Krasne, w dokum, z XV w. „Craszino“, dwór, gospodarstwo wiej skie, osada fabryczna i- hodownicza. Kr. Polskie, dawne województwo, dziś (1906) gubernia płocka, pow. ciechanowski, pomiędzyTCiechanowem, - Przasnyszem i Makowem; gmina Zalesie, wszakże sam urząd gminny w K-m; parafia na miejscu; szkoła wiejska i ochrona. Odwieczne gniazdo Korwinów, h. Ślepo wron Krasińskich, w r. 1415 osadzone na prawie chełmińskiem, po Błażeju (f 1750) dostało się Janowi Ignacemu, ojcu bpa kamienieckiego; przeszło później do Augusta (ob.), a po nim do syna Ludwika (ob.). Wiatach 1845 — 60 wysiedlili się z K-go włościanie na mocy dobrowolnych układów tak, iż uwłaszczenie zastało tylko drobuomorgowych posiadaczy a wszystkie grunta zamienione w obszar dworski o 54 włókach. Ludwik Krasiński urządził na nim gospodarstwo wzorowe, zachodnio-europejskie, całkowicie go wydrenował, zaprowadził przemysł rolniczy. Prócz wyborowej owczarni zarodowej powstał w dobrach K-ch młyn amerykański, piekarnia zaopatrująca w pieczywo rozległą okolicę, cegielnia połączona z wytwórnią drenów; głównym zaś zakładem przemysłowym była i jest w pobliżu K-go .cukrownia udziałowa „Krasieniec“, prowadzona na wielką skalę. Po zbudowaniu przez Kronenberga kolei Nadwiślańskiej do Mławy (1876) dobra K-e pozyskały pod Ciechanowem spichrz murowany na 20 000 korcy.

Wielka Kacyki. Ilustr. Ser. I. Tom XL. Zesz. 316a.

Nadto właściciel zaprowadził w K-m stajnię rozpłodową koni wyścigowych, która z początku rozwijała się w kierunku praktycznym ku polepszeniu swojskich odmian koni pociągowych i zaopatrzeniu kraju w odmiany nowe zagraniczne. W K-em jest godny widzenia kościół, erygowany jeszcze w w. XIII, nanowo wzniesiony w r. 1575 przez b-pa krak. podkanclerzego Franciszka, w XVII i XVIII w. przerobiony, w łatach 1877 — 83 z gruntu przebudowany przez Ludwika K-go. Nagrobki przodków i krewnych kazał poodnawiać lub nowo po-wznosić, tablice żałobne po wmurowywać generał Wincenty. W murach kościoła spoczywają Jan Kazimierz Krasiński (ob.), podskarbi w koron, z XVII w., Jan Ignacy, kasztelan wizki, jego syn, Adam, bp kamieniecki (ob.); tu przechowują serce zmarłego na obczyźnie drugiego syna, Michała Hierony-m a (ob.). W skarbcu kościelnym cenne zabytki obrzędowe i szczątki dawnego księgozbioru — K. jest stolicą najpierw klucza a potem Państwa Kraśnieńskiego, Krasińskiego, złożonych z czterech wielkich kluczy: K., Suche (suski), Magnuszew i Przystań (ob.). Rozciąga się ono nad rzeczkami Węgierka, Orzyc, Omulew, w powiatach ciechanowskim gub. płockiej i makowskim — łomżyńskiej, w czterech gminach: Zalesie, Krasnosielc (— lec), Smrock i Sypniewo, i sięga prawie do Narwi, zachodząc na północo-wschodzie aż do Kurpiów. Klucz K., miał w r. 1882 powierzchni 6 813 mrg., w czem lasów 1866; 5 osad o 98 mrg., przy ogólnej liczbie dymów dworskich i osadniczych 106. Ogólna przestrzeń gruntów, łąk i lasów wynosiła w r. 1882 19 369 mrg. polskich, co czyni 645 włók, bez mała dwie mile kw.; samych lasów 284 włóki (8 528 mrg.). Wszystkich osad włościańskich z tytułu uwłaszczenia rozpoczętego przez Rząd Narodowy dekretem z d. 22 stycznia 1863 r., dokonanego przez Rząd Rossyjski ukazem z d. 2 marca (19 lutego) 1864 r., było w pomienionym roku w granicach Państwa Krasińskiego 453 ) 4 914 dodane do obszaru dworskiego pódno-

Na obszarze płocki“

Geogr.“).

Krasnobród, osada (przedtem miasto) w gub. Lubelskiej, pow. Zamojskim, położona na lewym brzegu Wieprza, w dolinie, w otoku gór pokrytych lasami sosuowemi i jodłowemi; pod osadą jest most; o 16 w. od K-u przechodzi droga bita lwowsko-zamojska. Bezpośrednia komunikacya utrudniona jest przez otaczające góry, w których znajdują się łomy piaskowca ziarnistego. Osada posiada: rynek, zbudowany w czworobok, cztery ulice (Klasztor-Józefowska, Ciotuszańska i Hutecka), dwa

przedmieścia (Piasek i Nowa Osada). W ko- i lonii fabrycznej Podzamcze, wchodzącej w skład j dóbr K., znajdującej się: fabryka kalli porcelanowych trzech gatunków (założona w r. 1879), fabr. gontów, fabr. mebli giętych (uprzywilejowanego wynalazku Żarskiego) i posadzek, pracownia patyczków do zapałek. Osada posiada 6 jarmarków i targi niedzielne. Cechów tu nigdy nie było. Dawniej był magistrat, obecnie urząd wójta gminy. K. posiada: kościół parafialny katolicki z byłym klasztorem, cerkiew, synagogę murowaną, dwa domy modlitwy, aptekę, kasę pożyczkowo-wkładową, szkołę początkową. Ludność wynosi około 3 000 m-ców (w r. 1827—973, w r. 1860—1268, w r. 1880-1 600 m-ców). Pod osadą na górze wznosi się pałac dziedziców dóbr K. (po Tarnowskich Nostitz-Jackowskich, od r. 1880 Fudakowskie-go). K. pamiętny jest wytępieniem szarańczy, naleciałej tu w jesieni r. 1860 z Galicyi; zniszczono w K-dzie i okolicy żywej szarańczy 656 korcy, jaj—555 garncy.—K. był niegdyś dziedzictwem Leszczyńskich; w w. XVII od Zamoyskich przeszedł do Tarnowskich. Dzi- zwłoki hr. Seredi’ego. siejszy kościół parafialny, położony na gruntach wsi Podklasztór (ob.), wzniesiony został z rnuru przez Maryę Kazimierę (poświęcony d. 12 lip-ca 1699 r.); przy kościele obszerny murowany klasztor dla Dominikanów fundowali dziedzice Aleksander i Michał Tarnowscy (klasztor w r.

1864 został skasowany). Zbór reformowany polski w K-e już wspomniany w 1595 r. Tu odbył się 1647 r. synod pod dyrekcyą Wł.

Leszczyńskiego, wojewodzica bełskiego. W r.

1639 kaznodzieją był ks. Stan. Zająckowic,

1660 r. ks. S. Prusicki. W 1674 zbór już nie istniał. —Ob. H. M. (Henryk Merczyng) „Zbory i senatorowie protestanccy w dawnej Rzpltej“

(Warszawa 1904; w dodatku do polskiego przekładu dzieła Waleryana Krasińskiego o protestantyzmie polskim); Łukaszewicz Józef .Dzieje kość. wyzn. helweckiego...“ (Poznań 1853).

W K-e istnieje zakład kumysowy i uzdrowisko klimatyczne (stacya drogi żel. nadw. Rejowiec.

Ksiądz Karol Boniewski podał opis K-du kościoła w „Pamiętniku Rel.-Moralnym“ 1841 r., tom I str. 419.

Krasnodębski, herb polski. Ob. Sławencin.

Krasnodębski: 1) Adam Kwiryn, Jezuita, doktor teologii, profesor kolegium warszawskiego (* 1645—f 14 marca 1702). Pozostawił:

„Philosophia Aristotelis explicata“ (Warszawa 1678, 451 str.): „Suspensio Indulgentiarum, Re-missionum, Facultatum sub magno anni Jubileo explicata“ (bez daty i miesiąca; Estreicher XX).—2) Klaudyusz, profesor retoryki w szkołach pijarskich (* 1689—f 22 maja 1737). Był autorem wielu drobnych mów i panegiryków, oraz utworów wystawianych w teatrze szkolnym przez młodzież pijarską, ob. Estreicher

Red.

Krasnogardziołka, ptak, ob. Ery th a eus.

E u cn e mi s.

Krasnogoleńczyk, ob. Krasnahorka-Podradze, węg. Kraszna-h o r k a-V dr al j a, miasteczko na Węgrzech, kom. giemerski, nad potokiem Czermosnym, dopływem Słonej (węg. S aj ó); kościół par. rz.-kat., urz. poczt, w miejscu; od miasta pow. Rożnawy (niem. Rosenau, węg. Rozsnyó) 4y₃ km. na wsch., w uroczej dolinie podgórskiej; według spisu z r. 1900 było dm. 157, m-ców 1045 naród, węgierskiej; obszar gm. wynosi 4 026 morgów. Mieszkańcy trudnią się rzemiosłami i handlem różnych przedmiotów; kilka dorocznych jarmarków. Po płn.-wsch. stronie wznosi się góra Wołowiec, na której południowym stoku leży starożytny zamek z kilku basztami, zamieszkany i doskonale utrzymany. Był on pierwotnie w posiadaniu sławnej rodziny Bebeków, a od r. 1580 jest do dziś dnia własnością rodziny hr. Andrassych, do której należy także miasteczko. W zamku zbiory starożytnej broni, mebli i różnych sprzętów. W kaplicy zamkowej leżą w szklanej trumnie od kilkuset lat niezepsute jeszcze

Br. 0.

Krasnohorska Eliza, poetka i powieściopisarka czeska (* d. 18 listopada roku 1847 w Pradze). Właściwe jej nazwisko Pechovd; K. jest pseudonimem literackim. Pochodzi z niezamożnej rodziny. Matka jej po śmierci ojca pozostała z ośmiorgiem drobnych dzieci, z których Eliza była siódmem, przy bardzo skromnych środkach. Jedynie tylko dzięki wielkiej zabiegliwości i pracowitości mogła dzieciom dać wykształcenie. Eliza wcześnie zaczęła pisać wiersze, nie przywiązując do tego wielkiej wagi. Dopiero, zapoznawszy się w domu dr. Riegiera z wybitnymi literatami czeskimi, i zachęcona przez nich, zaczęła ogłaszać wiersze swe w pismach pod pseudonimem K-ej. W r. 1871 wydała pierwszy zbiorek wierszy p. t. „Z maje żiti“ (wyd. 2-e 1874, wyd 3-e 1885). Wkrótce v potem ukazały się inne zbiorki poezyi: „Ze Sumavy“, „K slovanskému jihu“, „Vlny v proudu“, „Letorosty“, „Bajky velkyeh“, „Na zivé struue“,„Rozpominky“; poematy epiczne „Vlast’ovicky i uumavskÿ Robinson“. Prócz tego K. przełożyła na język czeski „Pana Tadeusza“, poemat Byrona Wędrówki Chil-de-Harolda wybór drobnych poezyi Puszkina i poemat Hamerlinga Król Syonu. Nadto opracowała wierszem libretta do kilku oper czeskich. W czasopismach i wydawnictwach doraźnych ogłosiła wiele prac prozą, szczególnie nowel („Poridky“, „Nńś druhÿ sbor“), artykułów literackich, rozpraw o kwe-styi kobiecej, życiorysów itd. Są też jej próby dramatyczne: „Pevec volnosti“, „Dëdic ducha“ i do spółki z Fr. Dworskim „Harantova żena“. Ze szczególnem zamiłowaniem pisze K. dla młodzieży bajki, powiastki i wiersze. Z tej dziedziny znane są: „Z tajemnych ińsi“, „Ma-teri douśky“, „Rezedky“, „Z naśich luhu“

Hr Al. W.

x-y.

„Fiflenka a Sip“, „Mladym srdéckum a Své-plavicka“, „Srdcem i skutkem“, „Tri pohâdky“, „Do proudu ziti“. K. redaguje od roku 1874 miesięcznik „Zenskó Listy“, wychodzący nakładem czeskiego Związku rękodzielniczego kobiecego w Pradze, którego przewodniczącą jest od r. 1891, a w którym należała do rzędu bardzo czynnych członków. W r. 1890 założyła K. w Pradze „prywatną żeńską szkołę średnią“, która była pierwszem gimnazyum żeń-skiein w Austryi; następnie, zorganizowawszy towarzystwo „Minerwa“, oddała mu zarząd nad tern gimnazyum. Od r. 1875 jest przewodniczącą „Minerwy“ i gorliwie zajmuje się sprawą udostępnienia studyów uniwersyteckich dla kobiet. Niektóre prace K-ej zostały nagrodzone, jak np. „K slovanskému jihu“, „Karel ökreta“, „Dite Täbora“. Za zasługi obywatelskie miasto Praga obdarzyło ją srebrnym medalem w r. 1896. a cesarz Franciszek Józef I złotym krzyżem w roku 1897. Tegoż roku kobiety czeskie z okazyi 50-ej rocznicy urodzin złożyły autorce hołd swego szacunku i uwielbienia.— W bogatej i wszechstronnej działalności literackiej K-ej uwidoczniają się przede-wszystkiem dwa kierunki: na początku karye-ry literackiej twórczość poetycka oryginalna, w późniejszych zaś czasach praca nad przekładami. W obydwu kierunkach działalność jej jest bardzo wybitna i w historyi literatury czeskiej końca XIX w. zajmuje K. miejsce podniosłe. Z początku największą wartość jej poezyom nadawały: młody poryw serca, marzenia i gorąca miłość ojczyzny; z czasem artyzm v potężnieje, jak to widać w zbiorku p. t.: „Ze Sumavy“, gdzie talent jej najsilniej występuje. Cykl „Prałeś“ jest jedną z najlepszych rzeczy tego rodzaju w literaturze czeskiej; wiersze i motywy z Domażlic i Szumawy wystarczyłyby najzupełniej, aby K-ej wyznaczyć wybitne miejsce śród bogatej liryki czeskiej. W ostatnich jej zbiorach obok prawdziwej pereł poezyi, niestety, daje się zauważyć coraz wyraźniejsza skłonność do retoryki i dydaktyzmu, które głuszą bezpośrednie natchnienie. Tenden-cya, w najszlachetniejszem znaczeniu tego słowa, stała się zbyt rozstrzygającym Czynnikiem w pracy artystycznej poetki, a liryka patiyo-tyczna swą obfitą retoryką raczej zaszkodziła jednolitemu wrażeniu. K. okazała się przede-wszystkiem talentem retorycznym; jedynie wielkie wirtuozostwo formy pozwoliło jej uniknąć czczej deklamacyi i wybujałej retoryki. K. posiada też duży talent satyryczny, o czem najlepiej świadczą jej „Bajky velkych“. Jest w satyrze wymowna, przenikliwa, chłoszcząca i dowcipna. Liryka refleksyjna znalazła w jej utworach wyraz w kilku wspaniałych wierszach, a jeżeli niektóre z nich rażą zbytkiem retoryki, to i wtedy nadzwyczaj bogaty i wzorowy język ratuje sytuacyę. Zaznaczyć bowiem należy, że dźwięcznym wierszem czeskim K.

włada najlepiej może wśród współczesnych poetów czeskich. Jej rym i rytmika odznaczają się wielką czystością. Z tem łączy się wytworny i wzorowy język. Dzięki tym zaletom pióra K. podjąć się mogła przekładów arcydzieł literatury europejskiej. Na tem polu wielkie są również jej zasługi dla literatury czeskiej. Jeżeli dodać do tego prace prozaiczne, książki dla dzieci, sztuki teatralne i niezmordowaną działalność publiczną przy bardzo wą-tłem zdrowiu, wypadnieKrasnohorską zaliczyć do najzdolniejszych i najdzielniejszych pracowników na niwie narodowej. Wśród tej wszechstronnej działalności twórczość poetycka zajmuje przodujące miejsce. K. zostawała zawsze w bliższych stosunkach z polskim światem literackim i polskiemi orędowniczkami sprawy kobiecej; znała się z Maryą Ilnicką, zajmowała sprawami polskiemi i obok Yrhlyckiego, Jellin-ka, Czernego, Ziberta, Kvàpïla uchodzi w swej ojczyźnie za przyjaciółkę Polaków. Ten serdeczny związek z Narodem Polskim uczciło kilka lat temu Towarzystwo literackie lwowskie, zaprosiwszy K-ę do Lwowa i przyfąwszy ją owacyjnie.

Krasnojarsk — stolica guberni Jenisejskiej pod 56°1' szer. płn. i .110°23' dł wsch. od Gr., na półwyspie utworzonym przez zlanie się rz. Kaczy z Jenisejem, w okolicy uroczej, stacya kolei Syberyjskiej; ma władze gubernialne, sąd okręgowy, pocztę, telegraf, 10 cerkwi, kościoły katolicki i ewangielicki, synagogę, 2 teatry miejski i kolejowy, szpital i ochronę miejską, kantor banku państwa, kantor banku rossyjsko-chińskiego, duże więzienie transportowe, ładną bibliotekę publiczną miejską, 2 kluby, miejski i kolejowy, lombard miejski, bezpłatną lecznicę i największy na Syberyi, choć zaniedbany ogród. Szkół mnóstwo: na utrzymanie własnych zakładów naukowych miasto, dla przykładu innym, wydaje trzecią część swego rocznego budżetu. To też istnieje tam gimnazyum męskie i żeńskie, seminaryuin nauczycięlskie i duchowne, 3-klasowa szkoła miejska; 6 szkółek jednoklasowych męskich i jedna żeńska, szkoła kolejowa techniczna im. Władysława Pawłowskiego, naczelnika kolei Syberyjskiej, Szczego-lewska szkoła rzemieślnicza, szkoła parafialną męska i żeńska, jeszcze jeden zakład naukowy prywatny i kilka pomniejszych. Z towarzystw pomniejszych należy się wzmianka pododdziałowi Towarzystwa Geograficznego, Towarzystwu Muzycznemu, Dramatycznemu i Pomocy kształcącej się młodzieży, Towarzystwu rozpowszechniania wykształcenia początkowego w Krasnymjarsku, Sinielnikowskiemu Towarzystwu Dobroczynności i Towarzystwu lekarskiemu. Przemysł fabryczny sprowadza się do garbarni i cegielni średnich rozmiarów. Jedynie olbrzymie warsztaty kolejowe, niedawno zbombardowane przez oddział egzekucyjny Rennenkampfa, i składy monopolowe dają zaro-

Powstanie 1863

bek paru tysiącom robotników. K. jest nadto siedzibą okręgowego inżeniera górniczego zawiadującego południowym obwodem górniczym gubernii Jenisejskiej. Oprócz Wiadomości Guber-nialnych w K-sku wychodzą jeszcze (ł 905) dwie rosyjskie gazety prywatne, jedna w duchu postępowym, druga—we wstecznym. W r. 1904 liczono tu około 38 000 m-ców, w tej liczbie do 2 tysięcy pochodzenia polskiego. Polacy zajmują w Krasnojarsku liczne stanowiska inżenierów, adwokatów, sądowników, leśników, urzędników bankowych, kolejowych i innych. Większość atoli tutejszych P o la kó w stanowią robotnicy i rzemieślnicy pracujący bądź to na kolei, bądź samoistnie trudniący się rzemiosłami. Są i tacy, którzy się zagospodarowali na dobre, zostawszy właścicielami mniejszych lub większych nieruchomości: Naogół między klasą pracującą a inteligencyą polską niema najmniejszej łączności. Pomimo tak znacznej liczby Polacy w K-sku nie tworzą kolonii we właściwem tego słowa znaczeniu. Nie łączą sig nawet na polu dobroczynności publicznej, jak to bywa zwykle w Cesarstwie, bo nie mają ani schronienia dla ubogich, ani ochronki dla sierot, ani nawet szkółki.—K. założony został w r. 1628 przez wojewodę Dubeńskiego jako warownia przeciwko Aryńcom i Kaczeńcom. Niebawem zjawiają się tutaj i Polacy. Historyk syberyjski, Ogłoblin, autor broszurki p. t. „Krasnejarskij bunt 1695—98 r.“ (Tomsk

1902), stwierdza, że już pod koniec XVII wieku, w zamieszkach krasnojarskich, wywołanych nadużyciami wojewodów, uczestniczyli w pokaźnej liczbie Polacy, Litwini i Białorusini, których liczne nazwiska wymienia. Pość często nawiedzające K. pożary, których ofiarą padło tutejsze archiwum bogate, zatarły dalsze ślady pobytu tutaj Polaków w w. XVIII. Pierwsza ćwierć XIX w. liczyła ich spore grono, skoro proboszcz irkucki uznał za stosowne nawiedzać dość często K., a następnie postarał się o urządzenie tu w r. 1836 stałej kaplicy, w domu prywatnym na razie. Odtąd Polacy krasnojarscy mają już własnego proboszcza. Pierwszy zajął to stanowisko ks. Wincenty Bielski i on to dzięki pomocy materyal-nej parafian i ks. Fijałkowskiego i Hołowiń-skiego wybudował w r. 1857 obecny kościółek p. w. Opatrzności Boskiej, r. przysporzyło kolonii polskiej w Krasnymjar-sku wielu nowych członków, których liczni potomkowie bawią tam dotychczas. Z księży, zamieszkałych tu czasowo, choć nie z własnej woli, wspomnieć należy Tuszewskiego, Cześno-kiewicza, Grzywaczewskiego, a ostatnio ks. Prawdę z Kielc. Z innych szlachetnych rodaków naszych, z tych, którym w głowie roiły się myśli o jakichś zwycięstwach prawdy nad fałszem, o jakiemś krzywd wyrównaniu, o uśmierzeniu cierpień, a którzy w kwiecie lat dokonali w K-u swego krótkotrwałego żywota, wymienić należy z Królestwa Polskiego: Filipinę Pła-skowicką (f 22 grudnia 1880 r.), dr. J, Hłaskę (f w lipcu 1881 r.) i Hukowską z Odesy (f 13 marca 1881 r.). Obecnie Polacy w K-u zajęci są przyśpieszeniem budowy nowego kościoła, którego plany sporządził inż. Sokołowski. Ma to być dość okazały kościół o dwu wieżach i trzech nawach, utrzymanych w stylu gotyckim. Pod koniec roku 1905 dzięki staraniu kółka tutejszej inteligencyi polskiej i dobrej woli obecnego K-go proboszcza, ks. Swia-topełk-Mirskiego, przy plebanii utworzono bibliotekę polską, która cieszy się coraz szerszą sympatyą ogółu.

Krasnojarski okrąg należy do najmniejszych w gub. Jenisejskiej i zajmuje 18115 w. [J przestrzeni. Powierzchnia okręgu jest pagórkowatą, miejscami górzystą, sporo jest jednak wyniosłych równin o charakterze stepowym. W zachodniej części ciągną się góry Kemczugskie (1 000'—1 600'), okryte budowlanym lasem iglastym. Na płd. i płd.-wsch. między rz. Sisimem i Maną wrzyna się gałąź gór Sajańskich, a dalej między Maną i Bere-zówką—góry Kajsumskie, wulkanicznego pochodzenia, dochodzące do samego K-a i zakończone pod nim malowniczą „Czarną Sopką“. Cały środek okręgu zajmuje obszerna równina o charakterze stepowym, urodzajna i pod uprawę zdatna. Równina ta na północy okręgu znowu przechodzi w okolicę górzystą. Z bogactw mineralnych spotyka się złoto (w dolinie Mony i Osinowy), rudy srebronośne, glinę ogniotrwałą, węgiel brunatny, wapno, piaskowce i t. d. Okrąg leży w dorzeczu rz. Jenise-ja i jego dopływów Many, Kana, Bazaichy, Berezowki, Osinowy i Biryuzy. Jezior bardzo mało i niewielkie. Klimat kontynentalny. Najchłodniejsze miesiące: grudzień, styczeń, luty; najcieplejsze — czerwiec, lipiec i poczęści sierpień. Grunt wieloraki: na zachodzie — gliniasty; w równinach stepowych piaszczysty z cienką warstwą czarnoziemu na wierzchu. W płn.? zach. części na wzgórzach warstwa czarnoziemu dosięga większej nieco grubości, w dolinach zaś grunt jest piaszczysty lub błotnisty. Na płd. i na płd.-zachodzie grunta są po większej części kamieniste i małourodzajne; za to na wschodzie i płd.-wschodzie powiatu przeważa czarnoziem. Według spisu jednodniowego z dnia 9 lutego 1897 roku okrąg krasnojarski bez samego miasta liczył 86 895 m-ców (47 042 mężczyzn 39 853 kobiet w tej liczbie około 20 000 zesłańców i 1000 katolików, przeważnie kolonistów polskich, przybyłych tu w ostatnich latach XIX w. z Witebskiego. Są rozsiedleni oni bardzo umiejętnie drobnemi grupkami po wsiach daleko położonych od siebie. Ludność trudni się głównie rolnictwem, które zabezpiecza potrzeby tutejsze i daje nawet czasami pewien nadmiar. Oprócz zboża sieją tu len, gorczycę,

we.

E. Chw.

E Chw.

dukującym sadzonki 135 gatunków jabłoni, 105 gat. gruszy, 50 gat. śliw, 40 gat. wiśni i t. d., a także hodującym trudne do uprawiania nawet w gub. charkowskiej, drzewa owocowe, jak oto: drzewo migdałowe, kasztan jadalny,

E. Chw.

konopie, proso, tytuń zwyczajny i uprawiają różne ogrodowizny. Kartofle sadzić dopiero zaczęto przed 40 laty; przyjęły się one i zaklimatyzowały na dobre. Prócz roli, ludność zajmuje się przewozem towarów, rybołówstwem, myśliwstwem i przemysłem drzewnym. Przemysł fabryczny reprezentuje 12 garbarni, huta szklana i 5 cegielni o małym obrocie. Handel nie wielki. Głównym rynkiem produktów rybołówstwa i myśliwstwa jest Krasnojarsk. Drogi grunto-Oprócz kolei syberyjskiej powiat przerzynają dwa trakty pocztowe: główny Syberyjski — z zachodu na wschód i Jenisejski - z północy na południe. Kozwinięte jest nadto wy-chodźtwo zarobkowe do Jenisejskich kopalni złota.

Krasnoje sieło, wieś w gub. Petersburskiej, w pow. Carskosielskim, na wzgórzach Duder-hofskich, nad rz. Ligowką; stacya kolei Bałtyckiej i letnisko petersburszczan. K. sieło składa się właściwie z 3 kolonii: Kołomeńskiej, Brataszyńskiej i Pawłowskiej; ma pocztę, telegraf, szkołę, cerkiew z czasów Katarzyny II-giej, papiernię, aptekę, zakład sztucznych wód mineralnych, kilka magazynów, pałac cesarski i liczy około 3 500 m-ców, trudniących się głównie sadownictwem, ogrodnictwem i od-najmem mieszkań pod letniska. Latem w pobliżu K-go S-a obozuje zazwyczaj gwardya, a wówczas funkcyonuje tam teatr letni i odbywają się wyścigi high-life’u petersburskiego.

Krasnogłos, ob. Calothamnus.

Krasnokntsk, miasteczko nadetatowe w gub. Charkowskiej, pow. bohoduchowskim, na prawym brzegu rz. Merły, o 30 w. na płd.-zachód od miasta powiatowego i stacyi kolei mikołaje wsko-charkowskiej. Według spisu z 1897 r. K. liczył około 6 700 m-ców, małorusinów, wyznania prawosławnego, trudniących się rolnictwem i sadownictwem; 4 doroczne jarmarki, z których największy odbywa się 4 grudnia now. st. Przemysł reprezentuje cegielnia. Szpital ziemski, apteka, 2 szkoły, parafialna i miejska, i 4 cerkwie. Na nazwę swoją „Krasnyj kut“—uroczy zakątek—miasto ze względu na prześliczną okolicę najzupełniej zasługuje. K. założyli w 1651 r. wychodźcy z Korsunia. W 1644 r. miasto posiadało okopy, a w 1666 już nawet fortyfikacye, których szczątki przetrwały do 1780 r., kiedy doczekały się zupełnego zniesienia. W 1668 r. obywatele K-tska uczestniczyli w buncie wszczętym przez Brzu-chowieckiego. W 1709 r. jeden z oddziałów armii szwedzkiej poniósł porażkę pod K-tskiem, przyczem Szwedzi złupili miasto. W 1765 r. K. został miastem powiatowem, ale w 1798 r. władze powiatowe przeniesiono do Bohoduclio-wa. O lł/₂ w. na płn.-wschód od K-tska (o 16 w. od st. Guty kolei mikołajewsko-char-kowskiej) leży dominium I. I. Karazina „Osno-wiancy“ z olbrzymim 3-włókowym sadem, pro-aiwę, platany i t. d.

Krasnokwiat, ob. Haemanthus.

Krasnoludki, zwani niekiedy w Poznań-skiem krasnal kami (kr o s nal kami), na Kociewiu kraśni a kam i, w Malborskiem krasnym i-ludkami, na Kaszubach kro śnię-t am i—istoty drobnego wzrostu, pokrewne lutkom łużyckim (ob.) i będące jedną z odmian ludków (ob.). Przesądy o K-ach są rozpowszechnione u nas w Poznańskiem j w Prusiech zachodnich. K-i noszą ubiór czerwony, a nawet same niekiedy są czerwone. Zdaje się, iż lud nasz zamieścił w tej rubryce istoty ongi bardzo różne. Z jednej strony K-i mają w sobie wiele właściwości ubożąt (bóstw domowych). W Malborskiem zjawiają się więc w nocy, aby kończyć rozpoczęte przez ludzi roboty (Wisła III 729); w Poznańskiem są to małe, ludziom sprzyjające istoty, mieszkające pod ziemią, dlatego niektórzy zowią je podziomkami (ob.), ubiór noszą zwykle czerwony, a mianowicie czerwone czapeczki, które sprawiają, iż nikt nie może dojrzeć K-ów, gdy przywdzieją taką czapeczkę. W okolicy Szamotuł „mieszkaniem ich są zwykle piece od chleba, podpiece i podkominki. Są to istoty z ogromnemi głowami, małej nader postawy, krępej tuszy i brzydkiej płaskiej twarzy o włosach szorstkich i strzępiastych“. „Nigdy K-i nie są wystawiane jako istoty złośliwe, ludziom przeszkadzające; ich pokazanie się zawsze dobrą znaczy wróżbę. Już dawno nie widziano K-ów, to też bieda, niedostatek i ucisk co dzień się powiększa. Tu i owdzie istnieje u ludu wiara, iż ważniejsze wydarzenia wtedy się powiodą, jeśli K-i równocześnie z pod ziemi wyjdą“ (Kolberg „Poznańskie“ VII, 20—23). Na Kaszubach K. karmią konie i bydło; takie sztuki bydła lepiej wyglądają (Nadmorski „ Ko-ciewie i Kaszuby“ 111). Wszystko to są rysy, właściwe duchom domowym, opiekuńczym, pracowitym, a sam K. postępowaniem swojem, postacią i nawet ubiorem przypomina domowe-g o rossyjskiego. Ale do tej roli istoty uczynnej domieszała się złośliwość, uwydatniająca się w kradzieży dzieci. W Poznańskiem „K. szczególniej podczas ciąży niewiast w domu mieszkających daje na dom baczenie, a skoro się dziecko urodzi, szybko takowe przed chrztem jeszcze porywa, zostawia swoje niedołężne, krępe, skrzepłe i o dużej głowie, a ukradzione unosi gdzieś tam w podziemia, gdyżby się w jego mieszkaniu pod kominkiem pomieścić nie mogło. Dziecko zostawione przez nich nie rośnie wcale, jest nieznośne i nieporządne, krzykliwe i nie nauczy się dobrze mówić, albo i wcale nie“ („Poznańskie“ VH, 22, por. Nad-

L. K.

Kr.

morski 111, Knoop w „Wiśle“ VIII 756). Na Mazurach pruskich są to już nawskroś złośliwe istoty, które nie wspólnego nie mają z ubożę-tami i prawdopodobnie nigdy nie miały, a tylko jednaka nazwa stawia je obok K-ów, które są przeżytkiem czci przodków domu. Włościanie z okolicy Olsztynka powiadają, że są to drobniutkie robaczki czerwone, które dostawszy się do wnętrzności człowieka męczą go i powoli niszczą, tak, iż w końcu zupełnie wysycha. „K-i są może tak wielkie jak komary, albo jak kawałeczki szpilek z brunatuemi główkami. Należy je zamawiać w ostatnią kwadrę we czwartek. Komin się zamyka, ażeby w pokoju było zupełnie ciemno. Sypie się dokoła chorego popiół przez sito włosiane, przyczem sito obraca się, nie jak zwykle, na prawo, lecz na lewo. Wtedy otwiera się prędko komin, prędko zapala się łuczywo i szuka się dróg, któremi robaki pełzły przez popiół. Jeśli się tych śladów nie znajduje, znaczy to, że robaki wróciły znowu do chorego i niema już dla niego ratunku“. (Toeppen „Wisła“ VI, 170, 174), Obok tych krasnoludków-robaków lud zna tam jeszcze białe i zimne ludki (ob. ludki). Wreszcie nazwę K-ów nadano karzełkom, przyczem K-i uchodzą za jedno z ogniw nieustającego zwyradniania rodzaju ludzkiego. „Ludzie coraz stają się mniejsi, przyjdzie czas, kiedy będą tak mali jak palce; już i teraz można widzieć K-ów, kraśniąt, czyli krasual-ków, wielkości palca, mieszkających zwykle za piecem („Zb. wiad. do Antr. kraj.“ II, 126). Słowem K-i nie przedstawiają kategoryi jednolitej, lud nasz tą nazwą obejmuje istoty rożnego charakteru i dawniej odróżniane niewątpliwie.—Por. Kolberg III 104 N> 34—35, Kolberg XV 20—23; „Wisła“ III 729, VI 170— 174; „Zbiór Wiad. do Antr. kraj“ II 140 — 142; N admo rski „Kociewie i Kaszuby“ 109 — 114; „Bibliot. Warszawska“ 1864 I, 269; J. Chociszewski „Powieści i podania ludowe“ 3 — 9; Hilferding „Ostatki Sławjan na jużnom bjeregu Bałt. morja“ 68—68, 101 i nast.; Karłowicz „Słów. gwar polskich“, wyraz Krasnoludki; H. Machał „Nakres slovanského bà-jesiovi“ 101 — 103.

Krasnonóżka, ob Eupo des.

Krasnopol, także Krasnopole, m-ko w gub. Wołyńskiej, pow. Żytomierskim, położone nad dopływem Teterowa, o 75 w. od Żytomierza, 18 w. od stacyi dr. żel. Olszanka, gmina K.; urząd gminny, szkoła pocz. (od r.

1881), kościół parafialny katolicki (wzniesiony w r. 1751 przez Bartłomieja Giżyckiego, kaszt, wyszogrodzkiego; kościół ten, jak wnosić można z akt kościelnych, stoi na tern samem miejscu, gdzie w XIII w. [tj. przed najściem Tatarów] znajdował się kościół grecki), kaplica katolicka na cmentarzu, dwie cerkwie prawosławne (z których jedna z r. 1727, uposażona 76 dz. z nadania dziedzica Kajetana Giżyckiego w r.

1782), dom modlitwy żydowski, szpital, apteka, 2 młyny, 3 wiatraki; 3.500 m-ców. Niejako drugą częścią m-ka jest wieś Strumi-łówka łącząca się zupełnie z K-em. — Według ^dokumentów miejscowych, na miejscu dzisiejszego K-la istniało ongi obszerne miasto tejże nazwy; dotąd znajdują tu szczątki fundamentów dawnych budowli oraz odłamki sprzętów domowych. W starożytnym K-u było aż 14 kościołów greckich i mnóstwo sklepów, w których prowadzili handel Grecy, Persowie, Ormianie i Żydzi. K. wymieniony jest jako m-ko w r. 1601 we włości ostropolskiej, w liczbie wsi, spustoszonych i spalonych przez Tatarów. Dobra K. stanowiły w XVIII w. własność Lubomirskich i były przeznaczone na utrzymanie zbrojnych pocztów, których głównym dowódcą był Bartłomiej Giżycki; następnie przeszły do Janusza Ostrogskiego, poczem otrzymał je generał Giżycki, wreszcie drogą spadku przeszły na własność Oskier-ków, którzy wybudowali tu wspaniały pałac w style wenecko-gotyckim (na tern samem miejscu, gdzie przed najściem Tatarów znajdował się cmentarz grecki); w ostatnich czasach własność Wacława Mazarakiego. — Na trakcie z K-a do Mołoczek (wsi, odległej o kilka wiorst od K-a), w r. 1830 stoczono bitwę. ^„Słown. geogr.“).

Krasnopol, wieś w gub. Suwalskiej, pow. Sejneńskim, położona przy drodze bitej z Suwałk (odl. o 20 w.) do Sejn (odl. o 10 w.)-, gmina i parafia K.; urząd gminny, szkoła początkowa, przytułek dla kalek (z zapisu ks. Kotarskiego), parafialny kościół katolicki murowany (z r. 1782). Postać miasta (rynek i 7 ulic) zawdzięcza K. dziedzicowi swenu Tyzen-hauzowi, podskarb. W. ks. Lit., który, pragnąc ze wsi tej stworzyć miasto handlowe, założył tu rynek i wytknął ulice, a także zamierzał przekopać kanał od jez. Długiego do rz. Pa-włówki (łączącej się z dolnemi jeziorami). Zamiar Tyzenhauza do skutku nie doszedł i K. pozostał nadal wsią, acz ludną (około 3 000 m-ców; w r. 1827 — 1414, w r. 1880 — 2246 m ców) i rozległą (obszar gruntu 4 034 mor.). Parafia K. dekanatu Sejneńskiego liczy 3 200 dusz. Gmina K. liczy 8 000 m-ców, zajmuje 18 129 mórg. Z Leypun i z K-a datował Aleksander I słynny swój list do księcia Adama Jerzego Czartoryskiego o zamiarach swych względem Polaków.

Krasnopolskie star. niegrod. w woj. Ruskiem, ob. Sołotwińskie starostwo.

Krasnorosty, ob. Wodorosty.

Krasnosielc, osada (dawniej m-ko') w gub. łomżyńskiej, pow. makowskim, położona nad rz. Orzyc, o 17 w. do Przasnysza; gmina i parafia K.; urząd i sąd gminny, szkoła początkowa, kościół parafialny murowany, bożnica; huta szklana, fryszerki, młyn wodny, tartak, folusz, smolarnie, cegielnie, piec wapienny; przemysł

Red.

E. Chw

staw.

sukienniczy (wyroby ludowe); pokłady torfu, kamienia wapiennego i rudy; około 2.500 m-ów (w r. 1827—620, w r. 1860—997[623 żydów], w r. 1880 — 17 20 m-ów).— M-ko K. powstało na obszarze wsi Siedlec (także S i e 1 e c, Siele, Sielce), zdawna należącej do rodziny Krasińskich. W r. 1386 Scibor z Radzymina, biskup płocki, poleca założyć kościół parafialny we wsi Siedlec, dziedzictwie Pawła, chorążego warszawskiego, dziedzica Radzanowa; do parafii włącza wsi: Siedlce, Drążdżewo (Draszewo), Tryłogi dwojakie (Piotra i Strachomira), Pieni-ce dwojakie (Piotra i Bernarda) i nadaje kościołowi dziesięcinę biskupią z Siedlca (Kod. maz. 105). Obecny kościół murowany, sklepiony, nader ozdobny, wzniósł na miejscu dawnego w r. 1798 Kazimierz Krasiński, oboźny w. kor. Są tu (w trzech ołtarzach) trzy obrazy Pr. Smu-glewieza. Przed r. 1876 dobra K. należały do Strousberga, znanego w Europie kapitalisty, następnie do W. E. Rau’a. — „Słów. geogr“. Hr-Krasnosielskie starostwo: 1) w dawnem województwie Mińskiem. Miało swoją ju-rysdykcyę; rezydencyą starosty było miasteczko Krasne v. Krasne Sioło. Starostwo około r. 1757 było we władaniu Stanisława Burzyńskiego, kasztelana smoleńskiego, i żony jego Maryanny z Kopciów, potem przeszło na ich syna Tadeusza, woj. mińskiego i żonę jego, Józefę z Platerów. Opłacano kwarty złp. 2 011 gr. 26, hyberny złp. 602. Na sejmie warszawskim zr. 1773 — 1775 Stany Rzpltej nadały st-wo w posiadanie emfiteuty-czne jakoby za straty przez ojca na rzecz ojczyzny poniesione sławnemu awanturnikowi Ignacemu Burzyńskiemu wraz z starostwem zahal-skiem, leżącem w pow. mozyrskim. Z powodu ciągłych sporów o granicę pomiędzy Burzyńskimi a Wołkowiczami stany Rzpltej wyznaczyły do tej sprawy komisyę pod prezydencyą Józefa Prozora, natenczas kasztelana witebskiego. 2)Krasnosielskie lub K rasni ńsk ie, w woj. i pow. Trockim, składało się ze wsi Krasne (v. Krasne sioło) z przyległościami. Od r. 1776 posiadał je Antoni Hryniewicz regent trocki, ofiarując kwarty złp. 55, a hyberny złp, 50. Podług spisów podskarbińskich z r. 1569 niewielkie te starostwo zaliczało się wtedy do ekonomii królewskiej trockiej.

Krasnosłobodsk, miasto powiatowe w gub. Penzeńskiej nad rz. Mokszą, ma 6 cerkwi, władze powiatowe, pocztę, telegraf, bank miejski, 4 miejskie i 3 parafialne szkółki i liczy (według spisu r. 1897) około 7 400 m-ców, trudniących się głównie handlem i sadownictwem. Przemysł nędzny, zato handel zbożowy kwitnie; do przystani miejscowej rokrocznie przybija mnóstwo statków naładowanych dziesiątkami tysięcy pudów zboża i spirytusu. Miasto powstało na początku XVII w. i znane było podówczas pod nazwą „Grada Krasnoj Swobody“, w r. 1670 podczas buntu Rjazina ważną rolę odegrał K., gdyż oparł się buntownikom i doczekał odsieczy od ks. Dołgorukiego. W roku 1780 został wreszcie miastem powiatowem namiestnictwa Penzeńskiego.

Krasnosłobodzki powiat leży w płn.-zach. kącie gub. Penzeńskiej, zajmuje 3 640.4 w. kwadr, powierzchni i tworzy nizinę, na zachodzie nieco obramowaną niewysokiemi pagórkami. Na płn.-zachodzie przeważają grunta piaszczyste, nieurodzajne, na płd.-wschodzie natomiast leżą ziemie gliniaste i czar-noziem. Powiat zraszają rzeki Rachmanka, Junka, Szustruj, Moksza itd: Główną arteryę powiatową wodną stanowi Moksza z dopływami Achałmą, Urlajem, Owcylajem, Rjabą i in-nemi. Las składający się z dębiny, osiny, brzeziny, olszyny i sosniny (która przeważa na płu.-zach. powiatu) zajmuje 18$ obszaru. Faunę reprezentują niedźwiedzie, lisy, wiewiórki i dzikie kaczki po błotach. W r. 1897 liczono w powiecie 180 000 ludności, trudniącej się głównie rolnictwem. Pod rolą leży 63$ ziemi powiatowej, a zboża ledwie starczy na potrzeby miejscowe. Śród ludności K-dzkiej 8 $ przypada na Mordwinów i 6 $ na Tatarów. Pierwsi trudnią się przeważnie rolą i pszczel-nictwem, drudzy rolą i handlem. Rozwija się nadto śród włościan sadownictwo (zwłaszcza jabłonie) i ogrodownictwo. Dodatkowych zarobków dostarcza wreszcie włościaństwu przemysł drzewny. Przemysł fabryczny jest słabo rozwinięty. Kilka pokaźniejszych fabryk potażu, cegielni i maślarni wraz z innemi drobniej-szemi produkuje wyrobów na ¹/i miliona rb. rocznie. Z nielicznych gałęzi miejscowego przemysłu domowego zasługują na uwagę: bednarstwo we wsi Krasnonogowo, przędzalnictwo we wsi Uruj i koronkarstwo. Mnóstwo kurhanów. Śród 90 wyborców gubernialnych, posiadających prawo wybrania ze swego łona posłów do Dumy Bu-łyginowskiej, powiat K-dzki miał przyznanych 10. —Por. Prozin „K. i K-dzkij ujezd“ („Pa-miatnaja kniżka Renzenskoj gubernij“ 1865 — 67); Terechin „Archeołogiczeskija raskopki i razyskanja“ (w wydawnictwie ,,Sbornik pen-zenskago gubernskago statisticzeskago komite-ta“ z r. 1893, zeszyt I).

Krasnosok, Krasnosokowate, ob. Erythro-xylae.

Krasnostaw, Ob. Krasnystaw. Krasnostawskie starostwo ob. Krasny-

Krasnoufimsk—miasto powiatowe w gub. Permskiej na prawym brzegu rz. Ufy, tuż przy uściu do niej rz. Sargi, o 202 w. na płd.-wsch. od m. Permu, zwyczajne ognisko biuro-kracyi powiatowej, słynie głównie ze swej rossyjsko-baszkirskiej szkoły rolniczej niższej. Ma pocztę, telegraf, progimnazyum żeńskie, szkołę przemysłową, szpital miejski, cerkiew, fabrykę zapałek, fosforu, mydła i świec, wosku, dystylarnię, gorzelnię i kilka garbarni, liczy

K. Chw

Re<l.

około 6 000 m-ców, trudniących się, niemal bez wyjątku, rolnictwem. Miasto założone zostało w roku 1736 jako placówka przeciwko Baszkirom. W r. 1774 było zajęte przez wojska Pugaczewa podczas jego wyprawy pod Kazań, w r. 1781 zostało miastem powiatowem.— Kr a snoufim sk i powiat leży na zachodniej pochyłości Uralu i zajmuje około 21 514 w. kwadr, powierzchni górzystej, po większej części lasem iglastym pokrytej. Ufa i Czuso-waja wraz ze swemi Jicznemi dopływami stanowią główne arterye wodne powiatu, bogatego w różne pożyteczne kruszce i minerały. Południowa część powiatu należy do urodzajnych, posiada bowiem znaczną warstwę wierzchnią czarnoziemu. Tutaj też uprawiają żyto, przęnicę, groch, len, konopie, proso ltd. Przemysł górniczy, po za rolą, dostarcza najwięcej środków do życia. Z większych fabryk tutejszych zasługują na uwagę: 2 huty żelazne Ar-tyńskie, Górna i Dolna, papiernia, fabryka kartonu, 2 huty szklane i dwie gorzelnie. Nadto mnóstwo drobnych i średnich zakładów przemysłowych, jak: młyny, kuźnie, garbarnie, cegielnie itd. Obfite lasy dostarczają inateryału do przemysłu domowego drzewnego, którym trudni się ludność miejscowa. Ludność dosięga w powiecie do l/₊ miliona i składa się, prócz Rossyan, z Tatarów, Baszkirów, Czeremisów, Teptierów, Meszczerjaków i zruszczałych * Wogułów. Śród Rossyan mnóstwo sekciarzy.

Krasncw Andrzej, syn Mikołaja, badacz rosyjski w zakresie geografii (* 1862). Skończywszy gimnazyum w Petersburgu, zapisał się na wydział przyrodniczy w tern samem mieście. Już za czasów studenckich należał do wyprawy botanicznej, wysłanej do dzielnic południowych gub. Tomskiej, w roku zaś następnym prowadził poszukiwania, nad geografią roślin w gub. niźniegorodzkiej. W r. 1885 ukończył studya uniwersyteckie; pozostawiono go przy wszechnicy. Rozpoczynają się jego podróże naukowe dla zbadania flory pasma Tjan-szańskiego i przyległych okolic, W roku 1889 zostaje profesorem nadzwyczajnym geografii w uniwersytecie charkowskim, ale czyni nowe wyprawy (1890 bada Swanecyę i północną Amerykę, 1891 gub. Charkowską i Połtawską oraz wschodni Kaukaz, 1892 Sachalin, Japonię, Jawę, Ceylou). W r. 1895 mianowany został profesorem zwyczajnym, a w tym samym roku u-dał się do Azyi wschodniej (Ceylon, Japonia, Chiny) dla study ów nad hodowlą herbaty, wysłany przez ministeryum dworu. Prace jego liczne są poświęcone studyom nad dzielnicą czarnoziemną:    („Materjały dla znakomstwa

z floroj sjewiernoj granicy czernozjem. pro-stranstwa“ w „Trud. Petersburg, obszczestwa jestestwoispytatielej“ 1886-, „O zawisimosti mieżdu poczwoju i rastitielnostju w czeruozjem-noj połosje jewropejs. Rossii“ [„Materjały po izuczenju russkich poczw“ 1886 — 7 pod re-

dakcyą A. Sowjetowa i W. Dokuczajewa]; „the błace karth of the steppes of Southern Russia“ [Ball. Geol. Soc. Am., 1891]); nad stepami („Geo-biologiczeskija izsljedowanija w kał-myckich stepjach“ w ,,Izw. Russ. Geogr. Obsz.“ XXII; ,,Sowreinjennoje sostojanie woprosa o proishożdenji Śłobodskoj ukrainskoj stiepi“ w ,,Chark. Sborniku“ 1891, ,,Trawjanyja stjepi sjewiernago połuszarija w ,,Izw. Obsze, ljubite-lej jestestwoznanija“, Moskwa LXXXIII). Nadto „Descriptiones plantarum novarum vel minus cognitaruin 1886 ab A. K. in regionibus Thian-schanicis lectarum“,' „Kawkazkija ciepi gor“ itd. (,,Trudy ob izsljed. prirody“ przy uniw. Charkowskim XXVIII); ,,Czerty tropiczeskoj rastrtieluosti Zondskago archipelaga“ (Zap. Chark. uniw. 1894) oraz wiele prac nad florą Charkowskiej i Połtawskiej gubernii.

Krasnowodsk — miasto powiatowe w pro-wincyi Zakaspijskiej, na brzegu zatoki Krasno-wodskiej u morza Kaspijskiego, punkt wyjścia kolei zakaspijskiej; ma władze powiatowe, pocztę, telegraf, meczet szyicki, cerkiew, doskonałą przystań i liczy około 2 000 m-ców, składających się z Rosyan, Ormian, Persów i Turkomanów. Pomimo zdrowego kontynentalnego klimatu miasto cierpi bardzo na brak zdrowej wody i posiada okolice pustynne. Miasto powstało w r. 1869, jako warownia rosyjska przeciwko Turkomanom.

Krasnowodski powiat leży w płd.-zachodniej części Zakaspijskiej prowincyi i zajmuje 87 504 w. □ powierzchni. Pod względem jej ukształtowania powiat dzieli się na 3 części: na północną równinę, tworzącą step i składającą się przeważnie z poziomych warstw miocenu; na część środkową, należącą do najnowszych formacyj, diun mianowicie, i wreszcie na część południową — przedstawiającą w stronię ku granicy perskiej obszerny step, piaszczysty miejscami, a na wschodzie zapełnioną zachoduiem pasmem niewysokich gór Kopet-dagu. Brak wód. Jedynie na samym południu, na pograniczu perskiem płynie Atrek ze swemi wysychającemi latem dopływami Sumbarem i Czandyrem. Reszta powiatu pozbawiona rzek i otrzymuje wodę słodką tylko ze studni głębokich. Lasów niema wcale; zastępują je krzewy stepowe. Klimat kontynentalny: zima łagodna, lato upalne. Stacye meteorologiczne znajdują się w Krasnowodsku, w Uzun-ada i w Kiził-arwacie. Ludność składa się głównie z tubylców: Turkomenów i Kirgizów, pędzących byt koczowniczy; żywioł osiadły tworzą koloniści z Persów, Rosyan, Ormian i innych. Rolnictwo jako tako rozwija się w dorzeczu Atre-ku dzięki irrygacyom; uprawiają przeważnie pszenicę, jęczmień, dżugarę (sorghum) i kunżut, a w ostatnim dziesięcioleciu, w dolnym biegu Atreku, z pomyślnym skutkiem rozpoczęto zakładać plantacye bawełny (chiwań-skiej i amerykańskiej). Sadownictwo słabo

F. Chw.

, w 8-ce, (Warsz.

t-H ł-i

„Estetyka mieszkania“

A. A. K.

prosperuje i jedynie na południu powiatu (w t. zw. rewirze Karakalińskim) udają się jabłka, morele, brzoskwinie i winogrona. Inne okolice powiatu, z wyjątkiem drobnych kawałków ziemi, polewanych wodą ze studni i obsiewanych dyniami, arbuzami i ogórkami, żadnej kultury nie znają. Ludność utrzymuje się głównie z hodowli bydła, które okrągły rok przepędza w polu i wskutek tego podczas śnieżnych zim ginie masami. Najwięcej stosunkowo tubylcy trzymają owiec, kóz i wielbłądów. Wełna owcza—najważniejszy produkt hodowli bydła, dostarcza głównego materyału dla przemysłu domowego, jak wyrobu wojłoków, dywanów i t. d. Rybołówstwo w dużych rozmiarach istnieje na pobrzeżu Kaspijskiem, na wyspach Czelekienie i Ogórczyńskiej, a zwłaszcza w zatoce Hassan-kuli, i dostarcza mnóstwa ryb dla Astrachania i Baku. Obfite pokłady gipsu, soli kamiennej, nafty, ozokerytu i siarki (siarki nie wydobywają dotychczas) dostarczają też nieco zarobków ludności miejscowej. Handel ześrodkowany jest w Krasno-wodsku, Uzun-ada, Czykiszlarze i Hassan-kuli. Zakaspijska kolej żelazna przerzyna powiat od Uzun-ada do Kiził-arwatu na przestrzeni 243 wiorsty.

Krasnowęlski Antoni, filolog i pedagog, ur. 1855 w Świeciu, w Prusach Zachodnich; nauki gimnazjalne pobierał w Chełmnie i w Toruniu, następnie studjował w uniwersytecie berlińskim filologję klasyczną i słowiańską. W r. 1883 przeniósł się do Królestwa Polskiego, gdzie zajmował się nauczycielstwem naprzód na prowincji, a od r. 1889 w Warszawie, nauczając w szkołach prywatnych języka łacińskiego, niemieckiego i polskiego. Wykształcony w dobrej szkole filologji klasycznej, gruntowny znawca powyższych przedmiotów, wydał kilka podręczników szkolnych i prac z zakresu nauki języka polskiego. Jeszcze jako słuchacz wydziału filozoficznego w uniwersytecie berlińskim, napisał rozprawę djalektologiczną p. n. „Język ludowy polski w Ziemi Chełmińskięj“ (druków, w «Albumie uczącej się młodzieży polskiej, poświęconym J. I. Kraszewskiemu z powodu jubileuszu jego 50-letniej działalności literackiej» Lwów 1879 8-ce większ. str. 285—312). Prace późniejsze K-go: „Systematyczna składnia języka polskiego“ (Warszawa 1897, w 8-ce str. 319); „Składnia języka polskiego mniejsza“ (Warsz. 1898); „Główne zasady składni polskiej“ (Warsz. 1905, w 32-ce, wy da wn. Arcta «Książki dla wszystkich»); „Słownik frazeologiczny, poradnik dla piszących“ (Warsz. 1899; w 8-ce str. 288); „Materjały, plany i wzory do ćwiczeń stylistycznych“ Część I na klasy II, III i IV (Warsz. 1 str. 320), Cz. II na klasy V i 1902, str. 356); „Najpospolitsze błędy językowe zdarzające się w mowie i piśmie polskim“ (Warsz. 1903, w 32-ce); „Gramatyka języka

Wiolka Encykl. Ilustr. Ser. I. Tom XL. Zesz. 3l6a.

polskiego szkolna, w czterech kursach koncentrycznych“; kurs I i II (Warsz. 1906 str. 154; 168 w 8-ce) i „Główne zasady gramatyki polskiej“ (Warsz. 1906). Prócz tego przełożył na język polski: H. Gomperza „Uzasadnienie filo-zofji neosokratycznej“ (Warsz. 1900. Wydawn. < Przeglądu filozoficznego ») i „Krytyka hedo-nizmu“ (Warsz. 1900); T. Zieglera „Wiara i wiedza“ (Warsz. 1901); D. Merciera „Kryte-rjologja“ (wspólnie z W. Kosiakiewiczem; Warsz. 1901), „Psychologja“ (1902) i „Metafizyka ogólna“ (wspólnie z W. Kosiakiewiczem, S. Brzozowskim i A. Woronieckim. Warsz.

1903); Pawła Hoche „O samokształceniu“ (Warsz. 1902); Hermana Siebecka „Arystoteles“ (1903); S. Saengera „John Stuart Mili“ (1904); Schultze-Naumburga (Warszawa 1904).

Krasnowskie albo Kraśnickie starostwo niegrodowe, znajdowało się w w-dztwie Mści-sławskiem. Podług metryk litewskich powstało około r. 1588 z dawniejszego s-twa orszańskie-go. Wedle przywileju Augusta II z d. 3 marca r. 1731 s-two to składało się z włości następujących: Krasno, Biaskówka, Starzynki, Dziacioł, Piackowicze, Jesmanów, Biziuki, Strupejki i Uhoł. Od r. 1588 posiadali je: Niemirowie, Godlewscy, Wołodkiewiczowie, Hrebniccy, Braci-szewscy wraz z s-twem uszpolskiem przez sejm nadane, Poniatowscy, Korbutowie, Czudowscy. Wreszcie z mocy przywileju Augusta III, z d. 3 maxca r. 1761 dzierżył to starostwo Tadeusz Mężyński, syn sędziego grodzkiego mści-sławskiego, który z niego opłacał kwarty złp. 210 gr. 22, a hyberny złp. 355.— „Enc. Org.“ mniejsza.

Krasnyj —miasto powiatowe w gub. Smoleńskiej, w pukcie zlania się rzeczek Świny i Mereju, liczy około 5 000 m-ców, przeważnie Wielkorusów wyznania głównie prawosławnego, trudniących się rolnictwem, rzemiosłami i handlem. Ma pocztę, telegraf, władze powiatowe, 2-klasową szkołę miejską, 2 szkółki parafialne, szpital ziemski z apteką, straż o-gniową ochotniczą, duży młyn i cegielnię. K. jest miastem starożytnem, wspominanem już w kronikach pod r. 1165. W wieku XVII miasto często przechodziło z rąk Polski do Moskwy i odwrotnie, aż nareszcie od r. 1654 u-trzymało się ostatecznie przy Moskwie, która rozkolonizowała je w r. 1667 między wetera-uami swego wojska. Dnia 14    (2) sierpnia r.

1812 rosyjska armia pod dowództwem gen. Niewierowskiego wytrzymała pod K-nym atak przeważających sił francuskich dowodzonych przez Murata i Ney’a. Drugi wielki bój pod K-nym trwał od 15 do 18 listopada między Neyem a wojskami rosyjskiemi i zakończył się porażką Francuzów. Na pamiątkę tego zwycięstwa wzniesiono kolumnę żelazną.

Krasneński powiat leży w płd.-zach. stronie gubernii i zajmuje 2 631 w. Q prze-

strzeni przedstawiającej przeważnie równinę, i tylko wzdłuż brzegów rzek upiększonej ni-skiemi pagórkami. Dniepr i Soż ze swemi liczuemi dopływami stanowią główne arterye wodne jego. W gruncie powiatowym spotyka się mnóstwo marglu, dzięki czemu powiat należy do najurodzajniejszych w guberni; ludność powiatu dosięga 130 000 osób płci o-bojga i trudni się głównie rolnictwem; lasy już przetrzebione. Pola obsiewane są żytem, jęczmieniem, lnem, konopiem, gryką i pszenicą. Zboża wystarcza dla całego powiatu i pozostaje jeszcze nadmiar na sprzedaż. Sadownictwo i ogrodownictwo—rozwioięte, zwłaszcza śród włościan wsi Zwierowicze. Spław drzewa po Dnieprze i Sożu jest jednem z pobocznych zajęć powiatowych, jak również sypanie nasypów kolejowych. Stąd też sprowadzają robotników do nas do robót kolejowych. Przemysł fabryczny powiatowy reprezentują 3 młyny parowe, farbiernia, serownia i 4 gorzelnie. Pod względem administracyjnym powiat dzieli się na 4 rewiry ziemskich naczelników, na 3 stany i 14 gmin, obejmujących ogółem 572 wsi. Do zgromadzenia gubernialnego w celu obioru posłów w projekcie Dumy Bułyginowskiej powiat Krasneński miał wysyłać 6 przedstawicieli.

E. Chw.

E. Chw.

Krasnyj Jar — miasto powiatowe w gub. Astrachańskiej, na płn.-wsch. od Astra-chania, na wzgórzu nad Buzanem, jednem z ramion Wołgi. Według spisu z r. 1897 K. J. liczył (wraz z Krasnojarską kolonią i przedmieściem Majacznoje) 2 570 m-ców, trudniących się rybołówstwem, budową statków, sadownictwem i ogrodownictwem. W mieście

1    pod miastem znaczne zakłady rybne Bereznoj, Własowa, Kononowa, Lutowa i Zajkowskiego, Rozwiniętą jest nadto hodowla winogradu i jabłoni, zwłaszcza z gatunku t. zw. „mamuckich“; z ogrodowizny zasługuje na wzmiankę szeroko rozpowszechniona uprawa olbrzymiej cebuli białej. Władze powiatowe, poczta, telegraf, 3 cerkwie, apteka, szpital, 3-klasowa miejska,

2    szkółki parafialne i 2 kozackie. Przemysł fabryczny prawie że nie istnieje. W połowie XIX wieku podczas kopania gruntu natrafiono na gliniane rury wodociągowe i na olbrzymich rozmiarów dzban. Miasto założono w 1667 r., jako punkt obserwacyjny z jednej strony ruchu panującego śród Kirgizów i niedawno przedtem przybyłych tu Kałmyków, a z drugiej w celu powstrzymania łupiezkich wycieczek kozactwa Dońskiego w te strony. Pierwszych kolonistów sprowadzono z Astrachania i z innych przystani nad dolną Wołgą i zarejestro wano ich w poczet Kozaków, na których w tych okolicach włożono ciężki obowiązek poeztylio-nów. Podczas buntu Rjazina Kr.-Jar uległ zniszczeniu. W 1708 r. został miasteczkiem gub. Kazańskiej, a w 1717 r. przyłączony już był do gub. Astrachańskiej, w której od r. jęst miastem powiatowem.

Krasnojarski powiat leży w płd.-wsch. stronie gub. Astrachańskiej, zajmuje według miejscowych obliczeń około 9 300 w. n powierzchni, ciągnąc się wązkim pasem wzdłuż Achtuby, lewego ramienia Wołgi, i na południu graniczy z morzem Kaspijskiem. Jest najmniejszym z powiatów Astrachańskiej guberni. Poziom obszaru powiatowego leży o 12—22 stopy niżej poziomu morza. Mnóstwo jezior ze słoną i gorzko-słoną wodą, ale tylko z największych, jak Bielińskie, Korduańskie, Szachtała-Hudukskie, dobywają sól. Powiat zraszają jedynie dopływy Wołgi: Achtuba, Ałgara, Buzan i inne; w głębi powiatu słodką wodę można otrzymać tylko ze studni. Grunt powiatu miejscami piaszczysty, miejscami, zwłaszcza w pobliżu Wołgi i Achtuby, gliniasty i iłowaty. Lasy (zalewne) stanowią zaledwie 7s % obszaru powiatowego. 40-tysięczna ludność powiatu składa się z Wielkorusinów, Ukraińców i Tatarów astrachańskich. Rosyanie zgrupowani są głównie po siołach nad Wołgą i jej ramionami położonych. Tutejsi Tatarzy uchodzą za potomków Tatarów nogajskich, noszą specyalną nazwę kundrowskich i latem stale wiodą życie koczownicze, trudniąc się głównie hodowlą bydła. Jest jeszcze nieco Kirgizów należących do t. zw. Małej Hordy. Rosyanie zajmują się przeważnie myśliwstwem i rybołówstwem, ale w sposób pierwotny, niszczycielski. Polowania odbywają się tutaj na kaczki, gęsi, łabędzie, czaple, różnego rodzaju czerwonki (flamingo), pelikany i czajki — dla skórek, puchu i piór; na szare kuropatwy, bażanty i dropie —dla mięsa. Zwierzynę reprezentują lisy, zające, dziki, wilki, korsaki i t. d. Rozwinięty jest handel jajami ptactwa wodnego, a także skórkami, główkami i skrzydełkami ptaków o barwnem upierzeniu, wywożonemi w dużej ilości za granicę dla upiększenia kapeluszów damskich. Śród mnóstwa zakładów rybnych pow. Krasnojarskiego wyróżnia się swemi olbrzymiemi rozmiarami przedsiębiorstwo handlowo-przemysło-we spadkobierców T. I. Bazylewskiego w zatoce „Sinieje more“, zatrudniające na wiosnę do 1800 robotników, posługujące się 7 własne-mi parostatkami dla przewozu ryb i przerabiające przeciętnie- rocznie do 30 milionów śledzi, do 36 mil. innej drobnej ryby i do 15 000 sztuk ryb wyborowego gatunku. Korzysta ono z najnowszych wynalazków przemysłu rybnego, posiada 17,-27, mil. rb. rocznego obrotu i prowadzi bezpośredni handel z Niżnym Nowogrodem, Moskwą, Petersburgiem i zagranicą (państewka Bałkańskie).

Krasny, przydomek jednej z gałęzi kniaziów Druckicli, dziedziczącej na K-em w Smo-leńszczyźnie, a wygasłej w roku 1516.    1,1

Krasnystaw dawniej Krasnostaw, miasto powiatowe w Król. Folskiem, gub. Lubelskiej, nad Wieprzem przy uściu Zażółkwi (Żółkiewki), w pobliżu dwu innych dopływów: Wo-licy i Wojsławki, we wzgórkowatej okolicy, 180 mtr. tip. m., od Lublina w. 51 żwirówką,od stacyi dr. żel. Nadwiśl. Rejowiec w. 19. Urząd powiat., zarząd miejski; stecya poczt, telegraficzna; sąd pokoju V z kolei w okręgu i areszt śledczy; 5 szkół początk.; w roku 1906 koło Macierzy Szkolnej Polskiej; składy na zboże, przystań wodna; straż ogniowa ochotnicza; szpital św. Franciszka Ksaw. o 40 łóżkach, 1 schronisko dla starców i kalek, 2 dla ubogich wdów — wszystkie fundacyi dawniejszej; wspaniały kościół pojezuicki, dziś parafialny katolicki, i cerkiew prawosł.; z parafią katolicką (1900 r. 13 264 wiernych) złączony dekanat. W r. 1904 zajmował przestrzeń 9.8 włók, prócz własności gruntowej miejskiej (ob. niżej); miał 17 ulic i dwa place, domów mieszkaln. 112 (86 mur,); wszelkich zabudowań w r. 1899 było 612. Sprawozdania ze spisu ludności r. 1897 podały zaludnienie na 8 879 (5 537 męż., 3 342 kob.), ale w r. 1900 policya wykazała tylko 7 586; druga ta liczba bliższą jest prawdy, sama bowiem różnica liczebna obu płci w staty styce wcześniejszej pokazuje, że wliczono do ludności i wojsko. W spisie z dnia 14 stycznia r. 1905 ustanowiono liczbę ogólną na 7 798 ludn. stałej i 97 niestał. = 7 895 (3 974 tnężcz., 3 921 kob.); w innym wykazie z tegoż r. jest o 41 więcej (7 936), Do K-u należą 4 przedmieścia: Krakowskie, Grobla, Zakręcie i Zastaw, objęte powyższą liczbą ludności. Przemysł słaby: garbarnia i łojownia wyrabiająca świece i mydło; handel, po przeprowadzeniu dr. żel. Nadwiślańskiej przez powiat zrazu w upadku, później nieco się podniósł. K., niegdyś jedno z większych i najporządniej zabudowanych miast Ziemi Chełmskiej, powiatu własnego, pod gospodarstwem starostów i w późniejszych kolejach politycznych upadł; w roku 1827 miał w 435 budynkach tylko 2 952 m-ców. Dopiero ok. r. 1850 osiedlać się zaczęli w samem mieście żydzi; przed 30 laty na 5 455 ludności ogólnej naliczono ich 810. —Miasto było w zamierzchłych czasach horodyszczem, gródkiem, grodem obronnym. Kazimierz W., wznosząc tu zamek, kazał na gruntach wsi Szczekarzów wykopać staw dla zasilania rowów: stąd jakoby nazwa K-u. Jagiełło w r. 1394 osadę, stanowiącą wójtostwo królewskie Szczekarzowskie, podarował na wieczność Stanisławowi de Kozicze, nadał jej magdeburgię, a w r. 1419 uposażył i kościół parafialny pod wezw. WW. Św. Upodobawszy sobie K., zaskoczony w drodze cierpieniem, tutaj dłuższy czas się leczył (1426). Nazwa K-u, używana już w XV w., występuje w przywileju Kazimierza Jagiell., potwierdzającym ojcowski—Stanisławowi z Przy-bysławic. W roku 1490 b-p chełmski łaciński Maciej z Łomży przeniósł tu katedrę z Hrubieszowa, dokąd w r. 1473 dostała się była ze zgorzałego Chełma, i zamienił farę na kościół katedralny. Po upadku Rzpltej kościół nie przestał być stolicą nowo-wytworzonej dyece-yi lubelskiej, dopóki jej nie przeniesiono do

Lublina (1826). Od r. 1518 miasto pobierało opłaty składowe od soli, od r. 1524, dla odszkodowania za wielki pożar, miało zapewnioną propinacyę, a rajcy jego—mostowe i woskowe; od roku zaś 1540 wolne już było od pod-wód i stacyj królewskich. W r. 1542 stanęła cerkiew obrz. wschodniego w stylu gotyckim (ruiny jeszcze przed pół wiekiem). Przed sejmem r. 1558 bawił tu Zygm. August i o dobro miasta zadbał, m. in. ustanawiając na prawie cechy rzeźniczy i szewcki. W r. 1569 K. o-pasany był murem; w obrębie miejskim stało domów, przeważnie murowanych, 140, kilkadziesiąt i za murem. Miasto miało obszerną posiadłość ziemską, która później jeszcze wzrosła (ok. 180 włók): „ról pomierzonych łanów 55 i ćwierci D/j“ i ciągnęło z nich, jak i z procederów, targów i „z łaźniey miesczkiey“ dochody; ogół dochodów „facit florenos 171 gr. 4, denar 1“. Nad stawem stał młyn o 5 kamieniach. Królowie nie zapominali o K-e. Dbały o porządek, Batory zabronił żydom osiadać w śródmieściu. Zygmunt III nadał miastu wieś Lubańkę; od jego czasów każdy kupiec wołyński lub podolski jadący na Horodło, Hrubieszów i Chełm, musiał wstąpić i do K-u. W XVI w. sadowią się w mieście Augustyanie, budują sobie klasztor i kościół. Dlaczego lustracya z r. 1616 podała zmalałą o wiele liczbę domów „w murze“ (83)—nie wyjaśniono; miasto przecież nie upadało. Jan Zamoyski do warownego na owe czasy zamku, fundacyi jeszcze Kazimierzowskiej, sprowadził po Byczynie (24 stycz. 1588) syna cesarskiego Maksymiliana jako jeńca i przeszło rok miał go pod swem okiem; scenę wprowadzenia w mury odmalował Matejko. Jeszcze przed traktatem Będzińskim (1590) w zamku K-m odwiedził zwyciężonego współzawodnika Zygmunt. Wiek XVII ujrzał już gospodarkę starostów. Względnie pomyślną okolicznością było założenie przez Jezuitów w XVII w. kollcgium, przy któ-rem powstał i obszerny, okazały kościół, naśladowanie św. Piotra; obu fundacyi dokonał w r. 1695 kaszt. krak. Feliks Kaz. Potocki wespół z małżonką. W pierwszem ćwierćwieczu prymas Maciej Łubieński, od r. 1620 b-p chełmski, podźwignął farę, ale późniejsze niedbalstwo sprowadziło konieczność rozebrania jej już w wieku następnym. Po kasacie Jezuitów (1773) biskupi przenieśli katedrę do ich kościoła. W K-e złożył Łubieński r. 1624 synod dye-cezalny. Oprócz Fary, kościoła jezuickiego i mniejszego augustyańskiego, oraz kościółka na cmentarzu, istniała w XVII w. jeszcze i drewniana świątyńka Ojców Bonifratrów. Z wyjątkiem wielkiego budynku jezuickiego, odrestaurowanego w r. 1849 i później, oraz augustyańskiego, po innych kościołach ślady zaledwie zostały; mur zniknął; porządny, o ile widać ze wzmianek, nawet stylowo wzniesiony zamek legł w XIX w. w ruinę i sama ta rui

na nie ocalała przed ludźmi. Dawny klasztor , kształceniem 1 132; w r. 1862 urodzeń 5 698 — wraz z kościołem Augustyanów obrócono na I 4471 zgonów—1 227; mężczyzn 54678 —51 571 koszary; nowe budynki wzniósł zakonnikom, już za miastem, rząd Królestwa Kongresowego (1826). W r. 1864 klasztor skasowano, a budynkom nadano nowe przeznaczenie. W r. 1878 nawiedził miasto wielki pożar. W K-e urodzili się: Antoni Oleszczyński, znakomity rzeźbiarz, i Stanisław P i 1 a t, literat i pedagog (I 1866), ojciec Romana i Tadeusza. —S t a r o-stwo krasnostawskie, krasnystaw-skie, grodowe, obejmowało prócz K-u 15 wsi nowski. Powiat podz, na 13 gmin: Czajki, Faj-i 6 folwarków. W r. 1771 posiadał je    Kazi-    sławice,    Gorzków, Izbica, Krasnystaw, Łopien-

inierz Krasiński, ostatni oboźny w. kor.;    płacił    nik, Rudka, Rudnik, Rybczewice, Turobin, Wy-

kwarty 6 873 złp. 20 gr., hyberny—1 909    złp.,    sokie, Zakrzow, Żółkiewka. Na etacie miast u-

27 gr. Rząd rossyjski wykroił z niego    w r.    trzymano jeden tylko K.; pięć zamieniono w t.

1854 majorat K., inaczej Rońsk, dla gen.    Fry-    zw. osady miejskie (Gorzków, Izbica, Tarnogóra,

deryclisa, w ogólnej rozległości 83 włók.—    Turobin, Żółkiewka; w r. 1890 ogólnej ludności

„Star. Polska“ II; „Słown. Geogr.“;    „Enc.    10 315;    nadto w miasteczkach zupełnie znie-

Orgelbr.“ większa: „Tygodnik illustrow.“    1871    sionych    8 229); pozostałe 6 zdegradowano na

wsie, z pewną wszakże odrębnością w zarządzie. Statystyka gubernatorska znalazła w roku 1897 — 104 116 mieszkańców. Spis jednod. 1897 dał tylko 100 945 m-ców; w roku 1900 wykazano 107 332,    7 673 na gminę. W sty

czniu roku 1905 naliczył Komitet Statyst. warsz. ludności 120 724: 60 109 mężcz., 60 615 kob.; stałych 111 888, niest. 8 836; katol. 94 827, prawosł. 11436, protest. 162, żydów 14 209. Gdy w r. 1877 na 06 385 ogółu ludności po-licya wykazała 53 767 katól. a 5 600 prawosł.; zatem na 10 prawosł. przypadało 96 katolików, w r. 1905 liczba ta maleje do 82. Zaledwie jednak ukaz tolerancyjny z d. 17 (30) kwietnia t. r. dozwolił Rusinom katolikom, zarówno jak Polakom zaliczonym do prawosławia, odsłonić rzeczywiste swe wyznanie, poprzedni stosunek liczebny nietylko powrócił, ale znacznie wzrósł (ponad 100:10). Parafii katol. 15, jedna na 97.9 klm. Q z przeciętną liczbą wyznawców 6 322, gdy na jednę parafię prawosł. przypada 146 klm. i 1 056 dusz, przy Wysokiem wyposażeniu w grunta. Kościołów katolickich jest 16, kaplic 8. Wyróżniczko wanie o-gólnej powierzchni powiatu ze względu na użytki z niej ciągnione (kategorya I—grunta pod ogrodami i budowlami, II—uprawne, III— łąki, IV—pastwiska, V —lasy, VI—nieużytki) i na tytuł własności pojedyńczych grup społecznych (a—włościanie, b — szlachta drobna, c—osady pomiejskie, d—miasta, e—większa własność dworsra /—własność publiczna, zwana rządową, g—bliżej nieoznaczona) dadzą się ułożyć w następującą tablicę, przedstawiającą obszary w desjatinach, oznaczone urzędownie na podstawie spisu zarządzonego w r. 1894.

Ogółem 56 945 1274 5 853 70 935 1467 516

Powiat Krasnystawski istoiał już za Rzpltej, Krasnostawskim nazywany; był jednym z dwu składających Ziemię Chełmską wdztwie Ruskiem; leżał pomiędzy wdztwem Lubelskiem, pow. Chełmskim, Bugiem i w-dztwem Bełzkiem; zajmował płd.-zacliodnią połać z. Chełmskiej. W roku 1676 miał 167 wsi i 7 miaA, w tej liczbie Zamość, Krasnobród, Tarnogórę, Turobin. W płn.-wschodni ej części powiatu leżał wspaniały zamek Zborowskich Krupę. Przez ten powiat przeszła granica pierwszego rozbioru, w konwencyi z dnia 9 lutego r. 1776 ostatecznie ustalona (ob. „Dyaryusz Sejmu r. 1776“). Traktat w Schönbrunn (d. 14 paźdz. 1809) przesunął granicę zwiększonego drugim zaborem austryackim Księstwa Warszawskiego znacznie dalej na południe i tak ją utrzymały Traktaty Wiedeńskie z d 3 maja i 9 czerwca r. 1815. Za Król. Kongresowego w r. 1816 wskrzeszono w K-e dawny powiat jako obwód, jeden 39-u, na które kraj wówczas podzielono; nazwę „powiatu“ wprowadziły dopiero zmiany od r. 1837 — 44 w zarządzie terry tory alnym Królestwa dokonywane. Ten obwód, a od roku 1844 powiat K-i był obszerniejszy od dawnego, obejmował większą część Ziemi Chełmskiej przedbużnej. Nowe podziały po powstaniu r. 1863, zmniejszając wogóle jednostki terrytoryal-nego zarządu administr.-politycznego, uszczupliły powiat K-i do połowy. Za Królestwa liczono powierzchni 19 286 włók (ok. 58 mil □); w roku 1861 mieszk. 109 249:    68 000 katol.,

26 600 unitów, przeszło 11000 żydów, 529 ewang., 21 prawosł., 37 bezwyzn. cyganów; we wsiach 87 153, w miastach 19 096; umiejących czytać i pisać było 13 500, z wyższem wy-

a)

b)

c i d)

e)

/)

kobiet=3 107; z rolnictwa żyło 83 171, z przemysłu i rzemiosł 6 087, z handlu 5 521. Miast było 12    (7 prywat.). W samym K-e szkoła

pow., w powiecie 13 elem. państwowych i dwie niedzielne rzemieślnicze. Od ukazu przekształcającego zarząd prowincyonalny w Król. Pol-skiem (31 grudnia 1866) powiat K-i ma obszer. 136 990 des. = 8.910.46 włók = 27.47 mil kw.; otaczają go: lubelski, chełmski, zamojski i ja-

3 234

63

756

1055

Ogółem 5108

II

III

40 515    3 865

1037 2 701 36 814    4 004

81067

20

571

8 460

17

71

16

VI

2 691

to 05

5 839    101045    30 300    6 645

136 990

ma-

we

Z summy c i d zabierają osady 3 193 desjat., miasto K. 2 660; summę I—IV składają w ka-tegoryi 1 — 75, w 11—440, w 111 — 56 desjat, wykazanych łącznie dla / i dla y. Summy pojedynczych kategoryi wyrażone we włókach npolskich: 1 — 332.28, II- 5 272.71, 111—550.32, IV 379.80, I- IV 6 572.25, V —19 71.02, VI -367.19; a—3 703.96, 6-82.86, c i (Z—380.71, e—461 3.95, /—95.42, y—33.56. Summa ostateczna 136 990 desjat. = 8 910.46 włók npolsk. W odsetkach przedstawiają się kategorye użyteczności i posiadania tak: 1 — 3.73, 11 — 59.35, III—6.19, IV—4.27, I—IV—73.71, V—22.16, VI — 4.13; a—41.57, b—0.93, c i d — 4.27 (1.33^-1.94), ć—51.79, /—1.07, y—0.37. Wykazy z r. 1904 podają znacznie większe obszary należące do drobnych właścicieli włościan: 1) Na gruntach z roku 1864—10 819 właścicieli, obszar własności indywidualnej 48 329, wspólnej 4 552, razem 52 881 des. (3 440 włók);

największa liczba posiadających 3—37s des. : 1393

ma razem 4 698 des.; najmniejsza (9) ponad 25 des. — razem 270 des.—Najwięcej gruntów zajmują posiadający od 10 — 15 des.: 7 367 d.; najmniej niemający nawet x/s des. : 538, z obszarem 178 des. 2) Na gruntach nabytych bądź bezpośrednio, bądź za pośred. Banku Włościańskiego, jest w r. 1903 2 269 właśc. pojedynczych osad (1 287 z bezrolnych, 982 z uwłaszczonych w r. 1864), pracujących na 11 407 des. (744 włóki); 3 035 des. należy do uwłaszczonych w r. 1864, 8 208 do dawnych bezrolnych, 164 stanowi własność wspólną; najwięcej (365) jest posiadających od 2¹/, do 3 a razem 1 085 des.; najmniej (19) w klasie ponad 25 des., z ogólnym obszarem 685 des. Najwięcej gruntów mają wogóle posiadacze 10—15 des. : 112 z 1407 des.; najmniej nieposiadający nawet Va des. : 39 właśc. na 13 des. W końcu r. 1904 włościanie posiadają ogółem 64 288 des. (4182 wł.), o 7 343 des. więcej niż w r. 1894; stanowi to przyrost 12:8% przez lat 9. Drobna szlachta miała w roku 1903 w 4-ch gminach: Wysokie, Gorzków, Zakrzów i Rudnik 126 sadyb i 881 des., w czem 106 stanowiło własność wspólną. Daleko więcej było w osadach pomiejskich dawnych mieszczan-rolników: 1 658 z 2 337 des. gruntów indywidualnie własnych i 409 wspólnych—razem z 2 746 des. Od r. 1864—1900 wzrosła drobna własność w powiecie kosztem jątków szlacheckich jedno i dwu folwarkowych o 18.4$. Ceny nabycia w pow. K-im najwyższe w całej gubernii (90.61 rubli za morgę). Ziemia była tam nietylko najbardziej poszukiwaną, ale i najoporniejszą na ruinę parcella-cyjną: stąd też procent udziału własności drobnej w ogólnej całego powiatu daje tylko 42.5, najmniej w całej gubernii, gdy z pow. Puławskim dochodzi do 53.6. Ludność bezrolną w całym powiecie składają: a) służba dworach 5 612, b) u włościan 62; ć) wyrobnicy na dniówkę 2 668; d) rzemieślnicy 496; e)

robotnicy fabr. 10); /) handlujący 27; wszelkich innych zajęć 263 — ogółem 9 138 osób, z tych 424 bez rodziny. Dzierżawców było 41 (9 z rodź.); trzymali 80 des. gruntów uprawnych i 5x/₂ łąk. Zagrodników w r. 1900 nie było wcale. — Gos p odarst wo wiejskie prowadzono w 186 wsiach, 13188 sadybach włość, i na 157 folwarkach większej własności; przy 102 wsiach były i folwarki. Uprawa i wyzyskanie ziemi wyjątkowo tylko okazywały postęp na folwarkach; więcej dbano o hodowlę inwentarza, zwłaszcza koni i krów, a wzgór-kowatość i wogóle suchość powiatu pozwoliły hodowli owiec i wełniarstwu utrzymać się na stanowisku. Lud, pozbawiony rzeczywistej pomocy społeczno-państwowej, bórykający się z biedą i ciemnotą, gospodarował podawnemu: dużo potu, mało ziarna. Gleba powiatu jest wogóle urodzajna; najwięcej marglu, gliny piaszczystej, glinki i lóssu, trochę nawet czar-noziemu. Klasyfikacya Tow. Kr. Z. z roku 1893 oznaczyła obszar gruntów dobrych, trzech pierwszych klas, na 79$, co daje p-wi K-u czwarte miejsce w gubernii. Podłoże głębsze wytworzyła lormacya trzeciorzędowa mioce-nowa, od północy zaś (Chełmskie) i jurajska kreda. Panuje w powiecie „Piętro Sarmackie“ najwyższe w miocenie; pomiędzy K-m a Chełmem we wsiach Krupę, Krupiec, Horodyszcze, Spas znajdują się kwarcyty z drobnemi muszelkami t. zw. piaskowce erwiliowe, krzemionkowe, charakterystyczne dla tego złożyska. W części wschodniej, wynioślejszej (do 220 metrów), niema wcale głazów erratycznych i rozdrobnionych kamieni polnych. Cała prawie powierzchnia wzgórkowata; zmniejsza to szkodliwość gwałtownych lub nadmiernych opadów atmosferycznych, ale zwiększa niebezpieczeństwo suszy. Wieprz ze swemi dopływami: Żółkiewką, Wolicą i Wojsławką zrasza niziny na wschodzie i południu, część zachodnia ma czwarty jego dopływ w powiecie: Kiełczewkę (Kiełczew, Giełczew, Giełczwia); ma też liczne potoki w jarach i wąwołach z zachodniego płaskowzgórza lesistego pomiędzy Krzczonowem, Gorzkowem i Żółkiewką. Jezior nie ma wcale, a liczne dzikie sadzawki, wraz ze stawami obszernością nie przenoszą włóki. Torfowiska bardzo rzadkie; wszystkiego 75 morgów. Sprzyjających warunków nie odbija w sobie stan gospodarswa. Wzmogła się tylko ilościowo kultura (według Wiercieńskiego w w. XIX przybyło w całej gubernii 19.1 % lasów i gruntów uprawnych), ale i to ustało po r. 1862. (Produkcya rolna powiatu w art. Lubelska gubernia). Szczegółowe wykazy urzędowe o hodowli inwentarza odsłaniają stosunki najważniejsze.—B y d ł a rogatego wr. 1899 było w całym powiecie 42.025, owiec 54 129, świń 19 912, koni 22134. Z tego: 1) we dworach 8 400, 53 529, 2 536;    5 404; 2)

u włościan i drobnej szlachty: 30 586,    600,

15 939, 15 101; 3) w miastach i osadach: 3 039,

istniejące od r. 1865. Domó w mieszkalnych na wsiach było 1601 dworskich, 10 890 włość.

1    638 w miastach i osadach pomiejskich; wraz z budynkami gospodarczemi; oszacowano je do ubezpieczenia na 1 039 780, 2 379 250, 1 053 450 rb. Przeciętnie na 1 wieś (włościan) przypadało 57.3 budynków; 6 297 (57.8$) było we wsiach mających mniej od 100, 4 593 w większych (42.a $ ).—P r z e m y s ł. W r. 1898 miało być w samym powiecie 117 fabryk z produkcyą 1416 734 rb. a w Krasnymstawie 4 z pr. 3 900 rb.

W wykazach z roku 1894 znalazł Wiercień-ski według rodzaju przerabianego surowca:

a)    71 wiatraków i młynów wodnych dało 206 582 rb., dwa młyny par. 64 000, 5 gorzelni i dystylarni 317 970, J browar 2 700, 14 o-lejarni 3 190,—razem 93 fabryki 594 442 rb.

b)    1 wyrobnia powrozów—200, 3 garbarnie — 5810, — razem 6 010 rb. c) 7 cegielni —4 295 rb., d) 2 tartaki 410, 1 fabryka mebli giętych (Wojciechów) 175 000—razem 7 fahr., 175 410 rb., e) 2 smolarnie 1020 rb. Wogóle fabryk 109 z produkcyą ocenioną (za nizko) na 781 177 rb. Większe młyny były w Gardziennicach i Izbicy (młyn wodny z produkcyą 230 000 rb.). Z gorzelni największą mają Siedliska. Powiat jest w gubernii drugim z rzędu jako wytwórca gorzałki (po Chełmskim). Jedyny browar w r. 1899 był w Tarnogórze. W przemyśle domowym najważniejszy jest wyrób płótna włościańskiego; dla całej gubernii statystyk jej ocenia wartość tego wytwórstwa na 2 200 000 rb. — Oświata. Ogniska, środki i pomoce oświaty na najniższym stopniu, dziesięćkroć liczniejsza od rusińskiej uważanej za rosyjsską, nie miała aż do r. 1906 ani jednej szkoły polskiej, choćby prywatnej, jaka istniała dawniej od początku wieku w pensyona-cie żeńskim w K-wie. Szkoły rossyjskie w r. 1900 były wyłącznie elementarne obu typów, mini-steryalnego i cerkiewnego (t. zw. grammotnostji); tylko szkoła niedzielno-rzemieślnicza w K-e stanowiła wyjątek. Żydzi mieli swoje chedery, w których nie wolno było uczyć jęz. polskiego, . a nakazany był wykład rossyjski, oraz szkoły religijne Talmud-tora. W r. 1899 było wszystkich szkół początkowych po wsiach i osadach 31 (w tern paraf.-cerkiewnych dla ludności ru-rińskiej 2), w samym K-e 5; we wszystkich tych 36 szkołach uczniów 2 054, po 57 w jednej przeciętnej. Jedna szkoła przypadała w samym K-e na 1755, w powiecie na 4184, łącznie na

2    981, a jeden uczeń na 54 mieszk. Wiercień-ski daje 1 szkole terrytoryum przeciętne z 44.5 kim. □. Już po r. 1900 przybyła jedna jeszcze szkoła początkowa dla dzieci robotników fabrycz. w Wojciechowie. Analfabetyzm kwitnął; podawany wszakże procent ciemnoty szkolnej na podstawie sprawozdań poboru woj-

1 437 (owiec wcale nie było), 1 647. Z 6 572 włók (101 045 des.) gruntów, z których ciągnio-no użytki rolne (kateg. I —IV) na każde sto włók przeciętnych przypadają 643 sztuki bydła, 829 owiec; 3 04 świnie i 338 koni. Uderzająco małą jest liczba wołów: tylko 952, i to głównie we dworach: koń jako siła robocza wypiera coraz bardziej wołu. Według statystyki z przed r. 1899 włościanie na gruntach t. z w. ukazowych posiadali wołów 230, krów 19 480, koni 14 227; na nabytych: 19,    1365,    802.

W 1-ej kategoryi nie miało wcale wołów —9 840 gospodarstw włość.; krów —481, koni—1416; dla drugiej liczby odpowiednie są: 880, 111,

299. Na każde tysiąc gospodarstw przypada: w pierwszej kategoryi wołów 23, krów 1 935, koni 1413; w drugiej 21, 1500,881. We dworach wzmaga się wciąż chów koni, jak w całej gubernii, przodującej pod tym względem Królestwu: dążność to wspólna dworowi i chacie, sięgająca lat dawniejszych. Od r. 1870 —1900 w całej gubernii przybyło koni 95 %. W roku 1899 było w pow. K-m większych stadnin 10, a przy jednej (Chłaniów) stacya rozpłodowa janowska. Hodowla bydła rasowego zagrań, w gospod. dworskich w Fajsławicach, Rejowcu, Wierzbicy i Orłowie (Osad Rolnych z zap.

Kickiego). Pod względem zasobności w jało-wiznę powiatjjtrzyma trzecie miejsce w gubernii.

Luduość polska,

Owce, po zupełnem wygaśnieniu merynosów, z rasy negretti czystej lub mieszanej w 12 majątkach dworskich. Trzoda chlewna (30 letni przyrost w gubernii 52.7$) ilościowo rośnie z roku na rok, ale słabo wskutek częstej zarazy. Głównie hodowlą zajmują się włościanie; dwory mało o nią dbają (16 sztuk na folwark), a dla ludu jest to ważne źródło dochodu przy mniejszym w stosunku do dworów nakładzie. Gospodarstw rybnych 202 morgi wraz z zalewami w polach (Wierciński).— Chmielników w roku 1893 wykazano tylko 8 morgów, chociaż chmiel dobrze się udaje, a produkt z Lubelskiego nieraz wracał z Niemiec do nas lub szedł do Rossyi jako prawdziwy czeski lub bawarski.

Stosunki własności dworskiej do użytkowania włościańskiego wyrażały się po r. 1864 służebnością mi w 186 wsiach przyznanemi 4896 osadom włościańskim; z tych 4 803 miały zapewnione użytkowanie z lasów i pastwisk.

W r. 1899 już tylko 120 wsi posiadało prawa pastwiska w 45 dobrach dworskich dla 20 000 sztuk bydła; na pocz. r. 1900 z liczby osad uprawnionych pozostało 2 949; w 40 na 100 wypadków służebności nastąpił skup dobrowolny. Ruch ku wyjściu z uciążliwego stosunku, choć słaby, nie ustaje. W przecięciu na jedną osadę, która prawo użytkowania zamieniła na własność gruntową, przypada 4.5 morga danego przez dwór. Lud wiejski miał pomoc ma- •; skowego (dla całej gubernii 78.3) nie daje teryalną w kredycie dawanym przez Bank j prawdziwej miary; komissye bowiem i najle-Włościański i kasy oszczędnościowo-pożyczkowe, piej czytającego Polaka nieumiejącego czytać

L. K.

po rosyjsku uważają za analfabetę. W r. 1900 były przy 3 szkołach biblioteki ludowe pod czujnem okiem policyi oświaty tworzone i trzymane od czasów gen. gubernatorstwa ks. Ime-retińskiego (1897 —1900). Urzędowe kuratorya trzeźwości w liczbie 14 w powiecie, podzielonym na tyleż okręgów trzeźwości, miały 174 współpracowników ze społeczeństwa i ze stanu urzędniczego; skorzystały one z dawnych „gospód chrześciańskich“ i tylko samorzutności społecznej zawdzięczają swą skromną użyteczność. Pow. K-i miał tylko 1 gospodę, w K-e; koszt jej utrzymania wyniósł (1900) 1 863 rb. 75 kop.—Drogi. Powiat ma drogę pocztową z Lublina do K-u, stąd żwirówkę gubernialną do Chełma, a z Fajsławic do Włodawy drogę bitą państwową; drogi powiatowe głównie na zachodzie, a wśród nich niewiele utrzymywanych staranniej gruntowych: wogóle zaniedbanie i brak. Kolej żel. Nadwiślańska ociera się o powiat na północo-zachodzie, około Biskupic, a stacyę, w Rejowcu, ma w samym rogu płn.-wschodnim. Projektowana kolej lubelsko-toma-śzowska, w projekcie przecina zachodnią część powiatu, przechodząc przez Turobin; odnoga jej z Chełma do Zamościa przemknęłaby się przez powiat na kilkuwiorstowej długości.—Bibliografia. Wydawnictwa komit. Stat Warsz.: „Statjistjika zemlewładenija ...w gub. C. Pol-skago w nacz. 1904 g.“ (Warsz. 1905; są tu i liczby z miast); „Selskoje bezzemelnoe nasje-lenie w. . C. P.“ (t-że 1897. Ważna rozprawa A. Zakrzewskiego o ludności wiejskiej); „Poze-melnaja sobstwennost’.,. C. P.“ (t-że 1898); „Sostojanie naselenija w... C. P... k 1 janwarja 1905 g.“ (t-że 1906); „Statjistjika konewodstwa ji skotowodstwa w... C. P. w 1870 ji 1899 gg.“ (t-że 1901); „Statjistjika Zemljewładenija“ (Warsz. 1905). Wiercieński Henr. „Opis statyst. gub. Lubelskiej“ (Warsz. 1901; 492, IV str.

8-o; tabl., rys., mapa). Gloger Zygm. „Geogr. hist, ziem dawnej Polski“ (Kraków 1900). „Gaz. rolnicza“ z i. 1901 nr. 25 (Lublin i Lubelskie, illustr.).

Krasnystaw, miasteczko w pow. Zwiahel-skim (ros. Nowograd wołynskij), gmina Berez-dów, stać. poczt. Korzec, 35 w. od Zwiahla, 25 od Korca, cerkiew, parafia i szkoła pra-wosł. Domów, dworków i inn. ok. 350; m-ców (1897) 2261. Cztery garbarnie, trzy cegielnie, dwie garncarnie. Cerkiew bogato uposażona 78 dziesięcinami ziemi.— „Słów. Geogr.“.

Krasny targ — na Litwie, walny targ. Niekiedy ta nazwa bywa stosowana do największego targu (jarmarku) rocznego, n. p. w Ejszyszkach, w powiecie Lidzkim, tak zowią ostatni targ przed Bożem Narodzeniem.

Krasokrzewka, polip, ob. Eudendrium.

Krasomówstwo: 1) Typ duchowy kra-s o m ó w c ó w. Prace Egyera, Kussmaula, Strickern, Charcot’a, chociaż nie zawsze, dotyczyły bezpośrednio K-a, przelały przecież sporo światła na typ odpowiedni: urodzonego mówcy tj. osoby, która przyniosła ze sobą na świat uzdolnienia, czyniące z niej dobrego mówcę. Krasomówcy rodzą się tak samo jak poeci, malarze itd.; najsystematyczniejsza praca nie stworzy ich i łożone wysiłki mogą jedynie rozwinąć wrodzone uzdolnienie. Naturalnie, jednym z warunków jest posiadanie dobrego organu mowy, zdolnego oddać różne intonacye głosu, a tembardziej wymawiającego wyraźnie dźwięki. Warunek ten jest tak zrozumiały, iż zbyteczne nad nim zastanawiać się szczegółowiej. Natomiast prócz kół specyalistów mało kto wie o innych wymaganiach, którym musi czynić zadość krasomówca, mianowicie o konieczności posiadania przezeń odpowiedniego rodzaju pamięci. Psychologia nowoczesna rozstała się z dawnemi pojęciami o pamięci, wyod-drębniając specyalne pamięci: wzrokową, słuchową, artykulacyjno-ruchową, graficzno-rucho-wą itd. (ob. Pamięć) i stosownie do tego wyróżniając typy wzrokowców, słuchowców, itd. Otóż krańcowy i wogóle jednostronny wzrokowiec, który zatem rozporządza jedynie obrazami wzrokowemi, który, ażeby odtworzyć czyjś obraz, odtwarza rysy danej osoby, ale nie dźwięki, nigdy nie wyda wybitnego mówcy—umysł, w którym obraz wzrokowy wyłącza słowne, nie jest umysłem krasomówcy. To samo da się powiedzieć o wyłącznym ruchow-cu graficznym. G. Saint-Paul opisuje takiego ruchowca, któiy o sobie opowiada: „gdy pragnę sformułować myśl swoją, muszę uciec się do pióra i papieru, muszę widzieć frazes; winien jestem także zaznaczyć, iż gdy mówię sam z sobą, widzę wyraz każdy, którego głoski wymawiam we wnętrzu swojem“. Typ taki pamięci wyda rysownika, publicystę, jeno nie wybitnego krasomówcę. Mówca musi być ruchow-cem artykulacyjnym raczej pamięć ruchowo-artykulacyjna (mogąca istnieć obok innych pomięci) jest nieodzownym warunkiem dla ukazania się typu krasomówczego. Egyer, który właśnie był takim ruchowcem i nawet usiłuje tego rodzaju pamięć uważać za objaw powszechny, wszystkim właściwy, tak pisze o nim: „dusza w każdej chwili wygłasza we wnętrzu na-szem myśl swoją. Kiedy głośno przemawiamy, ta nasza mowa wewnętrza nie ustaje: milknie na chwilę w pewnych odstępach czasu. Gdy odpoczywamy, gdy krótkiem milczeniem stawiamy w mowie swojej punkty i przecinki, wtedy znów ją słyszymy: przypomina nam o wątku wywodów naszych, dyktuje wyrazy, które mają nastąpić. Jest kierowniczką, a raczej suflerem mowy uzewnętrznionej, pośredniczką między ideą, która dąży do uzewnętrznienia się, a wyrazem, który ją oddaje. Często opracowywa ona ten wyraz i powtarza go,|czę-sto bez wiedzy naszej nakreśla zarysy przyszłej mowy naszej i zawsze jest e c h e m, od-ległem i żywiołowo zmieniającem się, dawnych wyrazów, naszych własnych i obcych“. Ta mowa wewnętrzna bywa niekiedy tak napiętą, iż Stricker znał osoby, które, pogrążając się w zadumę, nabawiały się chrypki — myślom towarzyszyła mowa głucha, wprawiająca w ruch odpowiednie organa. Charcot dobitnie wyrzekł o tym typie, iż gra on na głuchem pianinie, którego klawisze działają, ale w ruch nie wprawiają strun. Taki ruchowiec artykulacyj-ny, gdy ma myśleć, musi mówić, mowa wyprzedza myśl i podnieca snucie jej wątku. Daudet zobrazował typ taki w swoim „Numa Rumestan“ „kiedy nie mówię, nie myślę“—o-powiada o sobie Numa. Miał słuszność. Wysiłek myśli nie doprowadzał go do mowy; przeciwnie, mowa wyprzedzała myśl, wyprowadzała ją szmerem swoim z bezwładności. Wprawiało to jego samego w podziw: igrał tym plączącym się potokiem wyrazów, idei, ukrytych gdzieś w głębi pamięci i odszukanych przez mowę, zebranych obecnie i powiązanych w pasmo argumentów. Mówiąc, odszukiwał w sobie wrażliwość, której istnienia nie podejrzewał, wzruszał się wibracyami własnego głosu, intonacyą jego, oddziaływającą na jego własne serce, wyzywającą łzy w oku“. I właśnie typom takim, które ażeby myśleć, potrzebują mówić, nie wiele braknie jiiż, ażeby zostać dobrymi mówcami: gdy mówią, są w swoim żywiole właściwym. Trzeba, ażeby pamięć obrazów ruchowo-artykulacyjnych i idąca z nią zwykle w parze pamięć obrazów słuchowych odznaczała się mocą i obfitością; ażeby umysł żywiołowo rozporządzał skojarzeniami ideowemi, które umiałyby przykuć do siebie słuchaczy i ujarzmić ich umysły, względnie przekonać; ażeby umiał w okazyi przyswoić sobie materyał i argumenty wymagane przez daną sprawę. Maurice Adam, w pracy swojej streszczając rezultaty swoich poszukiwań nad mówcami, stawia cztery warunki, którym czynić winien krasomówca: a) posiadanie dobrego organu odbierania dźwięków, dochodzących z zewnątrz (dobrego słuchu); b) posiadauie dobrego wewnętrznego mechanizmu przechowywania dźwięków (tj. pamięci obrazów słuchowych); c) posiadanie doskonałego wewnętrznego mechanizmu ruchowego (pamięci obrazów ruchowych); d) posiadanie dobrego organu mowy. Są to warunki niezbędne, ale jeszcze niedostateczne, do których trzeba dołączyć jeszcze warunek wyższych u-zdolnień: mowa nie tylko musi być płynną, ale w sobie jeszcze posiadać myśl i logikę. Naturalnie, istnienie obok pamięci słuchowej jeszcze pamięci wzrokowej itd., bynajmniej nie oddziaływa ujemnie: przeciwnie, powiększa panowanie mówcy nad materyałem. Ta analiza duchowości mówców dostarcza jedynie tła ogólnego, na którem zarysowują się rozmaite odmiany. Wymowa mówcy, który zwraca się do nieznanego tłumu na wiecu, musi odznaczać się zgoła inne-mi właściwościami niż mówcy parlamentarnego,

wiedzącego jakich słuchaczy ma przed sobą. Pierwszy musi niecić zapał przedewszystkiem, drugi przekonywać. Jeszcze inne pierwiastki ducha są potrzebne mówcy w sprawach sądowych. Może się zdarzyć, iż mówca, cieszący się stałem powodzeniem gdy występuje w jednych okolicznościach, wywołuje wrażenie bardzo słabe lub nie wywiera wpływu żadnego w innych. W każdym jednak razie istnieją pewne zasady, które obowiązują każdego mówcę, gdy chce wystąpić publicznie —zasady przygotowania się. Trzeba bowiem rozstać się ze złudzeniem jakoby mówca dobry nie wymagał przygotowania. Biografie wybitnych mówców świadczą, iż zwykle łożyli oni bardzo wiele pracy nad przygotowaniem się do mowy, którą mieli wygłosić. Istnieją improwizatorzy, ale mowy improwizowane zdarzają się rzadko. Taki Mirabeau przygotowywał je na papierze i dopiero znalazłszy się w wirze wypadków, kiedy nie było czasu na to, musiał poprzestawać na ob-myśliwaniu; „ten mocarz słowa, obawiał się improwizacyi i często jej unikał, nie chcąc przegrać walnej bitwy. Tak samo Vergniaud tracił wiele czasu na opracowanie mów swoich, wygłaszając je uprzednio przed przyjaciółmi swoimi. Rzecz ciekawa, Vergniaud czuł wstręt do pisania listów; tak samo też i o Mirabeau odzywa się historyk Aulard, iż „nie umiał pisać w usposobieniu spokojnem, kiedy zaś imał się pióra roznamiętniony, wówczas kreślił mozolnie wyrazy, które nie ujawniały myśli jego“. Metody do przygotowywania się do mów wypływają z samej natury duchowej mówców. 2) Metody przygotowywania się. Do ostatnich czasów nie rozróżniano należycie sztuki krasomówczej od pisarskiej, częściowo pod wpływem tradycyi sięgającej czasów greckich: adwokaci ateńscy nie mieli prawa bronić ustnie sprawy, i najpiękniejsze mowy Demostenesa były pisane—klient uczył się ich na pamięć i wygłaszał je przed sądem. I mówcy rzymscy hołdowali zasadzie, iż mówca powinien za pomocą pisma przygotowywać się do wygłoszenia swojej mowy. „Należy ćwiczyć się za pomocą pisania“, opowiada on w DeOratore (III, 49), a w innem miejscu potępia Sulpicyu-sza za to, iż nie może przyzwyczaić się do pisania: „Obfitość mów jego przypomina glebę wydajną, na której rośnie zbyt wiele trawy“. Warto zaznaczyć iż nie wszyscy podzielali te poglądy. Galba n, p. w przededniu mowy zamykał się w domu i wygłaszał ją przed swoimi niewolnikami. Jednak zasady tak zw. grafizmu przeważały i znalazły glebę sprzyjającą w stosunkach w XVI, XVII i XVIII, kiedy życie płynęło powolnym potokiem i pozostawiało mówcom sporo czasu na opracowywanie mów swoich za pomocą pisania. Kunszt krasomówczy wtedy zlewa się w jedno z umiejętnością stylu pisarskiego. Kazania i mowy o-brończe w. XVII były rzeczą ciężką, pracowi-

cie ułożoną, wygłaszano je lub raczej odczytywano w sposób uroczysty. Tak postępował Fénelon, Massillon, Fléchier i in. Jedynie Bossuet może uchodzić za zwiastuna nowych metod: rzucał na papier jedynie zarys przyszłej mowy i liczył na to, że gdy stanie na mównicy, natchnienie nada życie i ruch jego myślom. Wiek XVIII zarówno we Francyi jak i gdzieindziej pozostawił dawne zwycżaje bez zmiany; dochodziło do tego, że adwokaci domagali się zwłoki tygodniowej, ażeby opracować odpowiedź. Dopiero Rewolucya francuska dokonała przewrotu zupełnego (chociaż dawne zwyczaje przetrwały długo jeszcze wśród adwokatów prowincyonalnych). Życie płynęło podczas tej epoki burzliwej zbyt energicznie, ażeby można było znaleźć wczasy na opracowywanie mów: dawni adwokaci, zostawszy działaczami politycznymi, zaczęli improwizować mowy, jedynie poprzestając na przygotowaniu dorywczem. Hasłem stało się powiedzenie Dantona: „opracowywanie piśmienne zamraża mowę“. Ale uzasadnienie teoretyczne tego zwrotu ukazało się dopiero w połowie wieku XIX (praca Eugeniusza Paignon „Eloquence et Improvisation“). Paignon dowiódł, że opracowanie piśmienne mowy jest metodą nawskróś błędną, a nadto, iż improwizacya zawsze wymaga przygotowania. Ale dopiero obecnie, gdy psychologia rzuciła światło na pierwiastki talentu krasomówczego, mogły ukazać się próby zbudowania racyonalnej teoryi krasomówstwa, dokładniej: racyonalnego ćwiczenia uzdolnień wrodzonych. Biorąc jako podstawę te uzdolnienia, M. Adam twierdzi, że: a) opracowanie piśmienne przyszłej mowy obarcza mówcę mnóstwem pracy bezużytecznej i wywołuje zbyteczny wydatek siły nerwowej, b) przygotowanie myślowe jest środkiem, najprędzej i najłatwiej prowadzącym mówcę do celu. Odpowiednio do tego nakreśla on mówcy ćwiczenia, które streszcza, przytaczając odezwanie się Franciszka Sarcey, twierdzącego, iż z fontanny wytryska tylko ta woda, która tam się już znajduje. „Nie piszcie nigdy mów swoich—powiada Sarcey; powiem nawet więcej, a mianowicie nie bierzcie nawet ze sobą notatek swoich. Tłum—to potwór tysiącogłowy, którego zdołacie ujarzmić, patrząc mu wciąż w oczy. Nie posługujcie się cytatami lub wygłaszajcie je z pamięci: jeśli błędnie oddacie myśl autora, tem gorzej dla niego. Mając w umyśle wszystkie idee, które rozwijać będziecie w mowie swojej, nie siadajcie nigdy do stołu z piórem w ręku. U-dajcie się do ogrodu, na jakąś ulicę odludną, lub do samotnego pokoju, większego niż pozostałe. Dobrze opracowywać można mowę jedynie chodząc. Wytyczne punkty waszej mowy spoczywają w umyśle waszym — weźcie któryś z nich i starajcie się improwizować na ten temat. Nie przestraszajcie się, iż wyrazy

Wielka Bneykl, Ilustr. Ser. 1. Tom XL. Zesz 317a.

są nieodpowiednie, zdania źle zbudowane, ale rozwijajcie przedmiot swój i znowu powtarzajcie ćwiczenie aż do zmęczenia, dwa, cztery, dziesięć razy. Rzecz początkowo będzie ciężka, rozumowanie będzie krótkie i suche, ale zwolna dokoła wątka zasadniczego ugrupują się rzeczy drugorzędne. Nigdy mowy nie należy wykuwać na pamięć! Więc ku czemu zmierza samo ćwiczenie? Oto ażeby wytworzyć zasób zwrotów i wyrazów w zakresie przedmiotu, o którym mówić zamierzacie“. Sarcey nie uzasadniał tych rad swoich, jeno streszczał wyniki doświadczenia; M. Adam i inni powiadają to samo, ale wywody swoje opierają na sta-dyach nad naturą duchową Krasomówców. Rady ich brzmią jak następuje (M. Adam): a) ,Należy troskliwie unikać wszelkiego przygotowywania się piśmiennego, b) Warto codziennie, chociażby w ciągu minut dziesięciu, przyzwyczajać się do wygłaszania improwizacyi na jakikolwiek temat; należy unikać nawet pisania listów, zanim treść ich nie będzie głośno opracowana; wogóle dobrze byłoby obmyśleć i głośno wypowiedzieć rzecz każdą, która będzie później napisaną, c) Należy unikać przygotowywania się w ostatniej chwili; korzystną jest rzeczą, gdy choć noc jedna oddziela ostateczne przygotowanie się od wygłoszenia mowy. W każdym razie trzeba dać mózgowi odpoczynek przed samą mową d) Nie należy nadużywać notatek; obejmować winny one tylko wytyczne punkty i liczby, zwłaszcza trzeba zwrócić u-wagę na imiona własne i za pomocą środków mnemonicznych posiadać je w pamięci, e) Ażeby wyleczyć się z niewyraźnego mówienia lub za nadto prędkiego, należy przysłuchywać się uważnie własnej mowie nawet podczas rozmowy najpospolitszej, i starać się o to, aby zdanie było zbudowane poprawnie. /) Gdy mówca rozpoczyna mowę swoją, powinien czynić to powoli i wyraźnie, ale nie wytężając zbytnio głosu. Kto rozpoczynając mówi zbyt głośno, naraża się na niebezpieczeństwo, iż niebawem o-chrypnie. g) Nie należy nadużywać gestów. —Są to wszystko zasady dotyczące przygotowywania się mówcy. Ale są jeszcze inne warunki, wypływające stąd, iż mówca wygłasza mowę swoją przed tłumem, innemi słowy, musi wziąć pod uwagę jego psychologię, posiadającą również swoje zasady (ob. P s y cholo gi a, Ps. tłumu). Pierwszą rzeczą jest zapanować nad słuchaczami, zaimponować im swoją śmiałością, „wejść z nimi w stosunek“. Kuglarze, którzy także muszą się liczyć z psychologią tłumu, twierdzą, iż posiadanie „dobrego oka“ jest warunkiem nieodzownym powodzenia. Trzeba posiadać spojrzenie śmiałe i żywe, które odważnie idzie na spotkanie wzroku słuchaczy i przykuwa go do mówcy. Dlatego Adam radzi mówcy nie spuszczać wzroku ze słuchaczy, nie odczytywać cytat na mównicy, a nawet je-

(„La parole inté-Paryż 1881);K u s sm a ul’a („Les

L. K

J F. G.

L. K.

śli braknie wyrazu, nie tracić czasu na dobranie go, lepiej użyć barbaryzmu, nawet niezręcznego zwrotu gramatycznego, byleby nie stworzyć w mowie swojej zająknięcia się, które pozbawi mówcę władzy nad tłumem.—Bibliografia. Prace Goltz a, Brenera nad organami mowy; Egger rieure“

troubles de la parole“, Paryż 1884), George S a i n t - P a u l’a („Essais sur le langage intérieur“) nad mową wewnętrzną. Co do techniki i hygieny: Cast ex A. „Hygiène delà voix parlée et chantée“ (Paryż 1894); Maurice Adam „La Parole en^public“ (Paryż 1895); Cast ex A. „Maladies de la voix“ (Paryż

1903); J. Farzar „The human Voice a. connected Parts, a practical book for Orators, Vocalists a. others“ 1881; R. GaVry „Elocution, Voice a. Gesture“ 1888, Pa try R. J. „Practical Handbook on Elocution“ 1899; Newlands J. C. „Voice production a. the Phonetics of Declamation“ Londyn 1906; Cormenin „Le livre des Orateurs“; Bautain „Etude sur l’art de Parler en public“ (wyd. 2-e, 1863). Z dawniejszych: Arystotelesa Retoryka, Ciceiona „De oratore“; Fénelon „Dialogues sur l’éloquence“; E. P aignon „Eloquence et Improvisation“ (Paryż 1846, wyd. 2-e, 1888). Historya wymowy: Hardwicke H. „A History of Oratory a. Orators“ (Nowy-York); G. Perrot ,,1’Eloquence politique et judiciaire à Athènes“; Cucheval „Histoire de l’éloquence romaine“; Munrier-Jolain „Les époques de l’éloquence judiciare en France“; Ville-main „Tableau de l’éloquence chrétienne au IV siècle“ (Paryż 1849); Lecoy de la Marche „La Chaire française au moyen âge“ (Paryż 1848); Ge ru zez „Histoire de l’éloquence politique et religieuse aux XIV, XV et XVI siècles“ (1837—38); Hurd „Les Orateurs sacrés à la cour de Louis XIV“ (Paryż, wyd. 2-e, 1874); Jacquinet „les Prédicateurs au XVH siècle avant Bossuet“ (wyd. 2-e, 1885); Aulard „Les orateurs de l’Assemblée constituante“ oraz „les Orateurs de la Legislative et de la Convention“; Le Berquier ,,Le barreau moderne“. Ob. Mowa, Wymowa.

Krasonicky w awrzyniec, zwany L o r-kiem (* 1450—f 1532 r ), członek jednoty brackiej czyli brat czeski. Zmienił on pierwotną czystość nauki Piotra Chelczickiego, założyciela jednoty. Pomagali mu w tej reformie Łukasz, bakałarz z Pragi, i Prokop z Hradcu. Wszyscy ci nowatorowie, dla odróżnienia się od stronników starej nauki czyli Amosytów, przyjęli nazwę Prokopitów, wprowadzając do jednoty światowość przez usprawiedliwienie się w wierze, której dawano pierwszeństwo przed etyką. Dopuszczano nawet przysięgę, piastowanie urzędów i służbę wojskową, łagodząc to pewnem umiarkowaniem. Prace jego: „Psâni obśirne o panu Bohu a vire“ (1492), „Psâni proti odtźencom, jinac proti Amosovi“ (1495), „Bratrskä Apologie“ (1503), „Sepsâni o tom, co se udało w Praze 1504“, „Kniżka wysvë-tlujici viru knëztva kalisného o svatosti tëla a krve pane“ (1511), „Psâni mistrum prâzskÿm pricinou spisu jejich o bludich pikhartskÿch“ (1513), „Psâni proti viré administratora a mi-struv prazkÿch“ (1524), „Psâni wystrażne“ (przeciw Zwinglianizmowi), „Zivot Ondreje Po-livkÿ“ itp. — Źródła: Goli Jarosław „Jednota bratrskä“ („Öasop. Museum kral. c.“ 1885); Gindel 1 y „Böhmen und Mähren in Zeitalter der Reformation, Geschichte der böhmischen Brüder“, t. I, Praga 1857; Czerwenka „Geschichte d. evangelischen Kirche Böhmens“ t. II.

Krasopani, a właściwa Krasna (pani)— nazwa gaiku na Ślązku. Ob. gaik, latko (nowe).

Krasotlina (bot.), ob. Laguncularia.

Krasow Bazyli syn Iwana (* 1810 —f 1855), utalentowany poeta rossyjski. Po ukończeniu seminaryum w Wołogdzie i wydziału literackiego na uniwersytecie moskiewskim w 1835 r. został K. nauczycielem gimnazyum w Czernihowie, a w dwa lata później asystentem przy katedrze literatury rossyjskiej w uniwersytecie św. Włodzimierza. Porywał słuchaczów piękną wymową i zapałem, wykładom jego wszakże brakło przygotowania i pogłębienia przedmiotu. W 1838 r. starał się K. o pozyskanie doktoratu z literatury powszechnej; rada fakultetu jednak odrzuciła jego rozprawę, jako niedostatecznie opracowaną: „O gławnom naprawljenji poezji w anglijskoj i niemieckoj literaturje z końca XVIII wieka“. Ostatnie lata życia spędził K. w Moskwie w wielkiej biedzie i osamotnieniu, jako nauczyciel szkół prywatnych. K. jest poetą młodzieńczych porywów i wczesnych rozczarowań; utwory jego cechuje' szczerość, subtelność uczuć, owianych melancholią. Do najpopularniejszych należy śpiew ka „Ja wnow pred toboju stoju oczorowan“. Umieszczał swe utwory w czasopismach „Mo-skowskom Nabljudatielje“, „Otieczestwiennych Zapiskach“, „Moskwitianinje“, „Bibljotiekje dla cztienja“; prócz poezyj oryginalnych, tłómaczył Owidyusza, Goethego, Byrona i Heinego. Wydanie zbiorowe utworów K-a zebrał Szejn (Moskwa 1860), wkrótce jednak pożar zniszczył cały nakład. Biografię K-u opracował profesor N. P. Daszkiewicz w wydawnictwie „Słowar professorow uniwersiteta sw. Wła-djimjira“.—Por. „Encjikłopedjiczeskij słowar“ Brokhausa i Efrona.

Krasowa, węg. Kras so, dawny węg. komitat w byłym Banacie teineskim, który od r. 1880 złączony z kom. sereńskim (węg. S z ö-rény varmegye), tworzy dzisiejszy kom. Krasowsko-sereński (węg. Kra ssó-Szôrény vérmegy e) W obszar jego wcho-

dzi część banackiego Pogranicza wojskowego, zniesionego w r. 1873. Graniczy od płn. z kom. aradzkim, od wsch. z humiadzkim (Siedmiogród) i Wołoszczyzną (Rumunią), od zach. z kom. te-meskirn; od połd. oddziela go Dunaj od król.

7) pow. Lugoski, 25 osad, 20 033 m-ców, 8) pow-Maruski, 25 osad, 20 184 m-ców, 9) pow. Mołdawski, 22 osad, 26 468 m-ców, 10) pow. Ora-wicki, 21 osad, 46 140 m-ców, 11) pow. Orszow-ski, 22 osad, 24 622 m-ców, 12) pow. Reszyczań-ski, 26 osad, 47 314 m-ców, 13) pow. Temeski, 29 osad, 24 094 m-ców, 14) pow. Teregowski, 22 osad, 33 427 m-ców, 15) okrąg miejski Karanszebes, 6 487 m-ców, 16) okrąg miejski Lugosz, 16 126 m-ców (1900 r.).—Por. Pes-ty „Geschichte des Komitats Krassó-Szorćny“

Br. G.

Serbii. Obszar liczy 9 751 km. kwadr. (177 mil. kw.). Wschodnia część kom. jest górzysta i lesista, przecięta górami Banackiemi, któ rych działy zachodnie, między rz. Borżawą i Nerą, po obu stronach rz. Karaszu, obejmują łańcuchy orawickie i dognaczańskie, dochodząc w Semeniku (węg. Szemenik) wys. (Budapeszt 1884).

Krasowa, węg. Krassova, m-czko na Węgrzech, w kom. krasowsko-sereńskira (węg. Krass ó-Szôrény varmegye), pow. reszy-czańskim, nad rz. Karaszem (węg. Karas), przy kolei żel. Jasienowa-Anina; według spisu ludności z r. 1900 było dm. 810, m-ców 3 353, przeważnie narodowości chorwackiej; obszar 25 647 morgów. Zwaliska zamku Krassófo, który b. komitatowi krasowskiemu (ob. Krasowa) miano nadał. W pobliżu grota naciekowa Sokołowacz (węg. Szokolowacz). W miejscu kościol par. rz.-kat. Należy do sądu pow. i urz. podatkowego w Orawicy górniczej. Urz. poczt., telegr. i st. w miejscu.

kol.

Br. o.

Krasowski Kajetan, agronom (* na Wołyniu), nauki kończył w Uniw. Wileńskim; był I nauczycielem w giinnazyum, potem prof, adjunk-tem, wreszcie dyrektorem szkół. Wydał: „0-grodownictwo“ (Wilno 1820); z A. Th a er a przełożył: „O nawozach“; „Sposób stawiania budowli gospodarskich“ (Wilno 1834 —

St. Rew.

1455 m. np. m. Te działy znane są pod nazwą Rudaw Krasowskich, dostarczających z Dognaczki i Orawicy miedzi, żelaza, złota, ołowiu i cynku. Okolice położone nad brzegami Temeszy, dolnej Borżawy, Nery i Karaszu są nizinne. Klimat łagodny, zdrowy, ziemia dobrze nawodniona i urodzajua. Na płn., wsch. i płd. opływają ten komitat rzeki pograniczne Marusza, Czerna i Dunaj- wnętrze jego zraszają kanał Begi, Temesza z Borżawą-Karasz i Nera, ostatnie dwa lewe dopływy Dunaju. Karasz z Borżawą łączy kanał Terezyań-ski. Ludność wynosi 443 001 m-ców (1900 r.); z tych 78.35$ Wołochów, należących do kościoła prawosławnego: wyznawców kość. rz.-kat. 16.28$, a gr.-kat 5.37$. Głównym produktem jest zboże, kukurudza, wino, owoce, warzywa, len i konopie; z drzew owocowych hodują przeważnie śliwki, których owoców używają do wyrobu śliwowicy. Znaczna jest hodowla bydła; również kwitnie bartnictwo, rybołówstwo; zwierzyny jest poddostatkiem.

1839).

Krassowski, właściwie Krasowski Apolinary, syn agronoma K aj e ta n a (ob.), wychowywał się w Wilnie, do nauk matematycznych przykładał się w tamecznej wszechnicy, po u-kończeniu jej został inżenierem wojskowym, a następnie nauczał architektury w instytucie korpusu inżenierów komunikacyi lądowych i był członkiem akademii sztuk pięknych w Petersburgu. Pisał sporo w zakresie swej specyal-ności, atoli w języku rosyjskim wyłącznie. Do najlepszych w swym rodzaju należy: „Grażdan-

skaja archjitektura s atłasom na 102 listach“

i. j.

Ważne są kopalnie dostarczające złota, srebra, miedzi, cynku (Orawica, Dognaczka, Ruska Bania), znakomitego żelaza (Reszyca, Anina) i wybornego węgla kamiennego (Steierdorf); natta.

Wielkie zakłady hutnicze, fabryki wyrobów żelaznych i stalowych w Steierdorf, Aninie, Re-szycy, Bogszanie, Dognaczce i t. d. są od r.

(Petersburg 1851).

Krassicyusz, po łacinie pełnem nazwiskiem Lucius Crassicius Pasicles, później Zwoleniu ze stanu niewolniczego, L. Cr. Pansa, gramatyk łaciński, rodem z Tarentum, był nauczycielem młodego Juliusza Antoniusza, syna tryumwira Antoniusza; jako nieco młodszy spółczesny Gajusa Helwiusza C y n n y (ob.) napi-! sał on do jego poematu „Smyrna“ uczony ko-I mentarz, objaśniający zawiłą treść jego mityczną; zasługę K-a uznaje osobny epigramat

po wy-

1854 własnością towarzystwa austro.-węg. kolei państwowych; zatrudniają około 15 000 robotników. Na wspomnienie zasługują łomy marmuru w Sasce (węg. S z a s z k a); marmur ten co do czystości i piękności białej barwy w niczem nie ustępuje marmurowi kararyjskie-mu. Handel i przemysł dość ożywione. 0-prócz płodów górniczych wywożą drzewo, śliwowicę, owoce i skóry surowe. Wywóz odbywa się kolejami i kanałem Begi.—W pobliżu osady górniczej Orawicy jest sławny zakład leczniczy zwany Dolin ąMarylli, niem. Marillathal, węg. M a r i 11 a v ö 1 g y.—Stolicą komitatu jest miasto L u g o s z (węg. Lugos). Komitat dzieli się na 14 powiatów; dwa okręgi miejskie:

1) powiat Bega, 27 osad, 21 024 mieszkańców; 2) powiat Bogszański, 21 osad 35 192 m-ców; 3) pow. Bozowicki, 18 osad.

28 184 m-ców, 4) pow.Faczecki, 38 osad, 23 288 który nam Suetonius (De illustr. gramm. 18) m-ców, 5) pow. Jamski, 28 osad, 36 963 m-ców, dochował, przypisywany niesłusznie poecie Ka-

6) pow. Karanszebeski, 36 osad, 33 445 m-ców, tullusowi; wydrukowali wiersz ten w „Antholo-

S. Drz.

.1884.

gia Latina“ Burmann, tom II, str. 150, i Meyer pod liczbą 844. —Por. We i chert, „Poetarum Latinorum reliquiae“, Lipsk 1830, str. 185 i nast.

Krasso, komitat węgierski, ob. Krasso-Szóreny.

Krasso-Szôrény (węg.), ob. Krasowa.

Krassowski Edward Antoni (*na Litwie w r. 1821—f w Petersburgu w r. 1898), lekarz, słynny położnik i ginekolog petersburski. Ukończywszy w r. 1842 nauki gimnazyal-ne w Slucku, udał się K. do Petersburga i zapisał się do tamtejszej Akademii medyko-chi-rurgicznej, opuścił ją zaś w r. 1848, otrzymawszy stopień lekarza; w roku następnym otrzymał posadę ordynatora kliniki położniczej w akademii rzeczonej; w r. 1852, po obronieniu rozprawy „Meletemata quaedam de uteri ruptura“, przyznano mu dyplom doktora medycyny, poczem w r. 1856 powołano go na adjunkta przy katedrze położnictwa; w r. 1864 posunięto go na profesora nadzwyczajnego; na-koniec od r. 1872 do 1876 zajmował katedrę zwyczajną położnictwa i chorób niewieścich, będąc zarazem dyrektorem kliniki ginekologicznej i położniczej. Nadto w r. 1871 powierzono mu zarząd naczelny największego w Rosyi zakładu położniczego Nadieżdinskiego. — K. wsławił się szczególnie bardzo owaryotomiami (ob)., których od r. 1862 wykonał szczęśliwie kilkaset, a wogóle może uchodzić za pierwszego krzewiciela ginekologii operacyjnej w Rosyi, którą, jako profesor dzielny, obdarzył zastępem licznym uczniów swych, rozsianych dziś po całym państwie, a wielu z nich zajmuje nawet katedry profesorskie. Od r. 1851 K. był również czynny jako pisarz, ceniony w zakresie położnictwa i ginekologii; pisywał przeważnie po rosyjsku, ogłaszając prace swe głównie w wydawnictwach „Wojenno-miedicinskij żurnał“ i „Żurnał akuszerstwa i żeńskich boljezniej“, do którego redakcyi należał od r. 1887 do 1892. Z dzieł jego większych, obok znanego w Europie całej „De l’ovariotomie, avec Atlas“ (Petersburg 1858), najwięcej rozgłosu osiągnął jego „Kurs prakticzeskoj akuszeriji“ (tamże 1865) i „Operatiwnoje akuszerstwo“ (tamże 1879 i do r. 1889 trzy wydania dalsze; w o-pracowaniu polskiem „Operacye akuszeryjne“ Warszawa 1879, w 8-e, str. 414 z drzewor.). Pisywał też po francusku, angielsku i po niemiecku; w języku polskim ogłosił tylko „Ma-teryały do statystyki medycznej gubernii wileńskiej z r. 1861“). K. był członkiem wielu towarzystw naukowych rosyjskich i zagranicznych, w grudniu r. 1875 Towarzystwo lek. warsz. zaliczyło go w poczet swych członków honorowych.—Por. S. Kośmińskiego „Słownik lek. pols.“, gdzie na str. 246 i 608 wymienione są prace K-go, wydane do końca r.

lir j. p.

Krassowski Jan, karzeł żyjący w połowie drugiej wieku XVI, Polak, z rodziny szlacheckiej pochodzący, który, nie wiadomo w jaki sposób, dostał się bardzo młodo do Francyi, gdzie też otrzymał wychowanie bardzo staranne. Potem widzimy go na dworze królów, Franciszka II i Karola IX, którzy go względami swemi darzyli; również był ulubieńcem Katarzyny Medycejskiej (ob.).—K. od karłów zwykłych odróżniał się bardzo korzystnie powierzchownością miłą, ponieważ, pomimo wzrostu drobniutkiego, zbudowany był dobrze, a przytem odznaczał się wychowaniem gładkiem, dowcipem bystrym, przebiegłością, wykształceniem, jak na owe czasy, wcale rozległem, i postępowaniem ujmującem a rozumnem. Przymioty te sprawiły, że dobił się wpływu pewnego na dworze francuskim i zebrał przytem majątek dosyć pokaźny, podnoszący jeszcze więcej znaczenie jego. — Między r. 1570 a 1572 powrócił do ojczyzny, niby tęsknotą do niej wiedziony, ale, jak się zdaje, wysłany był po prostu do Polski przez Katarzynę Medy-cejską, otrzymawszy od niej polecenie tajne działania na korzyść jednego z jej synów, aby mu zapewnić koronę polską, po śmierci przewidywanej Zygmunta Augusta, zapadającego wtedy na zdrowiu coraz bardziej. Do przypuszczenia takiego upoważnia zachowanie się K-go po przybyciu do Polski, oraz łaskawość Henryka Walezego (ob.) okazywana mu stale, tak w Krakowie, jak i później w Paryżu.—Bezpośrednio po przyj eździe do kraju rodzinnego K. zaczął nawiązywać stosunki rozległe, uwijając się po dworach wielkopań-skich i głosząc wszędzie schwał dworu Karola IX, królowej-matki i synów jej, osobliwie zaś Henryka d’Anjou, jej ulubieńca. Znosił się też wciąż potajemnie z Katarzyną Medy-cej ska, pisując do niej i donosząc jej o swych działaniach; postawienie kandydatury księcia Henryka było podobno głównie jego dziełem. Do pomocy przysłano mu z Francyi kawalera Jana B a 1 a g n y, a wtedy we dwu pracowali usilnie i z powodzeniem widocznem nad utorowaniem księciu francuskiemu drogi do tronu polskiego. Przysposobiwszy w ten sposób w Polsce umysły wielu osób wpływowych, K. podążył z powrotem do Paryża i skłonił Karola IX do jawnego popierania kandydatury brata, oraz do wysłania do Polski, jako posła nadzwyczajnego, dyplomaty zręcznego i przebiegłego, Jana de Mont lu c (ob.), biskupa dyecezyi Valence, ten zaś doprowadził szczęśliwie do końca dzieło tak pomyślnie rozpoczęte przez K-go.—Razem z nowo obronym królem Henrykiem W a-lezym K. zjechał do Krakowa, ciesząc się jego łaską, zaufaniem i znaczeniem u dworu, większym niż się na pozór wydawało. —Gdy po śmierci brata, Karola IX, Henryk postanowił pokryjomu opuścić Polskę, by zasiąść na tronie francuskim, K., wtajemniczony we wszystko, pomagał do urządzenia ucieczki, jak o tern

świadczy H i e r o n i m L i p p om an o, poseł    we-    przez    cały    czas    wyprawy wojennej    okazywał

necki, bawiący w Krakowie do r. 1575 w relacyi    się    chciwym    i    okrutnym, mianowicie    względem

Greków, których wbrew wszelkim prawom w niewolę sprzedawał, za co go senat później na grzywny skazał; w r. 167 przed Chr. był, jak się zdaje, członkiem poselstwa, które towarzyszyło Attalosowi II, królowi pergameńskiemu, kiedy ten godzić miał brata Eu men esa (ob.) z Gallami. Cicero wspomina K-a z uznaniem jako gruntownie z rzymskiein prawem prywat-nem obytego. — 3. Gaius Licinius Crassus, brat poprzedzającego, sprawując w r. 172 przed Chr. urząd pretora, właśnie kiedy wojna z Perseuszem, królem macedońskim, miała wybuchnąć, dostał od senatu zleceuie przygotowania floty wojennej; w (^następnym roku towarzyszył bratu, który był wtedy konsulem, w owej wyprawie, a w potyczce nieszczęśliwej pod Laryssą prawem skrzydłem dowodził; w r. 158 został konsulem razem z Lucyuszem Emiliuszem Paullusem, a losem przypadła mu prowincya Italia w u-dziale; w r. 167 dostał jako prokonsul namiestnictwo prowincyi Gallia Cisalpina, lecz odwołał go stąd senat, aby go wysłać w poselstwie do Macedonii.—4. Gaius Lic. Cr., prawdopodobnie syn poprzedzającego, był w r. 145 przed Chr. trybunem ludowym, a podczas przemówień swych pierwszy zwracał się twarzą, nie ku Comitiom ani ku Kuryi, lecz w stronę forum, do ludu, chcąc przez to zaznaczyć, że najwyższą władzę w państwie dzierży lud, a nie senat, w swych ręku; jako trybun stawił też wniosek, aby kapłani, nie, jak dotychczas, z własnego grona się kooptowali, lecz aby iud ich do takiej godności bierał; wszakże wniosek ten w głosowaniu przepadł. — 5. Publius Lic. Cr. Dives Muc ia nus, syn Publiusza Muncyusza Scewo-li, adoptowany przez K-a, wymienionego pod nr. 1, piastował najpierw godność arcykapłana, pontifex maximus, a w r. 131 przed Chr., razem z Lucyuszem Waleryuszem Flakkusem, urząd konsula. Kiedy w Azyi Aristonicus (ob.) ziemie, które A11 a 1 o s (ob.) Rzymianom ofiarował, pod swą władzę zagarnąć zamierzał, do-dostał K., jako mąż zażywający ogólnie wysokiego szacunku, naczelne dowództwo w tej wyprawie, wbrew zwyczajowi dotychczasowemu, zakazującemu arcykapłanowi granic Italii o-puszczać; wroga jednakże przebiegłego, który nadto wojskiem bitnem rozporządzał, zwyciężyć nie mógł, a nawet, znienawidzony powszechnie dla brudnej swej chciwości i surowego okrucieństwa, cofnąć się musiał śpiesz-nie, a podczas odwrotu zginął pod Leukai z ręki Traka pewnego, którego chłostą zadaną do wściekłości był pobudził. W wewnętrznych za-gach republiki był on politycznym przeciwnikiem młodszego Scypiona Afrykańczyka, natomiast przyjacielem i gorliwym zwolennikiem reform Tyberyusza Grakcha, a jeszcze po śmier-

złożonej rządowi swemu („Relacye nuncyuszów“ i t. d. Berlin i Poznań T. I, str. 267, z papierów Albertrandego wyd. Rykaczewski).

Po wyjeździe króla K. podążył wnet za    nim

do Paryża i tam dni swych dokonał.    Rok

Dr J. P.

śmierci jego, tak samo jak i urodzenia, znany nie jest.

Krassus, po łacinie Crassus, imię rzymskie, wzięte od przymiotnika crassus=gruby. Przydomek ten przysługiwał szczególnie dwom gałęziom znakomitych rzymskich rodów L i c y-niuszów i Papiryuszów. A. Z rodu L i-cyniuszów, Licinii, zajmowali w dziejach rzymskich wybitniejsze stanowisko następujący jego członkowie, zaliczający się z owym przydomkiem wszyscy do stanu plebejuszowskiego:

1. Publius Licinius Crassus, z przydomkiem Dives (= bogaty), był w r. 212 przed Chr., jeszcze w bardzo młodym wieku, całkiem wyjątkowo przed urzędowaniem jako pretor i konsul, arcykapłanem, pontifex maximus, a w r. 210 piastował godność cenzora, w dwa lata później obrany został pretorem, a w r. 205 konsulem, razem z Publiuszem Scy-pionem Afrykańczykiem Starszym; ponieważ jako arcykapłanowi nie było mu wolno granic Italii opuścić, dostał w wojnie przeciw Hannibalowi główną komendę w ziemi Bruttyjskiej, ograniczyć się jednakże musiał, zwłaszcza, że zaraza jakaś i wojsko i jego samego nawiedziła, na obserwowaniu taktycznych ruchów Hannibala i na odbiciu kilku miast, które się Rzymianom sprzeniewierzyły; w roku następnym, kiedy mu uaczelne dowództwo przedłużono, walczył jako prokonsul z odznaczeniem w bitwie pod Krotoną, którą konsul Sempronius Tuditanus z Kartagińczykami stoczył; wielkiej powagi dla rzadkiej biegłości w prawie i znakomitej wymowy, lecz także i dla znacznego majątku, jaki posiadał, w państwie zażywając, umarł jako pontifex maximus w r. 183 przed Chr., w którym także Hannibal ze świata zeszedł; podczas uroczystości pogrzebowych wyprawiono wspaniałe igrzyska, w których 120 gladyatorów do walki wystąpiło, a lud hojną biesiadą uraczono. — 2. Publius Licinius Crassus Dives, prawdopodobnie bratanek poprzedzającego, piastował w r. 176 przed Chr. urząd pretora, a w r. 171 godność konsu la razem z Gaiusem Kassyuszem Longinusem.

Objąwszy naczelne dowództwo w wojnie przeciw Perseuszowi, królowi macedońskiemu, wtargnął do Tessalii, lecz po pierwszej nieszczęśliwej potyczce, którą konnica jego pod miastem Laryssą, nad rzeką Peneiosem, stoczyła, cofnąć się musiał. Gdy Perseusz wtedy oświadczył gotowość zawarcia pokoju, odprawił K. posłów z oburzeniem i z wielkim impetem ruszył na nieprzyjaciela, którego w drugiem spotkaniu pobił i do ucieczki do Macedonii zniewolił;

6. L u c i u s L i c. C r.,

ci jego przyczynił się jako triumvir agris assignandis wiele do wprowadzenia praw jego rolnych w życie. Cicero chwali go jako mówcę i znakomitego znawcę prawa, a Valerius Maximus z wielkiem uznaniem się wyraża, że mówił płynnie po grecku i we wszystkich pięciu dyalektach tego języka sprzymierzonym, według życzenia, z trybunału swego wyroki ferował. Za żonę miał on Kornelię, córkę Kwin-tusa Metellusa Scypiona, niewiastę znakomitą uzdolnieniem, wykształceniem i urodą. Siostra jego, Licinia, wyszła za mąż za Gaiusa Sem-proniusza Grakcha, sławny mówca, urodził się w r. 140, a umarł w r. 91 przed Cłu⁻. Od wczesnej młodości o-kazywał obok wielkich zdolności nadzwyczajne zamiłowanie do nauk, a szczególnie do krasomówstwa. Zawarłszy związki małżeńskie z Mucyą, córką sławnego i zaprzyjaźnionego z nim augura, Kwintusa Mucyusza Scewoli (Scaevola), został dziewierzem znanego Gaiusa Maryusza, który za żonę miał drugą córkę Scewoli; po śmierci Mucyi ożenił się z Lelią, córką Gaiusa Leliusza Mędrca (Sapiens). Licząc zaledwie 21 lat, wystąpił w r. 119 ze skargą przeciwko konsulowi Gaiusowi Papiryu-szowi Karbonowi (Carbo), bardzo poważnemu i wpływowemu mężowi, którego optymaci jako gorliwego stronnika Tyberyusza Grakcha znienawidzili, i z tak potężną i porywającą wymową wyjawił jego przestępstwa, że obżałowany, zwątpiwszy o swej sprawie, sam sobie, jeszcze zanim zapadł wyrok sądowy, życie odebrał. Powodzenie takie niezwykłe i odwaga nieustraszona zjednały mu odrazu wielkie znaczenie w kołach rzymskich. Zaraz w następnym roku zlecił mu lud założenie kolonii rzymskiej Narbo Martius, w Gal lii, którą sam dla załagodzenia wewnętrznych sporów politycznych był zaproponował. Wybrany na urząd kwestora, udał się do Azyi, gdzie słuchał wykładów Metrodo-ra (ob.), krasomówcy i filozofa ze szkoły Akademików, a z powrotem zatrzymał się w Atenach, aby skorzystać z prelekcyi Chermadasa i innych jeszcze Akademików. W Rzymie rozwinął nadzwyczajną czynność jako obrońca prawa. W r. 106 obrany trybunem ludowym, poparł wpływem swym tak zwaną lex Servilia, według którego-to prawa przywrócono senatorom władzę sędziowską. W r. 103, sprawując razem z Kwintusem Mucyuszem Scewolą urząd edyla kurultiego, wyprawił ludowi wspaniałe igrzyska, podczas których w arenie, zdobnej w pyszne kolumny z drogiego marmuru kyme-tyjskiego, lwy po raz pierwszy z sobą w Rzymie walczyły. W r. 100 dobył sam oręża, aby stanąć w obronie frakcyi optyinatów przeciw rewolucyjnym zamiarom trybuna ludowego, Lucyusza Appulejusa Saturnina. Z tym samym Scewolą piastował w r. 95 godność konsula, a na urzędzie tym przeprowadził razem z kolegą swym tak zwaną lex Licinia Mucia de ci-

vibus (prawo to zakazywało przebywającym w Rzymie sprzymierzeńcom samowolnego przywłaszczenia sobie obywatelstwa rzymskiego). Jako prokonsul sprawował K. namiestnictwo pro-wincyi Gallia Cisalpina, gdzie zniósłszy doszczętnie kilka zbóieckich szczepów alpejskich, rościł sobie pretensye do zaszczytu odbycia tryumfalnego wjazdu do Rzymu. Skutkiem protestu Scewoli ambitne to życzenie spełzło na niczem. Aby z zemsty za oskarżenie i śmierć ojca zebrać dostateczny materyał dowodowy, towarzyszył mu natenczas do Gallii młody Gajus Papirius Carbo; K. wszakże, przypuszczając go do swego najbliższego otoczenia, zasięgał rady jego we wszystkich sprawach i tern zjednał sobie wreszcie szczerego przyjaciela, który, przekonany naocznie o zacnym charakterze i sprawiedliwem zawsze postępowaniu namiestnika, otwarcie oświadczył, że słusznie też przeciwko ojcu jego ze skargą wystąpił. Z Gneusem Domicyuszem Ahenobar-bem wyniesiony został w r. 92 do godności cenzora, a obaj publikowali natenczas znany edykt przeciwko szkołom łacińskich krasomówców. Ahenobarbus oskarżył też wtedy, wprawdzie bez skutku, kolegę swego, który posiadając wielki majątek, wiódł życie wystawne, o zbytek, a mianowicie o szczególne lubowanie się w kosztownych potrawach z ryb, murenami zwanych. Umarł K. w 49 roku życia, krótko przed złożeniem godności cenzora, 19 września r. 91 przed Chr., skutkiem gwałtownej kłótni z konsulem Lucyuszem Markiem Filipem, okazawszy raz jeszcze jak najświetniej dar przedziwnej swej wymowy. Córka jego Licinia, żona młodszego Maryusza, równie jak starsza jej siostra, toż samo imię nosząca, żona Pu-bliusza Korneliusza Scypiona Nazyki (Nasica), odziedziczyły po rodzicach wielki dar wymowy. O znakomitych zdolnościach krasomówczych K-a, na podstawie głębokiej nauki rozwiniętych, jako i o klasycznym spokoju oratorskim i trafnym dowcipie wydaje Cicero na licznych miejscach dzieł swych sąd bardzo pochlebny, a w dziele jego krasomówczem De or at ore K. odgrywa rolę pierwszorzędną. Z licznych mów jego dochował tylko Cicero kilka mniejszych ustępów. Zarzucano K-owi często wielide zamiłowanie w zbytkownem i wystawnem życiu, a jeden z nieprzyjaciół jego, Brutus, zowie go palatyń-ską Wenerą, robiąc alluzyę do wspaniałego pałacu, jaki K. posiadał na pagórze Palatyń-skim.—Por. Dr u mann „Geschichte Roms“, tom Il str. 62 i nast.; Oette „Crassus“, Hanower 1873.—7. Lucius Licinius Crassus, u-zdolniony syn Licynii, córki poprzedzającego K-a, z ojca Publiusza Scypiona Nazyki, któremu dziadek Crassus w testamencie nazwisko swe i majątek przekazał. — 8. Marcus Lic. C r., noszący przydomek Agelastus, po grecku ’ÂYéXaoro;, piastował godność pretora w r, 105 przed Chr., był tak poważnego usposobie-

nia, że według opowieści Cycerona (Tusc. 3, j senat, ponieważ zwyciężeni byli niewolnikami 15, 31; De fin. 5, 30, 92) tylko raz jeden,    buntowniczymi* tylko zaszczyt mniejszego try-

a według świadectwa Pliniusza (Nat. Hist,    umfu, tak zwanej owacyi, ovatio. W następ-

7, 19, 49) nigdy w swem życiu się nie rozśmiał*    nytn rbku został konsulem razem z ambitny m

a stąd ów przydomek dostał (fenmt Crassum    Gneusem Pompejuszem, z którym wszakże

nunquam risisse; ab id Agelastuu vocatum).—    w niezbyt przyjaznych zostawał stosunkach,

9. Publius Lic. Cr. Dives, ojciec tryum-    a z czasem, gdy szczęście osobliwe, jak w woj-

wira Marka Krassusa, który poległ w wyprą-    nach z korsarzami i z Mitradatesem VI, kró-

wie przeciwko Partom, sprawował z kolei u-    leni Pontyjskim, stopniowo do coraz większego

rzędy edyla, trybuna ludowego, pretora, a w r.    znaczenia Pompejusza wynosiło* w głębi serca

97 przed Chr., razem z Gneusem Korneliuszem    nawet go znienawidził. Ogromnego majątku

Lentulusem urząd konsula. Obaj dygnitarze    swego, który podczas proskrypcyi Sullańskieh

wpływem swym przyczynili się do uchwały w podły nabył sposób i przez lichwę senatu, zakazującej ofiar z ludzi. W Hiszpanii i brudne spekulacye pomnożył do poważnej i Luzytanii walczył K. jako prokonsul przez    liczby 7 100 talentów,    używał    hojnie, lecz

kilka lat szczęśliwie i dzielnie, stąd też z po-    wyłącznie w osobistych    celach,    aby zaskar-

wrotem do Rzymu zaszczycił go senat w na- bić sobie względy ludu, wyprawiał więc grodę za pobicie ludu Luzytańczyków tryumfem    to wspaniałe igrzyska, to biesiady publiczne, albo

i przydomkiem Lu sit ani eus. W r. 89 wy-    też rozdawał pomiędzy biedniejszych obywateli

brano go na cenzora, razem z Lucyuszem Juliu-    liczne racye zboża. Niezwykłe powodzenia

szem Cezarem. Obaj cenzorowie utworzyli    w początku karyery publicznej, jako i wielki

skutkiem powiększenia się liczby obywateli majątek zawróciły K-owi głowę zupełnie, rzymskich nowe obwody miejskie, tribus,    Sam się uważał za wielkiego statystę,

zaniechali jednakże, dla wewnętrznych rozru- Pompejusza daleko zdolnościami przewyż-chów, właściwego majątkowego przeglądu i woj-    szającego, a w takiem zarozumiałem mniema-

skowego spisu obywateli, census. Jako po-    niu popierał go Cezar, o    osobiste    ambitne cele

lityczny przeciwnik Gajusa Cynny i Gajusa    dbały. Doznawszy zaś później licznych zawo-

Maryusza K. został równocześnie z wybuchem    dów, stał się K. podejrzliwym, zawistnym,

pierwszej wojny domowej w r. 87 przed Chr.    obłudnym, wiarołomnym. Kiedy rok jego urzę-

wywołany z kraju, i aby uie wpaść w ręce dowania jako konsula upłynął, cofnął się na wrogów, przeszył sam siebie mieczem, pewien czas w zacisze życia prywatnego. Za-Cicero, który później dom jego nabył na    biegom późniejszym Cycerona o godność konsu-

własność, często się o nim z wielkiem uzna- larną sprzeciwiał się, zazdroszcząc wzmagają-niem wyraża. — 10. Publius Lic. Cr., syn    cego się znaczenia w życiu publicznem. Jak

poprzedzającego, dorósł już był i żonę miał,    wieść, prawdopodobnie stronnicza, niesie,

kiedy go w r. 87 przed Chr. jeźdźcy Fimbryi    miał on nawet czynny brać udział w sprzy-

(ob.j podczas terrorystycznych rządów Naryu-    siężeniu Katyliny przeciwko całości repu-

sza w Rzymie zamordowali. — 11. Publius    bliki, a przynajmniej wtajemniczanym być

Lic. C., syn poprzedzającego, nazywany szy-    we wszystkie jego szczegóły. Podburzał także

derczo Dives (= bogaty), kiedy cały majątek    Cezara przeciwko Cyceronowi, a konsekwentnie

swój zmarnował i wszystkie jego dobra wie-    popierał też wichrzenia osławionego K1 o dy u sza

rzyciele sprzedali.—12. Marcus Lic. C. Di-    (ob). Dopiero przed objęciem drugiego konsu-

ves, tryumwir, najmłodszy syn K-a wymię-    latu pogodził się z wielkim mówcą i wpływo-

nionego pod nr, 9, ur. około r. 114 przed Chr.    wym politykiem, który, wiernie zgodę dotrzy-

Nie będąc ani bardzo uzdolnionym ani też    mując, bronił go odtąd dzielnie przeciw licz-

gruntownie wykształconym, zyskał przez pil-    nym, niechętnym mu osobistościom, przy każdej

ność niezmordowaną, a także dzięki majątkowi    sposobności. Brzerniennem w skutki ważne by-

znacznemu, jaki posiadał, wielkie znaczenie    ło natomiast połączenie się K-a z Cezarem,

w Rzymie. Podczas zamieszek politycznych,    który to już w celach polityki osobistej stra-

wywołanych przez Maryusza i Cynnę, których    szył nim Pompejusza ambitne pretensye; już

ofiarą padli ojciec i brat jego Publius, uciekł    też w rozrzutności swej bezwzględnie skarby

do Hiszpanii, a powróciwszy wkrótce do stoli-    jego obfite wyzyskiwał. Cezar też głównie po-

cy, stanął po stronie dyktatora Sulli. Za spra-    godził K-a z Pompejuszem, oświadczając, że

wę jego walczył mężnie, zwłaszcza w bitwie    przyjaźń ich i zgoda są dla dobra republiki

1 listopada r. 82 przed Chr. pod Rzymem stc-    nieodzowną koniecznością, i za jego to sprawą

czonej, w której, prawem skrzydłem armii Sul-    szczególnie przyszło w roku 60 przed Chr. do

lańskiej dowodząc, głównie się do zwycięstwa    skutku ściślejsze przymierze polityczne owych

przyczynił. Wkrótce potem uzyskał godność    trzech mężów, znane w dziejach pod nazwą

pretora, a w r. 71 przed Chr. zdano mu na-    pierwszego tryumwiratu (Vellejus Patercu-

czelne dowództwo w wojnie przeciwko niewól-    lus, 2, 44). Godności arcykapłana (pontifex

nikom, którą przezornie i szczęśliwie toczył    maximus) dostąpił K. w r. 57. Podczas wy-

i ukończył. W nagrodę przyznał mu dumny    prawy Cezara do Gallii wybuchła na nowo za-

wzięta nieprzyjaźń pomiędzy K-em a Pompeju-szem; uśmierzył ją jednakże znowu Cezar, przyrzekając im na zjeździe w mieście Luca godność konsulów na r. 55 przed Chr., i słowa też Wiefnie dotrzymał. Mimo energicznego protestu zaciętego republikanina Marka Katona dostał potem K., na wniosek trybuna ludowego Treboniusza, jako prokonsul za lat pięć namiestnictwo prowincyi Syryi, a zarazem naczelne dowództwo w wyprawie wojennej przeciwko Partom, kiedy z pomiędzy tryumwirów Cezarowi Gallię, a Pompejuszowi Hiszpanię jako pro-wincye zlecono. Widział się K. teraz już bliz-kim wymarzonych swych celów wysokich. Prócz nasycania brzydkiej swej wacy chciwości w bogatych krańcach Azyi, zamyślał on obecnie dorównać wreszcie Cezarowi i Pompejuszowi w chlubnych tryumfach wojennych, marzył o świetnej wyprawie zwycięskiej, która go przez odbita dzierżawy Partyjskie aż do Indyj złotodajnych zawiedzie, a w zaślepieniu swem trapił się tylko myślą, że wróg z pewnością zbyt słaby będzie stawiał opór, aby należycie zdolności jego strategiczne i czyny dzielne u-wydatnić. W Rzymie tymczasem nie dzielono bynajmniej optymizmu zarozumiałego tryumwi-ra. Po raz pierwszy odezwały się w potężnej stolicy głosy, że wyprawa sama przeciw Partom jest właściwie niesprawiedliwą, a dalej, rozumując, że walka na dalekim Wschodzie pod wodzą podeszłego w latach K-a z nieprzyjacielem w istocie mało znanym całe państwo na wielkie niebezpieczeństwo naraża, przeszkadzano w poborze żołnierza, zwiastowano zewsząd znaki bogów niepomyślne, aż wreszcie trybun ludowy Atejus (ob.) przeklął K-a wraz z planami niepohamowanej jego ambicyi, a klątwa ta uroczysta przygnębiające na ludzie i na wojsku sprawiła wrażenie. Wszakże K , nieustraszony, zaciekły w swem postanowieniu, pośpieszył, zanim jeszcze rok konsulatu upłynął, w drugiej połowie listopada r. 54 przez Brundisium do Azyi, aby objąć rządy swej prowincyi, a mianowicie co rychlej, jak sądził, z łatwością sięgnąć po świetne wawrzyny zwy-ciężkie na hardych karkach Partów, którymi w głębi duszy jako hordą zbrojnych rozbójników pogardzał. Przynęcony ogromnemi bogactwami sławnych świątyń w Hierapolis, a szczególnie "“w Jerozolimie, która sama około 10 000 talentów mieścić miała, podążył zaraz do Palestyny i zrabował skarby (Plutarch, Crassus 17; Josephus Archaeol. Jud. 14, 7,    1 ). Wtargnął potem przez Eufrat

w dzierżawy Partyjskie i zaskoczywszy nieprzyjaciela, pobił go i kazał się żołnierzom obwołać imperatorem, wszelako główniejszych miast, jak Seleucyi, Ktesyfontu, Babylonu, zdobyć nie mógł. Kiedy z nastaniem pory dżdżystej cofnął się K. na leże zimowe i przez ucisk okrutny i zdzierstwa bezwstydne, ani prywatnej własności ani świętych skarbów nie szanując, ludność całej Syryi przeciwko sobie oburzył; gotowali się także Partowie, ochłonąwszy z pierwszego popłochu, do nowej, walnej wyprawy. Pierwsze powodzenie wojenne tak K-a o-szołomiło i w zarozumiałej pewności zwycięstwa utwierdziło, że ani słuchać nie chciał o znacznych ustępstwach i twardych warunkach pokoju, które mu ze swej strony stawiał król Partów O rod es (ob.), i na czele 7 legionów i 8 000 konnicy i lekkozbrojnych przekroczył rzekę Eufrat. Wbrew radzie doświadczonego w bojach legata Kassyusza (ob.), pod przewodem zdradzieckiego emira arabskiego, Aryamnesa, zwabiony w głębokie piaski bezbrzeżnej pustyni, dał się tu wciągnąć, a armia jego już to skutkiem niedostatecznej żywności i kompletnego braku wody, już też od strzał i pocisków zwinnych jeźdźców partyjskich z dniem każdym coraz cięższe ponosiła straty. Przy pierwszem spotkaniu z głównemi siłami nieprzyjaciela pod Iskai nad rzeką Bilecha zrzucił K. z przestrachu płaszcz purpurowy wodza naczelnego, aby przywdziać szaty żałobne, lecz niebawem ruszył do ataku. Syn jego, Publiuś, nacierając mężnie na czele hufca swego na wroga, otoczony przez jeźdźców, pozornie chroniących się przed nim ucieczką, po zaciętej walce, nie widząc żadnego ratunku, kazał natenczas siebie giermkowi mieczem przeszyć. K., zrozpaczony śmiercią syna a wreszcie zwiedziony chytrym podstępem Surenasa, naczelnego wodza partyjskiego, który rzekomo układać się chciał z Rzymianami o zawieszenie broni, poległ sam w pobliżu miasta Carrhae dnia 8 czerwca roku 53 przed Chr. Zaledwie dziesiąta część armii rzymskiej zdołała w śpie-sznej ucieczce życie uratować; podczas pościgu wielu jeszcze zabito lub pojmano; wielu też jeńców pozostało w Partyi i pożeniło się tutaj. Gdy głowę K-a przyniesiono królowi Orodeso-wi, ten kazał roztopione złoto w usta jego wlać, aby nasycić wreszcie chciwość wodza rzymskiego. Szczegół ten wielce znamienny jest dla wyobrażenia sobie opinii, jakiej K-a osobistość i charakter w Azyi zażywały. Por. biografię jego, skreśloną przez Plutarcha. Sąd, który Cicero o K-sie wydaje, brzmi rozmaicie, zależnie od stosunków przyjaznych lub naprężonych, w jakich z nim właśnie zostawał; gani go wszakże często dla niepowściągnionej chciwości i planów bardzo ambitnych. Mimo bardzo miernych zdolności miał K. jako mówca dosyć powodzenia, które często, co prawda, brzęczącą monetą okupywał. Za żonę miał Tertullę, rychło owdowiałą bratową, z którą podobno Cezar i senator Axius bliższe utrzymywali stosunki; spłodził z nią dwóch synów Marka i Publiusza K-a. Starszy z nich — 13) Marcus Licinius Crassus Dives, był w r. 54 przed Chr. kwestorem pod rozkazami Cezara, który go do Belgii wysłał; w r. 49 został namiestnikiem prowincyi Gallia Cisalpina;

S. Dr z.

młodszy zaś —14) Publius Lic. Cr., który najpierw również pod rozkazami Cezara w Gallii służył, gdzie się kilkakrotnie wielką odwagą i rzadką przytomnością umysłu odznaczył i zwłaszcza w Akwitanii w r. 56 przed Chr. kilka szczepów gallijskich pobił; został później na augura wybrany i z Cyceronem, który po nim godność owę objął, przestawał zawsze w bardzo przyjaznych stosunkach; w r. 53 posłał go Cezar na czele 1 000 jeźdźców gallijskich z pomocą ojcu na wyprawę Partyjską, podczas której śmierć znalazł chlubną (ob. K. nr. 10); za żonę miał Kornelię, znakomitą córką Kwintusa Metelłusa Scypiona.—15) Publius Lic. Cr. Juni anus, adoptowany do rodu K-ów, popierał jako trybun ludowy w roku 54 przed Chr. polityczne zasady Cycerona. W stopniu legata wojskowego był w r. 46 w sztabie Pompejańezyka Metelłusa Scypiona w wojnie tak zwanej Afrykańskiej, toczonej przeciwko Cezarowi; po nieszczęśliwej bitwie pod Thapsus zaledwie życie ocalił, spiesznie na_ okręt się chroniąc.—16) Marcus Lic. Cr. Mucianus, z rodu Mucyuszów, adoptowany przez nieznanego członka linii Licyniuszów, piastował trzykrotnie godność konsula, i to w r. 67, 70 i 72 po Chr., poczem z polecenia cesarza Klaudyu-sza zawiadował sprawiedliwie prowincyą Sy-ryą aż do śmierci cesarza Galby. Szczególnie energią rozwinął celem wyniesienia na tron cesarski Wespazyana, dawniejszego przeciwnika i rywala swego, który był naonczas namiestnikiem sąsiedniej Judei. Zjednał też dla młodego cesarza Italię, a po zamordowaniu Witelliusza (ob.) sprawował razem z Domi-cyanem rządy państwa aż do przybycia Wespazyana. Od tego czasu cofnął się w zacisze domowe, oddany całkiem studyom literackim, zwłaszcza geografii i nauk przyrodzonych dotyczącym, z których Pliuius w swej „Naturalis Historia“ bardzo skrzętnie korzystał. Zbierał także mowy i inne materyały historyczne z czasów republiki rzymskiej.—Stevenson H.

M., „De M. Licinio Crasso Muciano dissertatio historica“, Erlangen 1841; praca gruntowna i ważna.—Względem K-ów, należących do rodu Licyniuszów, por. dzieło D r u ma n n a „Geschichte Roms“, tom IV, str. 57 —118. —B) Z sławnego w dziejach rzymskich rodu Papiryuszów (ob.) nosiła jedna z patrycyuszowskich jego gałęzi przydomek Crass u s; wybitniejsze w Rzymie stanowisko zajęli następujący jej członkowie: 1) Marcus Papirius Crassus, spra wował w r. 411 przed Chr. urząd konsula razem z Gajusem Furyuszem Pacylusem Fususein.—2) Lucius Pap. Cr., był konsulem w roku 436 przed Chr., razem z Markiem Korneliuszem, noszącym przydomok Maluginen-sis; w wyprawach wojennych, przeciw miastom Veji i Valerii podjętych; obaj konsulowie nie odnieśli jednakże większych sukcesów, ponieważ nieprzyjaciel spotkania w otwartem polu

Wielka Kucyki, llustr. Ser. I. Tom XL. Zesz. 317a.

unikał; po raz drugi piastował K. godność konsula w r. 430, razem z Lucyuszem Juliuszem Julusem, z którym też w dwa lata później wyniesionym został do godności cenzora.—3) M an-lius Pap. Cr., poniósł podczas zburzenia Rzymu przez Gallów w r. 3'JO przed Chr. jako senator śmierć, kiedy jednego z barbarzyńców, który mu szaty zaczął przetrząsać, laską z kości słoniowej w głowę uderzył. — 4) Gajus Pap. Cr., należał w r. 384 przed Chr. do kolegium trybunów wojskowych z władzą konsularną, jako też był członkiem trybunału sądowego w sprawie Marka Man li us za (ob.). — 5) Lucius Pap. Cr., brat poprzedzającego, był w r. 382 również trybunem wojskowym, a razem z kolegą swym i bratankiem — 6) S p u-ryuszem Papiryuszem Kras susem toczył szczęśliwie wojnę przeciwko mieszkańcom miasta Velitrae, miasta jednakże samego nie odważył się oblegać; następnie wyruszył w pole także przeciw Prenestyńczykom, którzy się sprzymierzyli byli z Welitreńczykami,—7) Lucius Pap. Cr., syn Spuryusza K., wymienionego pod nr. 6, sprawował w r. 368 urząd trybuna wojskowego, musiał wszakże dla wewnętrznych zamieszek dyktatora mianować. —8) Lucius Pap. Cr,, syn Papiryusza K-a, pod nr. 5 wymienionego, piastował w r. 340 urząd pretora; kiedy jednakże groźna wojna z Ancya-tami wybuchła, mianował go chorowity konsul Titus Manlius Imperiasus Torquatus dyktatorem; przybrawszy sobie do boku Lucyusza Papiryusza Kursora jako dowódzcę konnicy (magister equitum), wyruszył K. w pole, lecz nie osiągnął wielkich korzyści; w r. 336 mianowany konsulem, razem z Gajuszem Duiliuszem, toczył krótką wojnę z jednym szczepem Auzoń-skim, w okolicy miasta Cales; w sześć lat później, obrany po raz drugi konsulem, razem z Lucyuszem Plancyuszem Wenuonem pobił z łatwością (levi momento; Livius, 8, 19) zbuntowanych mieszkańców miast Privernum i Fundi; w następnym roku obrał go dyktator Lucius Papirius Cursor dowódzcą konnicy na wyprawę wojenną, przeciwko Samnitom podjętą; w r. 318 został K. cenzorem, razem z Gajusem Maniuszem. —9) Marcus Pap, Cr., brat poprzedzającego, mianowany w r. 352 przed Chr. dyktatorem, kiedy w Rzymie, wprawdzie bez słusznych racyi, ponownego wtargnięcia Gallów się obawiano, obrał swym podkomendnym (magister equitum) Publiusza Wale-ryusza Poplikolę,—10) Lucius Pap Cr., syn poprzedzającego, został w r. 320 przed Chr. mianowany dyktatorem i obrał jako dowódzcę konnicy Tytusa Manliusza Torkwatusa; wkrótce wszakże dyktaturę złożył.

Krasuski Dominik, kaznodzieja króla Władysława IV, dominikanin. Był lektorem teologii i kaznodzieją po różnych klasztorach w Krakowie, Wilnie, mm go powołano na dwór królewski-. Ogłosił drukiem kil-

(Lwów 1861, 2 t.).

Red.

„Jezui-

M. G-y.

ka kazań okolicznościowych. „Wizerunek pasterza król. w osobie Najjaśn. Władysława IV, wystawiony dn. 25 czerwca R. P. 1634“, Kraków 1634; kazanie to miane w obecności króla w trzecią niedzielę po Zesłaniu Ducha św. (Zielone Święta), przypisał ks. Fabianowi Bir-kowskiemu, kaznodziei i również dominikano-wi. Rozprawia w niem szeroko, jak i kto wynalazł zegary i wylicza osobliwsze okazy. „Sakrament w śmierci a śmierć w Sakramencie", (Warszawa 1642); pod tym osobliwszym tytułem mieści się kazanie, czy mowa pogrzebowa na pogrzebie w Kodniu Anny Sapieżyny, wojewodziny brzeskiej, zmarłej w marcu 1642 r. dedykował je K. rodzinie Sapiehów.—Por. Ba-rącz S. „Rys dziejów zakonu kaznodziejskiego“

M. G-y.

Krasuski Michał, jezuita (1621 na Wołyniu— f 1676 w Krakowie). Do zakonu wstąpił w r. 1645, był w ciągu lat dziesięciu nauczycielem retoryki, później w Przemyślu prefektem szkół i wykładał teologię. Uchodził za dobrego kaznodzieję. Opisał w wierszach łacińskich Pannę Maryę: „Regina Poloniae, augustissima Virgo“ etc. (wyd. I Kalisz 1669, str. 783, drugie 1686 tamże). Wiersze są rozdzielone na części 12, pierwsze wydanie poświęcone królowi Michałowi. Opiewa cuda wszystkich obrazów Panny Maryi w Polsce i Litwie, przyczem robi adnotacye do zdarzeń wojennych i politycznych. Estreicher „Bibi. Pol.“ XX.

Kraszanki, ob. Pisanki.

Kraszennikow S z c z e p a n, syn Piotra, badacz Kamczatki (* 1713—f 1855). K. pobierał nauki w Akademii duchownej moskiewskiej. W r. 1733 dołączono go do wyprawy naukowej Gmelina i Millera, która winna była podjąć studya nad Syberyą. W r. 1736 odłączył się od wyprawy, udając się wraz z pomocnikiem swoim Steilerem (ob.), który pozostawi! opis Kamczadalów, przedstawiający wielką wartość naukową, na Kamczatkę i wyspy Kurylskie. Wyniki badań swoich wydał K. pod nazwą ,,Opisanje zjemli Kamczatki¹' (Petersburg 1755, ostatnie wydanie, dokonane przez akademię nauk. 1817), dzieło to było prze-tłómaczone na angielski, niemiecki, francuski i holenderski, a dzisiaj nawet notatki etnograficzne mają wartość swoją. Głównie jednak K. zajmował się botaniką, i prace jego drukowały ,,Akty“ akademii; po skonie jego ukazało się dzieło „Flora ingrica ex schedis S. K. confecta“ (Petersburg 1761). Po powrocie z Kamczatki K. piastował przy akademii nauk różne stanowiska, w r. 1755, tj. ku schyłkowi życia, otrzymał katedrę nauk przyrodniczych. Tłómaczył także pracę Quintusa Kurcyusza o Aleksandrze Macedońskim; przekład miał wiele wydań.    L- K-

Kraszewski Jan, Jezuita, ur. 1633. Wstą- j

pił do zakonu Jezuitów w 1650. Był doktorem teologii i rektorem kolegiów jezuickich w Przemyślu, Kaliszu i Jarosławiu. Był wice-pro-wiucyałem Zakonu, a w 1706 r. prepozytem domu profesów święt. Barbary w Krakowie. Umarł w Krakowie 1 sierpnia 1708 r. na grasującą tu podówczas zarazę, jako jedna z ofiar w ratowaniu i obsługiwaniu zarażonych. K. należał rzędu do najuczeńszych i najpracowitszych w zakonie Jezuitów. Pracował głównie jako teolog i ogłosił między innemi: „Impetus bona-rum cogitationum ex Evangeliis Dominicarum totius anui“ (Kalisz 1696); „Norma evangelica in Sanctorum gestis relucens“ (Kalisz 1698, Estreich. XX); „Proloquia domestica excitando fervori spiritus in cordibus religiosis idonea“, (Kraków 1699 i 1716); Dzieło to dedykował Tomaszowi i Marcinowi Zamoyskim i w dedy-kacyi zajmuje się genealogią tej rodziny. Wreszcie „Currus gratiae divinae victores ad metam gloriae aeternae provehens praxi exer-citionum spiritualium s. p. Ignatii instructus“ (Kraków 1703). — Ob. Estreicher K. „Bibliografia polska“ T. XX i Z ałę s ki St. ks. ci w Polsce“.

Kraszewski Antoni Józef Daniel, h. Jastrzębiec (f 1758). Był najpierw proboszczem w Krzyżanowicach, a od 1745 opatem Norbertanów w Witowie, w dyecezyi gnieźnieńskiej. Opactwu swojemu odzyskał wiele funduszów i przy-rnnożył, i uowy kościół na miejsce dawnego począł stawiać. Umierając, zapisał klasztorowi swoją bogatą w historyczne i teologiczne dzieła bibliotekę. Był wielkim i dozgonnym przyjacielem Janockiego, bibliotekarza zbioru Załuskich, i utrzymywał z nim ż>wą korespondencyę. Zmarł w 1758. Znany jest K. i zasłużony przedewszystkiem jako historyk zakonu Norbertanów (Premonstratensów) wogóle, a w szczególności w Polsce. Najważniejszą jego pracą, bardzo ważnfj, dla dziejów kościoła polsk ego, jest: „Życie Świętych i w nadziei świątobliwości zeszłych sług Boskich zakonu Premonstrateń-skiego...“ (i t. d.) Warszawa 1752 —1754 w drukarni ks. Pijarów. Dzieło to obejmuje historyę klasztorów norbertańskich i składa się z dwóch części. Rozpoczynają całe dzieło wiersze na cześć Sułkowskiego, poczem przemowa i krótkie opisanie przywilejów zakonu Norbertanów, wreszcie najważniejszy „Supplement“. Ten o-bejmuje historyę każdego z osobna klasztoru norbertańskiego w alfabetycznym porządku, wszystkich opactw klasztornych, probostw i klasztorów żeńskich tej reguły, spisy opatów Witowa, proboszczów krzyżanowickich, płockich, strzelińskich, prałatów zakonu. Dzieje przebiega przy każdym od założenia do swoich czasów, opierając się na źródłach dziś nieznanych i niedostępnych, na dyplomatach i rękopisach dziś zaginionych, na kronikach i rzadkich dzieła h drukowanych: stąd to „Życie“ ma t-ikże znacz nie dla nauki. Jeszcze jako proboszcz krzy-żanowieki zbierał K. materyały do tego dzieła,

pracując wogóle nad niem lat dziesięć; pisać j twie i Polesiu. Dziecię wzrastało w Roma-je począł jako opat. Zbierał materyały po nowie, o milę od Białej, nad Bugiem, w domu archiwach klasztornych, a w szczególności babki, Malskiej, i prababki, Nowomiejskiej. w bibliotece Załuskich w Warszawie, dokąd u- Oprócz nich mieszkały jeszcze we dworze roma-myślnie pojechał. Tu zapoznał się i zaprzy- nowskim dwie ciotki: chłopię zatem otrzymało jaźnił z bibliotekarzem Janockim (ob.), który pierwsze wychowanie kobiecością przesycone, mu gorliwie dopomagał w pracy. Według ociekające nabożnością, w stylu czasu bogoboj-Janockiego zostawił K. kilka jeszcze prac re- ne a miękkie. Żywy i pojętny, odr: zu już ligijno-ascetycznych. On także ma być auto- rwał się do litery, do książek, a jeżeli jemu rem nieznanego bibliografom dzieła: „O wpro- samemu z późniejszego wieku wierzyć mamy, wadzeniu i rozszerzeniu się zakonu Premonstrau- to nawet posiadał już jakby żyłkę literacką, tenskiego w Polsce“. Niektórzy uczeni K-mu Czytać jeszcze nie umiał porządnie, ani pisać, również przypisują autorstwo memoryału p. t. kiedy już z liter drukowanych układał zdania, „Prawa i wolności opactwa konwentu witow- nawet bajeczki. Mniej miał ochoty do nauki skiego naprzeciwko pretendowanym sepom i ro- obowiązkowej niż do czytania poza lekcyą; „po bociznom do starostwa piotrkowskiego“, b. m. lekcyach kradłem książki, aby je czytać“ i r. dr. —ale jest to niestwierdzony dotąd do- („Obrazy z życia i podróży“ T. I str. 10), a mysł.— Por. Jauocki „Lexicon derer itztle- skradł raz i „drżąc ze strachu“, przeczytał benden Gelehrten“ (Wrocław 1755) i Estrei- romans pani Radcliffe, okropnościami nastroszo-cher „Bibliografia polska“ t. XX. m-G-y. ny. Przy rozwoju umysłu i czucia umysłowe-Kraszewski Józef Ignacy, wielki pisarz go czynne było i piękno krajobrazowe przyro-polski, jeden z najpłodniejszych wszech naro- dy: chłopcu dało zamiłowanie rysunku, mło-dów i wieków (* 28 lipca 1812 w Warszawie— dzieńcowi — malarstwa, a powieściopisarzowi f 19 marca 1887 w Genewie). Ród K-ch. h. dar ożywiania przestworu. W r. 1822 oddano Jastrzębiec jest mazowieckim, płockim i niegdyś dziesięciolatka od szkoły wydziałowej w Białej pewno z Kraszewa się wywodził. Jeszcze w po- Radziwiłłowskiej i umieszczono na stancyi u Iowie XVIIł w. K-scy posiadali Szarzyn w Wy- rektora Preissa. Miał tu m. in. za nauczycie-szogrodzkiem; inni znaleźli się na Wołyniu la Adama Bartoszewicza, ojca Juliana, a za i Ukrainie; inni wy wędrowali do Wielkopolski; kolegę—Jana Glogera, ojca znanego starożyt-inni na koniec osiedlili się na Litwie w wo- nika Zygmunta (ob.). Z woluminowych rę-jewództwie brzeskiem. Do tego rodu należał kopiśmieunych wypisów Bartoszewicza poznał i Antoni, vice-brygadyer, który w r. 1773—4 kilku dawniejszych pisarzów polskich, a na opierał się Prusakom, rabującym ziemię polską strychu akademii dorwał się do Zielnika Marł już przed traktatem z d. 18 września 1773 r., i cina z Urzędowa, najpierwszej starej książki, Kajetan, dobry obywatel z czasów sejmu czte- jaką poznał w życiu. Czar przeszłości z ruin roletniego i Targowicy, i trzej księża, Jan, Ma- zamku bialskiego podał „akademikowi“ pióro teusz i Daniel (ob.), z imionami w piśmien- do ich opisu a ołówek do odrysowania. Wspo-nictwie, zwłaszcza ostatni. Legenda rodowa wiąza- mnienia bialskie utrwaliły się w „Panu Wale-ła K-ch z towarzyszami Bolesława Śmiałego, Bo- | rym“ i w „Wielkim świecie małego miasteczka“, leszczycami; zawołania czy przydomki: Kaniowa,

Po przebyłem czteroleciu zawieziony do szkoły wojewódzkiej w Lublinie, rok tylko w niej przebył: i nauczyciele i uczniowie nie przypadali mu do serca, nauki go męczyły; zdaje się, że i jego własna krnąbrność zmusiła ojca do poszukania nowej uczelni. W r. 1827 pojechał młodzieniaszek do Świsłoczy. Dopiero tutaj zaczął się umysłowo wyrabiać, chociaż przybywał już z ćwiczeniami swej muzy prozą i wierszem, a miał z sobą i przekłady bajek Lafontaine^ jeszcze z Białej. Przewodnictwo filologa Alfonsa Walickiego przyniosło uczniowi rzeczywisty pożytek. Jemu zawdzięcza! otarcie się o nasz wiek XVI, jemu poważne już oddanie się literaturze i obudzenie się zmysłu językoznawcze-

Ludbrzyn, Zdzierżek (Paproć.) nurzały ich w mgle podań późniejszych, równie bajecznych jak owo najstarsze. Rodzice K-go, J a n, sędzia graniczny ziemski, zastępca podkomorzego i chorąży pow. prużańskiego, później członek Izby kryminalnej w Grodnie, i Zofia z Malskich, z Romanowa na Podlasiu, mieszkali w r. 1812 stale w Dołhem, o milę od Prużany. „Druga wojna Polska“ wypędziła ich jeszcze przed manifestem wiłkowyskim (22 czerwca) z Litwy do Warszawy. Tu, w zajeździe Zienteckiego, niegdyś pałacu Słuszków, przy Wleksandryi, nr.

1768 (dziś Szpital dziecięcy), urodził im się syn, przyszła stawa narodu. Dzień 28 lipca stwierdzają obie metryki, cywilna i kościelna; go. W Swisłoczy poduczył się języków no-pierwsza z d. 31 lipca, druga z d. 6 sierpnia wożytnych, a naborykawszy się z łaciną, jako 1812 r. Przypomniano je sobie dopiero w r. tako ją onanował; poza lekcyami zaznajomił 1879 i sprostowano mylną datę 26 lipca, któ- ; się z Molière’m. W Świsłoczy zrobił jakieś rą i sam K. i piszący o nim za prawdziwą i wypracowanie o Cyceronie, złączone z jakimś podawali. W obu tych aktach imiona idą w po- . przekładem: z obu ślad żaden nie pozostał. W rządku „Ignacy Józef“, a nie, jak już się utarło, j Świsłoczy powziął zamiar napisania „Glossa-„Józef Ignacy“. —I, Wyoiiowanie, na Li- ' rium na podstawie Lindego“ (miał to być sło-

wnik jęz. staropolskiego); zaczął pisać rozprawę o przysłowiach polskich; zbierał zasoby do historyi języka („Obrazy“ T. I str. 99, 100). Dostawszy dwie nagrody, posiadł już dobrze nabyte prawo do nauki wyższej. W r. 1829 zawiózł go ojciec do Wilna, na wydział literatury i sztuk pięknych. Echa życia uniwersyteckiego odzywają się w „Improwizyach“, w „Janie Dubeltowym“, w „Poecie i Swiecie“, w „Powieści bez tytułu“, w „Obrazach“, w „Pamiętnikach nieznajomego“, a w wiele lat później w uroczych „Metamorfozach“; ale wszystkie razem wzięte nie dają odgłosu rzeczywistości, historyi człowieka, jego pracy umysłowej i dróg, na których się umysł rozwijał. Mgły do dziś dnia jeszcze pokrywają lata dla genezy talentu najważniejsze. Dostrzegamy odrazu pisarza i nawet przedsiębiorcę literackiego, nie widzimy studenta uniwersytetu poza obrębem życia koleżeńskiego. Mieszkając przy kościele św. Jana, w domu Orłowskiej, K. pisze tu „Pana Karola“, „Cztery wesela", „Pana Walerego“, i „Wielki świat“ pod dziwacznym pseudonymem Kleofasa Fakunda Pasternak a-, tu również lęgnie mu się w głowie „Książeczka do zapalania fajek“. Nareszcie namiętność wejścia w druk nasycił: oddał do „Noworocznika na r. 1831“—„Wieczór, czyli przypadki peruki“ i „Biografię Sokalskiego organisty“, wyjęte z owych powieści. Z wydawcą literackim „Noworocznika" iuny jeszcze, o wiele dostojniejszy, zacieśnił się węzeł: w drugiej połowie maja

1831    znalazł się K. w gronie młodzieży, której część wyszła potem z nauczycielem wileńskim do powstania. Czy on sam do tego zastępu należał, czy też tylko w rozmowach, naradach i marzeniach grona uczestniczył: tego nigdy publicznie nie powiedział, a korespondencya prywatna również wątpliwości nie rozstrzygnęła. Jest podanie, że młodzieniec należał do wyprawy zbrojnej; zrazu skazany na śmierć, później miał pójść na Kaukaz. W każdym razie znalazł się w więzieniu, które go nie puszczało przez czas powstania i jeszcze po niem. Wydobył go na świat dopiero ojciec d. 19 marca

1832    r., narzucając mu akt skruchy, podany przez gubernatora generalnego jako conditio sine qua non. Uratowanego syna powiózł szlachcic do Dołhego. Tu K. napisał „Kościół ś-to Michalski“ i „Ostatni rok panów. Zygmunta III“; stąd zaglądał często do Wilna, gdzie w sierpniu 1832 r. wydał prospekt na „Kilka obrazów towarzyskich“, a w nich na swe pierwsze powiastki. Tego roku wrócił do stolicy litewskiej na stałe, aby uczęszczaniem do obu aka-demij, duchownej i medycznej, szczątków jedynych zniesionego już uniwersytetu, wzmocnić w sobie wiedzę, którą mu więzienie było zatamowało, a powieścicpisarstwo zmąciło. W szkole dla księży na wspólnych ławkach z K-m zasiadał Skimborowicz, aby słuchać m. in. Borowskiego; ale przyszła znakomitość uczęszczała i do Akademii Medycznej: widać to nietylko ze świadectw Skimborowicza, lecz i z niewątpliwego przyznania się samego K-go w „Poecie i Swiecie“, gdzie Gustawem jest przeważnie on sam. Literacko pracował bez przerwy, wyrzekł się nareszcie drukowania prac lingwistycznych, porzucił słownik staropolski, zawiódł Glücksberga, który już w r. 1832 ogłosił był projekt na „Słow nik polsko-rossyjsko-francuzki“ jego redakcyi; ale książki i pióra z rąk nie wypuszczał. Z literatury lekkiej przełożył ulubionego de Kocka „Dom Biały“ (1833); wydał „Improwizacye dla moich przyjaciół“ (1834); przysłał „Zniczowi“ z r. 1835 parę świeżych wierszy, z któiych uderza „Zawsze razem“. Tu K. odsłania publicznie jakieś miłosne swe uczucie ze szlachetnym bardzo nastrojem: najpierwszy literacki wyraz serca indywidualnego. Wiersz lub prozę spotykamy w tych i następnych latach w „Birucie“, „Bojanie“, „Linksmine“, później i w „Roczniku“ Podbereskiego. Wczytując się w literaturę staropolską, daje młody pisarz naśladowanie Reya („Bojan“ 1838). Głównie jednak na powtórnych studyach akademickich zdobywał wiedzę i zbierał zasoby do prac o charakterze naukowym; obmyśliwał, układał i pisał „Gramatykę historyczuo-porów-nawczą języków słowiańskich“; tonąć jeszcze w dyletanckicłi marzeniach nie przestawał. Poważnie pracował nad literaturą ojczystą i nad francuzką, kształcił się na krytyka, poznawał zwłaszcza romans przeszły i teraźniejszy; atak dbając o siebie, o uczciwą swą przyszłość w literaturze, otwierał sobie coraz szerzej wstęp do organów opinii literackiej. Rzadka lotność myśli, wrażliwość, ciążenie do wiedzy, niezwykła jakby okolnośó wzroku umysłowego sprawiły, że na co spojrzał, to chciał już zaraz posiąść: widząc się w Wilnie, zapragnął być jego historykiem; czując się na Litwie, zaczął się rozpędzać do spisania jej dziejów. Własne czytanie i dostrzeganie daleko więcej zaważyło w jego zawodzie, niż ubożuchne studya w obu akademiach, najprawdopodobniej tylko do końca roku szkolnego 1833—4 prowadzone. Coraz bardziej kazał na siebie patrzeć, o sobie mówić. Tensam „Tyg. petersburski“, który w r. 1833 niemiłosiernie go był wychłostał za powieści historyczne, w r. 1836 otworzył mu swe łamy dla krytyki dzieł historycznych Nar-butta i Balińskiego. Z tego i z następnego roku znajdujemy w „Tygodniku“ około dziesięciu artykułów K-go z krytycznym już sądem napisanych. „List do J. K.“, apostrofa do P.P. A. B. C. D. E. i t. d.“, a zwłaszcza wyborna chłosta miernot „Jak się robią książki nowe ze starych książek“ („Tyg. petersb.“ 1837 nr. 38), zrobiły rumor. „Tygodnik“ stał się dla K-go jakby mównicą publiczną. Tu zamieszczał wyjątki z „Pamiętników“ swoich obok całej seryi „Asmodeusza“i „Chorób XIX w.“; tu ogłosił pro-gramat swej „Gramatyki“ (1837 nr. 57) z owem jeszcze „Glossarium“, wydrukował „Przeszłość i przyszłość romansu (1838 nr. 29 — 30); tu dał publiczności czytającej małe arcydzieło „Domy i ludzie“ („Obrazy“). Rzecz o romansie była urzeczywistnieniem o dwa lata wcześniejszej w „Wizerunkach naukowych“ z r. 1836 „O polskich romansopisarzach“. Surowo z nimi się obszedł: aż do Mickiewicza jeden tylko Krasicki ocalał, a Bronikowski rozbudził żal, że nie pisze po polsku Według krytyka-historyka „romans innego celu nad estetyczny mieć nie powinien“: taki kanon, z K-go wychodzący, jest ważnym. Wogóle surowy dla swoich, w powieści polskiej stwierdzał brak oryginalności, genialności, a nad całą literaturą twórczą oczywiście tylko krajową—nie wahał się zawołać: „Gdyby nam groził pożar alebsandrj'j-ski, niewiele mielibyśmy do ratowania' („Wędrówki“ I, r. 1838). Nietylko w sprawach literatury, ale i w sprawach życia przebłyskują śmiałe, zuchwałe poglądy, może tylko nagłe promienie raczej wrażliwości niż rozwagi i przekonania ; mogły one zapowiadać na jutro myśliciela i pisarza radykalnego, a musiały ukazywać już dziś siłę samoistną i samodzielną, do stworzenia czegoś nowego powołaną. Zaczęły się sypać żądania z Wilna, z Warszawy, z za kordonu. „Tygodn. literacki“ poznański, później poważny „Orędownik naukowy“ Popliń-skich i Łukaszewicza, „Lwowianin“, „Pamiętnik naukowy“ krakowski—zabiegały o pióro K-go; dwa pierwsze stale zasilał. Najlepiej odbija się ten okres twórczości młodego pisarza w zbiorze „Wędrówki literackie, fantastyczne i historyczne“ (3 t., 1838 — 40), w „Obrazach“ i „Typach i charakterach“ (1854). Gdy tak przez lat kilka, od r. 1835, u jednego bieguna, pod rządem rozsądku i wiedzy zbierały się przeważnie krytyki, z surową autokrytyką złączone („Wędrówki“ T. I str. 113—6), u drugiego gromadziła się poezya. Powieściopisarstwo, mające od samego początku tak wybitny charakter satyry na obyczaje, zwolna tylko się pomnażało: w r. 1837 przybyły w druku: „Dwa a dwa cztery“ i „Pan Bartłomiej“, jedności < ludzi i przygód złączone, ale dawniejsze. Po zamieszkaniu na Polesiu w Omelnie (pocz. 1835 r.) energia z jednej strony oddana krytyce, z drugiej podsyca poetyczność. W r. 1838 ukazują się dwa spore tomy „Poezyi“. Wpłynęły w nie wiersze już przedtem drukowane, a nieliczne; najwięcej było nowych, a wśród nich ogromna, wy mierności i dramatyzmu pozbawiona „Halszka z Ostroga“; wiersze liryczne miłosne przejmuje smutek i zwątpienie; z opisowych wyróżnia się „Biruta“. W Omelnie powstała „ Witolorauda“, z Omelna wyszła powieść „Świat i Poeta“, więcej poemat, zwierzenie się z życia niż utwór powieściowy, dyskretnie aż do Poznania po druk wysłana. Pomimo opatrzenia datą „1844“ zamieszczone w „Ondy-nie“ Wolfganga na r. 1846 „Pieśni, piosnki,

piosneczki“ musiały zadźwięczeć w Omelnie. Na ten okres również przypada fantazya „Szatan i kobieta“, z wrażeń osobistych powstała, mimo surowych krytyk mająca sporo piękna i w odtwarzanem człowieczeństwie i w wysłowieniu, zwłaszcza w nocy jedenastej. Poetyczny charakter ma wstęp do T. II oraz „Życie sieroty“ w T. III „Wędrówek“, napisane jakby krwią i łzami i niewątpliwie do sztuki wniesione z rzeczywistości. Ale w tem wszystkiem struna patryotyczna, mimo ustawicznych żarów, mąk i bólów, ani zadrgała: nie ukazało się nic za życia, choćby z pod dziesiątej zasłony, nie znalazło się nic po śmierci w pozostałości rękopiśmiennej, coby już musiało posiąść wartość relikwii. W Omelnie zbliżył się K. do Horodźca, którego dziedzic miał wielką, do 20 000 tomów, bibliotekę a w niej rękopisy ważne, inkunabuły, aldy, elzewiry. Stara książka, stary papier odrazu zacieśniły węzły z Urbanowskim; sąsiad dzierżawca, stały już gość w Horodźcu, zaczął formalnie plądrować po bibliotece, jakby po swojej. Gdy później z domu Urbanowskich brał sobie żonę, żartowano, że się żeni z biblioteką. Zasobności zbiorów horodeckich zawdzięczył K. bardzo wiele w swein wykształceniu; dzięki księgozbiorowi Urbanowskiego mógł już w r. 1835 dać do „Wizerunków“ artykuł godny uczonego o sfałszowaniu t. zw. Rękopisów Zelizów z V—XI w.; w tym księgozbiorze prowadził już systematyczne studya nad literaturą ojczystą najsyntetyczniej spożytkowane w zarysie „Życie domowe kilku z dawniejszych pisarzów naszych“ („Tyg. literacki“ 1841). Głośnym już w całej Polsce pisarzem zaczęła się zajmować i krytyka zasadnicza. W r. 1837, jedna z wielkich powag, M. Grabowski, powiedział o nim: „kopie złotą rudę; dlaczegóżby się nie miał wzbogacić!“ („Lit. i kryfc.“ T. II str. 177); imr-twiło go tylko to, że kopacz nie chce być Wal-terscottem polskim: rzeczywiście, K. nie chciał iść za „kulawym bożkiem Szkocyi“, wolał literaturę szaloną“, Wiktora Hugo i Balzaca; dzieł George-Sanda, „składanej roboty kobiety i mężczyzny“, za płody wyższego talentu nie uznając, wolał Sterne’a, Richtera, Hoffmanna, nawet Kocka, z dawniejszych zaś wysoko cenił Shakespeare’a. Ksiądz Ludwik Trynko.v-ski, ze szlachetnych dążeń i nieszczęść swoich znany, w r. 1837 po ojcowsku, zapalają ; się dla wielkiego talentu, wierszem upominał go: „gdy sam bujasz, pozwól innym lot swój mierzyć“ („Tyg. petersb.“ nr. 96). Groza, podziwiając jego wielką płodność —a była ona przecież dopiero zabawką wobec późniejszej —wróżył mu nieśmiertelną sławę. Edm. Wasilewski odrazu poznał się na młodej, niezwyczajnej sile: powitał ją jako pierwszego, istotnego po-wieściopisarza polskiego („Pam. nauk.“ krak. w 1837 T. III); w cztery lata później w obszernym już, dobrze napisanym rozbiorze

Warsz.“ 1846), „Rozb. i krytyki“, gdy ją za najlepszą uważa. Są w niej momenta wybitue (Zabicie krzyżaka, Trojnat i Nerges, Pieśń Ute-na). Najsłabsze „Witoldowe boje“, pierwotnie „Witoldem“ nazwane, wogóle stanowią kronikę wierszowaną, ale mają też i rzetelną poezyę (Pastwienie się Maryi ironią i przekleństwem pod Woydyłłą, Upominanie Witolda przez ducha w więzieniu Krewskiem, Skon bohatera); zużytkował tu poeta dawniejszą swą „Birutę“. Z „Witoloraudy“ wyjęta jest i odpowiednio do wymagań libretta pod kantatę Moniuszki przerobiona „Milda“ (1859). W r. 1857 ukazały się w Paryżu „Hymny boleści“, zbiór wierszy elegijnych i psalmodyjnych, których subjektyw-nej genezy nie podobna odtworzyć z samych tyiko wiadomych danych życia zawodowego i publicznego. W tych „Hymnach“ K., z nieodstępną swą prostotą i szczerością, skarży się i korzy Matce Boskiej i Bogu na łono rzuca, ale ziemskich kształtów swego bólu nie odsłania, dopiero dwa przedostatnie urywki są jakby głosem bijącego dla wszystkich i za wszystkich serca. Całość kończy się rozkazem: ,,Męczennicy z obliczem umrzyjmy wesołem“; niejasność przecież i tu nie znika. Są w „Hymnach“ strofy wzruszające, piękne, nawet silne; nastrój jakby mesyauistyczny. Wr r. 1858 wydał K. p. t. „Wioska“ (rysunki) wiersze sielankowe ze wspomnieniami miejscowości, w których mieszkał od r. 1832. Drobne wiersze, nieobjęte ,,Poezyami‘‘, są: ,,Urywek“ z „Athenaeum“ 1843, użyty za wstęp do „Hymnów“, „Wspomnienie“ i „Mój śmiech“ z „Bibi. Warsz.“ 1853. Nie porzucał K. i dramatu: w r. 1844 wydał znowu ogromnych „Tęczyńskich“, a gdy go życie sprzęgło z teatrem, jął pisać sztuki dla sceny pod dozór i ster wziętej. Zaczęło się to „Całe życie biedną“. „Wspomnienia już w r. 1856 („Dwie komedyjki“: Portret,

(„Oręd. nauk.“ 1841 nr. 15 —6) stanął do walki z krytykami, a jak za pierwszym razem sławił żywotność psychologiczną postaci, dar odtwarzania życia, tak teraz znowu przyznał moc „przenikania do kryjówek serc ludzkich“, geniuszom tylko właściwą, Wielkość talentu stwierdził i krytyk „Przeglądu naukowego“ z r. 1841. Krańce tylko nie były zadowolone: „Tyg. petersb.“ (1839, nr. 81) zarzucił brak wiary, nawet niewiarę; obóz demokratyczny (Dembowski, Goszczyński) gniewał się na złe używanie talentu („Piśmiennictwo“ Demb.; „Rok“ poznański). K. szedł dalej i pióra nie wypuszczał z ręki. Gdy w r. 1836 do Kleczkowskiego wołał: „Tylem się umordował w tak krótkiej podróży“, nie mówił prawdy: jego zmordować mogło tylko próżnowanie. II. O-kres Wołyński W r. 1838 ożenił się K. z Zofią Woroniczówną, synowicą prymasa, poznaną w domu Urbanowskich. Podróż poślubna do Warszawy, gdzie K., wskutek obaw policyjnych, bawił incognito, dała mu sposobość do zwiedzenia pracowni Suchodolskiego i zostawienia odpowiedniego śladu w „Tygodn. petersb.“: tu widać już człowieka zajętego sztuką malarstwa ze strony rozumowej, estetycznej, a nawet osobiście ją uprawiającego. W rok później przenieśli się małżonkowie na Wołyń, do Gródka pod Łuckiem, i tu dopiero rozpoczęła się charakterystyczna dla okresu, wydoskonalona już, zupełny wyraz zdolnościom dająca, sztuka powieściopisarstwa K-go. Dla zamknięcia okresu poprzedniego w r. 1840 podjął on wydanie „Szkiców obyczajowych“ a w nich jako nowe, pierwszy raz drukowane dał: „Mistrza Twardowskiego“, „Historyę o bladej dziewczynie z pod Ostrej Bramy“, „Stań-czykową kronikę", „Ostatnią z książąt Słu-ckich“,

Wołynia, Polesia i Litwy“ (Wilno 1840, 2 t.) również zamykały lata dawne, otwierając nowe niolicznemi jeszcze wrażeniami z nowej widowni. W tych „Wspomnieniach“ K. sięga niejednokrotnie we własną swą przeszłość; przywiązany jest do nich szczególniej i po dwudziestu jeszcze latach podejmuje nowe ich wydanie w Paryżu, z własuemi illustracyami. W Gródku pierwotny pomysł bohaterskich walk mytycznego syna Mildy i Romoisa, Heraklesa Litwinów, zamknięty w „Witolaraudę“ (1840), rozrósł się w ogromną trylogię „Anafielas“ (postać skażona). Część I, cała mytyczna, ma rzadkie przebłyski natchnienia, odbija wszakże dobrze wiekową zamierzchłość i nie jest pozbawiona wyrazistości, zwłaszcza w opisach krajobrazowych i w scenach lirycznych. Niezwykłe jest tu wprowadzenie rumaka niebieskie-

a we-

Tu w nowych rysunkach satyrycz-

Łatwiej popsuć niż naprawić), ciągnęło przez długie lata, wydając niekiedy wyraziste sołe obrazy z życia staropolskiego jak „Stare dzieje“ (1859) „Miód kasztelański“ (1860), „Radziwiłł w gościnie“ (1872). — Powieści opi-sarstwo na Wołyniu uprawiał K. w dwu głównych, najważniejszych kierunkach: powieści obyczajowej, krytycznej i społecznej, oraz powieści ludowej. Dążnośćobu wytykają owe „Obrazy“.

ma-Szlachcic

nych: „Charaktery“ i „Dubno podczas jarmarków“ i w dawniejszych „Domy i ludzie“ ma: my jakby programat powieściopisarstwa wołyńskiego. W owych czasach samo ujęcie artystyczne kilkunastu typów zwyrodniałego szlachectwa w „Szlachtografię“ („Oręd. nauk.“ 1841) było zarazem czynem odwagi, pracą indywidualnego rozumu, i dziełem prawdziwego go Jodzia w pałającej namiętności fizyologicz- talentu. Spekulator, Pyszałek, Pan bez uej. Części II, „Mindows“ (Mindowe, 1843) wy- jątku, Pan-literat, Pan-protektor, tworzonej z nawrócenia się i upadku Mendoga, z musu, Szlachcic z mody, Pan popularny, braknie perspektywy, szkodzi jej natłoczenie Pan-kosmopolita, Chory na pana, Dorobkiewicz, przygód; ma jednak słuszność Tyszyński („Bibl.    a pod nimi wszystkimi jęczący lud zaludniają

powieści wołyńskie. W dobie głębokiego uśpię- Warsz. 1853 i os. 1854- 5), wprowadza jako nia samowiedzy, daremnie przez Szubrawców nowy żywioł ludowy Cyganów, a namiętność jeszcze targanej (1816 — 1823) warto było w niej względem dworu staje w stosunku wręcz ogniem wypalać zwięzhy a dobitny regestr obo- przeciwnym temu, w którym powstała „Ulana“, wiązków z T. II „Obrazów“ (str. 162 — 3), gdy Najwspanialszym, majestatycznym jako cha-ideałów pana i pani (173 — 81) uporna rzeczy- rakter ludowy jest stary garncarz „Jermoła“; wistość wcielać nie chciała. W „Latarni gdyby tu luźne powiązanie obrazów zastąpiła

czarnoksięskiej“ (oddz. I r. 1843, II 1844, po 4 t.) wyraźnie już wskazał K. usamowolnienie i oczynszowanie ludu ludu wiejskiego jako nakaz moralny a konieczność społeczną, wyprzedzającą nawet samą oświatę i podniesienie z padołów. Gniewano się mocno za ten utwór, niebardzo artystyczny, ale będący zolowskim dokumentem życia. Podobną do tej jest późniejsza o iat osiem powieść „Komedyauci“ (cz. I r. 1851, II 1854), estetycznie wyższa a ideowo równie wyrazista. Wspaniałe i jako dzieło sztuki i jako owoc myśli rozumnej o życiu są „Dwa; Światy“ (1856); poprzedziły je „Dziwa-dła“ ^1853), a nastąpiły po nich „Resztki życia“ pis. 1858, druk. 1860). Jednocześnie z „La^rnią“ ukazała się najpier wszą z powieści K-go, ale w całej literaturze naszej najpierwsza rzeczywista, artystyczna, nie dydaktyczna, powieść ludowa: dał w niej poeta-dostrzegacz odrazu arcydzieło. Płomieniste znaki utrwalają tu ówczesne państwo-wanie, paniczykowanie dworskie wobec chaty; czystość i szczerość wzmacniają potęgę namiętności, wprawiającej w obłęd; specyalna samowiedza ludu, swoiste odczuwanie świata i ludzi, sposób życia i zachowanie się mistrzowsko pochwycone. Nigdzie ani cienia koturnu, a jednak wrażenie z utworu głęboko tragiczne: od martwego ciała Ulany wieje na dwór wicher grozy. To, że lud cierpiący był etnograficznie obcym pisarzowi, nie osłabiło w nim współczucia, bo ponad artyzmem unosiła się myśl społeczna, ukóazująca konieczność, nietylko zgodnego wspzłistnienia, ale i dobrotwórczej opieki, a poc ucia i przekonania polityczne współczesnych nie były się jeszcze oderwały od tego naturaluego dla umysłów polskich podłoża, jakie im dawało dziejowe, tylu wiekami uświęcone, rozpostarcie się terrytoryalne Rzeczypospolitej; dzisiejszych rozróżniań i różniczkowali, dzisiejszych przepaści, powyżłabianych przez całe potopy nienawiści, żądz i fanatyz-mów politycznych jeszcze wówczas nie było: mógł K. ujmować się za ludem rusińskim jakby za swoim własnym. Założeniem i opowieścią zbliża się do „Ulany“ „Budnik“ („Bibl. Warsz. 1848 i os.), z charakterem głównym prawdziwie wielkim. W samo wnętrze życia ludowego najgłębiej K. wniknął w „Ostapie Bondarczuku“ i „Jarynie“ (1847, 1850). „Ostap“, wiążący się z „Historyą Sawki“, już bez wszelkich osłon obnaża nieprawy stosunek szlachty do ludu. I tu, jak w „Budniku“, mamy hoha-tera o wielkiem sercu.

była kompozycya ze wspólnem dla przygód ogniskiem, utwór ten stałby się arcydziełem literatury powszechnej. Pierwiastek prawdziwego, ewangelicznego chrześciaństwa w duszy jednego „Jermoły“ starczyłby na obdzielenie tysięcy: cały świat szlachecki K-go nie ma charakteru godnego choćby zbliżyć się do tego męczennika cnoty, ofiary cierpień, wysłowionych z rozdzierającą siłą i, co trudniejsza, z prostotą. Do ludu należy z tematu swego: ,,Ładowa pieczara“ (1852). Ostra satyra na szlachtę, wystąpiwszy z nowemi okazami, z przeszłości, w ,,Typach i Charakterach“ (1851), zjawia się jeszcze w ostatniej co do czasu, ale nie ostatniej co do wartości, mądrej przypowieści ludo-„Ulana“, nietylko wej ,,Historya kołka w płocie“ (nap. r. 1859, drk. 1860) ze znanem Pięciorgiem Przykazania Szlacheckiego. — Obok powieści współczesnej, krytykującej obyczaje, i ludowej rozwija się ze słabych początków wileńskich powieść historyczna, nieporównanie już od pierwiastkowych wyższa: ,,Maleparta“ (1844; z opowiadań zasłyszanych w Lublinie); „Żacy krakowscy“ (1845); „Zygmuntowskie czasy“ (nap. 1844, drk. Warsz 1846; przeprawy z cenzurą i Orgelbrandem); „Ostatni z Siekierzyńskich“ (1851; z opowiadań ojca); „Kordecki“ (1852; ułóż. z Głigautomachii“); „Dyabeł“ (nap. 1853, t. r. w „Gaz. Warsz.“, drk. 1855); „Staropolska miłość“ (1859), dziwnie pociągająca. Z tęsknoty ku ludziom, ku życiu, które niegdyś chyba lepszem niż dziś być musiało, napisał K. jeszcze na Wołyniu „Starego sługę“ (1852) i wdzięczną „Bożą czeladkę“ (1859, drk. 1860). „Pamiętniki nieznajomego“, pełne uroku (1846, przerób. 1854) i „Powieść bez tytułu“ (nap. 1853—4, drk. 1855 „Gaz. Warsz.“ i os.) są powieściami charakterów i popędów bez dążności społecznej; obie z prawdą psychologiczną i siłą malują młodość i miłość, z obu też prześwituje przeszłość samego autora, w licznych szczegółach, w samym nastroju „Pamiętników“ odrazu uderzająca. ,,Powieść jest jakby nowem opracowaniem tematu pow. „Poeta i Świat“, która dojrzałemu talentowi ani etycznego ani estetycznego zadowolenia dać już nie mogła. W „Metamorfozach“ (1859) pierwiastek biograficzny ma jeszcze większe natężenie: K. maluje tu tylko swą młodość, ale i młodzież uniwersytecką, a maluje mistrzowskim pędzlem realizmu uległego idealizmowi, aby ją potem ukazywać w zwierciedle późniejszej o wiele rzeczywistości do niepoznania zmienioną. Nie mają Piękna, poetyczna też dążności wyższej nad satyryczną dwie, pra-„Chata za wsią“ (nap. r. 1852, wydr. w „Bibl. wie nawskróś wyborne serye obrazów: „Intere-

sa familijne“ i „Złote jabłko“ (obie 1853), Myślenie o charakterze fi 1 oz o fi cz n y m, usiłujące dotknąć się zagadki bytu, ujawniającej, choć słabo i zgoła bez stałości, pogląd na świat, występuje w „Krzyżu na rozstajnych drogach“ (1843; „Roczn.“ Podbereskiego) w „Łzie w niebie“ („Bibl. Warsz“ 1847) w „Podróży do miasteczka“ i „Pieśni życia“ (obie nap. 1856, drk. 1857)—czterech poematach prozą; wreszcie wnieudałym „Tomku Prawdzicu“ (1857), w „Tra-pezołogionie“ (nap. 1851, drk. 1855), na-koniec w „Chorobach wieku“ (1857), z któ-remi węzłem wspólnego stanowiska krytycznego i dążności społecznej łączą się „Wieczory Wołyńskie („Dz. liter “ lwów. 1859 i os.) i owa „Hist. kołka“. „Choroby“, przesycone morałami, pełne jęków na materyałiztn, utożsamiany z przemysłem i handlem, na Zachód i narzuconą przezeń Chryzolatryę, oparte na ułudzie, że ideał Chrystusowy —człowieka czystego —da się wyrobić w duszach przez dotychczasową praktykę chrześciaństwa w pozytywnym kościele i wtłaczanej przezeń religii — stawiają K-go w rzędzie myślicieli-wsteczników Zachodowi dostaje się i w „Wieczorach“: on-to narzuca na nas Nessusową koszulę materyalizmu i zmysłowości; tu również mętne pojęcia o religijności, o rzeczywistem powołaniu i istotnej użyteczności kościoła zacierają wrażenie momentów dodatniej krytyki uspołecznienia wołyńskiego i szczerej troski o lud. Nawoływanie Pawiowe: „Ducha nie gaście!“^(„Ch. wieku“) potrzebowałoby wyjaśnienia jakiego-to ducha, aby można było pójść za niem. Rada dana Polakom: „Niech inne narody będą bogate i przemyślne: my bądźmy sobie poczciwi; starajmy się być pierwej synami Bożymi niźli dziećmi wieku“, oczywiście, zepsutego — była niegodną tak wybituego rozumu. Po dawnych satyrach, jeszcze przed kilkunastu laty z serca zbolałego wyrzucanych na papier, nowa walka z samo-lubstwem, pychą i uporem szlacheckim w „Wieczorach“ sprawiała wrażenie czegoś połowicznego, lękliwego, powierzchownego i jaskrawo odbijała od tak przecież niedawnego, na cztery lata przedtem wydanego, okrzyku Atanazego w „Dwu Światach“: „Dziś wszystkie tarcze iherbowe na stos złóżmy, pokryjmy całunem i zrzeczmy się ich pamiątki. Szlachty niema, bo niema szlachetności: jest lud i ludzkość“.— Pracy nad historyą nie przerywał K. ani na chwilę: był wszędzie, na wszystko miał czas, a liistoryę kochał. Dopiero za pobytu na Wołyniu ukończył ostateczne opracowanie i druk dzieła „Wilno, od jego początków aż do r. 1750“ (Wilno 1840 — 2, 4 t. 8°, 20 ryc., 2 mapy). Owoc 10-letniej pracy miał wyprzeć z pamięci ludzkiej 1-tomową „Historyę Wilna“ (1838), ostro skrytykowaną przez Daniłowicza w „Tygodn. petersb.“. Do nowego dzieła przejrzał K. archiwum miejskie, spożytkował 200 autorów, dodał wykazy wielkich urzędników

► i spis bibliograficzny, sięgnął nieraz w ogólne społeczno-polityczne i wyznaniowe stosunki, nietylko miasta, ale całego kraju; pracował dużo, rzetelnie: mimo to jednak nie dał dzieła choćby współczesną tylko wiedzę zadawalającego, i powiedziały mu to odrazu „Wizerunki“ (pocz. nowy drugi, T. XXII, XXIII r. 1841— 2). „Wiluo“ pozostanie zbiorem cennych przyczynków opracowanych i dokumentów: historyą nie jest. Podobnież i „Litwa“ (Warsz. 1847    50,

2 t. 8-o), cała napisana już w Gródku, ale przygotowywana jeszcze w Wilnie, rzecz zakreślona szeroko (T. I: Świat litewski, ziemia i ludzie; T. II: Dzieje od XIII w. do r. 1386) nie wytrzymała sprawdzianu krytyki: najlepsze jest odtwarzanie wyobraźnią życia, do którego wiedza przystępuje zaledwie z początkami dowodów. Ciągnienie dalej „Witoldo-raudy‘‘ wydało z siebie „Litwę za Witolda“ (1850; z „Athenaeum“), równie jak druga część dzieła, obejmującego całość, wskutek nowych odkryć przestarzałą. Wartość rzetelną ma „Starościna bełzka“ (1858) opowiadauie gwałtu Potockich nad Gertrudą Komorowską, w liczne dokumentu wyposażone. K. już w „Tyg. petersb.“ z Wilna marzył o polskiej „archeotece“, na Wołyniu jako wydawca rzeczy historycznych ż,ywo się krzątał. Zbierał dokumenty i rękopisy, niektóre zaraz wydawał. Czynił wybór przeważnie dobry, i to, co zrobił, dziś jeszcze cenić należy. Działalność głównie skupiła się w „Athenaeum“, ale dokonywała się i poza niem: „Pomniki do historyi obyczajów“ (1843); „Powiastki i obrazki histor. (1843; wierszem); „Pam. Jacka Hreczyny“ („Oręd. nauk.“ 1841 nr. 18, 19), „Pam. Ochockiego“ (1857), „Pam. Józ, Drzewieckiego“ (1858; całość). Są dokuineuta nawet w „Obrazach“, we „Wspomnieniach Odessy“ i in., Plonem myślenia o literaturze i pracy nad nią po dawniejszych rozprawach i wyskokach w „Tyg. Peterb.“ („Asmodeusz“ r. 1837 —1839; „Choroby XIX w.“ r. 1837 —1840) były studya literackie“ (1842), prawie wszystkie z liczby piętnastu zasadnicze, potrącające o teoryę. Są tu np. takie teinata jak „Życie umysłowe“, „Pierwiastek narodowy w literaturze dawnej“, „Pisarze i czytelnicy“, „O sławie pisarskiej“, „Dramat“ z powtórzeniem rad Brodzińskiego, „Przeszłość i przyszłość romansu“ (z „Tyg. petersb.“). „Nowe studya“ (1843, 2 t.) są przeważnie rozbiorami pisarzów i dzieł, ale znajduje się w nich i owa „Historyą języka polskiego“ jako „Rys dziejów“, raczej programat wykładu, podany na konkurs r. 1836 w uniw. kijowskim. Po dłuższej przerwie „Poezya szlachecka i legendy herbowe“ z „Bibl. Warsz. „1854 weszły do „Gawęd o literaturze i sztuce“ (1857; pierw. w. „Dz. lit.“ Iw.). Tu zażądał życia czystego i odrazu uderzył jakby kijem w mrowisko. Zadania sztuki, promieniowanie jej ideałów w naturach artystycznych a sł a

bycli wystawił w „Sfinksie'⁴ (1847), utworze o bujnej myśli i wiedzy, ale bez ogniska dla przygód, bez porządku w układzie. Tę samą sprawę w wiele lat później poruszył w „Daj-monie" (1879). Sztuką zajmował się już od lat wielu jako miłośnik, uprawiający malarstwo. Zbierał „Materyały" (1850) do jej historyk zwłaszcza w Polsce (pocz. „Ikonografii“ w „Tece Wil." 1858). „Sztuka u Słowian, szczególnie w Polsce" (1860) miała być tylko wstępem do olbrzymiej „Ikonografii polskiej".—Do wszystkich prac, dzieł i utworów Okresu Wołyńskiego przybywają jeszcze trudy redaktorskie i publicystyczne. Człowiek mający coś do powiedzenia światu zapragnął własnego organu i, umówiwszy się z T. Glücksbergiem, zaczął w r 1841 wydawać w Wiluie, dwumiesięcznik „Athenaeum“, pismo raczej zbiorowe niż peryodyczne, na jakie pozwolić nie chciano. Zawiódł się i na warstwie oświeceńszej i na sobie samym. Gdy prospekt („Tyg. Petersb." 1840 nr. 71) dał odrazu 500 prenumeratorów, już pierwszy rok wydarł ich połowę. Skarżył się redaktor „Oręd. naukowemu" d. 14 grudnia 1842 r.; ale powinien był poskarżyć się i na siebie samego: przystępował do pracy bez planu należytego, bez jasnej świadomości zadań i celów, bez tej duszy, jaką czasopismu dać może tylko wspólność poglądów w gronie chętnych współpracowników, potęgujących siły, przekonania i dążności samego redaktora. Z wezwanych do pracy młodsi okazali skwa-pliwość, starsi nie odmówili pomocy; odrazu pośpieszyli: Grabowski M„ Maciejowski, Rze-wuski, Korzeniowski, Sztyrmer, Przezdziecki, Lachowicz; odrazu też autor „Soplicy", może nie skompromitował pisma, ale znieprawił redaktora. Już w IV zesz., w dziale filozofiozno-religijuo-moralnym, ukazała się rozprawa Rzewuskiego o „Prawidłach cywilizacyi narodów", oddająca cywilizacyę w niewolę religii, a samo jej zamieszczenie było już dla K-go zgub-nem. Na rozstajnych drogach między rozumem a nałogiem nie umiał wybrać tej, na której tylko jedynie mógł się utrzymać organ umy-słowości dodatniej, zbierającej i szerzącej wiedzę życia i prawdę dziejów. Zaraz w zeszycie V wydał nowy prospekt: „takie tylko prace przyjmowane będą, które odznacza wzniosła dążność religijna, artykuły noszące barwę chrześcijańską"; „Athenaeum" stanie do walki z materyalizmem, sceptycyzmem i nowym pan-teizmem „nowej Europy"; „nie przyjmie nic, coby trąciło zbutwiałą filozofią szkoły francuskiej XVIII w.; zwracać będzie uwagę na walną sprawę pogodzenia filozofii z katolicyzmem". Tak do jednej cenzury dodawał K. drugą. W sprawach literatury „zbyt długo, zapatrzeni na Zachód, zapominaliśmy o sobie": precz z „gallomanią w literaturze"; natomiast „A-thenaeum" zaznajamiać będzie z literaturą Słowian". To wyznanie wiary wytknęło CZaSO-

Wlelka Encykl, Ilustr. Ser. T. Tom XL. Zesz. 317a.

pismu niewzruszony już kierunek. Pisywać wprawdzie nie przestał Heglista Szczeniowski, ale religii już nie dotykał. Późniejsze współ-pracownictwo i przyjaźń Chołoniewskiego u-trwalić musiały kanon prospektowy. Wogółe K. ulegał otoczeniu swemu, środowisku, w któ-rem poruszać się już musiał, gdyż z samego początku steru redakcyjnego nie ujął i rzeczywistej redakcyi nie wytworzył Błąkając się, a nie widząc wyjścia, wziął się sam do Hegla i zamieścił obszerny traktat niemiecki Otta we własnym przekładzie (1845). Z nienawiścią do Trentowskiego we dwa lata później opracował „System filozofii“ jego (Lipsk). Miał pismo religijne, ale nie miał prenumeratorów, nie pomógł mu nowy prospekt z wyrzutami, że ,,po dziecinnemu się bawim, niczem nie zajmiemy się po męzku'⁴ (r. 1845 zesz. V). Ściśle społecznego programatu nie wygłosił wcale, bo go krępowała cenzura, a współpracowników do tego działu w kraju całym nie miał. Jedyną może pracą dotykającą ustroju społeczeństwa była w r. 1848 o „Kmiotku polskim“ Edw. Andrz. Koźmiana. „Athenaeum“ pozostało zbiorem, i to głównie prac historycznych, a najwięcej mu dostarczała własna praca niestrudzonego pisarza. Pomijając wybornie w pierwszym roku prowadzony ruch literacki, sam redaktor jako pisarz i wydawca najwięcej zrobił dla swego pisma: dał mu przeszło trzydzieści prac większych, a wśród nich „Banitę“, „Wspomnienia P. Szambelana“, pierwszy akt „Jana z Nepomuk“, „Historyę Sawki“ (1842); dawał nawet wiersze; wydobywał ze skrzyń szlacheckich listy, pamiętniki, szpargały rodzinne, wydobywał z samego siebie wspomnienia i zasłyszane opowiadania, które później szły do „Obrazów“, „Okruszyn“, „Typów i charakterów“. W „Athenaeum“ pomieścił „Litwę za Witolda“ i wyjątki z „Litwy“ syntetycznej; opisywał zabytki i ludzi (nowa biografia Jak. Kwiatkie-wicza), roztrząsał dzieła swojskie i obce, tłó-rnaczył i drukował co mu się bardziej zajmu-jącem wydało (Nowe Pamiętniki Lamartine'a, Złota Legenda Artystów). W „Athenaeum“ po raz pierwszy ukazały się nader cenne pomniki: Instrukcya Łaskiego Lanckorońskiemu z r. 1503 (1841), Listy Zygm. Augusta, Barbary, Chodkiewicza, Władysława IV (1842), Bunt Pińska z r. 1648 (1841) materyały do panów. Sobieskiego (1841), Mazepa (z autografu; 1842). Listy J. KI. Branickiego (1851), K. N. Sapiehy (1851). Tu ogłosił K. część I „Pamiętn Drzewieckiego“, zajmujące pamiętniki Bolesty 1730-90, Soroki; listy Czackiego wraz z artykułem o pierwszych jego pracach; listy Zoryana Chodakowskiego (1841—2). — Przez osiem lat łożył na wydawnictwo Glücksberg, przez trzy ostatnie sam K. z pięciu protektorami; z końcem jedenastego „Athen/⁴ zamknął. W zesz. ostatnim, wydanym dopiero na wiosnę 1852 r., żegna się (z Hubina d. 14 lutego) ze swoimi

99

mu

106-ma prenumeratorami wyznaniem, że „pismo, które o własnych siłach żyć nie może, żyć już nie potrzebuje'*. Przez czas istnienia swego skupiało ono naokoło siebie jakich pięćdziesięciu pisarzów, a z tych Chołoniewskiego, Syrokomlę, Pługa wprowadziło w świat; pierwszy z nich zamieścił tu swój ,,Sen w Podhorcach“. —IV. Życie na Wołyniu. W Gródku, nabytym w r. 1839, osiedlił się K. już na wiosnę r. następnego. Tu, o kilkanaście wiorst od Łucka, upłynęło mu lat 9 życia, twórczości i pracy w zupełnem zaciszu wiejskiem; tu tworzył wszystkie prawie swoje powieści ludowe; tu wyrobił się na powieściopisarza takiego, jakim już do końca zawodu swego pozostał. Do miejscowości tej przywiązał się mocno; w „Wiosce“ rzewnie ją wspomina. Już na wiosnę 1843 r. wyrwał go z Gródka stosunek do Urbanowskich, a w znacznej części własna jego „ciekawość“: pisząc „Zygmuntowskie czasy“, potrzebował krajobrazów stepowych. Wraz z krewną swej żony w lipcu wyjechał do Odessy. Poznał się z miejscowymi naukowcami, zasiadł do pracy w towarzystwie starożytniczem, nauczył się wiele, zebrał obfity plon z ksiąg dawnych; na pocz. września w pięć dni przeleciał stepy akermańskie i budziackie i w drugiej połowie t. m. jako czynny członek ros. To w. Historyi i starożytności w Odessie powrócił do domu Owocem podróży były 3-tomowe „Wspomnienia Odessy, Jedyssanu i Budżaku" (Wilno 1845 — 6), zbiór zajmujących wiadomości archeologicznych i historycznych, miejscami samodzielnie opracowywany, w którym nie pominął i L szczyń-skiego w stosunkach z Karolem XII i Praw Wołochów w Polsce i inn.—Poznawszy Warszawę w r. 1838 tylko przelotnie, w poślubnej podróży, pragnął dłużej w niej zabawić, a sprawy majątkom o rodzinne zachęcały do wyjazdu. Z wyrobionym mozolnie przez ojca paszportem obaj udali się w listopadzie 1846 r. do stolicy. „Kuryer Warsz.“ z d. 29 listop. t. r. w nr. 318 obwieścił przybycie „jednego z najpłodniejszych autorów literatury naszej tegoczesnej, którego dzieła z prawdziwem zadowoleniem są przyjmowane“. Z ramotek Wilkońskiego („Dzwon liter.*' 1846 III 229 nstp.) dowiadujemy się, że go jak raroga oglądać chciano, że go sobie nawet wyrywano, ale nie znajdujemy ani świadectwa, ani śladu zbiorowego, rzeczywiście już literackiego przyjęcia człowieka, który Polaków uczył czytać powieści polskie, a w ciągu lat piętnastu według obliczenia Wilkońskiego, napisał aż 130 tomów ledwie nie we wszystkich dziedzinach humanio-rów. Ruchliwy dowcipniś i humorysta zastrzega, że K. nie jest geniuszem, że wygląd jego nie uderza oryginalnością; przyznaje mu przecież talent, i to niezwykły. Wogóle wrażenie było dość umiarkowane, a dłuższy nawet, bo prawie do końca grudnia, pobyt nie zacieśnił żadnych stosunków, po którychby pozostał

ślad trwalszy w świecie literackim. Nie były to zresztą czasy ani na zbiorowe wymiany myśli, ani na przyjęcia lub bankiety publiczne: i jesteśmy przecież w burzliwym roku 1846; { w Warszawie zjawia się K. w dwa tygodnie po zajęciu Krakowa przez Austryaków. Podróży swej zawdzięczył umieszczenie „Litwy“ u Klukowskiego i zawiązanie stosunków z konkurencyjną dla „Athenaeum“ „Bibl. warszawską“. Na pamiątkę zostawił jej „Łzę w niebie“ (drk. r. 1847; „Okruszyny“) i wrócił do swego Gródka, aby wśród ciągłych kłopotów poznać wszystkie niedogodności gospodarowania po łacinie. Nie mogąc wyjść na swoje, sprzedał w r. 1848 ukochaną miejscowość i w styczniu 1849 r. był już w nowo nabytym Hubinie, również w okolicach Łucka. Tu doczekał się nowej nadziei otrzymania katedry uniwersyteckiej. W r. 1851 w lutym Pol zawiadomił go, że w Krakowie myślą o jego profesurze, chcąc mu powierzyć wykład literatury powszechnej, a przy niej i polskiej. W sierpniu t. r. Kremer w imieniu uniwersytetu doniósł, że przedstawienie odeszło już do Wiednia, ale już w dwa miesiące potem zawiadamiał, że minister niema wielkiej ochoty do podpisania nominacyi: i tak kandydatura, o wiele poważniejsza od dawniejszej z r. 1836, również jak i ona spełzła na oczekiwaniach. Nie dopisywało K-mu zdrowie; w lecie 1851 r., zawitał ponownie do Warszawy, już tylko po leki; ale teraz właśnie miało go spotkać gorące zbiorowe przyjęcie: biesiada w resursie kupiecRiej pokazała, że go istotnie uczcić chciano jak sławę narodową. Dopiero ta bytność zadzierzgnęła węzły, które pióro K-go uczyniły dla Warszawy niezbędnem — stosunek trwały aż do śmierci. Odwiedzał K. Warszawę jeszcze w r. 1855, jadąc na Jasną Górę, której nie znał, i w roku następnym. Ciągłe niedomaganie wypędziło pisarza nad m. Czarne: w czerwcu 1852 r. pojechał do Odessy na kąpiele morskie. Jechał rzemiennym dyszlem, zawadzając o Rychty Podwysockiego, a przedtem o Kamieniec, którego malowniczość, malownicza przeszłość nie odbiła mu się jednak w umyśle tak, jak na to zasługiwała: powieściopisarstwu nic się z wrażeń kamienieckich nie dostało. Polacy odescy przyjęli K--go z zapałem; młódź z Liceum odprowadzała go do mieszkania z pochodniami. W Odessie kąpał się do końca października, z nieosobliwym pożytkiem. Już wtedy owa łacina w gospodarstwie dała się ostatecznie we znaki: wydzierżawił Hubin, tylko sobie mieszkanie zastrzegł. A gdy do tego jeszcze dzieci podorastały i trzeba je było uczyć, postanowił przenieść się do Żytomierza i osiadł w nim w sierpniu 1853 r. nabywszy dom przy ul. Małej Berdyczowskiej. Posypały się zaszczyty i ciężary. Już na samą wiadomość o powziętym zamiarze, w maju t. r., szlachta wybrała go na kuratora gimna-

Bez K-go nic

zyum Żytomierskiego 243 głos. na 300, ale nadaremnie, bo gubernator wyboru nie zatwierdził; pozwolił K-nm zato w roku następnym wejść do komitetu statystycznego i w nim ze strony szlachty przewodniczyć. Obrany dyrektorem klubu szlacheckiego, zaczął od zaprenumerowania gazet i poważniejszych czasopism w takiej ilości i doborze, iż się klubowcy zatrwożyli, zali nie zechce ich zapędzić do czytania. Nie zepsuło mu to jednak opinii: d. 12 czerwca 1856 r. przy wyborach na nowe trzech-lecie obrano go kuratorem honorowym przez akklamacyę; „na ręku z okrzykiem do koła marszałkowskiego podniesiony“ — pisze o wybranym sprawozdawca. Tym razem, przy pe-wnein już odkręceniu śrób ścieśniających, wybór znalazł zatwierdzenie. Sam K. uważał u-rząd za „mało znaczący i niewielką dający moc zrobienia dobrego“, ale jął się go szczerze, pilnie zwiedzał s/koły, na egzaminach końcowych dzień w dzień po kilka godzin asystował, zabiegał o dochody, z własnej nawet kieszeni łożył na biedniejszych; stopniowo wciągał się w robotę i zapalał do niej; dowiódł nietylko^ energii, ale i powagi, gdy dyrektora niegodnego urzędu z gimnazyum usunął. Z radością zabrał się do nowego pro-gramatu nauczania w szkołach średnich; spodziewał się takiegosamego zlecenia i co do szkół początkowych: a wobec podobnych robót i nadziei uczucie obywatelskie wyrwało mu z pod pióra okrzyk: „Fraszka literatura!“. Rzeczywiście, literaturę zaniedbał; nietylko zajęcia, ale i obowiązki towarzyskie, zwłaszcza przy naszych ówczesnych obyczajach uciążliwe, nie zostawiały mu ua nią czasu: bardzo mało w końcu Okresu Wołyńskiego tworzył. Do obowiązków poważnych przybył mu jeszcze w r. 1857 ster zwierzchni teatru, zbudowanego i urządzonego kosztem obywatelskim, i prezesostwo w św eżo powstałem t. r. Towarzystwie Dobroczynności. Wrastał K. w szlachtę, lgnęła i ona do niego: na imieniny 1857 wyprawiła mu uroczysty obiad z toastami, z lep-szemi, gorętszemi myślami, obyć się nie mogło; tylko on sam do zakładanej spółki księgarsko-wydawniczej wejść nie chciał, lękając się, i słusznie, jak okazała rzeczywistość, niepowodzenia; odmowa obruszyła na niego Karola Kaczkowskiego, jednego z ini-cyatorów, a ten wkrótce znalazł doskonałą sposobność do wywarcia swego gniewu. Miodowe miesiące pożycia ze szlachtą skończyły się, gdy na stół weszła kwestya włościańska, ten, już od konstytucyi 3 Maja upiór naszych dziejów. Szlachta, uważając K-go za „utopistę, marzyciela“, nie dopuściła go do narad w gronie, które samo się złożyło i samo też miało prawo się uzupełniać. Nieprzyjęty, napisał list do marszałku łuckiego, w którym zażądał dla chłopa: usamowolnienia i uwłaszczenia sadybą i gruntem, a dla szlachty—nie-

krzywdzącej a godziwej, i umiarkowanej in-demnizacyi: tego więc, czem i sam rząd walkę zakończył. Ale tego było za wiele dla szlachty wołyńskiej: w uwłaszczeniu wielu z niej widziało wydarcie własności. Opatrzono się jednak, ochłonięto z trwogi przed utopiami i pod wpływem rozsądniejszych wezwano K-go do swego grona: on darował urazę, szlachta wyprawiła mu na zgodę obiad (3 maja) i t. zw. Zatarg wołyński, przycichł, zwłaszcza, że bezzwłoczny wyjazd K-go za granicę, podsycać go nie pozwolił. Na Zielone Świątki 1858 r. zwiedzał już K. pomniki Krakowa; przez Wiedeń pojechał do Włoch, które były celem podróży. Tutaj przez miesiąc cały vetturinem oglądał zabytki sztuki; był w Wenecyi, Padwie, Medyolanie, Genui, Florencyi, Pizie, Rzymie, Neapolu, na wybrzeżu p.irtenopejskiem i na Capri. W Rzymie, naj prawo wierniejszego katolika spotkała bolesna niespodzianka: na audyencyi Pius IX napomniał go za niemoralny k erunek pism—jego, autora „Chorób“, taką nawskroś katolicką moralnością przejętych. Ale Zmartwychwstańcom chodziło o samą powieść—zbyt świecką, zmysłową, niedość religijną, ascetyczną: i oui-to podsunęli pap eżowi niezasłużoną i niedorzeczną naganę. W powrocie wysiadłszy ua Korsyce, zawitał K. do Francyi, zwiedził Marsylię i Tulon i znalazł się w Paryżu. Tu obejrzał pracownie polskie, poznał sztukę francuzką i powszechną, i na Amiens i Arras wyjechał do Belgii. W Brukselli uderzył go Wirts; we Frankfurcie zachwycił Instytut Städela, w Berlinie zbiory zniemczałego Atanazego Kaczyńskiego. Poraź pierwszy poznał wtedy K. galerye i muzea drezdeńskie. Nowa podróż do Włoch w r. 1863 uzupełniła wiedzę i wrażenia pierwszej. Z takiego bezpośredniego zetknięcia się powstały „Kartki z podróży“; księga I (Warsz. 1866, 4-to; księga II t-że 1874, 4-to) —dzieło o wiele naturalniejsze, szczersze, bliższe prawdy od „Podróży“ Kremera. Z wrażeń włoskich skorzystała i powieść: „Capreä i Roma“ („Gaz. Warsz.“ 1859; os. ob. Wilno 1860, 2 t.) i „Rzym za Nerona“ („Czas“, Kraków 1866) we Włoszech się poczęły. — Gdy K., przetrzymawszy o półtora miesiąca 4-miesięczny swój urlop, w późnej jesieni 1858 r. wrócił do Żytomierza, rozejrzenie się w stanie kwestyi włościańskiej powiedziało mu, że nic nie zrobiono, że zachowawców jest już teraz większość, a odwołanie się rządu do interesowanych przyniesie tylko ostatecznie wstyd imieniu polsku mu. Odpowiednia postawa obywatela literata wzburzyła szlachtę. Czekał jeszcze do początków r. 1859, ale wtedy, d. 28 stycznia (v. s.) wysłał do „G. Warsz.“, z krótką przerwą od r. 1851 stale z korespondencyjni zasilanej, list piorunujący (nr. 54). Przyjął walkę: „gniew wasz —mówił—pociesza mnie i raduje: żądałem go“. Przez pół roku ciągnęła się polemika w gazecie

ale już po 3 miesiącach szlachta, wśród której było dla anonymów, na które już w Wołyniu miał sporo żywiołów lepszych, uległa. Nowe wybo- K. osobną skrzynkę, zmiany te mogły być tyl-ry, d. 22 maja 1859 r. odbyte, znowu powoła- ko dziełem Złotego Cielca, uosobionego w Kro-ły K-go na kuratora; na 328 oświadczyło się nenbergu. Broni się K. w nr. 111 z r. 1860, za nim 267: zawdzięczył taką większość de- broni uczciwych zamiarów przeciwko oszczer-monstracyi młodzieży, która wpadła na salę stwu, a do dobrych celów dobremi tylko po-sejmikową i gorąco upomniała się o swego u- zwala iść drogami; „moralność indywidualna lubieńca. K., mając już wtedy propozycye od jest cegiełką w gmachu moralności publicz-Kronenberga względem „G. Polskiej“, wahał nej“ (nr. 189). Stanowczo już w końcu dru-się jeszcze mocno nad niemi, przyjął więc po- giego roku zerwał ze swym starym, nie kry-nowny wybór. Echa całe.o zatargu, który tycznym, hamującym wszelką energię ludzką rozciągnął się i na teatr, słychać w „Wieczorach idealizmem, z religijnością całość bytu pod sie-Woł.“. Na kontraktach tego roku w Kijowie bie zagarniającą. Praca osobista, skuteczne gromadził na około siebie młodzież, podsycał starania o cudzą a jaknajlepszą, stała zabiegłi-w niej szlachetne dążenia do wiedzy i pracy wość o uzdolnienie gazety do jaknajwiększej obywatelskiej, ale jednocześnie przestrzegał endosmozy i egzosmozy umysłowej, odbijającej przed zawrotami głowy. W lecie już się chwilę, ale wprowadzającej w nią wiekuistość, zdecydował na przyjęcie redaktorstwa; we jaką ma w sobie rozum; otwarcie naoścież wrześniu pojechał do Warszawy. Rozchorzaw- wrót dla wiedzy historycznej i przyrodniczej; szy ciężko, wrócił dopiero w listopadzie już tylko zasługą własnego imienia i powagą wła-jako rzeczywisty redaktor. W lutym 1860 r. zło- snej myśli zjednanie dla ,,Gazety“ sił jaknaj-żył urzędowanie szkolne, poskładał inne funk- lepszych — dały K-mu prawo do wynurzenia się cye i godności i przeniósł się na stałe do w prospekcie na r. 1861, że w „Gazetę“ wło-Warszawy. Raz tylko jeszcze zajrzał na Wołyń żył „całą swoją myśl i pracę“ (1860 nr. 318). (w czerwou), aby już nigdy tam nie wrócić.— Od tej pracy sam rósł ciągle, twardniał, męż-IV. Działalność w Warszawie. Waha- niał, uspołeczniał się rozumowo, gdy dotych-nie się K-go czy przyjąć redaktorstwo „Gaze- czas, pomijając sprawę włościańską i zadania ty Codziennej“ trwało do lipca 1859 r. W nr. życia miejscowego, prowincyonaluego na Wo-214 z d. 16 sierpnia mamy już programat no- łyniu, ze społeczeństwem polskiem w najrozle-wego redaktora: „przywiązanie do naszej wia- glejszem pojęciu łączyły go jako człowieka sa-ry świętej, poszauowanie przeszłości, ufuość me prawie tylko węzły uczuciowe. Po całym w pracy, mającej zgotować przyszłość“—ogól- ruchu r. 1860 nadciągnęły niezapomniane, atak niki. Zwięzłe a gorące artykuły wstępne sy- dobitnie o błyskawicznej lotności i rozprężli-pały się nieledwie codzień, znowu w ogólniko- wości ducha świadczące dnie 25 i 27 lutego wej treści a tonie moralizatorskim, zarywają- 1861 r. Po tym niemal cudownym akcie, ja-cym o filozofię praktyczną. Zwolna myśl za- kim był pogrzeb pięciu ofiar d. 2 marca, K., czyna z mgławic zsadzać się w konkrety, od realista patrzący w życie zawsze od strony zasad przechodzi do określonych już zadań twardej rzeczywistości, wiedząc teraz jak lud społecznych. Znika jakaś mistyczna pogarda warszawski z paskiewiczowskich, ledwie prze-świata, która w okresie wołyńskim wyczuwać wietrzonych, lochów rwie się odrazu do wolno-się dawała; pessymizm ustępuje pewnej wierze ności, zawołał słowami poety: „Zawcześnie, w postęp, ale ten postęp różniczkuje się na kwiatku, zawcześnie!“. W delegacyi, którą duchowy i bezduszny, na altruistyczny i egoi- bezwiedne jakieś moce odrazu na wierzch wy-styczny: wszystkiem jest duch miłości Chrystu- rzuciły, zachowywał się z roztropną powścią-sowej. Dziejów po dawnemu jeszcze redaktor gliwością, ale i z rzetelnem odczuciem żądzy „G. Codziennej“ nie rozumie: wymaga od ogro- życm w lepszych warunkach politycznych, któ-mów narodowych, aby miłością tą żyły, bo ra nawskroś przejmowała ówczesną ludność „im który naród silniej się stara być uczniem Warszawy, a lud prawdziwie uobywatelała. Chrystusowym, tem pewniejszym jest sw< go Wrażliwy na życie, ale i pod jego wpływem bytu“ (nr. 236, 239). W „Sil o a verum“ wyty- urabiający w sobie trwałe przekonania, w n-rze ka chorobę możnych i bogatych: obojętność 87 „Gazety⁴', nazwanej już „Polską“, d. 3 kwie-i próżniactwo. Bogacz jest urzędnikiem tnia wygłosił poprawiony swój programat. społecznym; „w rękach możnych spoczy- Zawołał w nim przedewszystkiem o równou-wają losy idei“; obowiązek narzuca im pracę prawnienie stanów, o stworzenie z żywiołów społeczną. Krzykacze straszą społeczeństwo rozpierzchłych jednej istoty narodowej. Żyć wrzekomym materyalizmem samej nauki o przy- trzeba z ludzkością, —mówił—lecz bez kosrno-rodzie i rozwoju przemysłowo-handlowego, któ- polityzmu: postęp nie tyka narodowości; rozwi-re właśnie są „współczynnikami cywilizacyi“ jając się na podstawie chrześciaństwa, uznać (nr. 328): inaczej było w „Chorobach wieku“ należy prawo wolności sumienia dla wszyst-i w „Wiecz. wołyńskich“, tak jeszcze świe- kich; „moralność ewangeliczna (clirześciańska) żych. Umysł się rozrastał, a w rozroście i sa- , jedna jest z moralnością wiekuistą, wroizo-me zasady musiały kształty swe zmieniać; ale | ną“: znika tu już wyłączność religii, przemoc

jej nad moralnością; zaczyna K. wierzyć w postęp rozwijający się, nie z Objawienia, ale z sn-mego człowieka. ,,Upieranie się w miejscu świętokradztwem jest przeciw myśli Bożej, w dzieje ludzkości wcielonej*. Ścieśnienia cenzuralne nie pozwoliły programatu wyłuszczyć w wartościach już bezpośrednio społecznych, W stosunku do reform stoi K. na stanowisku przez statyczny patryotyzm ówczesny zajętem: „brać wszystko, nie kwitując z niczego“. Do korzystania z instytucyj niewątpliwie pożytecznych, narodowych, jak szkoła, jak rada stanu, gorąco zachęca i sprawie szkolnictwa, własnem też obsługiwanej piórem, sporo miejsca, zwłaszcza w r. 1861, poświęca. O oświatę ludową szczególnie się troszczy; chce nią uzupełnić zrównanie Żydów w prawach obywatelskich z ogółem ludności. Zajęciu się oświatą nie wystarczyła „Gazeta“. Żywiony jeszcze w Żytomierzu pomysł „Bibl. dla Młodzieży“ w Warszawie zastąpił nowy: „Biblioteki ludowej“, ale się nie urzeczywistnił. Mamy dwa pro-gramata wydawnictwa: jeden rzeczy bardziej praktycznych, drugi ogólnie-kształcących, z 33 dziełek złożony; oba pozostały w sferze pragnień, bo do zespolenia sił nie przyszło; tylko sam K. wydał „O pracy“ i „Świat i Ziemia“ (1862). Stosunki, urządzenia i potrzeby ekonomiczne roztrząsała „Gazeta“ w duchu owego równouprawnienia stanów. Sam redaktor zaczął w niej uprawiać politykę zagraniczną, zajmował się polityką nawet często i obszernie w „Listach z Mokotowskiej ulicy“ (tu miał dom własny, później Chałubińskiego) przeznaczonych na felieton redaktorski. Wielka ruchliwość i staranność, dobór pierwszorzędnych piór, obfite korespondencye z zagranicy i z kraju, odbijające dobrze krzątanie się i ruch społeczny, artykuły naukowe i historyczne, rozprawy o urządzeniach społeczno-politycznych, artykuły wstępne o sprawach narodowych w Królestwie, coraz rzadsze w r. 1862,—wreszcie zajmujące powieści i nieliczne, lecz dobre rzeczy literackie, wyrabiają „Gazecie“ wziętość i niepamiętną wówczas w piśmiennictwie pol-skiem liczbę prenumeratorów 7 500    (1861).

Szajnocha, Bielowski, Hoffmann zasilają organ K-go historyą. W latach 1859 — 60 Ludwik Wołowski daje mu przegląd nauk społecznych; Wiszniewski pisuje stale listy z Genui, Kulczycki z Rzymu, Chojecki z Paryża, francuz Fleury z Turynu; „Żałoba“ i Z. W. przygodnie odzywają s ę z Włoch i z Francyi; sam K. z wycieczki zagranicznej r. 1860 nadsyła 79 swych listów. Ma gazeta prawdziwego korespondenta nawet w Konstantynopolu, ma i na drugiej półkuli. Główne punkta terrytoryuin Rzeczypospolitej obsadzone dobrymi pisarzami; są i stałe korrespondencye z Wrocławia. „Gazeta“ stara się zebrać jaknajwięcej promieni z życia i myśli polskiej. Dominik Szulc pisze o Janie Śniadeckim, Wóycicki o dawnych czasach, Szymanowski i „Cześnikowicz“, wówczas jeszęze nieznieprawiony, prowadzą felieton zwykły, zdawkowy. Korespondent z Żytomierza, Prusinowski, daje ciekawe szczegóły o Słowackim i Mickiewiczu, nawet utwory nieznane. Korzeniowski, Syrokomla, Lenartowicz, Pług, Chęciński wraz z samym redaktorem zapełniają dzieł poezyi, literatury twórczej. W ,,Gazecie“ drukuje K. cz. I swych „Kartek z podróży“*, „Syrenę“ („Piękna pani“), „Jasełka“, „Kopciuszka“* (1860—2), „Dolę i niedolę“, nazwaną pierwotnie „Człowieczkiem“ (1863), „Dziś i lat temu trzysta*“ (o Reju), ,,Silva rerum'„Odczyty o cywiliz.tcyi w Polsce“, doprowadzone pod koniec epoki piastowskiej (1861). Ma czas i na serdeczne a gruntowne wspomnienie o Syrokomli (1862) i na ułożenie „Kalendarza Dobrocz. na r. 1863“ (z dokum. T. Kościuszki) i na wydanie „Albumu“ swych rysunków (1860, nie 1863, jak u E-a), i na odwiedzanie Wołynia i na dwukrotny wyjazd za granicę (od 1 września do 14 listopada 1860 r. i od końca r. 1861 do stycznia nast.). W samym początku pobytu w 100-letnią rocznicę urodzin Schillera (1859) wygłasza mowę, w której entuzyastyczuie już godzi się z Zachodem. Nie wystarcza mu jeszcze to wszystko, nie wystarcza sama „Gazeta“: z pod jego redakcyi przy pomocy Dmochowskiego ukazuje się d. 1 lipca 1862 „Przegląd Europejski“, kilkanaście arkuszy co miesiąc, a on sam pisze w nim stale politykę, przeglądy literatury zagranicznej, kronikę krajową. — W duszącej atmosferze roku 1862, między dwoma biegunami: czynu rewolucyjnego i pychą swą gnębiącej nieszczerości Wielopolskiego, stopniowo do „Gazety“ się zniechęca. Wielopolski 'nalega o potępienie ruchu: K. żąda swobody słowa, prawa krytyki, którego Naczelnik Rządu Cywilnego dać-by nie mógł, gdyby nawet chciał, gdyby sam nie uważał kneblowania ust za jeden ze środków rządzenia. Margrabia zaczyna w nim widzieć swego przeciwnika; rozpoczyna się wojna, niezakończona jeszcze odsunięciem K-go od redakcyi w samym końcu grudnia 1862 r. Pod tę chwilę właśnie odbywają się m. in. u Kronenberga, przełomowe narady wybitniejszych obywateli całego kraju, z udziałem przedstawicieli Litwy i Rusi. Przy metodzie przez Wielopolskiego użytej, a może i obmyślonej, jeśli jej nie narzucono z Petersburga, wszyscy przeoczają nieuchronność powstania, wktórem sam K. narad pośredni uczestnik, przeczuwa, widzi narodowe nieszczęście. Wzięty pod dozór policyjny, z zakazem wydalania się z Warszawy, wpatruje się w nadciągający huragan dziejowy; słucha jak nowi już ludzie (d. 8 stycznia 1863) przemawiają z „Gazety“; w Warszawie jeszcze przeżywa noc z d. 14 na 15 i tragiczniejszą z d. 22 na 23 stycznia, i dopiero w tydzień po wybuchu powstania otrzymawszy rozkaz wyjazdu, d. 1 lutego wyjeżdża na

wona para“, dzie“, „Żyd“

(jedna całość), „Tułacze“, szereg obrazów, po-poczynający się w Koufederacyi Barskiej,

„Dziadunio“, „Emisaryusz“ (Szymon Konarski), „Szaławiła“ „Hybrydy“, „Warszawa w r. 1794“. Tułaczy-Polaków poprzedza Tułacz-Chrystus, obchodzący narody i, odprawiany przez nie, dopiero na polskiej ziemi znajdujący przytułek.

Uzupełnia działalność

tułactwo do śmierci („G. Pols.“ 1863 nr. 26). V. Na tułactwie. Pojechał do' Drezna. W pierwszych latach zmieniał wciąż siedzibę i po dziesięciu dopiero osiadł w willi przy Nordstrasse, w r. 27, nabytej później na własność („Kłosy“ 1879 II 221)._j Nieszczęśliwe koleje walki tłoczyły mu myśl, niepokój o to, co będzie po klęsce, ściskał serce. W lipcu 1863 r. pojechał do Włoch, gdzie go sztuka i starożytność koiły. W przejeździe był w Genewie i na Mont Blanc; wrócił dopiero w lutym 1864 r. Miłkowski (.leż) opowiada, że właśnie w r. 1864 w Paryżu zastał jednego wieczora u siebie kartę K-go. Gdy nazajutrz przyszedł do hotelu, usłyszał słowa: „Wiesz... nie ma co... poruszyć musimy niebo i ziemię“, i zaraz wyłuszczył myśl „podłożenia ognia w cztery rogi Europy“ i odtworzenia rewolucyi francuskiej na skalę powszechnej. Przy roz staniu się, znając rewolucyjne usposobienie i stosunki Jeża, pożegnał go oświadczeniem: „Rozporządzajcie mną; jestem na wasze u-sługi“—jakgdyby jemu samemu myśl swoją odstępował. —Sprawa jest mglistą i może dopiero kiedyś zwierzenia osób trzecich ją rozjaśnią. Po powrocie K. wziął się znowu do pióra, zajrzał do zav. sze zasobnej teki, wydobył z uiej i wykończył niejeden utwór dawniejszy; ocknęła się w nim ądza publicystyczna: wziął na siebie odpowiedzialność redaktorską i obywatelską za nowo założone w Lwowie w czerwcu 1865 r. „Hasło“ i mało co nie uległ odrazu pokusie przeniesienia się nad Pełtew. Ale dziennik już po 34 numerach żywot swój zakończył: K. pozostał w Dreźnie, zaczął normalnie już pracować i działać jako publicysta i poeta w prozie. Już w r. 1863 nowa siła natchnień, nowy rodzaj tematów —wytknęły też nowy kierunek jego twórczości powieściopisarskiej. Wyzwolony już z pod cenzury mógł popuścić wodze uczuciu i wyobraźni; zamiast biernie cierpieć, mógł czynnie protestować, brać odwet, krzesać i wzmacniać ducha w tych, z którymi łączyło go wspólne narodowe serce. Przybrał sobie do tej nowej działalności pseudonym „B. Bolesławita“, jakby sławiący bóle narodowe —co istotnie daje zasadnicze pojęcie o duchu nowego rodzaju powieści, a heraldycznie według mniemań rodowych wiązało się z wrzekomein pochodzeniem K-ich od jednego z towarzyszów Bolesława Śmiałego. Wątku dostarczały, jeśli nie wprost wypadki powstania i ruchów przed nietn, to wydarzenia suute z zapisanych podań, z pamięci i z wyobraźni pod działaniem myśli przez te wypadki obudzonej. Najpierwszym utworem Bolesławity było „Dziecię Starego Miasta“ (1863); po niem w latach 1864—1873 poszły: „Szpieg“, „Czer-„Moskal“, „My i oni“ „Na wscho-, „Bezimienna“ i „Nowe Życie“

Dramat „Trzeci Maj“ i z pseudouymu i z ducha staje do jednego szeregu z powieściami patryotycznemi. Zaleca go i historyczna rzetelność i odczucie wielkiej chwili dziejowej („Szkice spół. i lit.“ krak.; os. Kraków 1876, 124 str. 8-o). bolesławicką prowadzenie od r. 1866 przez cztery lata „Rachunków“ narodowych, obejmujących wszystkie ziemie Rzplitej. Spisywał w nich K. pilnie kronikę współczesnych wydarzeń, kreślił stan nawet liczbowy pojedynczych prowincyj, krytykował czyny zbiorowe i indywidualne, zamieszczał świadectwa i dowody (np. przy ucieczce x. Sosnowskiego z Chełma), cenne dla historyka politycznego, mające też wagę i dla oddanego literaturze i sztuce. W „Rocznikach“ tych surowo a mniej sprawiedliwie osądził Matejkę, nie rozumiejąc twórczego bodźca w Rejtanie. Wiadomo, że mistrz zemścił się arcydziełem, Kraszewskim wygłaszającym wyrok na Matejkę. Maleńkie i błahe „Notatki drezdeńskie“ (1869—1870) dostały przeciwwagę w r. 1869, w lotnikach p. t. „Omnibus“ (6 zeszytów; dużo satyry), w r. 1870 — 1871 w „Tygodniu“, dalszym, peryodyeznym już ciągu „Rachunków“, który, niepoparty należycie przez czytelnika polskiego, zwłaszcza w Poznańskiem, w końcu trzeciego półrocza wychodzić przestał. W ścisłej łączności podmiotowej z tą publicystyką zostają wydawni etwa, któryćhby nie mógł podjąć się w kraju, a wśród nich przedewszystkiem wydanie protokółów sądu sejmowego 1827 —1828 r„ prowadzonych przez Bieczyńskiego (1873). Rozprężli-wa energia tak wielki obejmowała obszar, że K. musiał dla niej stać się i nakładcą i drukarzem. Piękny swój zbiór rycin, z wyjątkiem Falcka, może nie całego, przetopił na własną drukarnię w Dreźnie, licząc na to, że roboty będą się sypały tak jak zamówienia na powieści, na prace literacko-wydawnicze, kores-pondeneye, same nawet przedmowy, o które się ubiegano z kordonu i z poza kordonu do wydawnictw poważniejszych, zwłaszcza do pa-tryotyczuych. Rachuby zawiodły: poniósłszy ciężkie straty, po wydaniu „Bibl. pamiętników i podróży“ (1871 — 1872; 6 tomów) musiał sprzedać niewdzięczną swą oficynę światła; kupił ją Łebiński do Poznania. —Niestrudzonym był K. w Dreźnie jako powieściopisarz. Oderwanie od kraju zamyk iło go w powieści obyczajowej, snutej z podań o przeszłości, głównie z w. XVIII i pocz. XIX („Powrót do gniazda z w. XVI), rzadziej z zasłychów o przygodach współczesnych. Powstające nowe utwory należały przeważnie do typu st a r o p o 1 s k i c h (wysokiej wartości „Powrót“ i „Pan na czterech

Powieści z czasów

Niewielkie „Ostatnie chwile

chłopach“, „Skrypt Fleminga“ z czasów Augusta II), mniej było historycznych, jak „Krzyżacy“ lub „Kunigas“. saskich przodują w rodzaju historycznym. Po Jarochowskim i Bartoszewiczu nie było w Polsce człowieka, któryby tak dobrze jak K. znał epokę Augusta III. Znakomite „Brühl“ i „Hrabina Cosel“, „Z siedmioletniej wojny“, „Starosta Warszawski“ są historyą nader umiejętnie roztworzoną w powieści. Po Sasach ród Radziwiłłów, zwłaszcza „Panie Kochanku“, w powieści i w komedyi kontuszowej najwięcej zabrał miejsca księcia wojewody“ odznaczają się wykonaniem mistrzowskiem (1874; drk. 1875). Z czasów Sejmu Czteroletniege wybija się na czoło „Sto dyabłów“ („Kraj“ krak.; os. Krak. 1870, 2 t.). Współczesna dążność obywatelska najlepiej wyraziła się w „Mogilnej“ (1870), w „Morituri“ (1872 — 1873) i w „Resurrecturi“ (1874); drugi z tych utworów ma wspaniałe sceny i charaktery; do obu tematycznie z sobą związanych wybrał K. najlepszych przedstawicieli szlachty zagrożonej upadkiem społecznym lub już upadłej, a świetną rolę dał we zmartwychwstaniu kobiecie. Zbyt skwapliwie rzucił się w spór między Blochem a Kronenber-giem w „Robotach i pracach“ (1874, „Niwa“). Z powieści czysto obyczajowej obok „Serca i ręki“ („Tydzień“ lw.) i „Dziennika Serafiny“ (1876, „Gaz. Nar.“) najwyrazistszym jest ,Or-beka“ (1865, „Kłosy“), dzieje obłędu miłosnego, pisane z mocą subjektywnego odczucia. Wielkiej ilości całego tego wytwórstwa nie-zawsze odpowiadała wysoka jakość, ale zawsze i wszędzie było tętno i ciepło życia, była prawda, namiętność, zasadniczy żywioł powieści. Utwory historyczne i staroszlacheckie, budząc czasy, pokolenia i postaci zamarłe, w czytelniku polskim—dziś jeszcze mającym tak rozpaczliwie mało narodowej oświaty, — kształciły, jeśli nie wiedzę, to poczucie przeszłości, i wprowadzały żywych w obcowanie z umarłymi: czynnik ważny przy wyrabianiu się indywidualności narodowej, a tern ważniejszy w czasach prądów uniwersalnych i kosmopolitycznych, które do r. 1880, zwłaszcza w ziemiach pod panowaniem rosyjskiem, prawie wyłącznie młodzież polską porywały. Spełniał tu K. funkcyę jakgdyby pośrednika „między nowemi a stare-mi laty“. — Zdumiewająca już dawniej usta-wiczność i rączość pracy na tułactwie prawdziwie już zdumiewa. Przy powieści, przy publicystyce, przy trudach wydawcy literackiego i badacza naukowego, przy dzień w dzień pisywanych korespondencyach a czasem i sprawozdaniach z dzieł i utworów dla czasopism całej Ziemi Polskiej, nie zbrakło K-u czasu na tłómacze-nie i studyowanie Danta, na wydanie 8 tomów „Pism Brodzińskiego \ na zagłębianie się ,'erudy-cyjne w Szekspira i wydanie go bardzo staranne, na codzienne śledzenie rozwoju piśmienni

ctwa krajowego i zagranicznego i poznawanie wybitniejszych w nim prac i utworów, na czytanie kilkunastu dzienników, odpisywanie na kilka codzień listów, nawet na przepisanie własną ręką słynnej „Liber Chamorum“, ciekawego zabytku z w. XVII (uUruskich w Warsz.). A poza literaturą i wiedzą naukową było przecież jeszcze malarstwo, była muzyka, były zajęcia życia praktycznego. Ta fenomenalna organizacya podołała wszystkiemu. Nie przestawał zbierać zasobów do Historyi Cywili-zacyi w Polsce i miał już z nakładcą „Kłosów“, Lewentalem, porozumienie o wydanie iłlustro-wane; uprawiał wciąż archeologię, pracował poważnie nad dziejami ojczystemi i 1 teraturą. A ten literat w wielkim stylu byl i człowiekiem z wielką czułością na sprawy życia, które go w dalszych i bliższych kręgach otaczało. W pierwszych latach drezdeńskich Polacy znajdowali w nim skupiające ognisko. Jakby senior kolonii polskiej, K. zajmował się żywo biedotą, która w Dreźnie w r. 1863 — 4 uwięzia, żyt z towarzystwem polskiem, ścisłe stosunki utrzymywał z Gustawem Olizarem, z Karolem Hoffmanem, którego po śmierci (dn 6 lip-ca 1875 r.) piękną mową uczcił. Czy kiedykolwiek zbliżył się do Wielopolskiego, który przed zamrokiem umysłu, w temsamem mieście nieszczęścia i błędy narodu i swoje własne rozpamiętywał, —nic pewnego nie wiemy. Zaradzając niedostatkowi wygnańców, miewał odczyty, wydawał kalendarze i przewodniki („Notatki“), własnego nie szczędził grosza, dając się, przy dobroci swej natury, nieraz wyzyskiwać próżniakom i awanturnikom. W r. 1865 wygłosił dwanaście odczytów „O obyczajach i zwyczajach dawnych niewiast polskich“, w dwu latach następnych miał wykład ,0 katakumbach rzymskich“ („Dz. lit.“ lw. 1867 nr 1, 5, 6). Życie i ludzi w Dreźnie opisał we „Wspomnieniach“, posłanych do Lwowa (os. 1866). W r. 1866 zjechał pod Wawel. Przyjęto go z odznaczeniem; Akademia Urn. powitała go jak jednego ze swoich (od r. 1848 był członk. Tow. N. Kr.); miasto wystawiło mu dyplom na obywatelstwo. W r. nast. przybył ponownie do Krakowa i miał tu cztery odczyty o Dantym, najlepszą rzecz polską o wielkim Włochu („Roczn. T. Prz. N. w Poza. i os.

1869). Teraz już boczono się na niego o „Rachunki“ I. Po raz pierwszy w życiu odwiedził Lwó ,v i odczyty swe powtórzył. Przyjęcia doznał szczerszego niż w Krakowie, został obywatelem honorowym i zyskał ulicę własnego imienia („Dz. lit “    1867 nr. 20 — 1; nr. 25

z listem K-go). Z Galicyi udał się w Poznańskie, gdzie spotkał większą może jeszcze niż w Krakowie oziębłość. Jeden tylko dom Mielżyń-skich i blizkie mu wiedziały kogo podejmują. W 0-biezierzu Turny zasadzono lipę pamiątkową. W trzy lata później był K. na wystawie rolniczej w Kościanie,—W r. 1871 ujrzał go po raz

czwarty w swych muracli Kraków. Gość wy- dzielną, duch katolickim, ale przytem i narodo-głosił d. 16 marca w stowarzyszeniu Postęp    wyin. W ostatnich dopiero latach duchowieri-

odczyt ,,0 postępie“ (Krak. 1871).—Nadciągnęła    stwo i wielmoże zerwali społeczność z ogółem:

chowieństwa „rzymskiem wojskiem papieża“. Wojujący ze stuleciem swem katolicyzm w Rzymie zwichnął i nasz; mamy już i u siebie ul-tramontanów, sięgających po ster duchowy ludzkości: trudno, poddać się nie możemy, ale z kościołem nie zrywajmy. Dla powszechności poznańskiej drobiazgowa walka o ziemię jest główną funkcyą życia; wytrwale ją też prowadzić powinna. Austrya upada, rząd jest bezsilny, a mimo to Galicya woli brać, głównie zaś spodziewać się, od rządu niż spółdziałać z Czechami, ze Słowianami austryackimi. A wewnątrz chaos, ambicye ścigają się z pro-gramatami, — krzykactwo i gadulstwo. „Gdyby które z satyrycznych pism galicyjskich przedstawiło Galicyę jak ogromną gębę bez rąk. byłby to może najlepszy kraju wizerunek“: a tu właśnie, mając choć lichą autonomię, trzeba „mało mówić, robić wiele a wytrwale“. Możni w Galicyi są fanatykami wrzekomej zachowawczości, lud—ciemny, klasy średniej niema, rolnictwo i przemysł nikczemne. Ul-tramontanie i wstecznicy nie chcą innej oświaty prócz jezuickiej, tęsknią do przeżytków, do przywilejów i klasowości i rwą się do władzy nieodpowiedzialnej. Demokraci mają dobre chęci i —niemoc. „Wodzowie obozów lepiej mówią niż myślą“. Na Rusi „nie tyle jest kwestya polityczna jak społeczna raczej“. Ludowi rusińskieinu idzie o własność, o ziemię, o zemstę; niesumienni agitatorowie go burzą. Całą polityką: znosić nawet obelgi cierpliwie i czekać.—A co ma robić naród, już nie ów „trójtwarzy“, ale cały jeden, jedyny? Trwać, nie uciekać, nie emigrować, bo zawsze to tchórzostwo—stawać, gdy nie można lepiej, „z odwagą męczennika na świadectwo prawdzie“, a przytem „prawie taić się z życiem, dopóki dzisiejsza dynamolatrya nie przeminie“ (50). Świadczyć prawdzie—tegośmy nigdy nie umieli. Nie było wśród nas takich Korfów i Pah-lenów z prow. Nadbałtyckich. Nie ma co wychylać się na Europę, chyba tylko dla kultury i postępu; ale dla polityki trzeba zamknąć się w sobie, zwłaszcza odwrócić się od Fran-cyi, której hasła nas uwodziły, a rządy sprzedawały policyom trzech mocarstw. W summie programatu Polakom dla wewnętrznego ideowego rozwoju zostaje droga pośrednia „między radykalizmem kosmopolitycznym a konserwatyzmem ślepym i zacofanym“ (57). Trzeba zachować dom polski, obyczaj polski, szkółkę domową polską. Tu K., wypomniawszy kobiecie polskiej tańce w Grodnie, wysoko ją potem wynosi Od kobiety-matki, od matki-Polki „dziś niemal cała przyszłość zależy“. Ostatecznie: „żyjmy, a przyszłość dokona reszty“.—Z tego jakby centralnego w narodzie

żałobna rocznica Polaków. Myśl zachowawcza, możni są „arystokracyą europejską“, część du-pragnąca ocalić i przechować byt narodowy, energia na gruzach dawnych stająca do nowej budowy, tęskne rozpamiętywanie, zwątpienie i nadzieja śpieszyły z wynurzeniami przed narodem. K. przeczekał pierwsze objawy i, gdy minęły, napisał „Program Polski, 1872. Myśl o zadaniu narodowem“ (Poznań [1872], Żup., drk. lipski). Jest on bardzo mało znany, a właśnie bez poznania go nie można mieć wyobrażenia o K-m jako myślącym Polaku-obywatelu, ostatecznie już ukształtowanym.

Hasło Asnyka z T. II ,,Poezyi“, przez poetyczny rozum przecudnie wydane: „Przestańmy własną poić się boleścią... Mężom przystało w milczgniu się zbroić“ —objawia ducha pro-gramatu. Radca stanu (Krzywicki) wydaje się K-u dalej idącym od samych Rosyan. Niewola, urabiając nas w trzy osobne dzielnice, urobiła nam niejako trzy twarze. Zwłaszcza w Poznańskiem ,,obcym i przybłędą“ jest Polak przebywający z innej dzielnicy: to ustać po-winuo; ale od r. 1865, gdy naród u siebie wyzwolił się z pod emigracyi, każda dzielnica obowiązana jest mieć własny swój programat.

Słabliśmy coraz bardziej z każdem nowem usiłowaniem zbrojnem. Trzymaliśmy się dotychczas tylko duchem, — „szczątkami moralnych zasobów przeszłości“ i przyszłość też mamy w zachowaniu ducha. Troskę o egzystencyę polityczną zostawmy Deo ignoto: krzepmy organizm. Potrzeba nam karności i ładu. Brońmy się od zagłady na drogach jawnych, jawnie walczmy, jawnie znośmy prześladowanie.

Prawa nasze nie są wyłącznie tylko pólskiemi; są prawami samego człowieczeństwa, żyjącego w wielkim historycznym narodzie: bądźmy więc ludźmi, wyrzeczmy się przywilejów i kastowo-ści. Przechodząc do pojedyńczych dzielnic,

K. stwierdza, że stosunek do Rossyi jest tylko tymczasowym, gdyż i sama Rossya znajduje się w stanie przesilenia; układów politycznych z nią być nie może. Potęgujmy tylko swą kulturę, a znajdziemy w niej odbiorcę tego, co wytworzymy. Manifestem naszym w obec niej niechaj będzie czynne nasze życie. Oświata da nam oręż, da go i język rossyjski, którego uczyć się potrzeba. Czasy Wallenrodyzinu już minęły: „mówmy otwarcie Rossyanom, że walczymy z nimi i o co dziś walczymy“. Pan-slawizm jest bałumuctwem. Powołaniem na-szein może być tylko apostołowanie cywiliza-cyi i oświaty. Niemcy są dla nas groźni. Stosunek nasz do Niemiec jest „walką o życie lub śmierć. Polak pod Niemcem strzedz się musi przedewszystkiem wynarodowienia z ducha, a czuć ustawicznie, że jest wyjętym z pod prawa, i poczuciem tern potęgować wralkę. 0-brona w Poznańskiem była dotychczas czynną,

stanowiska, które zajął był w „Rachunkach“, w „Tygodniu“ i w „Programmie“ już nie ustąpił, ani też dobrowolnie nie zszedł: i miał prawo nie ustępować, miał obowiązek nie schodzić, bo jak życie ubiegłe tak i bieżące pełną polską piersią w siebie wchłaniał i ta jego le-gitymacya przed potomnością, jak i jego nadzwyczajna działalność w piśmiennictwie, zapewnia mu długie życie zagrobowe, wolterow-ską nieśmiertelność. — Około stuletniej rocznicy zabrał się K. do opracowania dzieła, w któ-rem postanowił dać obraz ruchu umysłowego i samych wypadków w polityce, literaturze, opinii publicznej i obyczajach czasów Stanisławowskich. Przy doskonałej znajomości przedmiotu i obfitych zasobach już w r. 1873 wydał T. I dzieła ,,Polska w czasach trzech roz. ( rzucać jedną powieść po drugiej Anczycowi do

I Krakowa. W ciągu lat dziewięciu (1876 — 1885)

---złożył się cykl 29-u powieści w 78 tomach,

od Chwostka do Augusta III. Utwory początkowe są najlepsze. Świat pierwotny, jeszcze polsko-słowiański, odtworzony siłą wyobraźni i na modłę hypotez wówczas najprawdopodobniejszych, zapewnia „Starej baśni“ (1876) i uzupełniającej ją „Lublanie⁴⁴ długotrwałą jeszcze poczytność. Warunki cenzuralue boleśnie krępowały K-go, gdy malował czasy Batorego i Zygmunta III. „Banita“ i „Bajbuza“ nie dorastają do wielkich chwil dziejowych. Wo-góle braknie cyklowi majestatu dziejów i mocy wyobraźni, a znowu nazbyt pleni się w nim ,,rodzajowość‘‘; postaci wyższe, podnioślejsze albo pomijane, albo trzymane w cieniu lub ukazy-'    wane w zmniejszeniu, ale zatoteżi walterskotow-

ska teatralność nigdzie nie kazi dzieła. Wogóle, propozycya spóźniła się, zaskoczyła K-go zbyt już posuniętego ku grobowi, a pośpiech w pisaniu niesłychany sam przez się już szkodził i rozwadze, i pomysłom ] wykończeniu. Historycy przyjęli pracę rzetelnie historyczną przychylnie, nawet pochwalnie (Bobrzyński, Świe-żawski); do nich też przedewszystkiem sąd o cyklu należał: „Powieści historyczne“ są ga-leryą obrazów dających wiedzę przeszłości — taką, jaką obraz dać może. Jeżeli w całości swej nie sprawiają estetycznego zadowolenia, pożytek, jaki społeczeństwu, nrnssom podkształ-conego ludu przyniosły, stawia napisanie ich na wysokości czynu obywatelskiego.—VI. Ju-

prawiony i przyjęty przez Komisyę, zamienił się on w Projekt Encyklopedyi Starożytności Polskich i rzeczywiście zamierzone dzieło taką Encyklopedyą być miało (1904) podjęła akademia myśl K-go, tylko w innym układzie, i jeszcze ją rozpostarła na historyę kinetyczną Polski. Również na rok 1874 przypada rozpoczęcie ogromnej pracy powieściopisarskiej nad przeszłością ojczystą wskutek umowy ze spółką wydawniczą księgarzy warszawskich, która zamierzyła była wydać dzieje Polski w jednym ciągu powieści. Pomysł był szczęśliwy, zadanie wielkie: nie uląkł się go K.; owszem, z zapałem zabrał się do pracy, obstawił się kronikami, dokumentami, świadectwami, książkami historycznemi, i jął

Przed dwoma laty

Fig. 40.

Kraszewski Józef Ignacy.

biorów 1772 —94. Studya do historyi ducha i obyczaju⁴' (Poznań 1873—5 Żup.; 3 t. 8-o).

Są w tej „Polsce“ dzieje wewnętrzne widziane od strony ludzi i społeczeństwa, nie instytucyj i rządu. Na uwagę zasługuje rzecz o Komisyi Edukacyjnej (1873). W tych latach zajmował bileusz, Proces, Śmierć. Trzymając się się żywo starożytnościami polskiemi, marząc daty, nie rzeczywistego druku, ale napisania o dziele, które pozostało marzeniem. Obyty jakoby owego „Cycerona¹⁴, którego nikt nie z archeologią ojczystą, otrzymał w r. 1874 od I widział a sam K. niedobrze z czasów świ-Ak. Urn. delegacyę na kongres archeologiczny j słockich był zapamiętał, gdy się zbliżało pół-w Sztokholmie. Zdał z uczestnictwa swego wiecze działalności wielkiego pisarza, postanowiono uroczystość jubileuszową na r, 1879. Przewodziła Warszawa, a w niej Pług: zbiera-W tymsamym roku, za- ła pieniądze; drukowała 15-tomowy „Wybór

pism⁴¹; opracowywała „Książkę jubileuszową“, z prac po większej części wybitnych (Korzon o powieściach rzymskich, Pługa życiorys) złożoną; gromadziła pamiątki i dary z najdal-

sprawę w „Congrès international d’anthropologie et d’archéologie préhistorique...⁴⁴ (Paryż 1874, 88 str. 8-o). chęcony przez Łepkowskiego, ułożył dla Akademii „Programat słownika archeologicznego“, wykraczający poza swój tytuł („Rozpr. i spraw, wydz. hist.-filozof.⁴⁴ r. 1875). Rozpatrzony, po-

Wlelka Encjkl, llustr. Ser. I. Tom XL. Zesz. 317a.

100

szych nawet zakątków dzielnic panowaniem zadaje“. Liczny zjazd na jubileusz, po raz rosyjskiem objętych od jednostek, stowarzyszeń, ! pierwszy od r. 1863, zbliżył między sobą dziel-cechów, instytucyj; opisała literata i poetę; nice najdalsze, nastroił serca na ton jedności; wreszcie przez najpierwszych w miejscowym ' z walk, znojów i mętów życia powszedniego świecie literackim kolegów jubilata po piórze j wyzwolił polskość. Wspólne narodowe tętno posłała wszystko, co zebrać się dało, do Krako- biło w Krakowie mocno. Pamiętna będzie wa. Tam w przebudowanych świeżo, za bur- scena zerwania się szlachetnego Liskiego prze-mistrzowstwa Zyblikiewicza, Sukiennicach odby- ciw Spasowiczowi. Na jubileuszu zrodziła się ło się dn. 3 października nadzwyczajne święto. Macierz oświaty ludowej dla Galicyi. Myśl Galicya wysłała 109 deputacyi, pomiędzy któ- sama, powzięta jeszcze w Warszawie, pono-remi i ludowych nie zbrakło; Estreicher oprą- wnie wyszła teraz od K-go, i pozostawiono mu cował bibliografię na pasie kilkometrowej dłu- już jej urzeczywistnienie. Jakiś kapłan kato-gości; Asnyk napisał kantatę; pośpieszyli z wier- licki z Rusi nadesłał do jego rozporządzenia szami i inni. Z Poznańskiego przybyli ci, któ- 25 000 reńskich — i był to fundament insty-rych słowa ,,Rachunków“ i ,,Programmu“ nie j tucyi. Nie pośpieszył z datkiem, choćby dzie-piekły, a ciekawość pociągnęła pod Wawel. | sięćkroć skromniejszym, żaden z panów poi-Stawiło się kilkanaście tysięcy osób z całej skich, trzymających milionowe kapitały swe po Polski, nawet z za Uralu i Kaukazu. Wartość bankach nawet angielskich i francuskich, darów oceniano z górą na dwakroć sto tysięcy Dwóch lat zgórą było potrzeba na takie złotych. Oba uniwersytety galicyjskie wysta- wzmocnienie funduszu i procentami i drobne-wiły jubilatowi dyplomy na doktorat, honorowy; ' mi dokładkami, aby już rozsądnie rozpocząć

°°o

m

WrJ

I POŁ WIEKUJ 1 : TRUDÓW I ZASŁUG

VA

Fig. 141. Kraszewski Józef Ignacy (medal).

cesarz austryacki obdarzył go orderem komandorskim Franc. Józefa. K., z wielką okazałością powitany, d, 30 września miał pierwszą mowę przy wjeździe. Na właściwym obchodzie, 3 października, wywnętrzał się już przed tłumem uczestników, których mógł śmiało uważać za przedstawicieli narodu radującego się znakomitym swym synem. Pierwsze już słowa ,.Nie zasłużony, ale szczęśliwy bierze“ były głosem szczerej skromności: on sam zawsze, od wieku męzkiego, nie doceniał siebie, nie czuł wagi tego, co zdziałał. W przeddzień jubileuszu pisał do przyjaciela: ,,Ja dziś, bolejąc nad tem i owem, nad kierunkiem nie takim jak-bym dziś go żądał, stratą czasu i t. p.: odwracam się od przeszłości, bo mnie w niej dużo boli a mało pociesza../¹ ,,Tak wszystko zwichnięte mi się wydaje, aż do działalności literackiej, że gdy mnie kto zmusza znowu rozpatrywać się w tej przeszłości, boleść mi tem

było można działalność (30 000 reńskich). Przyjaciel ludu został założycielem i pierwszym kuratorem „Macierzy“; d. 4 marca 1882 z Drezna wydał List Fundacyjny, a tegosamego już roku pojawiły się pierwsze książeczki. —Po jubileuszu wrócił K. do Drezna, aby w willi, za fundusz jubileuszowy na własność nabytej, przy coraz bardziej upadającem zdrowiu pracować po swojemu, bez wytchnienia, gorączkowo. Wychylał się na wypoczynek i kuracyę, do Francyi, na południe, do Włoch, gdzie miał nawet wstęp na dwór królewski, a przyjaźń „ z Correntim, ministrem oświecenia, który, pisząc wówczas podręcznik Historyi Polskiej dla Włochów, pozwalał Polakowi w pracę swą wglądać, a nawet oko jego na nią usilnie ściągał. W lecie 1881 r. bawił K. w Hyères, skąd we wrześniu udał się do Wiednia, na kongres międzynarodowy literacki. Okrzyknięty jednym z prezesów, pobudził Polaków do

oporu przeciw wnioskowi Ratisbonne’a o na- \ trzymał i strwonił. Nieszczęsną swą funkcyę cisk na rząd rosyjski, aby uwolnił Czernyszew-skiego z Syberyi. Po burzliwem zajściu w łonie kongresu wystosował do gazet list wyjaśniający stanowisko oporne Polaków w sprawie, która naraziłaby ich na niebezpieczeństwo, a brana jako manifestacya ogólnie-ludzkiego współczucia, nie odpowiadała ich przekonaniem o wartości zasad przez Czernyszewskiego głoszonych. W r. 1882 leczył się K.wEms i Gasteinie.

agenta francuzkiego pełnił nierozważny człowiek do r. 1881, a pełnił wbrew własnemu ,,Programmowi polskiemu“, gdzie przecież tak wyraźnie ostrzegał przed lgnieuiem do Francyi. Sąd d. 19 maja wygłosił wyrok skazujący K-go za wysłanie do Francyi niemieckiego planu pochodu na zachód i za list z d. 17 lipca 1878 r., wzywający Adlera do zdrady, na półczwarta roku twierdzy; w wyroku uwzględnił i działanie z czystych pobudek, i nieskażone życie, i obconarodowość przestępcy. Do skazania nie potrzebowali sędziowie nacisku Bismarcka w słynnym, a po bismarkowsku fałszami nadzianym, liście do ministra wojny Bronsarta v. Schellendorf; i Bismarckowi też nie chodziło tak bardzo o samo tylko skazanie: chciał on napiętnować wszystkich Polaków jako wiecznych rewolucyońistów i nastroić opinię całych Niemiec na ton nienawiści ku Po-znańczykom, aby snadniej dokonać rozbójniczego zamachu prawodawczego, o którym już wówczas zamyślał. Skazany K. obierał sobie na twierdzę karną Kónigsteiu; rząd pruski osadził go w wilgotnym Magdeburgu (26 maja 1884). Usilnemi staraniami swemi królowa włoska

Czując się coraz słabszym, sporządził dn. 24 marca 1883 r. testament, którym m. in. serce swe zapisał Warszawie, a listy Ak. Umiejętności, i podążył w Pireneje. Dwumiesięczny pobyt w Pau wzmocnił go na siłach. Jadąc tam i z powrotem zatrzymał się w Paryżu-, wracał na Berlin. Tu nagle wpadł w żelazne pazury pruskie. D. 13 czerwca, ledwie stanął w hotelu (,,Kaiserhof“), policya uwięziła go i zamknęła w Moabicie: obwiniony był o zdradę kraju, tj.

Małgorzata przez męża poruszyła dyploma-cyę i złamała wreszcie opór Bismarcka, którego zgrzybiały Wilhelm wręcz się lękał: na jesieni 1886 r. wypuszczono K-go za kaucyą (22 000 marek), dając mu na pół roku urlop do Włoch. Więzienie mocno nadszarpało zdrowie, ale największa nawet dolegliwość, o ile nie dotykała mózgu, nie zdołała go oderwać od pióra: właśnie w więzieniu tworzył i pisał z nadzwyczajną łatwością, a niekiedy i siłą wyobraźni; tydzień wystarczał mu na powieść, a napisał ich do dziesięciu. W więzieuiu dokończył cyklu historycznego; z więzienia obdzielał najrozmaitsze czasopisma „Listami z Magdeburga“: pracował, jak przez życie całe, nie czując ciężaru pracy; rzucał nawet pomysły w przyszłość. Piękny klimat S. Remo utrzymywał zdrowie na jakim-takim poziomie. Kaucyę zostawił K. Prusakom, sprowadził swe zbiory i dawne życie drezdeńskie na rozkosznem pomorzą nanowo rozpoczął. W styczniu 1887 r. nawiedziło S, Remo trzęsienie ziemi. K., który od dzieciństwa lękał się grzmotów a burzę nerwami przeczuwał, teraz od burzy podziemnej doznał wstrząśnienia w całej swej organi-zacyi; odrazu też postanowił przenieść się nad jez. Genewskie i wszczął układy o nabycie domu w Lozannie. Ąle potęgi wulkaniczne sprzysięgły się przeciw niemu: w trwodze i niemocy fizycznej, mieszkając w namiocie, doczekał się d. 12 marca drugiego wstrząśnienia. To go ostatecznie zmogło: uciekł do Turynu, aby stąd podążyć nad Leman. Lekarz zalecił dłuższy wypoczynek, ale on uparł się i tylko wciąż wołał: ,,do Genewy! do Genewy!“. D. 15 marca stanął u celu podróży; zamieszkał w ho

Niemiec, jako ich poddany z dobrej woli; de-nuucyacya przyszła z Wiednia. Już dawniej podejrzewano pisarza polskiego o jakieś stosunki z niemieckiego punktu widzenia nieprawe; w r. 1881 odbyto w willi drezdeńskiej skrupulatuą rewizyę, szukano jakichś listów, ale ani listów ani nic innego nie znaleziono.

Do d. 7 sierpnia 1883 r. siedział K. w oddziale szpitalnym Moabitu; tego dnia pozwolono mu odjechać do Drezna po złożeniu kaucyi 30 000 marek, zebranej w kraju i na obczyźnie.

W Dreźnie pędził noce bezsenne, które nadały tytuł dwóm tomom dzienuika osobistego; ale mimo tej bezsenności, ustawicznego niepokoju i schorzałości zdążył w ciągu dziewięciu miesięcy napisać kilkanaście tomów powieści, prócz owych ,,Nocy“. D. 12 maja 1884 r. stanął przed sądem rzeszy (Reichsgericht) w Lipsku. Prokurator oskarżył go o zbieranie dla rządu francuskiego takich wiadomości o wojsku i wojskowości pruskiej, które stanowiły tajemnicę państwową — i zażądał kary 10-letniego ciężkiego więzienia.

Istotnie, K. już od r. 1877, a może i od 1876, zjednany przez Bron. Zaleskiego przesyłał na jego ręce, a gdy on w r. 1880 zmarł, do re-dakcyi „Temps“, dla biura wywiadowczego min. wojny w Paryżu, różne mniej ważne, ale też i rzeczywiście tajemnicą państwową będące dokumenty, które niejaki Hentseh, b. kapitan, wykradał ze sztabu generalnego pruskiego. Pośredniczył między nim a K-m literat Adler, stale bywający w willi, poufały a nawet arrogancki w stosunkach. Dostał się wielki pisarz między dwóch łotrów; obaj go wyzyskiwali, a literat, przeniósłszy się do Wiednia, nie zawahał się, pomimo otrzymania sutego „Schweiggeldu“ i wydania listów obciążających, posłać denuncyacyi do Berlina. Zna-Pazł się i trzeci niegodziwiec, niejaki K..., w Szkole Batiuiolskiej, który pieniądze za zdradę, przesyłane stale na ręce K-go, prze-telu de la Paix; przyjeżdżał po śmierć. Serce słabo już działało, nogi popuchły, duszność ustawiczna męczyła; dr. Laskowski stwierdził stan przedśmiertny. Zjawił się Jeż, stanęli do dozoru trzej uczniowie znakomitego anatoma,

cenny zbiór książek, rękopisów i zabytków muzealnych, przez jego syna, Bohdana, starannie utrzymywany i stale pomnażany. Pom. in. jest tam autograf Wybickiego „Jeszcze Polska nie umarła..

Red.

Kraszkowski Franciszek h. Nałęcz (* 1657—f 1731, sufragan gnieźnieński i biskup dardański in mirt. inf. Był synem Jakóba i Anny Doruchowskiej h. Niesobia. Po ukończeniu nauk poświęcił się stanowi duchownemu. Wprędce został dziekanem i oficyałein kaliskim, oraz kanonikiem wieluńskim. W 1692 r. na wniosek kapituły prymas Radziejowski nadał K-mu kanonię doktoralną gnieźnieńską z warunkiem, by do roku przedłożył dyplom doktora teologii: warunkowi temu uczynił zadość w 1693 r. Z kanonią doktoralną połączony był obowiązek kaznodziejski: słynął też K. podówczas jako dobry kaznodzieja Obowiązek ten spełniał przez lat dziesięć, wówczas bowiem przeniesiono go na inną kanonią przy kościele gnieźnieńskim- szlachecką. (Doktoralną według ustawy mogli zajmować i nie szlachcice). W tym także czasie był K. proboszczem w Parznie gdzie dobrą o sobie pamięć zostawił przez odnowienie kościoła i zaopatrzenie go w aparaty. Jako członek kapituły gnieźnieńskiej należał K. do najczynniejszych i najpracowitszych.. Wiatach 1693—1698 sprawował prawie bez przerwy urząd prowizora sem. duch. i bursy kaliskiej, czyli był ich administratorem; w okresie 1697—1702 kapituła, u której cieszył się wielką sympatyą, obierała go corocznie na swego generalnego prokuratora. W 1695 r. powierzyła mu spisanie i uporząd-

Polacy. Śmierć zbliżała się szybko. D. 18 marca chory mało już mówił; raz zerwał się, wołając; „Sił, sił, o Boże!“, to znowu: „Słabnę, upadam... podnieście mnie", i potem zaraz:

„duchem mnie podnieście". Księdza nie zażądał, może dlatego, że miał wciąż jeszcze pragnienie i nadzieję życia Nazajutrz, w sam dzień swych imieniu od południa zapadał już w „sen nieprzespany": a tu zewsząd nadchodziły życzenia długiego życia. O godzinie wpół do czwartej skonał. Ciało zabalsamowane umieszczono w domu przedpogrzebowym na cmentarzu „Plainpalais", a d. 1 kwietnia o północy wyprawiono na Arlberg; osiemnastego t. m. Kraków pochował zwłoki w pieczarze dobrze zasłużonych na Skałce, w niezgrabnym sarkofagu, sztywno, ale z wystawnością wielką.

Dziesięciu lat potrzebowała Warszawa, aby się wreszcie zdobyć na pomieszczenie dla serca i na tablicę pamiątkową w kość. Ś-go Krzyża.

Dotychczas jedyny godny siebie pomnik ma wielki pisarz z tego, czego dokonał i co czuł. Bibliografia ob. w dopełnieniach na lit. K.    s-

Kraszewski Kajetan, najmłodszy z braci Józefa Ignacego (* 1827—f 1896). Kształcił się w gimnazyum w Świsłoczy, poczem zajmował się astronomią i pisywał z tego działu do „Wielkiej Enc." Orgelbranda. Założył jedno z pierwszych obserwatoryów astron. prywatnych

W 1704 zostaje K. opatem Witowskim (pod Piotrkowem), a w październiku 1712 r. archi-dyakonem gnieźnieńskim. W 1718 r. z oka-zyi opróżnionej w owym czasie przez śmierć su-fraganii gnieźnieńskiej, kapituła gnieźnieńska po raz wtóry już przedstawia K-go jako kandydata na sufragana Prymas ówczesny, Szem-bek, przychylił się do tej kandydatury i wobec tego stolica apostolska prekonizowała K-go na sufragana i biskupa dardańskiego. W grudniu 1719 r. podczas sejmu konsekrował go Szembek w kościele św. Jana w Warszawie.

w Królestwie, a między innemi usiłował do- kowanie biblioteki i archiwum kapitulnego wieść wpływu księżyca na stan atmosfery (spostrzeżenia swoje drukował we francuskim „Cosmos" 1866). Pisał powieści: „Votum"

(„Kłosy" 1875); „Koniuszyc Brzeski" (Lwów 1875; rzecz osnuta na podaniu z życia Karola Panie-Kochanku Radziwiłła; powieść ta wyszła także w przekładzie rosyjskim w Petersburgu 1875); „Chełmianie, opowiadanie z lat 1792 —

1796" (Warszawa 1878); „Opowiadania mniejsze" (Warszawa 1875; cztery drobne powiastki);

„Od szkolnej ławy, opowiadanie z lat 1798 —

1823“ odbitka z „Bibl. Warsz.“; Warszawa 1880);

W tym także czasie (1717 —1718) był K. prezydentem trybunału koronnego i teraz wobec tej no-minacyi sufragana złożył godność prezydenta. W 1720 r. uczestniczy w synodzie dyece-zalnym w Łowiczu. W maju 1728 r. jedzie jako delegat kapituły do Dobrego i Uniejowa celem zbadania cudów bł. Bogumiła i przygotowania materyału do procesu kanonizacyjnego. Prymas Stan. Szembek naznaczył K-go jednym z egzekutorów swego testamentu. Był także oficyałem generalnym gnieźnieńskim, a w 1729 r. został proboszczem kolegiaty łęczyckiej, a później i kaliskiej, które to godności piastował aż do

„Pod wyrokiem, opowiadanie z lat 1706—1713"

(1884); „Generał Filip Hauman i Rodzina Antoniego Malczewskiego“ (1888); „Bartochowski"

(1888); „Tradycye kodeńskie, opowiadanie z lat 1790 — 1792" (Kraków 1893); „Urywek ze wspomnień szlachcica nowogrodzkiego" (1893);

„Poturczeńcy" (1895); „Pamiętnik kasztelanica"

(1896). Ogłosił komedyę „Uproszone zaloty"

(1873), oraz wydał monografię swego rodu „Monografia domu Kraszewskich v. Kraszowskich Jastrzębczyków, z herbarzy, kronik, dokumen tów i papierów rodzinnych" (Poznań 1861).

W odziedziczonym po matce Romanowie na Podlasiu zgromadził liczny i w znacznej części i śmierci. W ciągu życia swego dokonał konse-

skiej“ t II, Gniezno 1882.

kracyi kilkudziesięciu kościołów w archidyece-zyi gnieźnieńskiej (np. kościoła 00. Franciszkanów w Bełchatowie), a jako wielki przyjaciel Jezuitów fundował im kolegium w Łęczycy. Testamentem swoim przekazał znaczne legaty na kościoły i zapisy w summach i aparatach liturgicznych w Gnieźnie, Łęczycy, Uniejowie i Kaliszu. Umarł po paromiesięcznej chorobie 20 grudnia 1731 r. i pochowany został z wielką ostentacyą i po poprzednich przygotowaniach 14 stycznia 1732 r. w kaplicy św. Krzyża katedry gnieźnieńskiej, gdzie ma pomnik z czarnego marmuru z portretem. Sufraganię po nim objął następca w archidya-konacie — Józef Trzciński.—Por. Korytkowski Jan ks. ,,Prałaci i kanonicy katedry gnieźnień-

M. G-y.

Kraszna, rzeka i komitat na Węgrzech, ob. Krasna.

Kraszna Horka, miasto, ob Rosenau.

Kraśnik, dawniej miasto, od 1878 r. osada w pow. Janowskim gub. Lubelskiej, nad rz. Stróżą, która przybiera w K-u 2 dopływy; od Lublina odległy o wiorst 45 i połączony drogą bitą z Lublinem, Janowem i Rachowem. Miasto położone jest w okolicy żyznej na wzgórzu, wzniesionem 840 stóp n. p. m. — Według Paprockiego i Niesieckiego, już w 1142 r. za Władysława II, księcia krakowskiego, był K. miastem i zamek obronny posiadał. Dobra te trzymał wówczas Krystyn z K-a, herbu Korczak, domniemany przodek Gorajskich. Jeden z jego następców, również Krystyn, w 1241 r. za Bolesława Wstydliwego odparł zwycięsko najście Tatarów, którzy, straciwszy dowódzcę, z pod K-a uciekać musieli. Podania miejscowe dodają, iż Władysław Łokietek, rządzący chwilowo po śmierci Leszka Czarnego Małopolską, oceniając zasługi Krystyna, przywilejem nadanym w Sandomierzu w 1290 r. pozwolił miastu cło od wszelkich towarów pobierać. Późniejsi posiadacze K-a, Andrzej Rabsztyński, kauonik krakowski, wraz z matką swoją, myto klasztorowi Kanoników Regularnych ustąpili (z upoważnienia Zygmunta I w Trokach 1508 r.), Zdaje się wszakże, że podania te stosują się do rodziny Kraśnickich, nie Gorajskich, gdyż podług nowszych dokumentów miasto K. dopiero w XIV w. dostało się Gorajskim, a mianowicie: aktem z dn.-26 lipca 1377 r. Ludwik, król węgierski i polski, za rozliczne zasługi nadał Iwonowi i Dymitrowi Gorajskim zamek królewski Goraj inaczej Lada, przytem 8 wsi i miasto K. Nadto uwolnił miasto z pod praw polskich i wprowadził prawo teutońskie średzkie (Jus Theutonicum Stredmse) [ob. „Źródła do Dziejów Polskich“ Wilno 1843, t. I str. 141]. Przez małżeństwo Jana Tenczyńskiego, kasztelana krakowskiego, z Anną Gorajską, przeszedł K. do rodziny Tenczyńskieh, a później tąż samą drogą do Olelkowiczów, książąt słuc-kich. Po wygaśnięciu tej rodziny wcielony został K. do ordynacyi Zamoyskich, w której do dnia dzisiejszego jest jednem z przedniejszych miast. Z biegiem czasu otrzymywał K. różne przywileje od dziedziców swoich i królów. Wspomniany Jan Tenczyński ofiarował w 1541 r. wieś Piaski z przyległemi gruntami; tegoż roku Zygmunt I oznaczył 11rgi dla K-a na dni piątkowe; Zygmunt zaś August przywilejem, w 1556 r. w Warszawie nadanym, zwolnił dziedzicznych mieszczan K-a od wszelkiego myta, grobelnego i mostowego, z wyjątkiem opłat celnych. Stefan Batory, potwierdzając ten przywilej w 1576 r., zwolnił nadto mieszczan od opłat za bydło, konie, zwykle pobieranych z wyłączeniem cła pogranicznego. Za dziedzictwa Tenczyńskieh K. został porządnie murami zabudowany, wałem z wieżami, oraz przekopem otoczony. Pozostałą z dawnych obwarowań bramę Lubelską, dopiero w 1880 r. rozebrano; wzniesiona ona była z cegły i kamienia ciosowego, a w czasach późniejszych służyła za pomieszczenie dla magistratu i aresztu policyjnego. Był i zamek warowny na wysokiej górze, a przy nim maleńki kościółek pod wezwaniem Najśw. Maryi Panny Loretańskiej, pannom zakonnym (zdaje się Karmelitankom bosym) na własność oddany. Z lustracyi 1646 r. widać, że zamek chylił się do upadku, w inwentarzu zaś z 1714 r. jest wzmianka już nie o zamku, lecz o gruzach jego i budowlach kościelnych. W 1584 r. Aleksander ks. Słucki pozwolił Żydom zamieszkiwać w K-u i nadał im różne wolności, to też wzmogli się liczebnie tak, że później zaczęto do nich pewne ograniczenia stosować. Za rządów Jana Kazimierza miasto kilkakrotnie było palone i rabowane przez Szwedów, w czem dopomagali również Węgrzy i Wołosi Rakoczego. W 1771 r. w czasie konfederaćyi Barskiej gen. rossyjski Suworow zwyciężył pod K-iem kozaka Sawę W XIX w. zniszczyły K. straszliwe pożary: w 1813 r. spłonęło ³/₄ domów i ratusz miejski; powtórny w 1861 i wreszcie ostatni w 1877 r. zmieniły zupełnie starożytny wygląd K-a; przy odbudowaniu bowiem miasta na miejsce domów dawnej struktury z podcieniami nowe budowle pooddzielano t. zw. brandmurami, przytem domy kryto blachą lub tekturą smołowcową. Z dawnych pamiątek pozostał tylko w K-u kościół pod wezwaniem Wniebowzięcia N. Maryi Panny, jedna z najwspanialszych budowli w dyecezyi Lubelskiej. Kościół ten wzniósł w 1448 r. Jan z Tenczy-na Rabsztyński dla księży świeckich, lecz w 20 lat potem dobudowano klasztor, w którym osadzono księży Kanoników Regularnych Laterańskich. Kościół ma piękne odrzwia i sklepienia ostrołukowe, fasadę z kamienia ciosowego, posadzkę marmurową, 13 ołtarzy, z których wielki wspanialej struktury. — Wewnątrz mieszczą się 3 grobowce Tenczyńskieh: jeden tuż przy wielkim ołtarzu w kształcie piramidy,

Cz. St.

Kraśniki —nazsva, którą nadaje sobie lud polski, zamieszkujący w ośmiu osadach komitatu liptowskiego na Węgrzech. Są to: Borowe Wielkie i małe, Huta, Osada, Luźno, Rzepa, Żywice i Gniezno (około 13 000 głów). Ob. „Wisła'* VI, 670.

Krata, obramienie lub ogrodzenie pewnej przestrzeni, a także zamknięcie okien, drzwi lub otworów w dachu. K. tworzy się przez skrzyżowanie ze sobą prostopadłe lub skośne drążków okrągłych lub kwadratowych, albo listew płaskich, lub też listew wraz z drążkami. Używają na K-y kamienia, drzewa lub metalu, zwykle żelaza kutego albo lanego. W Wiekach Średnich stosowano często i mosiądz. Miejsca przecięcia się drążków lub listew związują zwykle wstęgami, a sploty te sporządzają często nader ozdobnie i z wielkim gustem. Gładkie listwy lub drążki ozdabiają odkutemi lub odlanemi liśćmi, kwiatami, arabeskami, figurami ludzi lub zwierząt i t. p., tak, że K. stają się dziełem sztuki. Sporządzają K. do oddzielenia kaplic od kościołów, do ogradzania pomników, studzien i t. p. W czasach Odrodzenia wykonywano bardzo ozdobne K. do

pod którą w niszy dwie figury: kobiety i rycerza, trzymających się za ręce, pod niemi napis: „ Quod vita conjunxit, mors in tumbam re-duxit*. Według podania, jest to nagrobek Jana Tenczyńskiego, wojewody bełskiego, który będąc posłem w Sztokholmie, pozyskał miłość Cecylii, królewny szwedzkiej, lecz pojmany na morzu przez Duńczyków, zmarł w niewoli w Kopenhadze, skąd zwłoki jego sprowadzono do K-a. Są również pomniki w płaskorzeźbie Gabryela Tenczyńskiego (f 1550), Jana Gabr. Tenczyńskiego (f 1558), Andrzeja Kosty (f 1589) oraz rodziny Wybranowskich. Kościół i klasztor opasane mocnym murem. Obok kościoła piękna dzwonnica w stylu włoskim; codziennie w porze przedwieczornej uderzają w wielki dzwon 9 razy na pamiątkę poległych pod Warną. Klasztor hojnie był uposażony, a gospodarstwo rolne, prowadzone wzorowo, z chwilą przejścia w ręce rządu po kasacyi zakonu było w wysokiej kulturze. Obecnie w części gmachu poklasztornego mieszczą się władze magistratu i areszt policyjny. Jest w K-u drugi jeszcze kościół, pod wezwaniem Ducha św., zbudowany w 1531 r. przez Jana Tenczyńskiego, już w bardzo złym stanie. Parafia składa się z miasta i 11 wsi, liczy 6 500 dusz. Według spisu jednodniowego z dn. 9 lutego 1897 r. ludność K-a wynosiła 8 028 dusz, w tem mężczyzn 4 749, kobiet 3 279, domów mieszkalnych było 448. Podatków płaci miasto: kwaterunkowego 2 775 rb., transportowego — 7 rb., drogowego—3 607, szkolnego 620, z patentów handlowych—980, ogniowego z zabudowań—2 000, podymnego—1550, Żydzi —podatku bożaicznego 2 770 rb. W mieście są fabryki świec, 3 młyny, 2 garbarnie, szkoła elementarna, przytułek dla 20 ubogich wyznania chrześciańskiego, władze magistratu, kancelarya notaryusza, apteka, dwóch lekarzy. Do K-a należą przedmieścia: Góry, Piaski vel Grzebień, Podlesie i Zarzecze. Dawniej był K. ważnym punktem handlowym; jeszcze przed 40 laty istniał tu ogromny śpich-lerz murowany na skład zboża; później obroty handlowe stopniowo się zmniejszały, a z chwilą otwarcia kolei Nadwiślańskiej, bardziej jeszcze podupadły. Do mieszczan należy 4 900 mórg. ziemi ornej i 140 mrg. łąk, przytem służy im prawo pastwiskowe w poblizkich latach ordynacyi Zamoyskich. Ludność katolicka K-a poza rolnictwem i ogrodownictwem trudni się jeszcze rzemiosłami, garncarstwem, furmań-stwem oraz wyrobem kaszy rozmaitego gatunku, znanej w handlu p. n. „kraśnickiej“. Do r. 1875 był w K-u sąd pokoju, przy nim hy-poteka m. K-a i Janowa oraz poblizkich osad, obecnie przeniesione do Janowa. Warunki sanitarne miasta opłakane, niemal w samym środku położone: szlachtuz i 2 garbarnie.— Święcki „Dawna Polska“, B a 1 i ń s k i „Starożytna Polska“ t. III, Słown. Geograf., Tygodnik Ilustrow. 1871 r. Nr. 194.

Kraśnik, grzyb, ob. L y c o g a 1 a.

Kraśnik {Zygaena), rodzaj motyli (Lepi-dopteru) z rodziny Zygaenidae. Ciało tych motyli grube; rożki buławowate, niezazębione; skrzydła przednie stalowo-błękitne, stalowo-zie-lone lub czarniawe z czerwonemi, żółtemi lub białemi plamkami lub podłużnemi liniami; skrzydła tylne zwykle czerwone. Gąsienice obłe z ma łą głową, pokryte delikatnemi włoskami; na ciele szeregi czarnych plamek. Poczwarki przebywają we wrzecionowatych lub jajowatych kokonach, przytwierdzonych do łodyg. W Europie przebywają 43 gatunki, pośród których pospolitsze: Zygaena flipendulae posiada przednie skrzydła z 6 jednakowej wielkości plamkami; skrzydła tylne z wązką czarno-błę-kitną obwódką; szerokość 30 — 33 mm. Jest to gatunek najczęściej spotykany, rozpowszechniony w całej Europie; osobniki doskonałe, tj. motyle, przebywają na łąkach od ostatnich dni czerwca do sierpnia. Gąsienica, złocisto-żółta, z 2 rzędami czarnych plam na stronie grzbietowej i jednym rzędem po bokach ciała mniejszych czarnych plamek,; przebywa od maja do lipca na koniczynie, cykoryi, mniszku, jastrzębcu i t. p. Poczwarka czarna z brunatno-żół-tym odwłokiem. Zygaena lonicerae ma skrzydła przednie z 5 dość podobnemi, okrągławemi czerwonemi plamami; szerokość 32 — 38 mm. Spotyka się w znacznej ilości na wschodzie i południu Niemiec w lipcu i sierpniu w gajach i na łąkach. Gąsienica żółtawa lub zielonawa z licznemi rzędami czarnych, najczęściej czworokątnych plamek, przebywa w maju i czerwcu na trawach, na gatunkach wyki i koniczyny (Trifolium rabens i montanum). Poczwarka brunatno-czarua.

L. K.

drzwi i okien domów, do okalania pomników, l Wielkiego, sprawujący często z woli króla ogrodów i t. p. Często były one posrebrzane, ' ważne misye polityczne, z których zdał ’ spra-pozłacane i niklowane.    M-H- wę w liście do matki Arystopatry. —3) Przyro-

Kratais albo Krataeis, po łacinie Cra- dni brat macedońskiego króla Antygonosa tais, rzeka w krainie Bruttium, w Dolnej Italii, Gonatasa (ob.), pilnie, chociaż nieraz zbyt dzisiaj Fallace.    s-Drz-    łatwowiernie, zbierał w chronologicznym po-

Kratajis, po grecku Kpatańę, po łacinie rządku inskrypcye i inne dokumenta historycz-Crataeis, przydomek greckiej bogini Hekaty ne, a mianowicie uchwały Ludu Ateńskiego, (ob.), przysługujący jej jako srogiej władczyni przechowywane w oryginale w Metroon ateń-cieni pogrobowych, która zarazem jako widmo skiem. Ze zbioru tego, zwanego (jr/jcftafxâroiv czarnoksięzkie nocną porą na drogach rozstaj- aovaywYT], z którego w późniejszych czasach szcze-nych zgrajom złych i szkodliwych demonów golnie Harpokration (ob.) skrzętnie korzy-przewodzi, dusze zmarłych z podziemia wywo- stał, przechowały się jednakże tylko drobne łuje i przechodniów brzydkiemi poczwarami fragmenta, które wydali: Mueller we „Frag-straszy.    s. orz.    menta Historicorum Graec.“, tom II, str.

Krateja, po grecku Kparsia, po łacinie 517 —622; M e i n e k e w edycyi Stefana Bizant., Cratea, miasto na pograniczu Bitynii i Galacyi, str., 714: Co bet z licznemi poprawkami, za czasów cesarstwa rzymskiego zwane Fla- w „Mnemosyne“, nowej seryi z r. 1873, tom viopolis, należało, według późniejszego podzia- I, str 97 — 128; por. cfjYjcpiap/xTiov aovaycirf/j, łu państwa, do prowincyi Honorias.    Berlin 1887.—i) Rzeźbiarz, żyjący w I w. po Chr.,

S. Dr7..

Kratejskie wyspy, po łacinie Crateae in- który razem z Pythodorosem (ob.) zdobił sulae, położone nad illiryjskiem wybrzeżem dziełami swemi pałac cesarski na wzgórzu Pa-w Sinus Manius; dzisiaj Zirona.    latyńskiem.

Krater, po grecku Kpar/jp, po łacinie crater, Krateros, lekarz grecki, wykonujący sztukę cratera, wielkie naczynie o trzech nogach, swą w Rzymie, spółczesny Cycerona (ob.) w którem starożytni Grecyi Rzymianie wino i lekarz jego domowy, zresztą bliżej niezna-z wodą mieszali i puharami, zwanemi cyathi, ny. Cycero wspomina go kilkakrotnie w li-truuek czerpali.    s- 1)rz    stach do przyjaciela swego Tytusa Pompo-

Krater, ob. Wulkan.    niusza Attyka; również wymienia go Ho-

Dr. ,1 P.

Krates z Teb (IV -III w. przed N. Chr.) cynik, uczeń Dyogenesa z Synopy; porzuciwszy swój majątek, wraz z bratem swoim Me-troklesem i żoną Hipparchią, używającą odzieży męskiej, prowadził tułacki typ życia; o cynizmie jego krążyły opowieści nieprawdopodo-

Krateros, po grecku Kparspóę, po łacinie racyusz (ks. II Satyr, sat. 3 wiersz 161), Craterus: 1) Syn Aleksandra z miasta Orestis, Persyusz (sat. 3 wiersz 65) i Galen os.— brat Amfoterosa, jeden z najdzielniejszych, naj- Por. ,,Biogr. Lex. d. hervorrag. Aerzte “ T. VI, zasłużeńszych i najsławniejszych wodzów Ale- str. 887. ksandra Wielkiego, któremu tenże zwykle tam zdawał naczelną komendą, gdzie potrzeba było samodzielnej, energicznej akcyi wojennej.

Red,

Krates, po grecku Kpanrjc, w 2 przyp. Kpa-xr\zoę, po łacinie Crates, w 2 przyp. Cratetis.— 1) Komedyopisarz, należący do Starszej Koine-

Obok Hefestyona kochał K-a najwięcej, mimo że otwarcie lgnął i stosował się zawsze do staro-macedońskich zwyczajów. Po śmierci króla zlecono mu główną opiekę nad macedońską rodziną bne. królewską w Europie, a razem z Antypatrem wspólne namiestnictwo Macedonii, Illiryi, krainy Tryballów i Agryanów, Epir u, aż po góry Keramijskie, i Grecyi. W wojnie Lamijskiej i dyi Attyckiej, rodem z Aten, występował zrazu zdążył właśnie na czas przybyć z pomocą | jako aktor w utworach Kratyuosa starszego

Antypatrowi przeciw Grekom, przyczynił się takim sposobem do zwycięstwa pod Krannon w r. 322 przed Chr. i zmusił ich do zawarcia pokoju pod bardzo twardemi warunkami. Z równa energią ukończył szybko wojnę z Etolczy-kami, poczem pośpieszył do Azyi, aby tutaj uroszczenia Perdykkasa (ob.) poskromić. W bitwie jednakże, którą w Kappadocyi z Eu-menesem (ob.) toczył, poległ w r. 321. Eu-menes, bolejąc nad śmiercią dawnego towarzysza broni i przyjaciela swego, uczcił pamięć jego uroczystym pogrzebem, a popioły do Macedonii odesłał.

(ob.), a potem sam jako poeta dostał pierwszą nagrodę w konkursie dramatycznym w r. 449 przed Chr. Komedye jego odznaczać się miały wybornym humorem i zdrowym dowcipem; on też podobno pierwszy, za wzorem Epi-charmosa (ob.), wprowadzić miał osoby pijane na scenę attycką. Daleko ważniejszym wszakże byl postęp jego. dokonany również za przykładem Epicharmosa, że, porzucając praktykowany przez Kratynosa i starszych komedyopi-sarzy sposób dramatyzowania na podstawie osobistych zaczepek i szyderstw, przedstawiał, Pierwszą żoną    K-a, którą    według świadectwa Arystotelesa (Poet. 5),

z woli Aleksandra pojął, była Amastris; później,    w swych sztukacli śmieszne postacie typowe,

rozwiódłszy się z nią, ożenił się,    po zwycię-    na tle ogólnem. Genialną inwencyę okazał K.

stwie nad Grekami odtiiesionem, z    Filą (Pliila),    w komedyi 9ï]pta ( = Zwierzęta), w której przed-

córką Antypatra. - 2) Inny wódz    Aleksandra    stawia złoty wiek ludzkości, kiedy zwierzęta,

S. Drz,

mową jeszcze obdarzone, we wszystkiem do usług były człowiekowi. Do naszych czasów dochowały się, prócz 15 tytułów, nieznaczne tylko fragmenta z dziewięciu komedyi jego, wykazujące wielką zręczność i żywość w wysłowieniu. Wydali je: Mei necke Aug. we „Fragmenta poet. com. antiq.“ str. 233 i nast., i Kock w „Comicorum Graec. fragmenta“, tom I, str. 130 i nast. —Por. Kannegiesser „Die alte komische Bühne in Athen“ (Wrocław 1817); Bergk „Commentationes de reliquiis comoe-diae Atticae“ (księga II, rozdziali, Lipsk 1838); Me i necke „Historia critica comic. Graec.“ (Berlin 1839, str. 58 i nast.); Du Méril „Histoire de la comédie ancienne“ (Paryż 1869); Nauck „Mélanges gr.—rom.“ (tom VI, Petersburg 1892); Bleugdes „Adversaria iu Co-micorum graec. fragm.“ (Ilalla 1890 i 1886) —-2) Krasomówca ze szkoły Izokratesa, rodem z miasta Tralles.—3) Filozof, uczeń Dyogene-sa, rodem z Teb, ob. —1) Filozof, uczeń Polemo-na, rodem z Aten. —5) Gramatyk, rodem z miasta Mallos, w Cylicyi, ztąd Mallotcs zwany, odebrawszy znakomite wykształcenie w Tarsos, udał się do Pergamon, wspaniałej rezydencyi króla Attalosa (ob.), którego łatwo skłonił do szlachetnego na polu naukowem współzawodnictwa z Aleksandryą, przesławną stolicą Ptole-meuszów; z tego też względu nosi on niekiedy przydomek Pergameńczylia. Umarł prawdopodobnie w Pergamon pomiędzy rokiem 145 a 142 przed Chr. Jako polyhistor obejmując bystrym swym umysłem najważniejsze przedmioty wiedzy ludzkiej, był K. głównym przeciwnikiem sławnego aleksandryjskiego krytyka i gramatyka Ary star cha (ob.), a zarazem najprzedniejszym reprezentantem krytycznej szkoły, tak zwanej Pergameńskiej (ob.); Strabon (str. 39) zowie Arystarcha i K-a koryfeuszami sztuki gramatycznej. Objaśniając autorów, a mianowicie Homera, Hezyoda, Eurypidesa i Arystofanesa, raczej z uczonego i filozoficznego (Suidas zowie go wręcz filozofem stoickim), aniżeli z gramatycznego i krytycznego stanowiska, dopatrywał się K. wszędzie, zwłaszcza zaś w pieśniach Homera, zbyt gorPwie allego-ryi i ukrytych alluzyi. Szczególnie w dziele swem Ampiłwacę ’IXiâdoç %ai ’Oôoaasiaç, dziewięć ksiąg obejmującemi, nie tylko zmienił na rozmaitych miejscach krytyczny tekst, ustalony przez Arystarcha, lecz także stosował się konsekwentnie do innej metody w objaśnianiu legend mitycznych i w geograficznem tłumaczeniu tułaczych podróży Odysseusza. Studya te zjednały mu znowu osobny przydomek e Op/qpixôç, Homeri-cus, i Kptuxôç, Criticus. Także w dziedzinie gramatycznych teoryi zajął on w obec Arystarcha, przedstawiciela tak zwanej analogicznej metody, wręcz przeciwne stanowisko, oświadczając się za głównem prawem anomalii. Większe jeszcze zasługi zjednał sobie K. przez niestrudzone zachody około zbogacenia nowemi

nabytkami i uporządkowania wielkiej biblioteki pergameńskiej, na której czele stanął, mimo że obszerne jej katalogi nie były wyłącznem jego dziełem. W tak zwanych JÎfvaxsç (=tablice, spisy) spisał i opisał dokładnie nowsze dzieła, według treści klasyfikowane, jako też i autorów. Jako bibliotekarz zajmował się także estetyczną oceną dzieł klasycznych, a owocem tych studyów była rozprawa jego o komedyi greckiej, jako i epigramata, z których jeden w Antologii (XI 218) do naszych czasów się dochował. Bogate źródło dla późniejszych wieków stanowiło też glossograficzne jego dzieło Ilspi. ’Attixijç &aXśxtoo, O dyalekcie attyckim, najmniej w 5 księgach spisane. Z Aleksandryjczykami rywalizował także na polu geogra-ricznetn, ustawiając w podwórzu pergameńskie-go muzeum globus ziemski. Niezwykle ważnego znaczenia dla rozwoju studyów gramatycznych w Rzymie nabrał pobyt jego w stolicy państwa rzymskiego, dokąd w r. 167 przed Chr. przybył w poselstwie od Eumenesa II, króla pergameńskiego. Złamawszy bowiem tutaj nieszczęśliwym przypadkiem nogę, miewał przez cały czas poselstwa i choroby swoje znakomite wykłady publiczne, przez które i wykształcone koła rzymskie pobudził do zajmowania się uczonemi, zwłaszcza gramatycznemi stu-dyami (Suetonius, De illustr. gramm. 2). Z licznych d/,ieł jego pozostały tylko nieznaczne ułamki, które zebrał C. F. Wegener w rozprawie swej „De aula Attalica litterarum ar-tiumque fautrice comment, histor.“ (część I, Kopenhaga 1836, rozdział 5, str. 131 i nast.); Suebbert „Zur Charakteristik des Krates Mallotes“ (w „Rheinisches Museum“ tom 11, str. 428 i nast.); Wachsmut h C. „De Cratete Mallote“ (Lipsk I860) — 6) Filozof ze Szkoły Akademickiej, rodem z Tarsos.

Krateuas, albo z łacińska Cratevas, znakomity botanik grecki żyjący i czynny w połowie pierwszej wieku I przed nar. Chr. Sły-nat w starożytności jako autor dzieła o własnościach leczniczych roślin (Tà ptCorop.o0p.sva), które ofiarował znanemu Mitrydatowi Wielkiemu, królowi Pontu, dzieło to przyozdobione było rysunkami roślin w nim opisanych. Wspomina je Pliniusz w „Hist, nat.“ (ks. XIX, rozd. 8 i ks. XXV, rozd. 2) i Diosko-rides (ob.j w przedmiocie do formakologji swej, przyczem K-owi czyni zarzut, że nie wszystko co opisał, na oczy własne widział. Starożytny rękopis dzieła te^o przechowuje biblioteka św. Marka w Wenecyi, a niektóre ustępy z niego drukiem ogłosił Auguilara w dziele „De simplici“ str. 27 i nast. — Por. K. Sprengel „Versuch einer pragm. Gesell, der Aerztkunde“ (wyd. III, t. I, str. 604) i „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte“ (t. II, str. 887).

Krathis, po grecku Kpâthç, w 2 przyp. KpśłhSoę, po łacinie Crathis.— 1) Rzeka w po-

S. Drz.

S. Lirz.

S. Drz.

bliżu miasta Ajgai, w ziemi Achajskiej, wypływające z góry, równe miano noszącej pod miastem Nonakris, w północnej Arkadyi, uchodził do niej Sty ks (ob.); dzisiaj Krata.—2) Rzeka w Dolnej Italii, w sąsiedztwie miasta Sy baris, stanowiąca granicę pomiędzy Lukanią a Bruttium; przy uściu jej stała sławna świątynia Ateny; woda jej miała podobno własności lecznicze, a zwłaszcza ten skutek jej przypisywano, że ciemne włosy na głowie barwiła, dzisiaj Crati.

Kratieus, po grecku Kpaueóę, po łacinie Cratieus, ojciec Anaksybii, którą Nestor pojął za żonę.

Kratinos, po grecku Kprrîvoç, po łacinie Cratinus:    1) Jeden z najwybitniejszych poe

tów starszej komedyi attyckiej, przez aleksandryjskich krytyków zaliczony też obok Eupoli-sa i Arystofanesa do sławnego ustanowionego przez nich kanonu; stworzył w politycznej komedyi ton tak zwany archilochiczny, szyderczy, a przez zaprowadzenie trzeciego aktora wyniósł komedyę na ten sam wysoki stopień rozwoju, jaki tragedya podówczas zajmowała. W utworach jego, komponowanych z entuzya-stycznym, iście bachusowym zapałem, ceniono szczególnie świetne, oryginalne pomysły, w szczegółach znakomicie przeprowadzone, oprawne w formę dobitnego, zuchwałego języka. Starożytni krytycy porównywali go z tragikiem Ajschylosem, tak dla wielkich jego reform na scenie komicznej jako i dla naturalnej, olbrzymiej siły w sztuce dramatyzowania. Jako gorliwy zwolennik Cymona i stronnictwa konserwatywnego miotał K ostre, złośliwym jadem zaprawione, najobelżywsze pociski na Peryklesa wielkiego, którego demokratyczni patryoci Olimpijskim nazywali, on go zaś w jednej komedyi, Opąwou zatytułowanej, jako Zeusa z głową cebulowatą łaje, a w innej sztuce, Xstpiûveç, synem Kłótni (Eris) i Kronosa mieni. W życiu prywatnem zbyt się K. lubował w hulaszczych bankietach i wina kielichy spijał nad miarę. Jego też pomysłu jest udatny wiersz: ódcop ds 7rćv(ov xprjorov oo§èv àv tsxoiç (=kto tylko wodę pije, ten nic do rzeczy nie zrobi). Jako komedyopisarz wystąpił, według świadectwa Euzebiusza, dopiero w r. 453 przed Chr., licząc lat około 67. Pierwszą nagrodą odznaczono go dziewięć razy na konkursach dramatycznych, i to sześć razy podczas Lenejskich, a trzy razy podczas Dyonizosowych uroczystości. Komedyi napisał wogóle 21, które gramatycy aleksandryjscy pilnie czytali i komentowali. Głośnej szczególnie sławy zażywały następujące jego utwory: ’Ap^iXo^oi, Szydercy, 6pqrrai i Xsîpwvsç, z ostrzem przeciw Peryklesowi wy-mierzonem, Eovstôat, którą to sztukę zualeziono przy śmierci Aleksandra Wielkiego pod poduszką króla, ’Odooorję, pierwsza trawestya mitologiczna, BooxôXot, rozpoczynająca się dytyram-

Wielka Encykl. Ilustr. Ser. I, Tom XL Zesz. 317b.

bem skotopasów (ßooxoXoi), towarzyszów bożka Dyonizosa, a wreszcie najsławniejsze jego dzieło IlDÙvrj (=gąsiorek wina). Gdy bowiem Ary-stofanes w Rycerzach swych (wiersz 524) zaczepił go bezwzględnie i wyszydził jako zgrzybiałego, niedołężnego, głupkowatego starca, tylko nieugaszonem nigdy pragnieniem trapionego, wystąpił K w następnym roku, 423, z owym znakomitym utworem, w którym siebie samego z humorem niezrównanym na scenie przedstawił, a zarazem i panią Komedyą jako żonę swą prawowitą, która gorzkie zawodzi żale, że mąż jej się sprzeniewierzył, dbając tylko o względy ponętnej i bardzo przystępnej zalotnicy, Methe ( = pijaństwo), i z tego powodu rozwieść się z nim musi; na takie biadania wywiódł on żonie wymownemi słowy, że poeta Dyonizosowy i butelka wina stanowią całość nierozłączną, poczem, skoro przyrzekł, że małżonki swej, komedyi, dla ponęt owej przewrotnej awanturnicy, Methe, już więcej zaniedbywać nie będzie, pogodzili się z nim znowu i żona i przyjaciele jego, którzy mu zrazu okrutną groźbą niemało napędzili strachu, że wszystkie kielichy w drobne kawały mu potłuką. Także Ateńczycy stanęli po stronie popularnego, ciężko obrażonego K-a i odznaczyli go za dzieło to pierwszą nagrodą; Obłoki zaś Arystofenesa (ob), równocześuie w konkursie występującego, nadzwyczaj chłodno przyjęli, na trzeciein dopiero miejscu je wyszczególniając. Umarł K. około r. 423, w sędziwym bardzo wieku, doszedłszy lat 97; Arystofanes sam uczcił pamięć rywala swego, bezstronnie uznając w Żabach (wiersz 357) piorunującą siłę w dykcyi K-a. Ze sławnych utworów K-a drobne tylko szczątki do nowszych czasów się przechowały. —Por. dzieła następujące, w których także fragmenta wielkiego koinedyopisa-rza. po części z komentarzem, ogłoszono: M e i-neke Aug. „Fragmenta poet. com. antiq.“ (tom 1 str. 43 i nast., tom II część I str. 15 i nast.)- Berk „Comment, de reliquiis comoe-diae Atticae“ (tom I, rozdział 1 i nast.); Kock „Comicorum Attic, fragmenta“ (tom I. str. 11 i nast.); Lucas „Cratinus et Eupolis“ (Bonu

1826)*, tegoż „Dissertatio de diłficilibus quibus-dam Cratini fragmentis“ (Bonn 1828); Runkel M. „Cratini fragmenta“ (Lipsk 1827). — 2) K. młodszy, poeta nowszej komedyi attyc-kiej, żył w epoce Ptolemeuszów, i to w połowie III wieku przed Chr.; z ośmiu dzieł jego pozostały prócz tytułów tylko drobne ułomki, które wydali: M e i n e k e w wyżej przytoczonem dziele, tom II str. 684 i nast.; Kock., tom II str. 289 i nast.—3) Achajczyk, z miasta Ajgej-ry, zwycięzca w Olimpijskich igrzyskach, i to w zapasach chłopców, sławiony bardzo tak dla nadzwyczajnej piękności jako i niedościgłej zręczności w gimnastycznych zapasach; zwycięski posąg w Olimpii wyciosał K-owi ziomek jego Kantharos.

101

J. F. G.

S. Drz.

M. H

M H.

Br. G.

Red.

Red.

S. Drz.

Kratochvil 'Wacław, znakomity rolnik i agronom czeski (* 1820—f 1893). W roku 1848 rozpoczął swoją działalność od szerzenia między ludem pożytecznej lektury i agitacyi do wyborów sejmowych. Czytając wiele w dziedzinie rolnictwa i przem. rolniczego; zwiedziwszy Anglię, Niemcy, Francyę i Belgię, zaprowadzał ulepszenia we wszelkich gałęziach gospodarstwa wiejskiego i rolnictwa czeskiego; zakładał hodowlę chmielu, roślin warzywnych i pastewnych, troskliwą miał przytem pieczę o sztuczne nawozy i odpowiednią stądprodukcyę mianowicie dbał o przetwory mączki, wyrabianej z kości. Przytem liczne młyny, browary, gorzelnie, zwłaszcza w Podrzipsku, jemu początek swój zawdzięczają. Nie zapoinaiał także o szkołach gospodarskich, szczególniej w Kra-choluszkach i Rudnicy. W r. 1865 obrany na starostę okręgowego, pełnił ten urząd do r. 1884. W r. 1868, chcąc zaprotestować przeciw dążnościom germanizacyjnym ministeryum Herbsta i Giskry, wraz z Wacławem Jandą i Józefem Syrovÿm zwołał ta’ór ludowy u stóp góry Rzip. Zebrało się 70,000 wiecowników. Pociągnięty z tego powodu wraz z Jandą do odpowiedzialności sądowej, skazany wyrokiem na sześciomiesięczne więzienie. K. z powodu choroby odsiedział 4,/a miesięcy, uwolniony za amnestyą. Naucny Slovn. XV.

Kratos, po grecku Kpatoę (dosłownie = Siła), po łacinie Cratos, syn Okeanidy Styks (ob.) i Tytana Pallasa, żył, według mitycznej opowieści, z siostrą swą Nike (=rZwycięstwo) i bratem Zelos (=Zapał) nierozłącznie przy boku Zeusa, w podziękę za pomoc ich w walce z Tytanami; jak Hezyod (Theog. 775) podaje, mieszkali oni u matki, w granitowym pałacu Tartaru.

Kratownica, czyli belka kratowa — belka kształtu podwójnej litery T jjj, której część górna i dolna utworzona jest z czterech kątowników (żelaza zagięte pod kątem prostym), środek zaś z listew żelaznych skośnie względem siebie ułożonych tak, że stąd powstaje krata. Listwy te połączone są pomiędzy sobą i z kratownikami zapomocą nitów. K-ce także mają zastosowanie jako belki mostowe.

Kratownik, czyli żelazo kratowe—drągi żelazne, będące w handlu, o przekroju kwadratowym. Bok kwadratu miewa zwykle 5—350 mm., a długości 3—6 metr. Żelazo takie by-we walcowane lub wykute z żelaza spławalne-go albo zlewnego (ob. Żelazo).

Kratowo, srb. Kratowo, tur. K ar at o w a, miasto W europ.-tureckim wilajecie Kosowskim (Kosowo), w sandżaku uskjupskim (tur. Üsküb), 60 km, na wsch. od m. Skoplje czyli Uskjup (tur. Üsküb), nad Wardarem; liczy około 4600 mk., przeważnie naród, serbskiej, trudniących się kowalstwem. W pobliżu są kopalnie srebra i miedzi.

Kratter Franciszek (* 1758—f 1830 we Lwowie), redagował „Gazetę Lwowską“ w latach 1811 —1829, której pospołu z bratem swoim był założycielem. Niemcy obaj, zaczęli ją wydawać w kwietniu 1811 i zrobili na niej majątek; artykuły pisali po większej części urzędnicy, a pisali w języku niemieckim i francuskim; pospolicie dotyczyły one gospodarstwa i statystyki. Na polski tłomaczył je Nowakiewicz. Kiedy zaczęła wychodzić „Lem-berger Zeitung“, „Gazeta Lwowska“ ograniczyła swoją działalność do podawania i tłóma-czenia nowin politycznych. K. jest autorem pam-fletu, który w swoim czasie wywołał wiele wrzawy: „Briefe über den itzigen Zustand von Galizien. Ein Beitrag zur Statistik u. Menschen-Kenntniss“ (Lwów 1786, część pierwsza, druga nie ukazała się; tom I str. 276, tom II 244). Jest to zbiór szkiców z rycinami, ubliżającemi stanowi duchownemu i szlachcie. Tom pierwszy rozwodzi się o uniwersytecie, szlachcie, mieszczaństwie, a opowiadanie autor przeplata anegdotami złośliwemi. W drugim tomie jest mowa o duchowieństwie, żydach, kolonistach, o przemyśle, roślinach, warzywach, handlu zbożem, o braku rzemiosł, lichwie itd. Pomimo złośliwości autora jest wiele prawdy, i o pracy jego można powziąć pojęcie, czem była Ga-licya po jej wcięleniu do Rzeszy rakuskiej, a zwłaszcza jakie Lwów miał znaczenie. Posypały się odpowiedzi: „An Kratter, den Verfasser der Schmähbriefe über Galizien“ (Wiedeń 1786); „Uber Kratters Auto-da-Fe“ 1786; „das Fraymaurer Auto-da-ferin Wien“ (Wiedeń 1786). K. odpowiadał: „Bescheid an einige Professoren an der k.k. Universität in Lemberg“. K. napisał jeszcze prac parę, z nich dramat „der Friede am Pruth“ (Frankfurt 1799) był tłomaczouy na język polski pod tytułem: „Aleksander Menżyków, feldmarszałek rossyjski“ (Wilno 1808 odegrany w Wilnie 1807).—Por. Estreicher XX i I; Pepłowski „Cudzoziemcy“.

Kratylos, KparôÀoç, zwolennik poglądów He-taklita, ucznia Protagorasa. Plato znał go osobiście i poważał. Jest on główną postacią w dyalogu, który nosi jego imię i jest poświęcony pochodzeniu mowy i tworzeniu się wyrazów.

Kratyppcs, po grecku Hpćmmzoę, Cratip-pus. - 1) Grecki historyk, który żył za czasów Tucydydesa, pisał dalszy ciąg jego dziejów wojny peloponeskiej aż do czasów Konona, a w kilku miejscach może też je i uzupełnił; z pism jego drobne tylko szczątki pozostały; wydał je Mueller we „Fragmenta Historicorum Graec.“ tom II, str. 75—78. Por. Marcellinus „VitaThucyd.“’33; KruegeraKomentarz do '„Dionys. Historiogr.“, str. 102 i nast. — 2) filozof ateński ze szkoły Perypat.

Kratzau (niem.), czeskie Chrastawa, m. w pow. liberzeckim (niem. Heichenberg), w Cze-

nacii.

chach pin., 9 km na pln.-zach. od Liberca, tuż nad granicą ezesko-saską, nad pot. Görs, pr. dopł. Nisy, przy kolei żel. państw, saskiej Żytawa-Liberzec (Zittau-Reichenberg); siedziba sądu pow., do którego należy 20 gmin z 23 914 mszk.; według spisu ludności z r. 1890 ma 3 236 mk. naród, niemieckiej. Starożytny kościół par., nowy kościół gotycki; wielkie fabryki sukna i wyrobów wełnianych, bawełnianych, przędzalnie bawełny, warsztaty tkackie, fabryki katarynek. Miejsce urodzenia histor. malarza Józefa Fiihricha (1800—1876). Pod miastem leżą wsi Chr as t o w a górna (Ober-Kratzau) i dolna (Unt er-Krat z au) z licznemi przędzalniami wełny, bawełny, tudzież warsztatami tkackiemi.

Kratzenstein Krystyan Bogumił (* w Werningerode d. 30 stycznia r. 1723—f w Kopenhadze d. 6 lipca r. 1795) lekarz i fizyk. Naukę rozpoczął w Getyndze, gdzie głównym mistrzem jego był A. von Haller (ob.); następnie zwiedził jeszcze kilka innych uniwersytetów niemieckich, a osiągnąwszy w Halli dyplom doktora medycyny, osiadł tamże, aby zająć się wykonawstwem lekarskiem; równocześnie też rozpoczął wykłady fizyki. Lata 1748 — 53 spędził w Rosyi, wykładając fizykę w Petersburgu. Od r. 1753 do 1773 był w Kopenhadze profesorem medycyny. W r. 1774 król duński Krystyan VII mianował go radcą prawnym. Jako fizyk K. pracował osobliwie nad prężnością pary, nad ruchem ciał rzuconych, nad zastosowaniem elektryczności w lecznictwie. Był członkiem Akademii petersburskiej, kopenhaskiej i leopoldyńskiej Naturae curiosorum, a w wydawnictwach ciał tych uczonych pomieszczał liczne prace swe dotyczące nauki i sztuki lekarskiej, fizyki, chemii i mechaniki. Oprócz tego ogłosił jeszcze kilkanaście dzieł większych, a między niemi: „Théorie de l’élévation des vapeurs“ (Bordeaux 1745, też po niem. Halle 1747); „Abhandlung vom Nutzen der Elektricität in der ArzneyWissenschaft“ (Halle 1745; wyd. 3-e tamże 1772); „Theoria electricitatis“ (tamże 1746); „Vorlesungen über die Experimentalphysik“ (Kopenhaga 1758; wyd. 6-e tamże 1787) i „Art de naviguer dans l’air“ (Kopenhaga i Lipsk 1784). Przyczynił się też bardzo wiele do wydania „Pharmacopoea Danica“ (Kopenhaga 1772), której był spółpracownikiem bardzo gorliwym, oraz do uporządkowania wykładów lekarskich w uniwersytecie kopenhaskim, gdzie zaprowadził egzaminy publiczne. K. był uczonym bardzo wybitnym, profesorem dzielnym i gorliwym, ale w obejściu się z ludźmi bywał zbyt surowym i nieraz samowolnym, co nań ściągało tyle zawiści, że zapomniano zupełnie o zasługach jego wielkich, rzeczywiście nauce oddanych. Dopiero Panum (ob.) w pracy swej „Bidrug til Kuntskab om vort medicinske Fa-cultets'Historie“ (Kopenhaga 1880, str. 72 — 100)

wystawił w świetle właściwem i ocenił należycie zasługi naukowe K-a; w książce tej znajduje się też ^wyszczególnienie wszystkich prac jego.    D'r J- p‘

Kratzer Kazimierz (* w Krakowie 1844, f w Warszawie 4 listopada r, 1890), kompozytor muzyczny. Studya specyalne odbył pod kierunkiem swego stryja Walentego K-ra, dyrektora orkiestry katedry krakowskiej. Karye-rę artystyczną rozpoczął 1857 r. w balecie warszawskim; rychło jednak wystąpił z baletu i objął posadę akampaniatora przy operze warszawskiej, na której zdobył sobie rozgłos wybornego, w tym kierunku, specyalisty. W ciągu wielu lat nie było ani jednego koncertu, na którymby K. nie towarzyszył śpiewakom na fortepianie. W r. 1889 został mianowany wi-ce-kapelmistrzem opery. Uprawiał też K. niwę kompozytorską, zwłaszcza pieśniarstwo, z du-żem powodzeniem. Z licznych jego pieśni, uiektóre, zwłaszcza: „Ujrzałem raz“, „Piosnka o piosence“, „Dumka“, „Skrzypki swaty“, „Jej medalion“, szerokiej dostąpiły popularności. Prócz tego utworzył nader udatną muzykę do melodramatów: „Nad przepaścią“ i „W rui-

A. Pol.

Kratzer Franciszek Ksawery, muzyk, pamiętnikarz (* 1740—f 1838 w Krakowie). Za dni wczesnej młodości sprowadzony z Austryi do Polski przez Kajetana Sołtyka, biskupa krakowskiego do muzyki katedralnej, objął przy katedrze krak. stanowisko kantora i i trwał na niem 54 lata. Na przełomie XVIII i XIX w. około K-a grupowali się wszyscy muzycy krak., on był tam dyrektorem szkoły śpiewu. Synowie i wnukowie jego poświęcali się muzyce, bądź na stanowisku kantora katedr, krak., bądź na polu kompozycyi muzycznej. Kompozytorami wśród tej rodziny muzykalnej byli: Ferdynand i Andrzej. Fr. Ksaw. K. brał udział w Konfe-der. Barskiej, nie w boju, a e wspierając usiłowania Rajmunda Korytowskiego, [susceptanta grodu krak., który przeważnie przyczynił ^się do wpuszczenia Konfederatów na zamek krak., zajęty przez załogę ros. (w nocy z d. 2 na 3 lut. 1772 r.). Udział K-a w tej sprawie był znaczny. Kiedy zamek znowu wrócił do rąk nieprzyjacielskich, R. Korytowski wygnaniem kilkoletniem przypłacił swój czyn. K. ku końcowi życia, a więc w pierwszych latach XIX w., pisał pamiętnik, którego treścią były również wypadki z epoki Konfederacyi Barskiej w Krakowie, jak i czasy walk Kościuszkowskich. Fakt zabrania przez Prusaków skarbca koronnego upadłej Rzplitej najdokładniej w pamiętniku rzeczonym jest opisany. K., naoczny świadek tego rabunku, i Ambr. Grabowski, który w rok po tym fakcie osiedlił się w Krakowie, najzupełniej identyczne relacye o rabunku skarbca przez Prusaków podają. Pamiętnik K-a był chwilowo w ręku prof. Józ. Łepkowskiego, który zeń korzystał w opisie Krakowa (w „En-

M. D.

A. Pol.

ca p. Jezusa w Votivkirche w Wiedniu, w wielu kościołach Pesztu.

Dr. j. r.

S. Drz.

3. Drz.

D.

cykl. Powsz.“ wyd. S. Orgelbr.) a potem Luc. Siemieński wydał go, ale nie w tekście zupełnym, tylko w wyjątkach i streszczeniach, nie wiemy o ile dokładnych. (W „Bibl. Warsz.“ pod tyt. „Pamiętniki Kantora“, r. 1879, zesz. I i II). Oryginał „Pamiętników“ K-a zaginął i dotąd nieodszukany.

Kratzer prowadził szkołę muzyczną, założoną przez hr. Wacława Sierakowskiego, kanonika katedry krakowskiej. Szkoła rozwijała się tak szybko, że już w kilka miesięcy od czasu jej otwarcia wychowańcy wykonywali wielkie kantaty z towarzyszeniem orkiestry, a nawet operetki. Z tej szkoły wyszedł Jan Nepomucen Szczurowski, słynny basista opery warszawskiej.

Kratzmann Gustaw, malarz czeski (* w 1811 r.) studya odbywał w Pradze, Dreźnie, Monachium i Krymie. Po powrocie do kraju powołany został na stanowisko konserwatora galeryi obrazów ks. Esterhazego w Wiedniu. Z przeniesieniem galeryi do Pesztu przeniósł się tam także K. Malował przeważnie obrazy oparte na tematach Starego i Nowego Testamentu, jak np. Madonny, Ucieczkę do Egiptu, Samarytankę przy studni, św. Annę z Matką Boską i t. p.— K. Edward, syn poprzedniego, malarz na szkle (* 1847 w Pradze). Śród utworów jego znane są witraże w kaplicy Ser-

oraz

K. B.

Kratzmann Emil (* w r. 1814—| w Ma-ryenbadzie 12 lutego r. 1857) lekarz zdrojowy w Maryenbadzie. Wykształcenie lekarskie otrzymał w Pradze, gdzie mu w r. 1835 dyplom doktorski przyznano; z początku zajmował się wiele botaniką. W r. 1839 osiadł jako lekarz w Maryenbadzie i o miejscowości tej jako leczniczej ogłosił szereg broszur i książeczek, którym przoduje „Der Führer in Marienbad“ (wyd. 5-e Praga 1862 i kilka przekładów na języki inne; po polsku „Przewodnik dła zwiedzających Ma-ryenbadijego okolice“ przekład A. Muehliń-s ki eg o; Petersburg 1864 i wyd. 2-e tamże 1879).—Por. v. Wurzbach „Biogr. Lex. des Kaiserthums Oesterreich“ (t. XIII str. 146) i S. Koś miński ego „Słown. lek. pols.“ str. 246. Od r. 1848 K. był członkiem korespondującym tow. lek. wileńskiego.

Krangallidowie, po grecku KpaoYaXXtôat, po łacinie Craugallidae, najstarsi mieszkańcy i świątnicy okręgu Delfickiego, należący do plemienia Dryopskiego, których, gdy w porozumieniu z sąsiednimi Kirrejczykami około r, 600 przed Chr. targnęli się na skarby świątyni Apollinowej, wojsko Amfiktyonów niemal w pień wycięło.

Kraugis, po grecku Kpaóyię, po łacinie Graugis, rodem z arkadyjskiego Megalopolis, ojciec sławnego Filo poi me na (ob.).

Kraus (Krauss, K r a u ż), herb polski z nadania. Na tarczy ściętej w polu górnem złotem—trzy srebrne głowy anielskie ze skrzydłami; w dolnem błękitnem—srebrny gryf. Nad tarczą dwa hełmy ukoronowane; nad pierwszym pół męża złotego z takierniż skrzydłami,

MM

ÜM

Fig. 142. Kraus (herb).

w drugim pół gryfa srebrnego. Labry błękitne, podszyte z prawej strony złotem, z lewej srebrem. Nadany w dniu 14 maja 1834 wraz z nobilitacyą Karolowi Kraus v. Krauss, austryackiemu ministrowi sprawiedliwości, obywatelowi galicyjskiemu. Potomkowie rzeczonego Karola, obdarzonego w kilka lat później tytułem baronowskim państwa austryackiego z przydomkiem von Keiles, spolszczywszy nazwisko na Kelles-Krauz, istnieją w Galicyj po dziś dzień (ob. Krauz Kazimierz). — Źródła: Borkowski; Ostrowski; Poczet szl. galicyjskiej; Hefner.

Kraüs Michał, pijar, w zakonie Szkół Pobożnych Michaël a Visitât. B. M. V i r g. (* 1626 w Podolińcu na Spiżu — f 18 marca 1703 t-że). Śluby powtórne, przykuwające już do zakonu, złożył d. 21 września 1650 r. w jedynej wówczas urządzonej już rezydencyi pi-jarskiej w mieście rodzinnem. Na kapłana wyświęcił go Andrzej Trzebicki, bp. krak. W no-wicyacie (domus nrobationis) podolinieckim wykładał retorykę. Kiedy Jerzy Lubomirski, u-fundowawszy pijarów w Rzeszowie, zakładał im szkoły, zwierzchność przeznaczyła do nich K-a na nauczyciela wymowy i poezyi, oraz kaznodzieję. Wtedy młodzież szkolna podoliniecka postanowiła, z wyjątkiem trzech, pociągnąć za nim. Zgromił ich za to K., ale oni woleli głodem przymierać, niż rozstać się z nauczycielem. D. 19 marca 1658 r. odbył się wobec Lubomirskiego i rektora Ak. Krak. Rolińskie-go akt otwarcia szkół rzeszowskich. K. miał mowę, która tak się podobała marszałkowi w. kor., że synów swoich, Hieronyma i Alexandra, zostawił Pijarom na naukę. Gdy wracał ze zwycięztwa nad Szeremetiewem (Cudnow

1660 r.) K., już prorektor kollegium, ułożył dla niego drainma powitalne, w którem odgrywająca je młódź witała zwycięzcę jako Juniu-sa Brutusa. Wskutek nadmiaru pracy i cierpienia oczu, uwolnił się K. z Rzeszowa i wrócił do Podolińca, gdzie po wypoczynku jął nauczać kleryków pijar-skich humaniorów i filozofii. W r. 1664 grasowała na Spiżu zaraza, która z samego miasta w ciągu 4 miesięcy porwała przeszło 1000 ludzi. K. tak się poświęcał, że zwierzchność z obawy o niego wysłała go do Krakowa na Kazimierz, gdzie już osiadali Pijarzy. Gdy i tu mór dotarł, a kto mógł uciekał przed nim, K. wraz z bratem Augustynem pozostał na straży skromnego dobytku pi-jarskiego. Wkrótce potem zamianowany rektorem kollegium rzeszowskiego obowiązki swe przez lat dziesięć sprawował. Dwukrotnie wybierała go prowincya, wówczas jeszcze polsko-węgierska, na delegata do Rzymu. W r. 1677 został z wyboru prowincyałem, a po 3-leciu — przełożonym domu podolinieckiego. Jego gorliwości zawdzięcza odbudowę swoją wraz z kościołem i szkołami najdawniejsza rezydencya pijarska w granicach Państwa Polskiego; po wielkim pożarze d. 10 paźd. 1684 r., w którem całe miasto zgorzało, K. zabiegami swemi rnury nanowo podniósł i *25 zakonnikom i klerykom dał chleb do ust. Ponownie zarządzał prowincyą r. 1685 — 8 i 1694—7 zastępczo, kie- j (Królewiec 1881). dy ostatni prowincyał węgier, Mudran, zrzekł i Kraus Ludwik August Eberhard się był prowincyalstwa i pozostał w Rzymie. Po- (* w Helmstädtcie d. 12 grudnia r. 1777—f raz trzeci, teraz już od samoistnej (od r. 1692) w Gietyndze d. 5 października r. 1815), lekarz prowincyi polskiej, był K. wysiany na kapitu- i filolog wytrawny. Wykształcenie lekarskie łę generalną zakonu do Rzymu Na dwa lata rozpoczął w szkole anatomiczno-chirurgiczuej przed śmiercią utracił wzrok. Pochowa <y w Po- (Collegium Carolinum) w Brunszwiku, następnie dolińcu. Pozostawił po sobie obszerne „Anna- od roku 1802 uczęszczał do wydziałów lekar-les Provinciae Polonae“, które za czasów skich, naprzód w mieście rodzinnem. a później Bielskiego Sz. znajdowały się w archivum w Gietyndze, gdzie mu w r. 1808 dyplom do-prowincyonalnem jako mpt.; żywociarz ten wi- ktorski przyznano, nadto w roku następnym dział również rękopiśmienne kazania łacińskie w Helmstädt nadano mu godność doktora filo-do księży w Bibl. Pijarskiej w Warszawie; two- zofii. Jeszcze będąc na wydziale nauk le-rzyły one wielki volumen. W druku wyszły: 1) karskich, poświęcał się z zamiłowaniem wielkiem „Manuductio Institutionum Rhetoricarum Autho- filologii klasycznej, zwłaszcza językowi greckie-re P. Mich. a V. B. V. M...“ (Warsz. 1687 mu. W r. 1808 otrzymał od wydziału lekar-drk. pij.; 3 h. nlb. 618 str. 8-o; u Biel. tytuł: skiego w Gietyndze docenturę prywatną i zaj-„Institutiones...“ Podręcznika tego używano mował ją do śmierci, wykładając lecznictwo w szkołach pijarskich jaszcze w środku XVIII wewnętrzne i farmakologię, a w r. 1815, pod-w.) 2) „Oratio in funere Nicolai Swirski, episc. czas wojny ówczesnej, zastępczo również ana-Citriensis, suffrag. Hełmensis, habita Crasuo- tomię i chirurgię. Oddany całkiem pracy uczo-stawiae d. 4 Jan. 1677“ (Warsz. 1687 drk. nej, wykonawstwem lekarskiem nie zajmował pij. 12-0. Bielski objaśnia, że Swirski był fun- się prawie wcale, natomiast pisywał bardzo datorem Pijarów w Chełmie). 3) Consideratio wiele. Najważniejszem z dzieł K-a jest ,,Kri-religiosi status tripartita“ (traktat o doskona- tisch-etymologisches medicinisches Lexikon‘‘, łości religijnej dla duchownych, ofiarow. Za- wydane po raz pierwszy w Gietyndze r. 1821 ruskiemu, opatowi sulejowskiemu; Warsz. 1698, wyd. 3-e tamże 1844; oprócz tego istnieją prze-drk. pij. 8*k., 867 str. 4-to. Bielski zna tylko wyd. druki wiedeńskie). Słownik ten, pracowicie z r. 1705, również 4-to).    4) „Solitudo minime i umiejętnie zestawiony, objaśnia bardzo szcze-

ca uwagę, że Jabłonowski w „Musaeum polo-num“ nazywa K-a „Michałem Karwackim. s Kraus Jakób, lekarz lwowski, żyjący w wieku XVII.

Początkowo kształcił się w Krakowie, gdzie mu w r. 1646 przyznano dyplom doktora filozofii; do nauk lekarskich przykładał się w Padwie i tamże je ukończył jako doktor medycyny w r. 1651; w uniwersytecie padewskim był asesorem w oddziale narodowości polskiej. Po powrocie z Włoch zajmował się wykonawstwem sztuki lekarskiej we Lwowie; w r. 1656 obrano go na rajcę miejskiego. — Por. S. Kośmińskiego „Słown. lek. pols.“ str. 246.

Kraus Krystyan Jakób (* 1753 w Osterode — f 1807). Prowadził studya w zakresie humaniorów, filozofii i matematyki w Królewcu i Berlinie, a następnie w Getyndze. W r. 1750 objął katedrę filozofii praktycznej i nauk kameralnych w Królewcu, gd/.ie obok Kanta był jedną z najwybitniejszych postaci w gronie profesorskiem. Znajdował się pod wpływem A. Smitha i Hurne’a i oddziałał znakomicie na

kształtowanie się prawodawstwa pruskiego w zakresie życia gospodarczego. Po śmierci K-a wydano w r. 1808 — 11 jego „Staatswirth-schaft“ (wyd. II w r. 1837), oraz „Vermischte Schriften“ (Królewiec 1808    1813). — Por.

Krause „Beiträge zum Leben von C. J. K.“

Red.

solius auimae, seu intima cum Christo sponso gółowo pochodzenie i znaczenie nazw muiej patiente consuetudo, Carminé elegiaco exprès- lub więcej greckich, używanych w naukach • sa (Warsz. drk. pij. 42 k. nlb. 4-to; bez roku, przyrodniczych i lekarskich, świadcząc bardzo ale niewątpliwie pośmiertne). Estreicher zwra- pochlebnie o wiedzy filologicznej i lekarskiej

Gcorg-August-Universität zu Göttingen“ (Gie-tynga 1765 — 1837 w części 3-ej wydanej przez Saalfelda str. 300 i w cz. 4-ej wyd Oes-terleya, str. 487), oraz w Engelmanna „Bibliotheca medico-chirurgica*' (Lipsk 1848,

Dr. J. P.

Dr. J. r.

- i je następnie w Berlinie, Paryżu i Krymie, skąd powróciwszy, osiadł w Berlinie. Ulubionym tematem jego obrazów były sceny z życia wyższego towarzystwa. Sam wybór tematu poniekąd wpływał, że obrazy K., cechuje dążenie do elegancyi i czystości wykonania. Śród nich do celniejszych należą: Nowa suknia, Nowiny miejskie, Odwiedziny burmistrza Sixa u Rem-brandta, Tycyan i jego ukochana, W buduarze. Oprócz tego K. malował także portrety.

Kraus Franciszek Ksawery, teolog i archeolog (* 1840 w Trewirze).—Po ukończeniu studyów teologicznych i filologicznych we Freyburgu i Bonnie, przebywał czas dłuższy w Paryżu, gdzie zajmował się archeologią i pa-leografią. Zawiązawszy stosunki osobiste z La-cordairem, Montalembert’em i in. przywódcami katolicyzmu liberalnego, K. usiłował krzewić ten kierunek w Niemczech. W r. 1872

Red.

autora, a pomimo, że badania językowe now sze nie zgadzają się z niektóromi poglądami K-a, dzieło jego dotąd nie utraciło nic prawie na wartości swej. Inne prace jego pominąć tu możemy, jako przestarzałe; wykaz ich zna-leść można w J. L. Püttera „Versuch einer akademischen Gelehrten-Geschichte von der

str. 313).

Kraus Feliks, von (*w Henrykowie [Hennersdorf na Śląsku austryackim] w r. 1805—f w Wiedniu d. 28 lutego r. 1875) naczelnik służby zdrowia wojsk c. k. austryackich. Do służby wojskowej wstąpił w r. 1825 jako podle-karz, a zwróciwszy na siebie uwagę przełożonych pilnością i zdolnościami wybitnemi, w tymże roku jeszcze został wysłany dla wykształcenia się dalszego do Akademii Józefińskiej; w r. 1831 uzyskał dyplom doktora medycyny, a niebawem potem posunięto go na stopień lekarza starszego. W r. 1832 mianowany lekarzem sztabowym; w r. 1854 powierzono mu zarząd służby zdrowia armii trzeciej, w r. 1855 otrzymał stopień starszego lekarza sztabowego klasy pierwszej, nakoniec w r. 1865 zamianowany naczelnikiem wydziału 14-go w ministeryum, otrzymał równocześnie stanowisko sztab-lekarza generalnego całego wojska monarchii austryackiej. W r. 1867 opuścił służbę wojskową, ponieważ czynność wytężona podczas wojny r. 1866 zdrowie jego nadwątliła znacznie; odtąd mieszkał w Wiedniu jako emeryt. — K. należał swego czasu do rzędu najzdolniejszych i najdzielniejszych le kurzów wojskowych w Europie, a służbę zdrowia w Austryi doprowadził do niebywałej przed nim doskonałości. Od urodzenia wyposażony zdolnościami niezwykłemi i umysłem bystrym oraz rozumem praktycznym, a przytem lekarz bardzo uczony i urzędnik wielce sprężysty, umiał zawsze spełniać wzorowo obowiązki swe, więc też przyczynił się niezmiernie, zarówno do ulepszenia sposobu kształcenia się lekarzy wojskowych wt Austryi, jako też do podniesienia szpitalnictwa wojskowego, bądź czasu pokoju, bądź czasu wojny. Zasługę szczególną położył jako bardzo stanowczy krzewiciel zasady rozpraszania chorych i ranionych żołnierzy, a dzieło jego o tern, p. n. „Das Krankenzerstreungssystem“ (Wiedeń

1861), zjednało mu i po za granicami Austryi uznanie szerokie w kołach zawodowych. Inne prace jego drukowane, aczkolwiek słusznie cenione, pominąć tu musimy.—Por. „Allgemeine deutsche Biographie" t. XVII str. 68.

Kraus Fryderyk, malarz niemiecki (* 1826 r.—f w 1894 w Berlinie), studya rozpoczął w akadem. szt. p. w Królewcu, odbywał

K. B.

został nadzwyczajnym profesorem w Sztrasbur-gu, obejmując tam wykłady sztuki archeologicznej, w r. 1878 zaś objął katedrę historyi Kościoła we Freyburgu. Napisał: „die Blutampullen d. röm. Katakumben“ (Frankfurt 1868); „Beiträge zur Trierschen Archäologie u. Geschichte“ (Trewir 1868); „Das Spottkruzifix v. Palatin- (Fryburg 1872); „Die christliche Kunst in ihren frühesten Anfängen“ (Lipsk 1872); „Roma sotteranea“ (Fryburg, wyd. H 1879); „Ueber das Studium der Kunstwissenschaft an den deutsch. Hochschulen“ (Strassburg 1874); „ Kunst u. Alterthum in Elsass-Lothringen“ (4 torn., Strassburg 1875 — 1892); „Synchronistische Tabellen zur Christi. Kunstgeschichte“ (Freyburg 1880); „Realencyklopedie der chistl. Alterthü-mer“ (2 tom., 1882—1886); „die Kunstdenkmäler des Grossherzogthums Baden‘‘ (w spółce z Durniem, tomów 3, 1887 —1891); „Die christlichen Inschriften der Rheinlande“ (Fieyburg 1890 — 1893, toin. 2), prócz wielu pomniejszych.

Kraus Ludwik, wybitny matematyk czeski (* 9 kwietn. 1857 r. wTurnowie—f 1 stycz-1885 w Arco w Tyrolu). Kształcił się w Wiedniu w gimnazyum realnem i rok w politechnice, poczem w 5 półroczach ukończył uniwersytet w Pradze. Matematyka wykształciły w nim wykłady Kleina w Monachium, Weier-strassa i Krone ckera w Berlinie, których słuchał do r. 1881. Habilitował się w Pradze, został docentem na oddziale czeskim i wykładał przez 2 lata. Dn. 2 maja 1884 r. wydział filozoficzny przedstawił go ministrowi na profesora nadzwyczajnego, ale K., zagrożony już wówczas niechybną śmiercią, nie dożył professu-ry. Wyjątkowe zdolności pozostawiły w Narodzie Czeskim żal po przedwcześnie zgasłym uczonym. Był to jeden z najbystrzejszych umysłów matematycznych. Już w 22 r. ż. rozprawą „Note über aussergewöhnliche Gruppen auf algebraischen Curven“ wyd. w t. XVI „Mathematische Annalen“ Kleina i Mayera, zwrócił na

siebie uwagę świata naukowego. Poważniej- | przyznano. W tymsamym roku, wspólnie szą jeszcze jest inna rozprawa: „Ueber ratio- | z dyrektorem szpitala św. Anny, Mauthne-nal unkennbare Substitutionen“ („Zprâvy krâl. rem, założył pismo „Oesterreichische Zeit-

ceské Spolec. nauk“ 1882 — 3).

XII i XIV „oasop. pro pëstivani [uprawa] mathem. a fysiki“ mieści się większa praca K-a „Zakłady arithmetiky“ w dalszym ciągu p. t. „Zâkladové nauky o funkeich racionäl-nich“. Po śmierci już wydano w rozprawach Akademii Nauk wiedeńskiej, „Ueber Functio-naldeterminanten“,

1882 1883. Inne pośmiertne druki znajdują się: w „Mathematische Annalen“ XVI, i w „ ^asop. pro pést m. a. fys.“ XV 1886. Skrypta jego uniwersyteckie przechowuje Jednota matematyków czeskich w Pradze. Życiorys z oceną działalności napisał Weyer Edward „Żivot a püsobeni D-ra L-a K.“ (wydrk. w „Casop. pro pëst. mathem. a fysiki“ XVI 1886).    <

Kraus Arnośt Vilém, czeski gierma-nista (* 4 listopada 1859 r. w Trzeboratycach), nauki pobierał naprzód w gimnazjum niemieckim w Pradze, następnie studjował filologję niemiecką w uniwersytetach: praskim, monachijskim i berlińskim; w r. 1882 otrzymał stopień doktora filozofji, a w 1884 został lektorem języka niemieckiego w uniwersytecie czeskim i jednocześnie nauczycielem (suplentem) w szkole realnej w Pradze. W 1886 habilitował się z filologji giermańskiej, obok tego był suplentem od r. 1889 do 1893 w miejscowych gimnazjach, a od 1893 do 1898—profesorem szkoły realnej. W 1893 został profesorem nadzwyczajnym języka niemieckiego i literatury w uniwers. czeskim, gdzie też prowadzi se-minarjum niemieckie. Ogłosił prace następujące: „Über Heinrich von Freiberg“ (Praga 1885);

„Tandarois a Tandariuś“ (1887); „August Gottlieb Meissner: Jan z Michalovic“ (1888); „Po-vëst o Libuśi v. literature nëmecké“ (1889); „Das böhmische Puppenspiel vom Doktor Faust“ (Wrocław 1891); xandreidy?“ (1892,: „Goethe a Uechy“ (1893 — 97); „Horiaa Gloska“ (1894); „Meisneruv-izka“ (1896); „Christe ginâdô a Hospodine pomiluj ny“ (1897); „Faustiana aus Böhmen“; „0 ceské pis-ni faustovské“; „Buh Perun“ (1898). Prócz tego pisał sprawozdania krytyczne w czasopismach i artykuły społeczne o Danji (o szkołach tamtejszych, o Szlezwiczanach, o ogródkach robotniczych), referaty o czwartym i piątym zjeździe filologów skandynawskich w Kopenhadze i Chrystjanii w „Vëstniku ceské A-kademie“, jako też wiele feljetonów i referatów w gazecie niemieckiej »Politik« (pod pseudonimem).—Por. „Slovn. naucny“.

Kraus Bernard (* w Kolinie [Czechy] d. 7 grudnia r. 1828—f w Wiedniu d. 28 października r. 1887), lekarz zasłużony jako wy dawca i redaktor pism lekarskich. Do nauk zawodowych przykładał się w Pradze i w Wiedniu, gdzie mu w r. 1854 dyplom doktorski

Dr. i. v

W rocznikach schritt der Kinderheilkunde“ i objął jego re-dakcyę. We wrześniu r. 1856 założył „Allgemeine Wiener medicinische Zeitung“ i do śmierci był jej redaktorem naczelnym; stanowisko takiesamo objął w r. 1854 w Paryżu, stając na czele wydawnictwa: „Clinique européenne, Journal international de médecine“, dopełnienie pracy z lat które w roku następnym połączyło się z „Mouvement médical“ N. Pascala, a następnie przeszło pod redakcyę ß o u r n e vi 11 e’a. Oddany zupełnie pracy dziennikarsko-lekarskiej i pisaniu dzieł kompilacyjnych, wykonawstwem sztuki swej nieomal zgoła się nie zajmował. Życiorys jego skreślił E. Frank w „Allgem. Wiener med. Zeitung“ r. 1887, str. 547; tam także znaleźć można wyliczenie prac jego drukiem ogłoszonych.

Krause Karol Krystyan Fryderyk, filozof niemiecki (* 6 maja 1781 r. w Eisen-bergu altenburskim—f 27 września 1832 w Monachium). K. studyował filozofię w Jenie, gdzie słuchał Fichtego i Schellinga i tam w r. 1802 habilitował się, w r. 1805 objął wykłady w akademii inżenierskiej w Dreźnie, po śmierci Fichtego habilitował się w Berlinie w r. 1814, w r. 1824 zaczął wykłady w Getyndze, jako prywat-docent; w r. 1831 przeniósł się do Monachium, ale i tam nie otrzymał profesury. Źródło tych niepowodzeń tkwiło w stosunku K-go do wolnomularstwa, do którego zapisał się w r. 1805. Nawet wszczęto przeciw niemu dochodzenie sądowe z tego powodu. Ale w r. 1811 loże masońskie wykreśliły K-go z pośród członków swoich za pracę, ujawnia-„Staronemeckń ukolébavka“ (18861; jącą tajemnice tej organizacyi. K. o wolnomu-

larzach napisał: „Die drei ältesten Kunsturkunden der Freimaurer Brüderschaft“ (1810; wyd. III, Drezno 1849); „Höhere Vergeistigung der echt überlieferten Grundsymbole der Freimau-„Alexandreis nebo Ale- rerei“ (Freyburg 1810, wyd. trzecie, Drezno

A. A. K.

1820); „Urbild de Menschheit“ (1811, nowe wyd. 1851). Wogóle życie K-go było jednem pasmem walki o kawałek chleba. W filozofii K. usiłował pogodzić subjektywizm Kanta i Fichtego z objektywizmem Schellinga i Hegla. Wychodzi z faktów świadomości, w których odnajduje bezpośrednią znajomość Boga. Samo z siebie {an sich) pojęcie bóstwa wolne jest od wszelkiej sprzeczności, ale w sobie {in sich) zawiera możliwe sprzeczności, w tej liczbie zasadniczą—pomiędzy rozumem a przyrodą. Bóg jest poza światem—nie ma granic, wówczas gdy świat jest całością skończoną. Ale jednocześnie istnieje on w przyrodzie, gdyż to wypływa z pojęcia jego wszechobecności. Naukę tę K. nazwał panenteizmem (wszystko w Bogu zawarte). Wszechświat to ujawnienie Boga w przestrzeni i w czasie, a najdoskonalszą cząstką jego to osobnik ludzki, w którym przyroda łączy się z rozumem. Życie całe-

go wszechświata znalazło w nim swój wyraz, | dyplom doktorski osiągnął. Odbywszy podróż osobnik    zaś obdarzony właściwością wolnego    dłuższą do Wioch, w r. 1820 osiadł w Hanno-

wyboru    zmienia ze swej strony przyrodę. Ale    werze, by zająć się wykonawstwem lekarskiem,

istnieje    on nie sam jeden, gdyż wchodzi w roz-    a niebawem doszedł do rozgłosu i wziętości

wielkiej. Po kilku latach rząd podołał go na profesora anatomii w nowo przekształconej szkole chirurgicznej w Hannowerze; w r. 1852 mianowano go przewodniczącym w najwyższej radzie lekarskiej (Ober-Medicinal-Collegium), a już w r. 1851, z powodu zamknięcia szkoły chirurgicznej, katedrę anatomii opuścił. Prace jego anatomiczne odznaczają się wszystkie dokładnością i starannością niezwykłą, a przy-tem wielką prostotą i jasnością wykładu. Pod-

leglejszą część: rodzinę, narodowość, rasę ludzkość. Ludzkość to królestwo duchów, duchy te są wiekuiste, a pojedynczy osobnik życiem swo-jem ujawnia bóstwo; doskonaląc się moralnie, zbliża się do bóstwa i realizuje je. Z tych założeń wyp'ywają wnioski praktyczne tworzące „filozofię praktyczną“ K-go (teorya religii, moralności i prawa). Rozwój filozofii praktycznej w ciągu dziejów jest sprawą, ujawniającą coraz bardziej zasady w bóstwie tkwiące. Ten rozwój w życiu całej ludzkości przebywa okre- \ ręcznik jego p. n. „Haudbuch der menschli-sy poczęcia, wzrostu i dojrzałości: w pierwszym chen Anatomio“ (Haunower 1833—38, wyd. 2-e z tych okresów człowiek instynktowo wciela tamże, 1842—43), słusznie przez spółczesnych w życie zasady boskości. Dzisiaj wkraczamy    był wysoko ceniouy i dotąd jeszcze wartości

w okres dojrzałości, po którym nastąpi starość    swej nie utracił bynajmniej. Inne prace jego

i śmierć. Ten systemat pozyskał K-mu nieco    treści anatomicznej i histologicznej pomiuąć tu

zwolenników w Niemczech (Lindeman, Ahrens,    musimy, wymieniając tylko jeszcze „Synopsis

Leonhardi, Roeder) i in.), w Belgii (Tiberghien)    icone illustrata nervorum systematis gaugliosi

I)r J. P

i nawet w Hiszpanii (del Rio), zkąd przedostał in capite hominis“ (Hannower 1839), ponieważ się panenteizm do Ameryki południowej. Zwła- wyborną rycinę, dodaną do dzieła tego, wielo-szcza gorliwym rzecznikiem tych poglądów był I krotnie powtórzyły i powtarzają dotąd atlasy Leonhardi, który dla krzewienia nauki K-go anatomiczne. K. należy do rządu anatomów, którzy wydawał w Pradze czasopismo „Die neue Zeit.“ najrychlej do badań swych zastosowali mikro-(1869 — 1875). K. pozostawił po sobie z zakre- skop, a między innymi jest odkrywcą wlókie-su filozofii „Abriss des Systems d. Logik ais nek tkanki łącznej, >rążek poprzecznych, włó-philosophischer Wissenschaft“ (Getynga 1828); kieu mięsnych serca, początków naczyń chłon-„Vorlesungen ü. das System d. Philosophie“ nyoh w kosmkach jelit, gruczolków gronko-(Getynga 1822, wyd. II, Praga 1869); „Abriss watych spojówki oka, wielu szczegółów histo-

d. Systems d. Philosophie d. Rechts“ (Getynga logicznych w oku i mnóstwa podobnych dro-1828); Vorlesungen U. die Grundwahrheiten d. biazgów anatomicznych, posiadających w nauce Wissenschaft“ (Getynga 1829, drugie powiększo- znaczenie wielkie. — Por. „Biogr. Lexikon der ne wydanie w Pradze 1868 p. n. „Erneute Ver- hervorag. Aerzte“ t. Ill str. 446, gdzie też nunftkritik“). Rękopisy i wykłady wydali: 1 wyliczone są prace jego inne.

K. B.

Leonhardi, Leutbeoher i in. w Getyndze 1834— Krause Wilhelm, malarz niemiecki (* 1848, Röder („System d. Rechtsphilosophie“ w 1803 —f 1864), studyował w Dreźnie i Ber-Lipsk 1874), Hohlfeld i Wünsche w kilku to- linie. Motywami obrazów jego były przeważnie mach w Lipsku 1882 — 1894. Pisali o K-m: widoki morskie; w tym celu kilka lat z rzędu Leonhardi (w ,,Die Neue Zeit“:; S. Lin- zwiedzał brzegi Norwegii i Holandyi, później demann ,,Uebersichtiche Darstellung des Le- Normandyi i morza Śródziemnego. Zasługą bens u. d. Wissenschaftslehre K-s“ (Monachium K-a jest to, że on pierwszy wprowadził ten dział 1839); P. Hohlfeld ,,die K-sche Philosophie⁴' do malarstwa niemieckiego i specyalną nawet (Jena 1879); A. Procksch ,,K. ein Lebensbild“ w tym kierunku wytworzył szkołę. Utwory je-(Lipsk 1880); Br. Martin „K-s Leben, Lehre go w swoim czasie cieszyły się pewnem uzna-

u. Bedeutung*⁴ (wyd. II 1885); A. Cless ,,Das niem; gładkość jeduak wykonania wobec silnej Ideal d. Menschheit nach K-s Urbild der techniki nowej dzisiaj obniża w nich siłę wra-Menschheit“ (Stutgard 1881); K. E u c k e n ,,Zur żenią wywoływanego. Berlińska galerya uaro-Erinnerung an K.“ (Lipsk 1881); Tiberghien dowa posiada trzy jego prace: Burzę na mo-„Exposition du système philos, de K.“ (Bru- rzu, Wybrzeże pomorskie, Brzegi Szkocyi pod-ksella 1844).    Red-    czas burzy

Ks. A. K. I).

Krause Karol Fryderyk Teodor (* Krause Henryk, przedstawiciel liberali-w Hannowerze d. 15 grudnia r. 1797-—f tamże zmu kościelnego w Prusach (* dnia 2 Czerwca d. 8 czerwca r. 1868), lekarz zasłużony rów- 1816 w Weissensee pod Berlinem — f 8 Czer-nież jako anatom i urzędnik służby zdrowia, wca 1868). Studyował teologię w Berlinie, zo-Początkowo kształcił się w hanowerskiej szko- stał tamże licencyatem teologii. W r. 1864 le anatomicznej, i jako chirurg młodszy zwój- należał do grona założycieli niemieckiego związku skiem hanowerskiem odbył wojnę w r. 1815. W r. protestantów. Siły swoje poświęcił wydawni-1816 zapisał się na wydział lekarski w Ge- ctwu gazety kościelnej ,,Protestantische Kirchen-tyndze, tam też w r. 1818, po obronieniu roz- Zeitung für das Evangelische Deutschland“ prawy fizyologicznej o czynnościach grasicy, (1864).

Red.

Aerzte“ (t. III str. 548).

Krause Aureli i Artur, podróżnicy naukowi (obaj urodzeni w powiecie świeckim we wsi Konopaty: Aureli 30 gr. 1848, Artur 25 st. 1851). Obaj studyowali w Berlinie nauki przyrodnicze i z ramienia bremeńskiego Towarzystwa Geograficznego odbyli w r. 1881 — 82 podróż naukową do cieśniny Beringa i wybrzeża zachodnio-północnego Ameryki płnc. Sprawozdanie z podróży drk. w tomach IV—V „Deutsche geogr. Blätter“. Aureli napisał nadto jedn\ z lepszych monografii etnograficznych „die Tlinkitindia-ner“ (Jena 1885).

Krause Gottlieb Arnold, podróżnik (* 1850). W r. 1869 należał do wyprawy w głąb Afryki, później zwiedzał Sokoto. W r. 1884 badał, biorąc za punkt wyjścia wybrzeże górno-gwinejskie, obszary pomiędzy Nigrem a Lagosem. Napisał: „Ein Bertrag zur Kenntniss d. fulischen Sprache in Afrika⁴* i ,,Proben der Sprache v. Ghat in der Sahara“ („Mitth. d. Riebeckschen Nigerexpedition“, Lipsk 1884).

x-y.

I..

Sl

■I

i jf.

mm MM

Krause Ernest Ludwik, znany pod pseudonimem Carus Sterne, znany popularyzator darwinizmu w Niemczech (* 1839). U-kończywszy studya farmaceutyczne, przerzucił się później do nauk przyrodniczych i położył wielkie zasługi w charakterze jednego z kierowników pisma , .Kosmos¹* (1877 — 1882), a jeszcze większe jako popularyzator poglądów Darwina w Niemczech. Prócz mnóstwa

drobnych artykułów napisał: „Werden und Vergehen—Eine Entwickelungsgeschichte des Naturganzen“ (wyd. III Lipsk 1884); „Sommerblumen“ (Lipsk 1884); „Herbst u. Winterblumen“ (Lipsk 1885); „Die Krone der Schöpfung“ (Cieszyn 1884); „Plaudereien ausd. Paradiese— der Naturzustand des Menschen“ (Cieszyn 1886); „Natur u. Kunst“ (Berlin 1891). Imał się także tematów z historyi kultury: „Tuiskoland“ (Głogów 1891); „Die Troiaburgen Nordeuropas“ (tamże 1893) i t. d.

Krause Herman (*w Pile [W. Ks. Poznańskie] d. 28 listopada r. 1848) lekarz, laryngolog bardzo wybitny. Do nauk lekarskich przykładał się w Berlinie i we Wrocławiu, gdzie później w r. 1875 osiadłszy, zajął się wykonawstwem lekarskiem. W r. 1880 wyjechał do Wiednia, aby się wykształcić należycie w zakresie chorób krtani i wogóle dróg oddechowych. Powróciwszy stamtąd w r. 1881, zamieszkał w Berlinie; tamże w r. 1885 został docentem prywatnym chorób gardła i nosa. W końcu r. 1887 powołano go naprzód na konsultanta, później na lekarza przybocznego następcy tronu pruskiego, późniejszego cesarza Fryderyka III (ob.). W r. 1888 mianowano go profesorem uniwersytetu berlińskiego. Prace jego naukowe zajmują się głównie bada niami wpływu mózgu na narządy głosowe i powstawanie głosu, oraz leczeniem gruźlicy krtani.—Por. „Biogr, Lexikon der hervorrag.

It. j. p.

L. K.

Red.

Krauseneck Wilhelm Jan, generał pruski (* du. 13 października 1775 w Bayreuth — f dn. 2 list. 1850). Wstąpił w r. 1791 iako kadet naprzód do wojska ansbachskiego, a później do pruskiego. Z początku wyróżnił się jako topograf (1794—5), następnie jako kapitan w r. 1806 w bitwie pod Iławą (Eylau). Był czynnym przy reorganizacyi artyleryi pruskiej w r. 1808. W r. 1812 występuje już jako komendant twierdzy Grudziądza. Później bierze udział w kampanii 1813 r. W randze pułkownika jest obecnym w sztabie armii Bliichera w r. 1814. Po wzięciu Paryża oddano mu dowództwo w Moguncyi. W r. 1815 zostaje generałem, a w r. 1829 szefem sztabu generalnego. Na tern stanowisku położył znaczne zasługi dla armii pruskiej. W r. 1838 zaliczony został do rady stanu, następnie otrzymał rangę generała piechoty i order Orła Czarnego (1838 i 1840). W r. 1848 ofiarowano mu tekę ministra wojny, nie przyjął jej jednak i podał się do dymisyi.

Kraushar Aleksander, współczesny poeta, wielką łatwością pisarską obdarzony pisarz i wydawca historyczny (* 1843 w Warszawie), z pseudonymem literackim Alkar. Już jako uczeń Gimnazyum Realnego uczestniczył w ruchu narodowym; w Szkole Przygotowawczej i w Głównej pisywał artykuły publicystyczne o szerokim zasięgu w czasopismach podziemnych i w ,,Jutrzence“ Neufelda; według własnego zeznania był autorem tego właśnie artykułu, który w lipcu 1863 r. ściągnął na siebie słynne ostrzeżenie,'?: dane przez

Fig 143. Kraushar Aleksander.

Rząd Narodowy „Prawdzie“. W Szkole Głównej uczył się prawa, ukończył ją w r. 1866, szybko przebył aplikacyę i w r. 1868 został patronem trybunału, w r. 1872 adwokatem, a w nast. mecenasem przy senacie, skazanym już wówczas na zniesienie wraz z calem sądownictwem odrębnem. Od reformy w r. 1876 jest adwokatem przysięgłym („prjisjażnyj powiereunyj“) na Okrąg Sądowy Warszawski czyli na całe Królestwo. Stłumienie powstania na ziemiach polskich, środki ku temu używane i następne równanie z ziemią instytucyi odrębnych i samej polskości na Litwie i Rusi pobudzały w nim uczucie narodowe do kształtowania się w pomysły poetyczne, z których jeszcze podczas pobytu w Szkole Głównej powstały „Listki“, ,.Aryon z Koryntu¹* i „Tytan*¹ (druk zagraniczny). Później przybyły „Strofy“, a w wieku męzkim „Strofy jesienne“; tłómaczył też jako poeta „Intermezzo“ i ,,Buch d. Lieder“ Heinego. Działalność piśmienniczo-publicystyczną, w latach 1861—1863 rozpoczętą, prowadził dalej, tylko w innym już tonie i charakterze, w pismach warszawskich: „Kółku domowem“, „Przegl. Tyg.“, w „Tyg. 111.“, „Kłosach“ i „Niwie“. Pociągnięty zamiłowaniem, wcześnie zwrócił się do przeszłości polskiej; nie będąc historykiem ze studyów, obrał sobie odrazu dział h i-storyi małej, wydobywającej fakta drobne dodatkowe, raczej anegdotyczne niż historyczne, te, które historyk właściwy pomija, a jeśli uwzględnia, to tylko w skutkach i doniosłości dla życia społeczno-politycznego. Na tem polu nie ustawał K. w pracy ani na chwilę, przy-czem miewał szczęśliwe pomysły; tak np. w „Vol legum“ pochwycił pasmo, które go doprowadziło do wyjaśnienia samozwaństwa Łuby w XVII w. Z większych pism tego zakresu mamy „Dzieje Krzysztofa Arciszewskiego“, „Olbracht Łaski, woj. Sieradzki“ „Frank i Frankiści“ — wszystkie 2-tomowe, „Marek Reverdil“, „Pamiętniki kawalera de Beaujeu“, „Ofiara terroryzmu“ (paryzkiego; Lubomirska, matka Rozalii Rzewuskiej), „Losy Miączyńskiego“. Dwutomowe „Drobiazgi historyczne“, „Kartki histor. i literackie“ i „Miscellanea historyczne“ nie obejmują wszystkich tych drobnych przyczynków, któremi K. piśmiennictwo pomnożył. Pilnie oddawał się poznaniu przeszłości Warszawy, jej murów, ulic, placów, ogrodów i ludzi; opisał ją jaką była w wieku XVIII, ukazał jej zabytki, jej Magiera, starannie poszukując dawnych rycin, które też do opisów swych dołączał („Tyg. Illustr.“ i osobno). Podejmował także i tematy rdzennej historyi. Napisał jeszcze w Szkole Głównej „Historyę Żydów w Polsce“ (2 t. 12-o), zupełnie chybioną. Już po wieloletniej działalności dał p. t. „Książę Repnin i Polska“ (2 t. 8-o, 2 wyd. ) opracowanie dziennika Konfederacyi Radomskiej, przedzierzgniętej w sejm 1767 - 8 r„ prowadzonego przez Marcina Matuszewica, a wydanego już przed

tem przez Sozańskiego. „Stefan Batory w sprawie Niderlandów“, „Nieznane listy Kościu;zki w sprawie legionów“, „Bonneau“, „Barss“, wraz z „Repninem“ i „Sprawą Unruga“ (2 t.) z pośród prac K-a niesięgających poza w. XVIII są dla historyi poważnej najużyteczniejsze. Wszystkie zaś jego pisma, przynosząc fakta większe i mniejsze, nieraz bardzo małe, przedstawiając je z większą lub mniejszą dokładnością, okazują zbyt małą zależność od wiedzy naukowej ogóluych dziejów narodu i zbyt słaby zmysł krytyczny; niektórym z nich szczególniej szkodzi niedostateczna znajomość łaciny i pośpiesz-ność w pracy. Na zaletę działalności K-a powiedzieć potrzeba, że najczęściej, prawie zawsze, tworzywo swoje bierze ze źródeł archiwalnych, z rękopisów, jeśli nie z druków rzadkich, zwłaszcza zagranicznych, niedostrzeżo-nycli lub zapomnianych przez Polaków. Archiwa krajowe, petersburskie, paryzkie, niemieckie, holenderskie dostarczały mu wiadomości innym nieznanych. Wydawniczym też jest przeważnie charakter i wydawniczą zasługa, a wraz z nią i odpowiedzialność K-a za to, czego dokonał, a dokonał na ilość wiele. Niezależnie od powyższych wydał: „Nowe przyczynki do dziejów żywota i spraw Olbrachta Łaskiego“, „Reszty rękopisu Jakóba Sobieskiego“, „Nowe epizody z życia Paska“ (wysnuł po nim nowe jeszcze Czubek), „Podróże królewicza polskiego 1711—1717 r.“, „Dziennik podróży ks. Stan. Staszica“ (2 t.), „Pamiętnik Jul. Niemcewicza“ (poprzedzający wielki 2-tomo-wy pamiętn. z lat 1809 —1820), „Drugi pamiętnik Kilińskiego“ i in. Wady wydawnicze wystąpiły najjaskrawiej w „Dzienniku** Staszica: w obu opisach podróży część nie jest Sta-szicową, a opowiadanie z r. 1778 nieuważnie związane bezpośrednio z wydarzeniami, które nie mogły się stać przed śmiercią Maryi Teresy (29 listop. 1780 r.), a nie mogą być wcześniej-szemi od r. 1782, Z początkiem XX ' stulecia zamyka się K. jako wydawca w wieku XIX: daje wielki 8-tomowy zbiór wiadomości o Tow. Prz. N. w Warszawie, z archiwów jego i z „Roczników“ pracowicie wyjęty; ogłasza drobne, wśród nich zaś cenne, przyczynki do dziejów królestwa konstytucyjnego („Miscellanea“ i o-sobno); odkrywszy obszerny pamiętnik Andrzeja Zamoyskiego, z opowiadaniem niefortunnej missyi niefortunnego dyplomaty do Metterni-cha, wydaje go najpierw w „Przeglądzie Polskim“, potem osobno („Moje Przygody“); wydobywa nawet z rękopisów rozprawę naukową Ign. Danilłowicza o „Kodeksie Napoleona“. Przed wydaniami osobnemi lub zbiorowemi rzeczy, zwłaszcza obchodzące historyę poważną, ukazywały się w „Kwart. Hist.“, „Ateneum“, ,,Bibl. Warsz.“, „Frzewodn. nauk i lit.**, w „Kraju“ petersb. Za działalność gorliwą, ustawiczną i niewątpliwie wzbogacającą wiedzę przeszłości ojczystej byłe Tow. Hist, liter, paryzkie

powołało już przed laty K-a na swego członka; I 1843); ,,Die Südafrikanischen Mollusken“ (ibid. za przykładem tym poszło Tow. Prz. Nauk 1848); „Petrefacten aus der untern Kreide des w Poznaniu, a Akademia Urn. zamianowała go Kaplaudes" (Bonn 1850).    K• Ku-

członkiem swej Komissyi Historycznej.—Szcze-    Krauss Alfred Edward, teolog refor-

gółowy i ścisły wykaz wydań w druku daje mowany (* 13 Marca 1836 w Rheineck kanto-,,Bibl. P.“ Êstr. dawniejsza i uzupełniająca llie Sanct Gallen). Studyował teologię w Hei-ją nowa z lat 1881 — 1900 (w r. 1906 T. delburgu, Halli i Zurychu, od 1855 do 1858 r. I A—F).    ⁸-    W roku 1859 był proboszczem w Stettfurt

Krausharowa Jadwiga, żona historyka w ^ailtonie Turgau, później nadzwyczajnym Aleksandra (* 1858 r. w Warszawie), autorka profesorem teologii w Sti assburgu. Pozostawił polska. Napisała nowelle: „Jedna Noc“; „Na dzieła: „Ueber dm Bedeutung des Glaubens fur Monte Pincio"; rozprawy literackie: „Jerzy ^le Schnftauslegung (1862); „Teologischer Brandes'¹, „Kirkegaard"; szkic biograłiczno-li- Commentar zur 1 Kor, 15 (1861); „Die Lehre teracki „Alfred de Musset" (Warszawa 1879);    V011 ^er Offenbarung" (K68); „Predigten fur

prócz tego zasilała czasopisma warszawskie alle Sonn-und * esttage zur häuslicher Erbauung recenzyami literackiemi.    w.    (1374);    „Das protestantische Dogma von

„., .    , .    .    der unsichtbaren Kirche" (1878); „Lehrbuch

Krauss Fi Up, baron, Mrtryaek! mązsta- der Homiletiko ₍₁₈₈₃₎ „Zwillgii. Rede“ nu ( dn. 28 marca 1792 r. we Lwowie—f dn- ]g84    Ks. a. k. d.

Krauss Fryderyk S., zasłużony etnograf na polu ludoznawstwa południowo-słowiańskie-go (* 7 października 1859 w Pożedze w Sławonii); studyował filologię w Wiedniu pod kierom nictwem Fr. Mullera i ukończył uniwersytet ze stopniem doktora filozofii; później tamże był przy sądzie tłómaczem w zaKresie języków po-łudniowo-stowiańskich. Z polecenia arcyksięcia Rudolfa objeżdżał Słowiańszczyznę południową dla poszukiwań etnograficznych. Pierwszą pracą jego była rozprawa „De praepositionum usu apud sex script, hist. Augustae“ (Wiedeń 1882). Inne prace są poświęcone Słowiańszczyznę: „Sagen und Märchen der Südslaven“ (Lipsk 1883—4); „Sitte u Brauch d. Südslaven" (Wiedeń 1885); „Smail agió Meho" (epopeja ludowa Słowian — Mahometan, po słoweńsku Raguza 1886, po niemiecku Wiedeń 1890); „Sreća, Glück und Schicksal im Volksglauben der Südslaven" (Wiedeń 1886); „die Vereinigten Königreiche Kroatien u. Slavonien“ (Wiedeń 1889); „Orlovic, der Burggraf von Raab" (Freiburg 1889); „Volksglaube u. religiöser Brauch der Südslaven" (Münster 1890); „Böhmische Korallen aus der Götterwelt" (Wiedeń 1893); „Bojajić Aliles. Glück u. Grab, Zwei moslimische Guslareulieder" (Leyda 1896); „Bajuwaren in Guslarenlied" (Ansbach 1896); „Vidislijic Ahmo’s Brautfahrt" (Berlin 1896); „Das Fraülein v. Kanisza, ein moslimisches Guslarenlied" („Ethnogr. Mittheil v. Ungarn" V); „Der Yoga, Schlaf bei den Südslaven, ein Guslarenlied" (Freiburg 1898). W r. 1889 K. objął redakcyę czasopisma ludoznawczego „Am Urquell" (Hamburg, dalszy ciąg czasopisma powstałego w r. 1881 „Am Urdhs-Brunnen"); w r. 1897 czasopismo to zmieniło nazwę na „der Urquell" i, pozostając pod kierownictwem K-a, przeniesione zostało do Lejdy. Ostatnią pracą K-a jest opracowanie dorobku ludoznawczego za okres pięcioletni 1897 — 1902 „Die Volkskunde in den Jahren 1897 —1902" (Erlangen; streszczenie w „Wiśle" XIX 73—95). K. napisał dla Wisły „Powrót umarłych na świat" (T. IV).

26 czerwca 1861 r. w Schönbrunn). W r-1812 otrzymał posadę w ministeryum finansów» w r. 1817 został sekretarzem gubernialnym, a w r. 1826 radcą dworu. W r. 1840 otrzymał nominacyę na referenta Rady Stanu; w r. 1847 przez czas krótki pełnił obowiązki drugiego wice-prezydenta w gubernium lwow-skietn. Od r. 1848 do 1851 zarządzał sprawami ministeryum finansów i położył duże zasługi przez reformę w zakresie ceł i podatków.

Podczas wybuchu październikowego (1848) w okresie rewolucyi on jeden z ministrów austryac-kich pozostał na stanowisku i nie porzucił stolicy, co mu jedni poczytywali za wielką zasługę, inni zaś potępiali go za to. Po ustąpieniu z tego stanowiska był referentem w sprawach finansowych w radzie państwa za czasów powrotnego absolutyzmu. W r. 1860 został prezesem najwyższej Izby obrachunkowej i wice-preze-sem Izby Panów.—K. napisał rozprawę pod tytułem „Rysy projektu do utworzenie Instytutu kredytowego w Galicyi"; ukazała się ona wężyku polskim i niemieckim we Lwowie. Rodzina K. spolszczyła się później i przybrała nazwisko Kelles-Krauz (ob. Krau s). —Starszy brat Filipa,

x-y.

Karol (*13 września 1789 — f 5 marca 1881 r.), rozpoczął karyerę urzędniczą w r. 1809 w ministeryum sprawiedliwości, od r. 1851- 1857 był ministrem sprawiedliwości, następnie do r. 1865 prezesem sądu państwowego i członkiem Izby Panów. W r. 1881 podał się do dymisyi i u-sunął w zacisze domowe, niebawem też zmarł.

L. K

Krauss Ferdynand, zoolog niemiecki (* 1812 w Sztutgardzie,—f 1890 tamże). Stu-dya przyrodnicze odbywał w Tybindze i Heidelbergu; w r. 1838 odbył podróż z baronem Ludwigiem po Afryce połudn., poczetn objął zarząd Muzeum Przyrodniczego w Sztutgardzie. Prace naukowe prowadził nad systematyką zwierząt. Główniejsze z tych prac są następujące: „Beitrag zur Kenntuiss der Koral-lineen und Zoophyten der Südsee“ (Sztutgard 1837); „Die Südafrikanischen Krustacee'n" (ibid.

mk.

CO 00

mk.

br- G.

W r. 1896 K.

W r. 1897

KrailSZÓW, wieś w Galicyi, pow. nowotarski^ nad Czarnym Dunajcem, 5 km. na zach. od Nowegotargu; wschodni obszar wsi przepływa pot. Lepietnica, a południowy Czarny Dunajec z Czarnym i Babim cz. Czerwonym potokiem. W płn. stronie wzgórze Smrodówka, 685 m. npm. Wieś wznosi się 611 m. npm. W r. 1777 było dm. 44, mk. 212 (chrześcian); r. 1799 dm. 61, mk. 321, r. 1824 dm. 67 mk. 381, oprócz tego 1 rodzina żydowska, z 2 głów się składająca; w r. 1869 dm.

434 (m. 214, ż. 220); w r. 1880 dm.

480    (m.    248, ż. 232); rz.-kat. 477, żyd. 3.

Obszar obejmuje 1150 morgów, z tego 661 morgów roli ornej, 148 ogr. i łąk, 320 pastwisk i 21 mórg. lasu. Par. rz.-kat. w Ludź-mirzu. Według podania w czasie napadu tatarskiego ludność tutejsza poniosła klęskę. Poległym ucinano po uchu. Wieś istniała r. 1255; wspomina o niej pod nazwą Krausów przywilej Bolesława Wstydliwego, nadany w Krakowie, mocą którego włości należące do klasztoru w Szczyrzycu otrzymały pewne swobody i ulgi: należała tedy do cystersów szczyrzyckich. R. 1382 nabył Stefan, obyw. krak., sołtystwo w tej wsi od Henryka, opata cysterskiego. Do końca wieku XVII byli cystersi posiadaczami K-a. Potem dzierżyli tę wieś Emanuel i Aleksander Homolacze, a Klementyna Homolaczowa sprzedała je wraz z Ludźmirzem i Rogoźnikiem w r. 1859 Adolfowi Tetmajerowi.

Kraut Wilhelm Teodor, prawnik giermanista (* 15 marca 1800 r. w Liinebur-gu—f 1 stycznia 1873 r.); w Getyndze i Berlinie studjował prawo u Hugona, Savignyego, Eichhorna, w r. 1822 został docentem prywatnym w Getyndze, w 1828 profesorem nadzwyczajnym, a w 1836 prof, zwyczajnym prawa. W latach 1850 — 53 zasiadał jako delegat uniwersytetu w izbie państwowej hanowerskiej. Główniejsze z pism jego: ,,Grundriss zu Vorlesungen über das deutsche Privatrecht“ (Getynga 1830; wyd. 4-e 1856; wyd. 6-e F. Frens-dorfa, Berlin 1886) i „Die Vormundschaft nach den Grundsätzen des deutschen Rechts“ (Getynga 1835 — 59, 3 tomy). Wydał także „Das alte Stadtrecht von Lüneburg“ (Getynga 1846).

Krauthofer, pseud. Krotowskiego (ob.).

Krauz Kazimierz Keiles, baron, so-cyolog i działacz społeczny (* 2 marca 1872 w Szczebrzeszynie, gub. Lubelska —f 23 czerwca 1906 w sanatoryum pod Wiedniem). Wstąpił do gimnazyum radomskiego w r. 1882 i chociaż był uczniem celującym, nie zdołał otrzymać świadectwa dojrzałości; został wydalony z klasy ósmej na miesiąc przed ukończeniem, wziąwszy na siebie winę w zbiorowem, drobnem zresztą, wykroczeniu koleżeńskiem. Dopiero po roku, w r. 1891, otrzymał w Kielcach świadectwo, zdając jako ekstern, ale pomimo starań nie dostał się do uniwersytetu warszawskie-

go. Wyjechał tedy do Paryża i wstąpił do Sorbonny na wydział fizyko-matematyczny, ale po dwóch latach rzucił Sorbonnę i zaczął prowadzić studya samodzielne, pracując w Bibliotece Narodowej. W tym czasie powstał w Paryżu Międzynarodowy Instytut Socyologiczny staraniem Reneusza Wormsa; K wstąpił do niego i niebawem pozyskał takie uznanie, że w r. 1894 przyjęto jego rozprawę do odczytania na pierwszym zjeździe socyologicznym międzynarodowym w Paryżu. W dwa lata później na następnym zjeździe wygłosił odczyt o ,,raa-teryalizmie historycznym“, który wywołał ożywioną dyskusyę (dyskusya ta wypełniła cały tom Roczników Instytutu), wstąpił do paryzkiej Szkoły nauk politycznych, którą ukończył z odznaczeniem, rozpoczął wykłady z zakresu socyologii w Collège libre des sciences sociales w Paryżu, między innemi zapoznając słuchaczy z rozwojem doktryn socyologicznych w kraju naszym. W latach 1901 i 1903 wygłosił wykłady w wolnym uniwersytecie brukselskim, który mu przyznał tytuł doktora ,,honoris causa“. W r. 1901 przeniósł się do Wiednia i, pragnąc naturalizować się w Austryi i w ten sposób otrzymać możność stałej działalności w Galicyi, wstąpił do uniwersytetu wiedeńskiego na prawo. Brał gorący udział w powołaniu do życia kursów wakacyjnych w Zakopanem, a potem w prowadzeniu ich w charaktrze sekretarza i wykładającego, zarówno w r. 1903 jak i 1904. Jednocześnie robił zabiegi około uzyskania obywatelstwa w Austryi, i właśnie gdy dosięgał tego tak upragnionego celu, gdy miały skończyć się lata jego tułaczki a rozpocząć się działalność systematyczna wśród swoich, choroba piersiowa która go nękała od lat kilku, przecięła dni życia jego. Działalność K-a była bardzo wszechstronna. W ciągu całego pobytu swego za granicą bierze on bardzo żywy i wpływowy udział w sprawach Polskiej Partyi Socyalisty-cznej jako organizator, publicysta i teoretyk, po to, ażeby zakończyć dni swoje na kilka miesięcy przed zwrotem zupełnym w życiu spo-łecznem kraju. Pisuje pod pseudonimem Michała L śni, już to w piśmie „Światło“ (w Nr. 1,    , 7, 17), już to w „Przedświcie“

(1895 — 1904), ogłasza także broszury: ,,Klaso-wość naszego programu“ (1894), ,,Czy teraz niema pańszczyzny?“ (1897, przekład rusiński), „Niepodległość w programie rusińskim“ (1906), „Jak się narody rządzą“ (1904), „Rozmowy towarzyszy o socyalizmie i patiyotyzmie, konsty-tucyi i niepodległości“ (1904). Nadto pisywał do zagranicznych czasopism socyalistycznych: w „Devenir Social“ pod pseudonimem El. Esse prowadził stałą kronikę w r. 1898 o ruchu sosyalistycznym w Polsce; w „Revue socialiste“ w r. 1901 („Comtisme et Marxisme“, „Lettre d’Autriche“); w „Neue Zeit“ w 1901 („Was ist der oekonomische Materialismus“,

L. K.

Krauze, herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem — pod sześcio-promienną gwiazdą złotą—krzyż czerwony. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie. Labry z prawej strony błękitne, z lewej czerwone, podszyte złotem. Nadany wraz z nobi-litacyą Benjaminowi Krauze v. Krauza, sekretarzowi królewskiemu, przez Jana Kazimierza,

Sa

D.

„J. J. Bachofen“), 1902 („Musik u. Oekonomie“),

1903    („Die Metamorphose ernes Skeptikers“',

1904    („Unbewaffnete“), w „Deutsche Warte“ 1Ö02; w „Sozialistische Monatshefte“ 1902 i 1903; w „Arbeiter Zeitung“ 1903 i 1905; w „Wiest, russkoj rewol.“ 1901 (o stosunkach polsko-rosyjskich). Redagował „Bulletin du parti socialiste polonais“ (1895 -1899); prócz 3 numerów niemieckich bulletyny te od początku do końca były pisane przez K-a. Ogłosił nadto: „Offener Brief der polnischen soz. Partei Deutschlands an die deutsche Sozialdemokratie“. Są to prace w części publicystyczne, w części naukowe. Obok tego rzeczy naukowe drukował K. w „Annales“ Instytutu Międzynarodowego Socyologicznego (tom L „La psychiatrie et la science des idées“, IL „La loi de retrospection évolutionnaire vis-à-vis de la théorie de Limitation“; III: „Un sociologue Polonais, Stanislas Krusiński“; IV: „La théorie organique des sociétés“; VIII: „Qu’est-ce que le matérialisme économique“; IX: „Influences du facteur économique sur la musique“; X: „Quelques observations sur la psychologie dans la sociologie“), oraz w „Revue internationale de sociologie“ w r. 1902 („La sociologie au XIX siècle“) i 1904 („Les origines des interdictions sexuelles“). Wszystkie te prace w oryginale były drukowane w czasopismach lub wydawnictwach polskich. Prace naukowe rozmiarów większych drukował „Porad, dla Samouk.“ V. „Prz. filoz.“ (lata III — VII),,,Ateneum“ 1897, niekiedy „Prawda“, „Głos“ i „Ogniwo“. Wogóle puścizna jest bardzo obfita, a wśród niej znajdują się rzeczy cenne. Krauz zaczął pisywać bardzo wcześnie; już w szkołach będąc, drukował rzeczy swoje w „Gazecie Radomskiej“. Bawiąc za granicą, utrzymywał się stale z pióra, i w ciągu lat 1894— 1901 był codziennym korespondentem „Kurye-ra Warszawskiego“, w latach 1901 — 1905 przysyłał kroniki tygodniowe do ,,Gazety Polskiej“, poczem wstąpił do „Kuryera Codziennego“ w ostatniej fazie tej gazety. Był stałym współpracownikiem „Prawdy“ (zaczął pisywać w r. 1892, ale dopiero w r. 1901 artykuły jego zaczynają tam ukazywać się systematycznie, niekiedy po dwa w tym samym numerze; jest on wtedy główną siłą publicystyczną tego pisma), „Głosu“ (1900— 1905), „Przeglądu tygodniowego“ (1898 — 1904), „Ogniwa“ (1904—

1904), „Krytyki“ (1904 — 1905). Dorywcze artykuły ukazywały się w wielu czasopismach innych. Między innemiw niniejszej „Ency-klopedyi Ilustrowanej“ drukował rzecz o Komunie. W ostatnich latach zaczął przygotowywać materyały do większych prac i artykuły większe z tej doby można uważać poniekąd za pierwsze opracowania tematów. Ale zajęcia zarobkowe, działalność społeczna, a potem rozwijająca się choroba zrywały wciąż nitkę tej pracy. W ostatniej chwili opracowywał swoje wykłady o „Nowem odrodzeniu“ wygłoszone w Zakopanem r. 1904 (praca ta miała nosić tytuł: „Ruch społeczny jako drugie Odrodzenie“), i zbierał materyały do dziejów Rewolucyi Angielskiej. Z prac naukowych wyszły: „Rzut oka na rozwój socyologii w XIX stuleciu“ (nakład ,,Prawdy“ — rzecz ta ukazała się także po francusku, niemiecku i rosyjsku), „Pisma polityczne“ (zbiór artykułów ze „Światła“ i „Przedświtu“); po śmierci wydano „Portrety socyolo-gów“ (Warszawa 1906), a w druku znajduje się ,,Demokracya w nowoczesnym ustroju państwowym“, wreszcie ,,Materyalizm historyczny, Studya i Szkice“. K. używał kilku pseudonimów: Radosławski, Ele bard Esse, Michał Lu śni a. Obszerną biografię K-ego zamieścił „Przedświt“ 1905. W celach zarobkowych zajmował się tłómaczeniem; przełożył z rosyjskiego na francuzki Kowalewskiego „La fin de l’aristocratie“, z niemieckiego zaś Gumplowicza „La sociologie et la politique“ ; z niemieckiego na polski Kirch nera „Katechizm historyi filozofii“, Ache li sa „Socyo-logia“.

mmę

Fig. 144. Krauze (herby

króla polskiego, w du. 25 sierpnia roku 1663. Potomkowie rzeczonego Benjamina, uzyskawszy w roku 1865-ytu tytuł baronowski rzeczy-pospolitej San Marino, istnieją w K. Polskiem po dziś dzień. —Ź ró dł a: Metr. koronna 202, f. 372; Kosiński III 198 (monografia rodziny, pełna fałszów); Siebmacher III 11, Akta b. Heroldyi Kr.Polskiego z roku 1865-go.

Krauze Antoni, porucznik artyleryi byłych wojsk polskich, członek Towarzystwa warszawskiego przyjaciół nauk, wydał: „Matematyka na klasę II szkoły artyleryi“ (Warsz. 1828); „Solidometrya“ (rzecz ta miała dwa wydania, drugie 1830); „Doświadczenia nad siłą koni i nad poruszeniem wozów artylerycznych

Red.

cher XX.

Cz. St

Krawczyński Sergiusz, znany bardziej pod pseudonimem Stępniaka (* 27 czerwca 1852 r na południu Rosyi—f 23 grudnia 1895 r. w Londynie), pisarz i rewolucyonista rosyjski, syn lekarza Michała; był z pochodzenia na poły białorusinem, na poły Ukraińcem. Młodość do czasu wstąpienia do Aleksandryjskiej szkoły wojskowej przepędził na wsi, na południu Rosyi, w domu rodzinnym, gdzie przejął się uczuciami miłości dla ludu. W r. 1869, obrawszy sobie służbę w artyleryi zapisał się do Michajłowskiej szkoły tej broni. Tutaj zaczął śród swoich kolegów propagować ukochane idee, z niewielkim jednak skutkiem. W r. 1871 wystąpił z wojska, aby całkowicie poświęcić się sprawie- politycznego uświadomienia ludu, i w r.. 1872 został członkiem głównego koła „Czajkowców“, śród których, dzięki swemu agitatorskiemu talentowi, zajął odra zu wybitne stanowisko. Wówczas zaprzyjaźnił się bliżej z ks. P. Kropotki-

i saperskich, próżnych i naładowanych“ (Warszawa 1830). dako tłómacz przekładał „Ency-klopedyę popularną i obejmującą umiejętności, sztuki i rzemiosła, wyłożone sposobem przy-stępnym dla wszystkich klas, ogłoszoną w Londynie pod opieką Towarzystwa zatrudniającego się rozszerzaniem umiejętności użytecznych“. Wyszło w r. 1830 tomów 6, choć całość była obliczona na 14 (tom I: O korzyściach umiejętności, Broughama, II Budowanie kominów, Pelouze’a, III Ogrzewanie domów, Pelouze’a; IV o kominach sztucznych, wodociągach, tynkowaniu murów i t. d. Pelouze'a; IV O gaszeniu pożarów, Evarata, VI O pneumatyce i własnościach fizycznych gazów i powietrza B u q u i 1-1 o n’a). Pisał w „Rocznikach Towarzystwa Przyjaciół Nauk“ („Doświadczenia z żelazem kutem suchedniowskiem“. tom XX). O projektowanym cyrklu K-go pisał J. K. Skro dz ki „Raport o cyrklu A. Krauza“ (Warszawa 1828).

Krauze Wacław, matematyk i pedagog polski (* 1862 —f 1898 w Warszawie); ukończył wydział matematyczno-fizyczny w uniwersytecie petersburskim, był nauczycielem matematyki w szkołach prywatnych warszawskich, a w ostatnich latach w szkole średniej technicznej Wawelberga i Rotwanda, gdzie wykładał matematykę i mechanikę, a pełnił zarazem o-bowiązki inspektora. Ogłosił w „Pracach ma-tematyczno-fizyczuych“ dwa artykuły: „Metoda teleologiczna Hoene-Wrońskiego“ ft. III 1891), teorya różniczek wykładniczych“ (t. V, r. 1893).    s. d.

Krauzowski Błażej Ignacy, doktor filozofii i akademik krakowski; w drugiej połowie w. XVII napisał „Quaestio Philosophica, ex tota Philosophia Rationali ad menten Thomae Doctoris Angelici deprompta“ (Kraków 1663; Enc. Orgel, większa pofiaje tytuł polski „Dyspu-tacia by logika do teologii potrzebną była“, nieznany [Estreicherowi; „Votivus Coronarum nexus“ (Kraków 1864, panegiryk akademicki dla 20 kandydatów); „Divus Thomas Aquinas exhibitus“ (Kraków 1671). Ob. Estrei-

Red.

Krawang, rezydentura na północnem wybrzeżu Jawy między Czerybon i Batawią, zajmuje przestrzeń 4 994 klm. (91 mli. H]) i liczy 381 235 m-ców, w ten 230 Europejczy-i 4 333 Chińczyków. Kraina jest urodzajna, na południu górzysta, zroszona spławną rzeką Tarum, wpadającą koło przylądka K.; produ-kcya tytoniu i bawełny. Przy uściu rz. Tarum pokład soli. Nad rzeką Tarum leży niewielkie, lecz obronne miasto Krawang.

Krawat (z franc, cravaté), chustka na szyję, wstęga otaczająca kołnierz koszuli. Nazwa ta wprowadzona została we Francyi w w. XVIII, od nazwy Kroatów, którzy szyję wstęgą otaczali. Sam ten strój wszakże znacznie dawniejszego jest pochodzenia; Rzymianie używali go pod nazwą focale, właśc. faucale, od faux= gardło, szyja. („Euc. Org.“ mniejsza).

Krawczyk (Orthotomus Bennettii), gatunek ptaków z rzędu wróblowatych (Passeres), z rodziny Maluridae. Barwa upierzenia tego pta ka na ciemieniu rdzawo-czerwona, na potylicy szarawo-czerwona, na stronie grzbietowej żół-tawo-oliwkowo-zielona; strona brzuszna biała; boki szarawe; lotki oliwkowo-brunatne, z zielo-nawą obwólką; sterówki brunatne, zewnętrzne na końcu białe; u samców dwa środkowe pióra w ogonie znacznie wydłużone, u samic o-gon zaokrąglony; długość ciała samca wynosi 17 cm.; długość skrzydeł 5 cm., ogona samca 9 cm., samicy 5 cm.—K. spotyka się w miejscowościach zadrzewionych w Indostanie, poczynając od Himalajów, na Ceylonie, w Bir mie, Syamie i w Chinach południowych. Przebywa najczęściej w ogrodach, w miejscach porosłych trzciną, w lasach, których drzewa nie są zbyt wysokie; trzyma się parami, a niekiedy niewielkiemi rodzinami. Pokarm K-a składa się z rozmaitych owadów, przeważnie mrówek, pasikoników, gąsienic i t. p. Na szczególną uwagę zasługuje budowa gniazda K-a. W tym celu składa on brzegami dwa liście, poczetn zapoinocą dziobka wykonywa przy krawędzi tych liści szereg dziurek, a następnie dziobem oraz palcami nóg przewleka przez dziurki szczególną nić mocną, którą sam z surowej bawełny wyrabia. Jednem słowem, zszywa on brzegami dwa liście, tak, iż tylko u góry pozostaje wolny otwór; w takiem lej-kowatem schronieniu, utworzouem z liści, K. ściele sobie kunsztowne gniazdko z bawełny, włosów końskich, wełny, włókienek roślinnych i t. p. K. składa 3 — 4 jaja koloru białego, czerwono-brunatno nakrapiaue na końcu spiczastym. — Obacz rycinę w niniejszej Encyklo-pedyi przy art. Gniazdo tom XXV, str. 251, fig. 72.

bardzo popularne w Anglii i Ameryce. Propo-zycyę Bismarcka wydawania za pruskie pieniądze wielkiej gazety rewolucyjnej rosyjskiej za granicą odrzucił ze wstrętem. Przeniósłszy się ze Szwajcaryi na stały pobyt w r. 1886 do Londynu, założył tu w 1891 r. „Fond ru-skoj swobodnoj pressy“, zapisał się do stowarzyszenia Fabianów i pochłonięty ciężką zarobkową pracą literacką, wszystkie chwile wolne poświęcał opiekowaniu się emigrantami rewolucyjnymi z Rosyi. Wychodźcy polscy bardzo byli mile zawsze przezeń witani. Domek 'też jego w parku Brentfordzkim był stałem miejscem zebrań wszystkich wygnańców, bez różnicy przekonań. Spiskowiec z natury, K-ski nietylko obdarzony był siłą wul-dę rewolucyjną śród robotników petersburskich. ( kaniczną charakteru, ale był jednocześnie bar-Plan ucieczki ks. P. Kropotkina był w znacz- I dzo delikatnym w obejściu, wyrozumiałym i wspaniałomyślnym. Wymowny, znający swoją wartość entuzyasta posiadał przytem w wysokim stopniu talent jednania ludzi; często można było spotkać u niego ukrainofila Dragomanowa, anarchistę Kropotkina, ziemlewolca Żukowskiego, rewolucyonistę włoskiego Cafiero, komunarda francuskiego Lefranęais, lub duńskiego krytyka Brandesa—ludzi nie tylko różnych przekonań politycznych, ale i odmiennej kultury. Był nadto K. bardzo płodnym pisarzem. Najwięcej rozgłosu mu zjednała ,,La Russia sottera-rea“ (Medyol. 1881), przełożona na wszystkie niemal języki, w tej liczbie i na polski p. t. „Podziemna Rosya“ (Lwów 1904), pełna szczegółów autobiograficznych. W powieści rosyjskiej „Kariera nihilista“ (1889) opisał niektóre przejścia z własnego życia. Praca „Nihilism as it is“ (Londyn 1894) jest odpo-Dnia 18 sierpnia t. r., wstrząśnięty su- wiedzią na zarzuty, jakoby fundusze Przyjaciół Wyzwolenia Rosyi obracał na dokonywanie w Rosyi zamachów. Uważał się zawsze za socyalistę i wielce przyczynił się własną propagandą do zmniejszenia wpływów anarchizmu Bakuniuowskiego w Rosyi Głosił przytem, że należy ruch rewolucyjny sprowadzić przedewszystkiem do politycznego łożyska. Wierząc w ruch ludowy, obawiał się jednocześnie, aby wypadki nie zaskoczyły go z niena-cka: stąd jego pociąg do terroryzmu. Zdecydowany jednak terrorysta z okresu ,,Podziemnej Rosji“ w 1884 r. (w marcowym artykule w „Contemporary“), odróżniał już terroryzm zachodnio-europejski od terroryzmu stosowanego na Wschodzie Europy; w przedśmiertnym wreszcie utworze „King Stork and King Log“, wpływ warunków angielskich na zmianę terrorystycznych poglądów K-go przebija się jeszcze silniej. Zresztą, jak sam pisał: „terroryzm jest najgorszą ze wszystkich metod walki rewolucyjnej- ale jest jeszcze coś gorszego — to niewolnicza uległość i brak wszelkiego protestu. W odrodzeniu terroryzmu powinniśmy widzieć tylko nieszczęście dla Rosyi; większą wszakże klęską dla niej byłoby, gdyby okaza

nem (ob.) i Zofią Perowską (ob). Na wiosnę 1873 r. rozpoczął agitacyę śród robotników w Peteisburgu za rogatką Newską, a w roku następnym, wraz z kolegą swym ze ■ szkoły artyleryjskiej, D.Rogaczewem (ob.), w przebraniu drwala wiódł propagandę w gub. Twerskiej. Poznany przez policyę, został zaaresztowany, w drodze wszakże do więzienia zbiegł. Odtąd przeszedł na „nielegalnego“ i jeździł już to za cudzym pasportem, już to zupełnie bez paszportu; propagatorem był żarliwym w Moskwie, Odesie, Niżnym i śród mołokanów rja-zańskich. Po powrocie do Petersburga czas swój dzielił między pisanie popularnych książek dla ludu — w tym czasie napisał między innemi „Istoria miełkoj monety“ — i propagan-

nej części też jego dziełem. Marząc nieustannie o roli wodza ludu, wyjechał za granicę, aby bardziej wykształcić się w sztuce wojskowej, i zamierzał wstąpić do wyższej szkoły wojskowej we Francyi, w St.-Cyr. Pragnienie czynu pchnęło go gdzieindziej: w r. 1876 przylgnął do powstania Hercegowińskiego, a w r. 1877, na zaprosiny przyjaciela Malatesty oraz Cofiera wziął udział w powstaniu ludu włoskiego w Benevencie, za co dostał się do więzienia, i dopiero amnestya z powodu wstąpienia na tron króla Rumberta przywróciła mu wolność. Wezwany przez przyjaciół, by wracał do kraju, na wiosnę r. 1878 wespół z A. Zundelewiczem przewiózł szczęśliwie przez granicę czcionki i całe urządzenie tajnej drukarni partyjnej „Zemli i Woli“ i prowadził tajemną kore-spondencyę z uwięzionymi w sprawie t. zw. »93".

rowym wyrokiem rządowym na swych towarzyszy, dokonał z polecenia partyi zamachu na szefa żandarmeryi gen. Mezeucowa w Petersburgu, a następnie wszystkie swe siły, przy współudziale Morozowa, poświęcił odrodzeniu organizacyi „Zemli i Woli“ po ciężkim pogromie, jakiego doznała na jesieni 1878 r. On to nadał jej ten wybitnie terrorystyczny charakter, jakim wyróżniała się działalność „Zemtó i Woli“ pod koniec 1878 i w pierwszej połowie 1879 roku; skutkiem tej działalności był głośny zjazd terrorystów w Lipecku i narodzenie się następnie „Narodnej Woli“. Urządziwszy wreszcie w Petersburgu drukarnię partyjną, nieustannie tropiony przez policyę, uległ nareszcie prośbom towarzyszów i starego przyjaciela D. Klementza i wyjechał za granicę, do Genewy. Po drodze zatrzymał się na czas krótki w Warszawie, aby przypatrzyć się zbliska ruchowi robotniczemu u nas, którym się bardzo interesował. Na obczyźnie oddał się całkiem publicystyce rewolucyjnej i jednaniu rosyjskiemu ruchowi rewolucyjnemu przyjaciół. Za jego też inicyatywą powstało stowarzyszenie Przyjaciół Wyzwolenia Rosyi,

woluciji“ (Petersburg, 1906)-

nie odległego.

Krawiec, Lethrus, rodzaj owadów tęgopo-krych (Coleo.tera), zaliczony do rodziny blasz-korogich (Lamdlicornia) do podrodziny Are-nicola; buławowate zakończenie rożków ich ma kształt stożka, pierwszy zaś pierścień ich (rożków) całkowicie okrywa drugi i trzeci. Rodzaj ten obejmuje 5 europejskich gatunków. Najpospolitszy z nich — L. cephalates F a b r., występuje w suchych wschodnich i południowych okolicach i żyjąc stale pod ziemią, wychodzi z niej często, wpełza na różne krzewy, a szczególniej na winorośl, i obcina ich młode pędy, wyrządzając niekiedy znaczne spustoszenia.

łoby go nazywać wyłącznie naj dł uższym uda.

z. s.

ła się niezdolną w drodze protestu do wytwo-czenia czegoś bardziej trwałego niż terroryzm“. Niespodzianie, kiedy 23 giudnia 1905 powracał, zatopiony w gazetach, do domu, najechany został przez pociąg, pod kołami którego śmierć znalazł. Ożeniony z rewolucyonistką, Fanny Liczkus, zgasi bezpotomnie.—Por: Sziszko L. ,,S.

M. Krawczyńskij i Krużok Czejkowcew“ (Petersburg 1906); Peris D. „Pionierji russkoj re-

E Chw.

Krawędź (geom.) — linia, według której przecinają się dwie powierzchnie danej figury, w szczególności zaś proste, według której przecinają się dwie płaszczyzny danej figury geometrycznej. Krawędziami kąta bryłowego są krawędzie jego kątów dwuściennych, krawędziami wielościanu. — proste, według których przecinają się sąsiednie jego ściany. Krawędzi ą zwrotu powierzchni prostoliniowej ro-zwijalnej jest krzywa skośna, będąca miejscem geometrycznem punktów przecięcia wzajemnego kolejnych (nieskończenie blizkich), tworzących tę powierzchnię. W stożku ta krzywa redukuje się do jednego punktu, mianowicie do wierzchołka, w walcu do punktu nieskończe-

S. L>.

K. K-c.

Krawiecki mięsień, czyli najdłuższy uda, tu musculus sartor lus s, longissi-mus femoris, jest długi, płaski, stosunkowo wąski, taśmowaty; zaczyna się obok mięśnia natężacza powięzi szerokiej, od kolca biodra górnego, przedniego: zbiega skośnie z góry na dół od strony zewnętrznej do powierzchni wewnętrznej kola.:a, przytein krzyżując wszystkie mięśnie powierzchni przedniej uda; zachodzi na kłykieć wewnętrzny udowy (condylus internus femotis) i przyczepia się ścięgnisto do kłykcia wewnętrznego piszczeli (cond. int. tibiae). Kurcząc się, nawraca goleń ku środkowi, dopomaga do jej zginania się i ciągnie udo do wewnątrz. Por. Noga i Udo. —Nazwę swą, dziwnie brzmiącą, mięsień ów stąd otrzymał, ponieważ anatomowie dawni mniemali, że za jego pomocą niemal wyłączną zakłada się nogę na nogę, a że je w położeniu tern zwykli trzymać krawcy podczas roboty, więc dlatego nazwali go krawieckim; naj właściwiej należa-

br. J. P.

Krawiectwo jest to rzemiosło, kunszt, którego zadaniem jest? sporządzanie odzieży z ma-teryałów i tkanin rozmaitych, odpowiednio na każdą porę roku i do różnych celów. — Krawiectwo, łączące wygodę, względy hygieniczne, zabezpieczenie ciała ludzkiego od wpływów zewnętrznych—z estetyką, pomysłowością i wła>-ściwem upiększeniem każdej postaci, nazwać możemy wśród rzemiosł—prawdziwą sztuką. — Krawcy, tak samo jak inni rzemieślnicy, tworzyli stowarzyszenie, zwane cechem (patrz Dechy.) — W Księstwie Mazowieckiem, mianowicie w Warszawie, najdawniejszy ślad istnienia cechów datuje się z r. 1282. — Urządzenia ich były prawie te same, co i w innych dzielnicach kraju i opierały się na prawie cheł-inińskiem a powszechniej na magdeburskiem.— W r. 1525 kiedy zaszły spory pomiędzy magistratem warszawskim a kupcami i rzemieślnikami, istnieje wzmianka o krawcach. — Janusz, książę Mazowiecki, spory owe osobnym dekretem ukrócił.— Gdy w roku następnym, po wygaśnieniu statnich książąt, Mazowsze do Korony wcielone zostało, cechy miasta Krakowa, usiłując powagę swoją rozszerzyć, również i cechy warszawskie pod swe urządzenia pragnęły podciągnąć. —Zygmunt I przywilejem, wydanym w 1527, cechj tutejsze w prawie umocnił, majstrów, czeladź i uczniów z pod zwierzchności krakowskiej uwolnił. — Od tego czasu rzemieślnikom warszawskim wolno przyjmować uczniów, mianować ich czeladnikami i tworzyć z nich majstrów ob. C e c h y.

Krawiectwo należy do liczby tych rzemiosł, które dzisiaj przebywają chwilę bąrdzo ciężką. Zamiast drobnych warsztatów dawniejszych powstają wielkie przedsiębiorstwa, które z jednej strony wprowadzają rozległy podział pracy, a jednocześnie zastosowywać zaczynają do robót, uproszczonych przez podział pracy — maszyny. W takiem Monachium np. nietylko wyrób pojedynczych ubiorów, jak np. kamizelka, spodnie, surdut, płaszcz, powierzają specyalnym robotnikom, ale nadto jeszcze inni robotnicy zajmują się ,-zyciem kamizelki odpowiednio do jakości materyalu i wymaganej dobroci roboty. Ukazują się jeszcze inni specyaliści i w każdym zakładzie znajduje się krojczy, który pobiera wynagrodzeuie roczne, niekiedy znacznej wysokości, inni biorą płacę akordową, tj. od sztuki. Wtargnięcie maszyny do krawiectwa datuje się od lat 60—kiedy i merykanin Howe wynalazł maszynę do szycia, udoskonaloną następnie przez Singera i Wheeler Wilsona. Dzisiaj prócz tej maszyny istnieją jeszcze maszyny do dziurkowania: w ciągu dnia dokonywa ona 500 — 600 dziurek, tymczasem pracą ręczną przy dniu 12-godzinnym dawny krawiec mógł zrobić tylko 72 dziurki (maszyna taka kosztuje 450 — 500 marek). Nadto w wielkich zakładach

posługują się maszyuą do krojenia, w której usunięcie wyzysku pokątnego. — Ob. G. Herz’ siłą motoryczną jest elektryczność, piła poru- i berg „Das Schneidergewerbe in München“ sza się w niej bardzo szybko, a może odrazu j (Stuttgard 1894, w „Münchener Volkswirthschaft-kroić 10 —15 pokładów sukna. Wreszcie za- ! liche Studien“); W. Sombart „Der moderne kłady te posługują się maszyną do prasowania. Kapitalismus“; J. S. Eccarius „Der Kampf Podział pracy i zastosowanie maszyn zniżyły des grossen und des kleinen Kapitals oder koszta wyrobu i powołały do życia wielkie die Schneiderei in London“, nadto ankiety warsztaty. W Leeds istnieje dzisiaj 20 fabryk Verein’u der Sozialpolitiker (w „Schriften des krawieckich; jedna z nich mieści się w olbrzy- Vereins“), mim gmachu i daje zajęcie 1 350 dziewczętom i 300 mężczyznom; co tydzień zakład wytwarza 10—13 000 ubrań. Maszyna do krajania kroi odrazu 40 pokładów sukna lub kortu, maszyna do dziurkowania daje dziurkę co 25 —

!.. K.

Kray Paweł, wódz austryacki, baron (* dn. 5 lutego 1735 w Késmark na Węgrzech— f dn. 19 stycznia 1804 w Peszcie). W r. 1754 wszedł do służby w wojsku austryackiem, przebył wojnę siedmioletnią; w randze pułkownika (1788—89) brał udział w wyprawie przeciw Turkom i po ustaniu wojny w r. 1790 otrzymał stopień, generała-inajora i tytuł barona. W latach 1793—95 walczył w Holandyi i nad Renem, odniósł zwycięstwo nad gen. Pichegru pod Catrou dn. 28 — 29 maja 1794 r., a za u-dział w kampanii z r. 1796 został mianowany feldmarszałkiem - lejtenantem. Z powodu nieszczęśliwej wyprawy w Hessyi r. 1797 był postawiony przed sąd wojenny. Uniewinniony przez sąd z głównego zarzutu, był jednak skazanym na dwa tygodnie aresztu. Dotknięty tem podał się do dymisyi, której nie przyjęto. Następnego roku (1798) na jesieni udał się do Włoch. Pomyślne czyny wojenne, których dokonał na czele korpusu pod Legnano i Magna-no (5 kwietnia) na pocz. wyprawy 1799 r., u-łatwiły Suworowowi późniejsze zwycięstwa we Włoszech. K-owi powierzono oblężenie Man-tui, które musiał na krótko przerwać z powodu zbliżenia się Francuzów pod wodzą Macdo-nalda, ale niebawem obiegł twierdzę na nowo i po dwóch miesiącach zmusił ją do poddania się (27 lipca). W r. 1800 otrzymał po arcy-księciu Karolu naczelne dowództwo nad armią reńską, ale pobił go gen. Moreau pod Stockach (3 maja) i Möskirch (5 maja) i odrzucił aż pod Konstancyę, gdzie nastąpiło zawieszenie broni. K. po tych wypadkach był zmuszony dn. 21 lipca złożyć dowództwo w ręce arcyksięcia

30 sekund. Zwłaszcza wielki zakład krawiecki istnieje w Pimlico pod Londynem (Royal Army Clothing Depot). „Zakład ten przewyższa swo-jemi rozmiarami, podziałem pracy i sprawnością wszystkie pokrewnego rodzaju przedsiębiorstwa i dostarcza ubiorów zarówno straży pogranicznej w Indyach Wschodnich i Zachodnich, jak policyi londyńskiej lub w kroju Ka-frów... W ciągu dni kilku można ubrać cały korpus armii od stóp do głowy. W ciągu tygodnia wyrabia się 11 tys. mundurów, a w niektórych latach nawet więcej niż 600 000, z których najtańsze kosztują 15 szylingów, droższe dosięgają cen bardzo wysokich. Zakład wytwarza 600 rodzajów surdutów, a trzeba jeszcze w każdym rodzaju wziąć pod uwagę rozmiary.

Kroi się odrazu 30 pokładów sukna, a za odpadki sukna, wielkości wielkiego palca, otrzymano w ciągu lat ostatnich 8 500 funtów sterl. Zakład w Pimlico daje zajęcia 2 000 robotnikom —

300 mężczyznom i malcom i 1 700 kobietom!

x-y.

Kray Wilhelm, malarz niemiecki (* w 1830 w Berlinie—t 1889 w Monachium); poświęcał się początkowo tylko malarstwu krajobrazowemu. Jako uczeń Schirmer a w akademii Berlińskiej przejął się dążeniem do wyrażania siły efektów świetlnych; po dwuletnim jednak pobycie w Paryżu i zetknięciu się z przedstawicielami romantyzmu powróciwszy do Berlina, oddał się głównie malarstwu portretowemu. Następnie, po odbytej podróży do Włoch, uległszy wpływowi południowej natury, wykonał cały szereg poetyczno-fantasty-cznych kompozycyj, w których występują najady, rusałki, nimfy, wyłaniające się z fal. Do cenniejszych utworów K-a należą: Loreley, Noc nad zatoką neapolitańską, Sen rybaka, Baśń

K. B.

Ale Stany Zjednoczone wyprzedziły Anglię, zarówno co do zogniskowania samego krawiectwa, jak i sprzedaży. Olbrzymie firmy krawieckie zajmują w Nowym-Yorku, Filadelfii, Bostonie i Chicago wielopiętrowe kamienice jako lokale sklepowe, a towar jest tam podzielony pomiędzy sale i działy odpowiednio do barwy, wielkości, ceny. Firmy te mają w mniejszych miastach swoje filie. Na lądzie europejskim centralizacya sprzedaży wyprzedziła centrali- Jana. zacyę wyrobu. W Paryżu istnieją wielkie magazyny (ob.), które rocznie sprzedają po milionie kamizelek. W Niemczech fabryki krawieckie dzisiaj zupełnie zagarnęły w swoje ręce wyrób ubranek dla dzieci (np. w Szczecinie). Powstanie takich wielkich sklepów krawieckich bez odpowiedniego ześrodkowauia pro-dukcyi wywołało bardzo ujemne skutki dla robotników krawieckich w obrębie wielkich miast, jak Londyn, Paryż. Przemysł krawiecki stał się widownią wyuzdanego wyzysku, znanego pod nazwą chałupnictwa (nazwa u ludu warszawskiego), czyli sweating systemu (ob.J, a wraz z tem walki namiętnej pomiędzy chałupnikami a przedsiębiorcami, w której tamtym chodzi o zmuszenie przedsiębiorców do zakładania wielkich warsztatów i w ten sposób zimowa.

Wielka Encykl. Ilustr. Ser. I, Tom XL. Zesz. 3l7b.

L . K.

żak, krążacz itd.

Pig. 146.

na

wa

Krayenhoff Korneli Rudolf Teodor, baron, generał holenderski (* w Nimwegen 1758 r. — f tamże 1840 r.). Był lekarzem w Amsterdamie, gdy wybuchły rozruchy w 1787 r. Oskarżony o należenie do partyi francuskiej, musiał uciekać z kraju, dokąd powrócił w towarzystwie Daendelsa i Pichegru. W 1795 r. wstąpił do wojska jako podpułkownik inżenie-ryi; w 1809 r. wyparował Anglików z zajętej przez nich Zelandyi, był mianowany generałem, ministrem wojny i adjutantem króla Ludwika. Utwierdzał tego księcia w jego słabych zamysłach oporu przeciw Napoleonowi I, przedsięwziął wzmocnienie fortyfikaeyi Amsterdamu, aby można było oprzeć się nawet zbrojnie rozkazom gabinetu francuskiego. Napoleon rozkazał królowi zaprzestać robót i pozbawić K-a teki ministra wojny. K., popadłszy w niełaskę, odrzucił, swoją drogą, propozycye Aleksandra ces. ros., który chciał go mieć przy sobie. W 1813 r. oddał się na usługi rządowi tymczasowemu w Amsterdamie, oblegał generała francuskiego Guètard’a w Naarden. Po wojnie zarządzał komunikacyami. Po restauracyi domu Orańskiego król Wilhelm mianował go generał-lejtenantem i dał mu tytuł barona. Ostatnie lata K-a były smutne: pociągnięty przed trybunał sądu wojennego pod zarzutem nadużyć, był uniewinniony, lecz otrzymał dymisyę. — Czas wolny od zajęć poświęcał pracom historycznym, cenionym swojego czasu, w dziedzinie literatury wojennej. Oto główniejsze z nich: „Précis des opérations géodésiques et astronomiques, faites en Hollande“ (Haga 1827); „Carte topographique du royaume des Pays - Bas“ (Haga 1829) „Etudes sur les guerres de la Néerlan-de depuis 1799 an.“; „Etudes sur les évènements de 1808 — 1809“ (Nimwegen 1838).

Krąg v. kręg, zabawy ludu wiejskiego. K. należy do ulubionych zabaw zarówno mężczyzn dorosłych jak i dzieci w niektórych okolicach kraju naszego. ,,W każdą prawie niedzielę i święto można widzieć na szosie dreglińskiej ustawione dwie grupy młodych parobków i synów gospodarzy, uzbrojonych w kije, łopaty, szpadle i t. d. Rzucony wprawną dłonią krążek drewniany leci szybko po powierzchni szosy od strony jednej grupy grających w kierunku drugiej. Gdy wpadnie między ustawiony w zygzak szereg parobków, spadają nań razy kijów, łopat, dopóki trafne uderzenie nie powali krążka na ziemię. Wówczas zręczny gracz bierze go w rękę i rzuca w kierunku odwrotnym. Tu znów powtarza się to samo.“ (,,Wisła“ V 739, z Sierpeckiego). Wygrana polega na tern, ażeby przez zręczne powalenie K-a zbliżyć się do mety przeciwnika. Gra ta także była ongi rozpowszechniona na Kociewiu i Kaszubach. Zdarzało się często, że schodzono się z wiosek sąsiednich na granicy i każda wieś tworzyła partyę, a wtedy tern zawzięciej o zwycięstwo walczono; ,,na podobę bohaterów hoifcerowskich zwyciężająca partya nie szczędziła swym sąsiadom uszczypliwych przydomków, a własną dzielność wychwalała“ (Nadmorski „Kaszuby i Kooiewie“ 98—99). Dzisiaj krzewiące się towarzystwa gimnastyczne usuwają ten zwyczaj ojcowski.—Por. także Świątek ,,Lud nadrab-ski“ 512, 700; Kolberg „Kujawy*' I 228 „Wisła“ III 62 (z okolic Międzyrzeca Podlaskiego); „Prace filologiczne“ IV 833.

Krążak—nóż, siekacz do kapusty, niekiedy nóż kuchenny. W Krakowskiem siekacz do kapusty zowią k o s i c ą. Szatkownicę na kapustę zowią k r ąż a ki. Lud w wielu miejscach używa czasownika krążać = siekać (zielsko), szatkować (kapustę) i tworzy od tego źródło-słowu różne rzeczowniki: krążelina,=trawa, koniczyna, badyle posiekane, krążawica — w tern samem znaczeniu.—Por. J. Karłowicz „Słownik gwar polskich“, krążać, krą-

Ł. K

Kiążek jest to tarcza okrągła, podobna do koła pasowego, linowego lub łańcuchowego (ob. Koła), lecz mniejszych rozmiarów. K-i, stosownie do przeznaczenia, otrzymują rozmaite nazwy. I tak K. nazywamy kierowniczym, gdy służy do skierowania napędu pasowego z jednego koła pasowego na drugie, wrazie gdy osie tych kół przecinają się ze sobą pod pewnym kątem. K. podporny, gdy służy do podpierania liny przy napędzie linowym. K. wyprężający, gdy służy do wyprężania liny lub łańcucha. W końcu K. może być machiną, służącą do podnoszenia lub spuszczania ciężarów na znaczniejsze wysokości w kierunku pionowym K. taki B (ob. fig. 146), obraca się około swej osi geometrycznej, a za

o\il

P1«

(B©

te

4JFO>

Fig. 145.

pomocą oprawy widlastej FF(fig. 145) przyczepiony jest stale do belki, albo też za pomocą haka H (ob. fig. 146) zawieszony u belki; w takim razie może być łatwo i przenoszony z miejsca miejsce. Kierunek liny S można dowolnie zmieniać, a więc ciężar Q daje się z miejsca dowolnego pociągać, ale w tym wypadku opra-widlasta musi się obracać około pionowego trzpienia a. Oznaczywszy siłę działającą przez K, ciężar zawieszony przez Q, a promień K-a przez r, to teoretycznie będzie: Kr—Qr, czyli K=Q, t. j. siła pociągowa równa się ciężarowi. W praktyce jednak siła musi być nieco więk.

Fig. 148.

Fig. 149

w jego środku, a około tegoż K-a

Jeżeli

M. H.

za-

szą z powodu oporów, powstających wskutek tarcia czopów K-a i wskutek giętkości liny. Jeżeli ciężar Q (ob. fig. 147), będzie połączony z hakiem H K-a Ii i poruszany przez pociąganie liny S przechodzącej około K-a, a w A przymocowanej, to krążek poruszać się będzie wraz z ciężarem. Urządzenie takie nazywamy krążkiem biernym przesuwnym. Przyjmując, że obydwa końce liny biegną równolegle, to natężenie w każdej części liny będzie

-7- stąd siła pociągowa będzie K —

Siła więc potrzebna do podniesienia ciężaru równa się jego połowie, zwiększona jeszcze o 0-pory, które uwzględniwszy będzie K—0.6Q. Jeżeli teraz weźmiemy odwrotnie, jak wskazuje fig. 148, i linę pociągową K zczepiemy

f®

a]

Fig. 147.

z K-iem 11

obwiniemy linę, która jednym końcem przy A jest stale przymocowana, na drugim zaś jej końcu zawieszony jest ciężar Q, to podniesienie ciężaru następuje przez użycie siły K = 2Q, a więc siły zdwojonej, ale za to poruszanie ciężaru następuje ze zdwojoną prędkością. U-rządzenie takie zowiemy krążkiem przesuwnym czynnym. Przez połączenie krążka stałego f z krążkiem przesuwnym biernym l (ob. fig. 149) powstaje przyrząd do podnoszenia ciężarów, który przedstawia tę korzyść, że przy zmniejszeniu siły pociągowej do połowy kierunek tejże siły można zmieniać dowolnie. Jest to najprostszy kształt tak zwanego wielokrążka (ob.), czyli wciągu. Połączywszy w podobny sposób ze sobą kilka krążków przesuwanych, zmniejszymy i siłę pociągową w pewnym oznaczonym stosunku do ilości K-ów.

K-ów takich będzie 4, to teoretycznie K— —

4

a wogóle przy n K-ach K= —. Zwykle je-

n

dnak używa się ^ tylko 4 krążków, gdyż przy większej ich ilości opory wypadają tak znaczne, że mało stąd otrzymuje się korzyści.

Krążek maciczny (Pessarium), ob. Kółko maciczne.

Krążek, ob. Tarcza.

Krążek rzęskowy (Orbiculus ciliaris), ob.

Oko.

Krążek zarodkowy, ob. Jajko.

* v Krążei lub K r ą ż e 1 e k, tak nazywają przy ką dzieli (ob.) część wyżej położoną, na której się zawiesza przędziwo.

Krążenie krwi. Krew w organizmie ustawicznie porusza się wewnątrz układu rur elastycznych, zwanych naczyniami; tworzą one koło zamknięte, dzięki czemu każda cząsteczka krwi po pewnym czasie, po przebyciu drogi krótszej lub dłuższej, wraca do punktu wyjścia, ażeby potem zacząć ruch na nowo.

1)    Rozwój historyczny poglądu na krążenie. Już za czasów Hippokratesa (ur. ok. 460 przed Chr.) rozróżniano żyły (weny) i tętnice (arterye), ale sądzono, że krew znajduje się tylko w żyłach, a

wierają powietrze, które się do nich do płuc dostaje za pośrednictwem serca. Dopiero Galen (II w. po Chr.) dowiódł, że arterye za życia zwierzęcia zawierają krew; poza tern trzymał się on jeszcze błędnych poglądów swych poprzedników. Dopiero badania wielkich anatomów epoki Odrodzenia zaczęły sprawę całą posuwać naprzód. Vesal i Serveto opisują budowę serca; tenże Serveto (f 1553) Realdo Colombo (f 1559) i Adr. C e s a 1 p i n o (f 1603) zdają już sobie sprawę z małego, t.j. płucnego, krwi obiegu; szczególniej ten ostatni wie już, że w żyłach krew płynie do serca, a w arteryach odwrotnie. Tak stały rzeczy w chwili wystąpienia na widownię Williama Harvey a (1578 — 1657), któremu przypadł w udziale zaszczyt rozwiązania całej zagadki krążenia. Pod względem anatomicznym połączenie tętnic z żyłami za pośrednictwem naczyń włoskowatych opisane było dopiero w'r. 1660 (de Marchetti s, Blankaard, Ruysch), a w 1661 roku Malpighi w płucach żaby obserwował bezpośrednio krążenie w naczyniach włoskowatych. Pierwsze pomiary ciśnienia krwi w tętnicach wykonał Stefan Hales (1733), następnie Poiscuille (1828) dał teoryę ruchu cieczy w rurach, a E. H. Weber (1851) opracował zasady fizyczne zjawisk krążenia. Wreszcie zastosowanie przez Ludwiga (1847) metody graficznej do badania zjawisk krążenia pozwoliło wykryć wiele nowych faktów i zagadnień, do dziś dnia nierozstrzygniętych. W 1844 roku Remak wykrył komórki zwojowe w sercu, w 1846 Budge i Ed. Weber zauważyli działanie hamujące nerwu błędnego, a w r. 1867 Ludwig i v. Bezold wykryli nerwy przyśpieszające. Claude Bernard w 1851 r. wykazał obecność nerwów naczynio-ruehowych; ośrodek ich znaleźli Ludwig i Thiry w 1864 a w r. 1866 Ludwig i Cyon opisali N. Depressor.

2)    Budowa organów K-a ob. Serce i organy krążenia. — 3) Pogląd ogólny na zjawiska krążenia. U zwierząt ssących krew zbiera się z całego ciała do prawego przedsionka, stamtąd idzie do prawej komory; następnie udaje się

przez tętnicę płucną do płuc. skąd przez | 5) C i ś ni e ni e krwi u człowieka w tętnicy głowo-żyłę płucną wraca do lewego przedsionka.

wej wynosi od 110 do 180 mm. rtęci, w tętnicach palców 80 — 90, a w naczyniach wło-skowatych palca 14 do 55 mm. rtęci (mierzono na zasadzie uciśnienia, przy którym palec blednie). W żyłach panuje zwykle ciśnienie ujemne, t. j. mniejsze od atmosfery, wywołane przez ciśnienie ujemne jamy piersiowej (ob. Od dychanie). Ruchu krwi w żyłach nie można jednak całkowicie objaśnić tern ciśnieniem ujemuem, gdyż odbywa się on normalnie nawet po otwarciu jamy piersiowej. Jest to kwestya dotychczas nie rozwiązana. 6) Czas trwania całkowitego obiegu krwi odpowiada u człowieka 27 uderzeniom serca, czyli mniej więcej 22Va sec. Zresztą liczby podawane przez różnych badaczy różnią się znacznie jedne od drugich. Tożsamo powiedzieć można o ilości krwi wtłaczanej do naczyń podczas skurczu obu komór serca; według jednych wynosi ona 175 g. według innych 100 g. a nawet 75 do 50 g. Jeżeli zgodzimy się na 70 g., to podczas skurczu obu komór serce wykonywa 0.28 kgm. pracy, czyli w ciągu dnia 24000 kgm., co odpowiada V223 konia parowego. 7) Prędkość przepływu krwi musi być największa w dużych tętnicach, najmniejsza zaś w naczyniach wło-skowatych; w aorcie psa prędkość wynosi

Wreszcie przepływa do lewej komory i stamtąd przez aortę wypływa, udając się do wszystkich części ciała; przechodzi przez naczynia włoskowate i przez żyły wraca znowu do prawego przedsionka. U ptaków stosunki panują takie same jak u ssących, u niektórych gadów (krokodyle) przegroda między komorami jest zupełna, u innych—niezupełna; aorta zawiera zwykle domieszkę krwi żylnej. U płazów przegroda między komorami prawie nie istnieje. U ryb serce składa się tylko z jednej komory i jednego przedsionka. Krew z komory udaje się do skrzeli, a stamtąd wprost rozchodzi się po całem ciele i wraca do przedsionka. U bezkręgowych układ krwionośny jest otwarty, t. j. żyły i tętnice nie przechodzą bezpośrednio jedne w drugie, ale na końcach są otwarte, krew wylewa się z tętnic i udaje się wprost między tkanki ciała i dopiero potem wraca do żył i serca. Bliższe szczegóły ob. Serce, A n g i ol o g i a.

4) Mechanizm ruchu krwi.

Krew w ruchu jest utrzymywana dzięki działalności serca: podczas skurczu komór krew w nich zawarta poddaną zostaje wielkiemu ciśnieniu, zamyka zastawki prowadzące z przedsionków do komór i wypływa do tętnic.

mm.

w naczyniach włoskowa-

200 — 750

sec.

mm.

tych 0.5 — 0.8

Zresztą rozkład ciśnień, prędkość przepływu i t. p. zależą znacznie od stanu skurczu naczyń (ob. Nerwowy układ), gdyż w naczyniach skurczowych ciśnienie staje się większem, co wpływać musi na zjawiska krwioobiegu w całem ciele.

Krążki krwi, czyli krwinki, ob. Krew. Krążkopławy ob. Akalefy.

Krążnica, ob. Lecidea.

Krążownik (ang. cruiser, franc, croiseur, niem. K r eu z e r) okręt wojenny, przeznaczony do specyalnej służby na morzu. Właściwością jego jest: szybki bieg (silna machina parowa), rozległe pole działania (ogromny zapas paliwa) i wysokie morskie zalety jako okrętu, t. j. zdolność uiezwalniania biegu na wzburzonem morzu, niebrania podczas burzy na pokład zbyt wiele wody tj. wierzchołków fal. Krążowniki przeznaczone są: 1) do pełnienia służby wywiadowczej, t. j. wyszukiwania nieprzyjaciela; 2) do służby obserwacyjnej, t. j. powinny u-wiadamiać swą flotę o zjawieniu się i ruchach nieprzyjaciela; 3) do niszczenia małych statków nieprzyjacielskich, do konwojowania torpedowców swej floty, niszczenia stacyj obserwacyjnych nieprzyjaciela na brzegu, stacyj telegrafu bez drutu i semaforów, dróg żelaznych idących wzdłuż brzegu, mostów i t. p.;    4) wre

szcie do wstrzymania ruchu handlowego nie-

see.

Z chwilą gdy skurcz komór się skończy, krew • znajdująca się w tętnicach pod znacznem ciśnieniem zamyka zastawki prowadzące z komór do tętnic i przecina sobie drogę z powrotem do serca. Ciśnienie, z jakiem krew zostaje wypchnięta do tętnic wynosi u żaby około 90 mm. rtęci; u psa około 200 mm. rtęci (ob.

j. s.

Serce). Z rozważań fizycznych nad ruchem cieczy w rurach (ob. Hydrodynamika) wynika: 1) przez każdy całkowity przekrój naczyń krwionośnych w ciągu sekundy powinna przepływać jednakowa ilość krwi;

2) ciśnienie krwi w naczyniach musi się zmniejszać od początku tętnic do końca żył, przytem w miejscach, gdzie opór jest większy, ciśnienie spada znacznie prędzej niż tam, gdzie opór mały. Maximum oporu spotykamy w naczyniach włoskowatych, minimum--w aorcie. Ruch krwi w naczyniach, ściślej mówiąc, w tętnicach, nie jest ciągłym, gdyż serce co pewien czas tylko wtłaczn krew do naczyń; z drugiej strony ruch ten nie jest zupełnie przerywany, co łatwo stwierdzić, obserwując przeciętą tętnicę. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest elastyczność ścianek naczyń; przy każdym skurczu serce, wtłaczając krew do aorty, rozszerza ją dość znacznie, następnie aorta stara się wrócić do stanu normalnego, przepycha krew dalej, dzięki czemu rozszerzają się części naczyń coraz dalej od serca leżące.

To rytmiczne rozszerzanie i zwężanie naczyń zowiemy pulsem, a prędkość rozchodzenia się

W

fali pulsu równa jest 6—9 —— (ob. Puls).

S(lCę

przyjaciela, konfiskowania lub zatapiania wojennych jego transportów. Wielkość i budowa krążowników zależne są od rodzaju służby, do której krążownik jest przeznaczony; główne jednak typy dadzą się sprowadzić do następujących czterech: 1) krążownik pancerny 2) krążownik półpancerny (z opancerzonym pokładem) 3) krążownik pomocniczy i 4) krążownik t o rp e d o wy.—1) K. pancerny posiada pokład pancerny (od 70 do 160 m.m. grub.) dla ochrony od pocisków padających z góry i pancerz na części burty (około 250 mm. gr.) —do ²/₃ jej powierzchni—szczególnie wzdłuż linii wodnej (t. z. waterlinii) dla ochrony od pocisków z boku. Oprócz tego opancerzoną jest kabina dowódcy — na najnowszych K-ach również admiralska—podstawy kominów i artylerya. W ostatnich zwłaszcza czasach zwrócono szczególną uwagę na ochronę dział od pocisków. Wielkość pancernych K. waha się między 4 000 a 16 000 ton, niekiedy zaś drugą z tych liczb przewyższa. Głownem zadaniem K-ów pancernych jest służba wywiadowcza, chociaż w razie potrzeby mogą być użyte i do innych celów. Wielkie K-i pancerne biorą czasem udział w bitwie we froncie pancerników (ob.). — 2) K. półpancerny posiada pancerz tylko z wierzchu, w postaci pancernego pokładu, również opancerzoną kabinę kapitana, czasami—pancerz kryjący działa. Głów-nem ich zadaniem jest rozwożenie rozkazów (między linią wywiadowczą a główną flotą i t. p.), oraz niszczenie handlu przeciwnika.

4

ponii „Nippon Iusen Kaisza“; w Rossyi Plota Ochotnicza; w Niemczech „Norddeutscher Lloyd¹⁴ i t. d.—4) K-i t o r p e d o w e—niezmiernie szybkie w biegu, niewielkie statki przeznaczone do niszczenia torpedowców. Istniejące typy tych statków mało odpowiadają swemu przeznaczeniu i prawdopodobnie typ ten przekształci się z czasem na typ „scout“, ponieważ zbyt małe rozmiary nie pozwalają zaopatrzyć okrętu w silną artyleryę. Statki te z natury rzeczy muszą szybkością biegu przewyższać torpedowce. Oprócz typów powyższych istnieją jeszcze K-i cło we — niewielkie, lekko uzbrojone statki, znajdujące się w zawiadywaniu komory celnej i służące dla chwytania przemytników.—Gdy się mówi o o pe racy äch krążowników rozumie się wszystkie czynności i ruchy tych statków prowadzące do spełnienia wyżej wymienionych zadań. Z tych względów rozróżnia się: 1) operacye wywiadowcze, 2) obserwacyjne, 3) pomocnicze, 4) kaper-skie. Najważniejsze z nich operacye wywiadowcze polegają na tem, że oddziały K-ów rozchodzą się w określonych z góry kierunkach, po określonych liniach—prostych, łamanych lub lukach —i przetiząsają część morza, na której możliwe jest ukazanie się nieprzyjaciela. Do oznaczania tych linij istnieją spe-cyalne teorye szczególnie dobrze opracowane we francuskiej literaturze (adm. Fournier, kap. Vignaux i inni). Wyszukawszy miejsce pobytu nieprzyjaciela, K-i starają się nie stracić go z oczu, a jednocześnie powiadomić flotę główną o jego ruchach za pomocą statków awizo-wych, telegrafu bez drutu albo sygnałów. Zadanie to wymaga wielkiej uwagi i doświadczenia. Obecnie flota francuska przoduje innym w tym względzie. W Anglii na wyszkolenie K-ów w ostatnich czasach zwrócono szczególną

Wielkość — od 2 500 do 8 000 ton i więcej.

legają na tem, że K-i zajmują miejsca naokoło swej floty w pewnym porządku, albo nawet z niektórych stron floty, żeby w ten sposób powiększyć promień jej widzenia. Ukazanie się nieprzyjaciela sygnalizowane bywa za pomocą telegrafu bez drutu, lub zwykłemi sygnałami od statku do statku przez cały ich szereg.— Operacye pomocnicze — bardzo różnorodne i jako niespodziewane wymagają zazwyczaj szybkiego wykonania. Niektóre z nich wymienione były wyżej. —O peracye kaper-skie polegają na konfiskowaniu lub niszczeniu transportów wojennych i floty handlowej nieprzyjaciela. Historya wszakże poucza, że tego rodzaju operacye są bardzo mało owocne i zawodzą zwykle pokładane w nich nadzieje. Z chwilą zniszczenia floty nieprzyjacielskiej — zwycięzca panuje na morzu i żadne kaperskie operacye nie mogą mu zaszkodzić. Potwierdziła to jeszcze raz wojna 1904 — 05 r., kiedy

Wielkie wszakże K-i tego typu (5 000—8 000 t.) uważane są dzisiaj za nieodpowiednie do tego rodzaju służby i wychodzą z użycia. Małe natomiast (3 000 — 4 000 t.) — nadzwyczaj szybkie w biegu, t. zw. „scout“ (szpieg, wywiadowca) oddają wielkie usługi (np. „Kasaga“, uwagę. Wojna r. 1904 — 05 wykazała co do „Tszytoze“ i „Nowik“ podczas wojny 1904—5 [ służby wywiadowczej wysokie zalety floty ja-r.). One bronią wielkie statki od ataku torpe- pońskiej. — Operacye obserwacyjne po-dowców i pełnią służbę wywiadowczą na mniejszej odległości.—3) K-aini pomoc niez em i nazywają się handlowe parostatki, które na czas wojny zmieniane bywają na statki wojenne z lekką artyleryą na pokładzie, z załogą wojskową i flagą wojenną. Przeznaczone są do niszczenia handlu nieprzyjacielskiego — niekiedy do wywiadów i dywersyi. Podczas wojny 1904—05 r. japońskie K-i pomocnicze przed bitwą pod Tsuszymą pomagały krążownikom na zwiadach, a przedtem jeszcze były posyłane do Honkongu i Singapuru dla dywersyi.

Towarzystwa żeglugi, posiadające statki podobne, otrzymują w czasie pokoju subsydya od rządu pod warunkiem utrzymywania stale pewnej liczby parostatków o szybkim biegu. W Anglii np. flotyllę takich krążowników posiadają tow.:

„Cunard Line“, „White Star Line“, „P. Ł. 0.“; we Francyi „Messageries Maritimes“; w Stanach Zj. Amer. płn. „American Line“: w Ja-

M. Z.

Krążyny, ob. Buksztele.

Krbawa, chorw. Kr ba va, także Grbava (grzbiet), rozległa wyżyna w chorwacko-slawoń-skim komitacie Lika-Krbawa, w Krasie dynar-skim, mało urodzajna i słabo zaludniona; rozpościera się z płn. ku płd., równolegle do nadbrzeżnego grzbietu górskiego Welebitu (od zach.) i Pleszewicy (od wsch.), przerżnięta rzeką Krba-wą. Główną miejscowością na tej wyżynie jest wieś Udbina, licząca 294 dm i 2152 m-ców Chorwatów (1900 r.). W r. 1185 była siedzibą biskupa. Zwaliska dawnego kościoła katedralnego i biskupiej rezydencyi dostarczają licznych cennych wykopalisk. Ob. Lika-Krbawa, komitat.

J. F G.

po rozbiciu floty rosyjskiej kapers*kie operacye K-ów z Władywostoku przyniosły tylko nic nie znaczące szkody Japonii. Flota polska pod wodzą Tomasza Sierpinka za czasów Zygmunta Augusta, składała się głównie z małych żaglowych K-ów (pinki), a operacye, które wykonywała, miały charakter kaperski. — Jako przykład współczesnego wielkiego K-a można przytoczyć zbudowany w roku 1891 angielski K. „Blake“, którego rozmiary iartylerya niżej są uwidocznione. Długość 114 m., szerokość — 20 m., zagłębienie —8.3 m., objętość wodna— 9 000 ton, siła efekt, machiny — 20 000 koni, szybkość — 22 węzły, grubość pancerza na pokładzie (K. półpancerny —152 m.m. Artylerya: 2 działa 9. 2 cal., 10 — 5 cal., szybkostrzelnych— 16, rewolwerowych 6,    4 rury do njiotania

torped.

Pr. G.

Krbec Jan Ew. pisarz czeski (* 1791 — f 1857 r.). Z powołania kapłan, był spowiednikiem przy kościele św. Wita w Pradze. Pisywać artykuły do czasop. „Katol. Duchovensjrva“ i „Casopis ć. Mus.“. Z książek zostawił: ,,Zivot sw. Jiri“ (1894); „Pobożuost krizové cesty“ (.1840—1855); ,,Vytah z posledniho porizeni Frant. Langra“ (1840); „Mały zelinar“ (1841); „Dëjepisné zprâwy o kostelu sv. Vavfince na höre Petrino“ (1844 r.); ,,0 bezzenstvi knëzském“ (1845);    ,,Sv. Cyrillus a Methodius“ (1847);

„Sestinedelni pobożnost ku ctëni śv. Aloysia Gonzagi“ (1833). Tłómaezył z języków greek., łacińsk. i niemieck. —,,Naucny Slovn.“

Krcenia, m. w W. ks. Pozn., ob. Kcynia.

Krcek (czyt. Kr-czek) Franciszek, filolog polski i pedagog (ur. we Lwowie 8 paźdź. 1869 r. z ojca Czecha, członka orkiestry teatralnej, tegoż imienia i z Polki, Ludwiki z Pie-truskich)^ Po ukończeniu w mieście rodzinnym gimnazjum, gdzie złożył egzamin dojrzałości z odznaczeniem w r. 1887, zapisał się na wydział filozoficzny wszechnicy lwowskiej i z początku studjował filologję klasyczną pod kierunkiem prof. L. Ćwiklińskiego, następnie jednak poświęcił się wyłącznie filologji polskiej u prof. R. Piłata i słowiańskiej u prof. A. Kaliny; równocześnie studjował prywatnie sanskryt i językoznawstwo porównawcze indoeuropej-skie. W seminarjach filologicznych i polskim brał czynny udział; pierwsza jego praca seminaryjna wyszła z druku p. n. „Najważniejsze sądy współczesne o Panu Tadeuszu“ (Pamiętnik Tow. liter. im. A. Mickiewicza, Lwów, r. II. 1888, s. 175 — 186). Brał także żywy udział w życiu akademickim, przez lat parę przewodniczył kółku literackiemu, w „Czytelni akademickiej“, a wreszcie w r. 1890/1 jej samej. Dnia 5 czerwca 1893 r. otrzymał na wszechn. lwowskiej stopień doktora filozofji na podstawie rozprawy p. n. „Modlitewnik Nawojki, studjum językowe cz. I.“ (ogłoszony w t. XXIII. Rozpraw wydz. filol. Akademji umiej, w Krakowie i w odbitce w Krak. 1894 w 8-ce s. 81). Półrocze letnie 1893 r. przepędził w Pradze, gdzie się udał celem bliższego poznania języka i narodu bratniego, znanego mu dotychczas jedynie z książek i studjum prywatnego (po czesku nauczył się sam dopiero w 17-tym r. ż., ojciec bowiem wychowywał go po polsku), oraz celem słuchania wykładów prof. J. Gebauera o języku i piśmiennictwie czeskim, a prof. J. Zubatego z zakresu językoznawstwa porównawczego. W rok później po kilkomiesięcznej suplenturze gimnazjalnej, otrzymał od ministerstwa wyzn. i óśw. wiedeńskiego skromny zasiłek w celu dalszego kształcenia się w językoznawstwie za granicą. Wskutek tego przez dwa lata studjował w Niemczech: w r. szk. 1894/5 w Lipsku (sanskryt u prof. E. Windischa, filologję irańską u prof. B. Lindnera i A. Socina, językoznawstwo porówn. u prof. K. Brugmanna), ar. szk. 1895/6 w Berlinie (sanskryt u prof. K. Geldne-ra, jęz. porówn. u prof. J. Schmidta). Po powrocie do kraju został w jesieni 1896 r. zastępcą nauczyciela w gimn. II (niemieckim) we Lwowie; 31 maja 1899 zdał egzamin rządowy na nauczyciela szkół średnich z filologji kla-sycz. i polskiego, jako przedmiotów głównych; latem 1901 r. otrzymał posadę nauczyciela rzeczywistego w gimn. jarosławskim, wskutek jednak ciężkiej choroby, musiał tejże zimy przerwać wszelką pracę naukową i zawodową na lat kilka i szukać poprawy zdrowia w Da-wos i Zakopanym. W r. 1905 otrzymał posadę w gimn. VI we Lwowie jako profesor, a w r. 1906 złożył wydziałowi filozof, wszechnicy lwowskiej rozprawę „O grupach, zwanych trtt i th>t. w jęz. słowiańskich wogóle, a w polskim w szczególności“ celem uzyskania docentury z zakresu filologji słowiańskiej. Działalność naukowa K-a jest różnorodna. Rozpoczyna się pracami z zakresu filologji polskiej, mianowicie wspomnianą wyżej rozprawą „Najważn. sądy współcz. o Panu Tadeuszu“; poczym idą: w t. III Pamiętnika Tow. literac. „Czasopismo »Moravia« o prelekacjach paryskich Mickiewicza“ i „Z korespondencji Czela-kowskiego“; w t. VI 1898; „Z papierów po Szafarzyku“ (w odbitce st. 5); w „Ateneum“

(1890, zesz. 8) „Epigramat Kochanowskiego“:

sełka krośnieńskie z r. 1061“

w „Przeglądzie powszechnym": „Ja-

(i w odb.

Krak. 1900); w „Muzeum“ (r. XIV, t. 503—4) „Kiedy tom I «Poezji» Mickiewicza wyszedł z druku“ i t. d. Obok tego liczne krytyki i sprawozdania z tegoż zakresu w „Kwartalniku historycznym", oraz notatki i obszerne recenzje w „Pamiętniku literackim" lwowskim (r. I 1902 s. 92 — 3: „Do życiorysu W. Reklewskie-go"; s. 628, „O rzekomym wpływie Lipsjusa na Burskiego"; r. II 1903, s. 83 —100; „Uwagi nad «Bibljografją literacką czasopism polskich za r. 1901»“; s. 597 — 99, „Słów kilka o wydaniu «Zgody» J. Kochanowskiego z r. 1565"; r. III 1904 s. 96 — 7. „W sprawie towarzystwa, założonego w r. 1811, pod nazwą Sfinksa"; r. IV 1005 s. 52 - 3. ,,Katullus jednym z wzorów Szarzyńskiego?“; s. 71 — 3. O wątku «Terakoi» słów parę"; s. 218 — 223 ,,0 rymach w «Kole rycerskim» B. Paprockiego"; s. 489 — 97 „W sprawie oryginalności «V'arwasa» Rejowego“; s. 197 — 99 Ot. zw. «Hejnale» Rejowym*'; r. V, 1906 s. 187 —218 i w odbitce „Tekst pełny pieśni: Maryja, panno szlachetna". Z tym zakresem badań i prac pozostają w łączności prace bibljograficzne, do których podnietę dała mu przedewszystkim bibljografja mickiewiczowska, zapoczątkowana w r. 1887 przez ś. p. prof. R. Piłata w gronie jego uczni; widząc ogromną trudność w rozwoju badań historyczno-literackich polskich, z powodu braku bibljografji artykułów, ogłaszanych po dziennikach i czasopismach, począł gromadzić materjały do „Bibljografji literackiej wydawnictw czasowych polskich po koniec wieku XIX“ i spodziewa się w przyszłości niedalekiej ją wydać. Jako próbka w tym kierunku służyć mogą: „Przegląd artykułów historycznych i literackich, umieszczonych w czasopismach codziennych i tygodniowych od 1 stycznia 1890, do 30 czerwca 1891", którego część pozapolską prowadził K. przez czas pewien w „Kwartalniku histor." (r. IV, 1890, s. 603 — 5 i 824 — 7; r. V, 1791, s. 211 - 7, 451—4, 705-11 i 926 — 933), uraz „Przegląd treści 25 tomów dodatku miesięcznego do «Gazety lwowskiej» i «Przewodnika naukowego i literackiego» (1872 - 1892), wyd. we Lwowie 1894 w 8-ce s. 132, a wykonany własną metodą bibljograficzną z podaniem treści każdego artykułu. Rozmiłowany w piśmiennictwie czeskim, starał się zapoznawać czytelników polskich z nowszemi utworami tej literatury, ogłaszając ich przekłady polskie. Itak, w „Gazecie narodowej" (1892 — 93) drukował nowele czeskich pisarzy: A. Jirâska, F. M. Howorki, J, Arbesa, następnie I. Horzicy w „Dzienniku polskim", gdzie też ogłosił przekład wybornej broszury prof. J. Pekârza przeciw Mommsena napaści na Czechów), G. Preissowej (w „Słowianinie" lwowskim), E. Jelinka (w „Tygodniu", dod. do „Kurjera lwowskiego“), a wreszcie o-sobno wydane przekłady: „Raju świata*', powieści historycznej A. Jirâska (w Krak. 1897 ) i poematu J. Wrchlickiego „Legiendy o św. Prokopie" (we Lwowie 1900). Obok tego pisał artykuły z dziedziny dawniejszej i spół-czesnej literatury czeskiej w „Tygodniu", w „Echu" (dod. do „Dziennika polskiego"), w „Muzeum", w „Czasopiśmie akademickim" i w ,,Gazecie lwowskiej" (tu ogłosił w r. 1895 najobszerniejsze polskie sprawozdanie o czeskiej wystawie ludoznawczej w Pradze). Po śmierci E. Jelinka, poświęcił mu w tejże „Gaz. lwów", obszerne wspomnienie („E J., wspomn. z po-dob. zmarłego“, odbit., Lw. 1897 w 8-ce s. 20) i ogłosił „Zestawienie prac E. Jelinka, dotyczących rzeczy polskich i czeskich", (odb. z „Przewodn. nauk. i liter." w 8-ce s. 13). K. jest także spółpracownikiem „Wielkiej Ency-klopedji ilustrowanej", po śmierci Bronisława Grabowskiego, w dziale rzeczy czeskich (Hanka, Hawliczek i in). Pracował również na polu ludoznawstwa; był jednym z założycieli Towarzystwa ludoznawczego we Lwowie i przez lat parę spółredaktorem, obok prof. Kaliny, czasopisma tego towarzystwa, p. n. »Lude. W rocznikach tego kwartalnika i indziej zamieścił prace następujące: „Pisanki w Galicji" (3 zeszyty, I i H, jako odb. ze „Szkoły" lwowskiej 1893—4 i III jako odb. z „Ludu", 1898), „Sobótka w Galicyi I“ (odb. z „Ludn‘‘ 1898 w 8-ce

s. 19), „W sprawie bajeczki o pastuszku" (odb. z „Ludu" 1899), „Przyczynki do II wydania «Księgi przysłów» S. Adalberga" (w „Ludzie" 1900 i nast., razem 5 setek, z tych niektóre w odbitce), „Na marginesie «Księgi przysłów» S. Adalberga, przyczynków do Księgi se-rja nowa*' (w „Wiśle" 1903 i nast., oraz w nadb.), oraz cały szereg drobiazgów i sprawozdań w „Ludzie". Prace sprawozdawcze z zakresu językoznawstwa drukował w „Eosie", organie lwowskiego ,,Tow. filologicznego", w „Lu-dzie'* i w „Muzeum", organie lwów. „Tow. nauczycieli szkół wyższych". Najobszerniejsza z nich p. n. „Filologja klasyczna w czasopiś-śmie «Indo-germanische Forschungen» zamieścił w „Eosie" t. I—X" (osob. odbitka 1901 w 8-ce

s. 36). — Z zawodem nauczycielskim wreszcie pozostaje w związku spółpracownictwo K-a w czasopiśmie „Muzeum“, którego spółredaktorem został w r. 1906, a którego bibljogra-ficzny spis za 1. 1893 —1905 w jego opracowaniu ukaże się w r. 1907, dalej spółpracownictwo w pismach: „Przyjacielu młodzieży", (1899 — 1900 i „Polonii" (1901), które też redagował przez rok; przeznaczony dla młodzieży szkolnej „Wybór liryki romańskiej w przekładach", której 2 tomiki pierwsze (lit. franc, i pro wans, od średniowiecza do końca w. XVIII ze wstępem i objaśnieniami) są w druku, oraz artykuły: ,,Szkolnictwo na czeskiej wystawie ludoznawczej w Pradze 1895 r.‘* (odb. ze „Szkoły"

A. K.

J. F. G.

Red.

x-y.

Kr. Za.

Fi'.. Za.

A. Pol

1896 w 8-ce s. 68), „Parę uwag o szkolnictwie i na wystawie przemysłowej berlińskiej 1896 ' r.“ (odb. ze „Szkoły“ 1896 s. 23 w 8-ce), „Poprzedniczka Krzemieniecka akademickich «Bratnich pomocy»“ (,,Muzeum‘‘ r. XII, s. 857 — 9), „Materjały do «Wypisów polskich» dla szkół średnich“ („Muzeum“ r. XXI s. 230— i r. XXII, 1906, t. II s. 240-44).

Krczelić (Krchelics) Adam Baltazar, kanonik zagrzebski (* 1715—f 1778 r.). Wezwany przez hr. Althana, prezesa kancelaryi nadwornej królowej Maryi Teresy, opracował plan nowego ustroju królestwa chorwackiego, zasadzający się na ześrodkowaniu administracyi w jednem gubernium pod zwierzchnictwem bana. Plan ten odrzucony został przez Maryę Teresę. W pracy: „Notitiae praeliminares“ (1772 r.) wykazał prawa korony św. Stefana do Chor-wacyi, Sławonii i Dalmacyi. Rozpoczął hi-storyę dyecezyi zagrzebskiej „Historia eccle-siae Zagrabensis.“ T. I (Zagrabiae 1772) napisał: „^ywot Augustyna Gazotti, bisk. zagr.“ (wyd. dopiero 1847). Pisał także ody na śmierć bana Bużana (1767 r.) i Piotra Sermoge’go (1772 r.). — Źródła: ^m i ci klas Tade „Poviest hrvat-ska“ 1879; Surmin „Poviest knizevnosti hrvat-ske a srbske‘‘.

Kreacya (z łacińskiego)—jeden z tych wyrazów, bez których język nasz zdołałby się o-bejść. Odpowiada naszemu wyrazowi: 1 ) u t w ó r, wytwór, odtworzenie. „Postać Goplany jest najdoskonalszą w tym rodzaju K-ą; 2) wybór, obieranie, np. kreacya kaidynałów.

Kreacyanizm—doktryna filozoficzna, która w dogmatyce stanowi przeciwieństwo traducya-nizmu (ob.). Według tej doktryny życie ludzkie powstaje w ten sposób, że tylko ciało się rodzi, dusza zaś bezpośrednio pochodzi od Boga. K. oddawna był wyznawany przez kościół grecki, a w Wiekach Średnich miał wielu wyznawców śród scholastyków. W duchu K-mu nauczało wielu dogmatyków reformacyjnych, ażeby wyrazić różnicę ciała i duszy w stosunku do Boga.

Kreatyna, albo kwas metyloguanidyno-octowy NH₂. C(NH). N(CH₃). CH₂. COOH, wykryty w mięsie przez Chevreula w r. 1837 i zbadany bliżej przez Liebiga koło r. 1847, występuje w sokaęh mięsnych wszystkich zwierząt ssących; znajduje się także w niewielkiej ilości w krwi i mózgu. Mięśnie zawierają 0.3$ kreatyny, całkowity zaś organizm człowieka dorosłego zawiera dość znaczną ilość tej substancyi, sięgającą 90 gr. W celu otrzymania kreatyny sieka się drobno mięso zwierzyny lub krew, zalewa wodą, rozgniata na rzadką masę, poezem mieszaninę się gotuje, a następnie filtruje. Z roztworu usuwa się kwas fosforowy za pomocą wody barytowej, a przesącz stęża się do V20 początkowej objętości. Po ostygnieniu kreatyna krystalizuje się w postaci błyszczących przezroczystych

słupów. Od czasu zaprowadzenia fabrykacyi ekstraktu mięsnego zaczęto się nim posługiwać skutecznie w celu wydobywania kreatyny. Do roztworu 1 części ekstraktu w 20 częściach wody dodaje się octanu ołowiowego dopóty, dopóki tworzyć się będzie osad, następnie usuwa się nadmiar ołowiu za pomocą siarkowodoru, a roztwór stęża się przez parowanie w celu otrzymania krystalicznej kreatyny. — Sztucznie otrzymał kreatynę Volharol, ogrzewając przez czas dłuższy alkoholowy roztwór sarkozyny z cyanamidem: r///N    , NH(CHg)—CH₂    /NICH,). CH₂

^ \NH₂~i~    I =C=NH I

COOH \NH₂ COOH

Kreatyna posiada gorzki smak i nie rozpuszcza się ani w alkoholu, ani w eterze. Będąc jednocześnie kwasem (COOH) i zasadą (NH₂), kreatyna łączy się zarówno z kwasami jak i z zasadami. Przez gotowanie kreatyny z wodą barytową można otrzymać sarkozynę i moczniki; przez ogrzanie z kwasami kreatyna traci cząsteczkę wody i zamienia się na kreatyninę (ob. niżej).

Kreatynina, czyli metyloglikoliloguanidyna NH. C(NH). N(CH₃). CH₂. CO została pierwszy raz otrzymaną przez Liebiga przez ogrzewanie kreatyny w strumieniu chlorowodoru w 100°. W reakcyi tej powstaje chlorek kreatyniny, z którego za pomocą wody barytowej lub innej zasady można wyprzeć wolną kreatyninę. Kreatynina znajduje się w moczu ludzi i zwierząt; z moczu można też ją z łatwością wydobyć. Kreatynina tworzy jednoskośne kryształy, łatwo rozpuszczalne w wodzie, trudniej w alkoholu. Jest to silna zasada, która z kwasami daje pięknie krystalizujące się sole. Szczególniej charakterystyczne jest połączenie kreatyniny z chlorkiem cynkowym (C₄ H₇ N3 0)₂ ZnCI₂, którym można się posługiwać w celu wyosobnienia kreataniny z moczu. Ąlkalia zamieniają powoli kreatyninę na kreatynę, czyli uwadniają ją.

Krebs Karol August (* 16 stycznia 1804 w Norymberdze—f 16 maja 1880 w Dreźnie), kompozytor, kapelmistrz i pianista. Właściwe jego nazwisko było M i e d c k e, dopiero później, będąc adoptowanym przez śpiewaka J. B. Krebsa, przyjął nazwisko K. Po ukończeniu studyów muzycznych u Seyfrieda w Wiedniu otrzymał posadę trzeciego kapelmistrza opery w Hamburgu, gdzie bardzo czynną i owocną działalność rozwinął i wsławił się jako wyborny kierownik opery. W 1850 r. mianowany kapelmistrzem dworu drezdeńskiego piastował tę godność aż do r. 1872, w którym usunął się z widowni publicznej. Napisał opery „Silva“ (1830), „Agnes Ber-nauer“ (1835, przerobioną przez niego r. 1858), oraz „Te Deum“, parę mszy, utworów fortepianowych, pieśni i t. d.

Krebs (z ang. crabs—raki), gra hazardowa w kości: dwie kostki sześciogranne wyrzucane z kubka na stół, większa liczba oczek rozstrzygała o wygranej. Przetrwała do w. XIX, bo o niej wspominają jeszcze „Wiadomości Brukowe“.

wykłady Lelewela, o czem później wspomina» pisząc do Bohd. Zaleskiego: „Zazdroszczę ci, Józefie, towarzystwa z historykiem naszym (Lelewelem). Rozproszeni uczniowie Jego chowają na zawsze uwielbienie i miłość, jakie potrafił raz wzbudzić dla siebie; mogę to zaręczyć wiasnem sercem mojem“. W czasie pobytu w Wilnie K. był gorliwym członkiem towarzystwa Filaretów i Promienistych, atoli szczęśliwie uniknął prześladowania, ponieważ w zdradzieckich wynurzeniach studenta Jankowskiego, nazwisko K-go zostało przekręcone. Dla ukończenia studyów K. udał się do Warszawy i tu 1824 r. otrzymał stopień magistra prawa. Po śmierci swego ojca, podkomorzego humań-skiego, odziedziczył znaczne dobra i zamieszkał w Leszczynówce, gdzie często gromadziło się kółko literatów: bawił w domu K-go Grabowski, a dłuższy czas Goszczyński. Grono to zamierzało wydawać „Rocznik literatury“, do którego K. wygotował rozbiór „Maryi“ Malczewskiego i rozprawę o nowej literaturze polskiej (Brodzińskim, Mickiewiczu i t. d.); tę rozprawę Grabowski wielce wychwala. Z bliżej nieznanych przyczyn wydawanie tego pisma na kresach, które miało skupić ówczesną szkołę ukraińską, nie przyszło do skutku, a wiele materyału, przygotowanego tam do

Red.

j. j

Krebsowa z Mładanowiczów, córka gubernatora Humania. Mając lat 18, była świadkiem rzezi humańskiej z r. 1768. Rodzice jej byli zamordowani, ona przemocą nawrócona na dyzunią. Licząc lat 72, opisała ten krwawy dęamat. Pamiętniki jej wydrukowano najprzód w „Orędowniku naukowym“ w Poznaniu, potem w „Obraz. Pol. i Polski“: „Opis autentyczny rzezi humańskiej“, z manuskryptu u T. Działyńskiego (Poznań 1840). W r. 1879 wyszedł w Kijowie przekład rosyjski pamiętników.

nego napisał: „okólni poznamky k Caesarowÿm Zapiskam o valce obcanské“ (Praga 1893). Zajmuje się opracowaniem terminologii filozoficznej w języku czeskim. — „Naucu. Slovu.“

J. F. O.

t. XV.

Kreoha—gaik, knieja, niewielki kawał lasu.

Krechowiecki Antoni, ksiądz (* 1838— 1898), po otrzymaniu święceń kapłańskich, był profesorem seminaryum w Żytomierzu, następnie wice-rektorem kolegium polskiego w Rzymie, kaznodzieją archikatedry lwowskiej i proboszczem w Załościach w Galicyi. Napi-

j.

sał:

Krecar Antoni, filozof i pedagog czeski (* 1851 w Pecce). Oprócz licznych prac z zakresu filozofii, pedagogiki i historyi, umieszczonych w Kliki (ob.) „Strucnćm (krótki) Slovniku paedagogickém“ i Riegera „Slovniku naućnćm“, ogłosił drukiem przyczynki do historyi filozofii „Ceskń literatura logicka“ (Siany 1892); „ue-ska literatura psychologicka“ (1893); przełożył na język czeski J. J. Rousseau „Emila“ i Feuchterslebena „Dietćtike duśe“ (obie w Bibliot. paedag. klass.“). Dla użytku szkol- drukowania, zawieruszyło się w czasie późniejszych nieszczęść. W 1831 r. K. organizował powstanie w Humańszczyźnie; był jednym z tych, którzy obierali naczelnikiem swym Emira Rzewuskiego i, uczestnicząc w pamiętnej bitwie pod Daszowem, padł na pobojowisku, okryty ranami, omdlały i pozostał tak, jako domniemanie zabity. Szczęśliwym trafem Herman Potocki, objeżdżając pole walki, dostrzegł, iż K. się poruszył, i wnet rozkazał patrolowi unieść rannego do Daszowa. Tam, schowany na strychu, K. przyszedł do zdrowia i, przedostawszy się do Galicyi, znowu zaciągnął się do szeregów Samuela Różyckiego i pod nim wal-„0 legitymizmie praw narodowych“ (1880; j CZąC, otrzymał stopień kapitana i krzyż „vir-rzecz wybitna); „Wiadomość o życiu i pismach    tuti militari“. Za staraniem żony uzyskał

Michała Grabowskiego“ (1868); „Chrystyanizm    amnestyę i przybył na Ukrainę. Do czynu za-

w stosunku do rodziny i kobiety“ (1872)    wsze gotową szlachetną i zapalną duszę

i inne. („Enc. Org.“ mniejsza).    K-go pociągnęły zasady Szymona Konarskiego.

Krechowieoki Jan (f 3 lutego 1885 r. we    Razem z Kacprem Maszkowskim (ob.) wstą-

Lwowie), patryota i pisarz. Pochodził z zamożnej    pił do stowarzyszenia; Konarski jakiś czas

rodziny, herbu Sas, zamieszkałej na Ukranie;    przebywał w Leszczynówce, która stała się

w 1813 r. oddany do sławnej szkoły Bazylia-    jedną z placówek nowego ruchu narodowego,

nów w Humaniu, kolegował tam z Bohdanem Za-    Kiedy po wykryciu sprzysiężeuia (1838 r.)

leskim, Michałem Grabowskim, Sewerynem    wyśledzono wszystkie nici Konarszczyzny, K.

Goszczyńskim, a przyjaźń, zawiązana z nimi na    został aresztowany i długi czas siedział w for-

ławach szkolnych, niewzruszona przetrwała    tecy kijowskiej. Jedynie dzięki usilnym za-

długie lata. W 1820 r. K. podążył do Uni-    biegom skazano go tylko na wygnanie do Ro-

wersytetu wileńskiego, oddając się z zapałem    syi, atoli pozbawiono przytem znacznego majątku

nauce; zdolnościami zwrócił na siebie uwagę    ziemskiego. W 1843 r. powrócił do kraju

professorów Lelewela i Daniłowicza, którzy,    i za wstawiennictwem Mich. Grabowskiego

równie jak Zan, rokowali mu świetną przy-    otrzymał miejsce w archiwum Sanguszków

szłość. Przemożny wpływ na K-go wywarły    w Sławucie. które znacznie uporządkował i pro_

wadził umiejętnie i z zamiłowaniem. W 1848 Krechowiecki Adam, powieściopisarzwspół-r. gospodarował na dzierżawie, a po kilku la- | czesuy (* w r 1850 na Wołyniu); uczył się tach, dla wychowania dzieci, przenios się o w gimnazyum żytomirskiem, po ukończeniu wy-Zytomierza, gdzie nal®zał do Spółki wydawni- ₍jzjaju prawnego na uniwersytecie lwowskim czej. Tu zastał go 1863 r.: wmieszany w ow- w r.1872 wstąpił do służby rządowej austryac-czesne wypadki i zagrożony ponownem wygna-    obecnie jest radcą namiestnictwa gali-

niem, uzyskał paszport emigracyjny i wyjęcia cyjskiego, redaktorem urzędowej „Gazety Lwow-do Lwowa i uam otrzymał posadę s’ryp ora g^ej«. ₀₍j cesarza Franciszka Józefa otrzymał literackiego w Zakładzie narodowym Osso in- tytuł szambelana dworu. W literaturze wystą-skich, którą zatrzymał do ostatnich la życia. ^ raz pjerwsZy w 20-tym roku życia z dro-Praca literacka była umiłowaną dla K-go, a e bnemi utworami pod pseudonimami Maryana warunki ówczesne wymagały czynów, ore i ßukatki. Ten szereg nowel, wydany później bezustannie niósł ten ofiarny patryota, i one-o razenl nosii ogólny tytuł „Zmarnowani“ (Lwów odrywały go od systematycznego pisania; przy- 18g7 K stanowisko swe w literaturze zatem sporo prac w czasie jego przejść zycio- W(jzjęCza głównie powieściom historycznym, wych bezpowrotnie zaginęło. K. pomieszczał    °    *

są:

J§1

artykuły w czasopismach ówczesnych, atoli, 1 z powodu bezimiennego ich ogłaszania nie- • podobna wyśledzić, które są jego pióra. Znane „Wiadomość o życiu i pismach Michała Grabowskiego“ (Kraków 1868); „Bazylianie w Humaniu“ („Przegląd lwowski“ T. II, 1871 str. 147 nst. i III 1872, 766 nst.). Nadto wypracował summaryusz dokumentów historycz-nych z 38 faseykułów i „Rodowód książąt li- j tewskich Lubartowiczów - Sanguszków“ (ob.

Gorczak „Katalog rękopisów archiwum Sanguszków“ JM® 1111 i 1112). Grabowski wyraża się, że „rzadko zdolność połączona bywaznaj-wyższemi przymiotami duszy, jak w osobie K-go“

Fig. 150. Krechowiecki Adam.

których szereg rozpoczyna: „Starosta Zygwul-ski“ (2 tomy, 1887    r., wydanie 2-e    1874).

W powieściach swych pozostaje K. pod silnym wpływem Sienkiewicza, przeważnie za tło służy też wiek XVII. Różni się jednak od Sienkiewicza, nietylko mniejszą siłą talentu, lecz i po glądami na przeszłość. Bujnie wezbrany potok życia szlacheckiego, fantazya kawalerska, animusz i zawadyactwo, tryskające na ucztach, sejmikach, wyprawach, przemawiają do K-go nietylką swą stroną malowniczo-dekora-cyjną. Autor zapatruje się na przeszłość narodu surowo, może zbyt surowo, idzie śladem historyków krakowskich. Krytycyzm ten pozbawia utwory K-go świetnej plastyki

mu

i nast.;

skich nzasów“

„„Księga pamiąt. Adama Mickiewicza“ 1899 I 163 i nast.).    LJ<

Juliusz Strutyński tak scharakteryzował K-go przed Bibikowem: „K-u mało kto sercem wyrównał. Należy on do tych, co pojmują mandat ofiary w całej jego powadze i świętości i nie zaparłby się swego przekonania, zaręczam, ani przed lufą karabina, ani pod nożem gilotyny“. Istotnie K. był jednym z najszlachetniejszych przedstawicieli doby fila-reckiej, jej orlich wzlotów i najszczytniejszych ideałów. Jej hasła były imperatywami w jego życiu; sztandaru filareckiego nigdy nie opuścił i w zapasach o sprawę powszechną nie był ostatnim. Poświęcił też dla niej wszystko. Odznaczał się nadto licznemi zaletami; dość wspomnieć o jego dobroczynności; jeszcze będąc w Uniwersytecie, jako względnie zamożny, hojnie wspierał ubogich kolegów, i później rys tej szlachetnej ofiarności ciągle się ujawnia. Młodość upłynęła mu w dobrobycie; ale rychło pozbawiony fortuny, przeżywając trudne chwile, walcząc o byt dla licznej rodziny, nie stracił pogody ducha, wiary w sprawę; poniósł ją do grobu. Było to prawdziwie żywe świadectwo tamtej epoki; o ta-kich-to wyraża się Słowacki: „w dawnych ludziach złotą wiarę i złote serce miłuję nad własne“. Luźne wiadomości o K-m ob. „Przewodnik naukowy i literacki“ 1899 str. 1167 H e 11 e n i u s z „Wspomnienia pol-1894 II 238,    295 — 296;

A G.

„kolorytu Sienkiewiczowskiego“, ale nadaje im cechy bardziej realistyczne i znacznie je pogłębia. Kreśląc ostatnie lata panowania Jana Kazimierza i powołanie na tron „Piasta“ (1898), maluje obraz wewnętrznego ustroju Rzeczypo-litej i uwidocznia w ten sposób źródło niemocy państwa. Malując epokę Jadwigi i Jagiełły, podkreśla czynniki kulturalno-obyczajowe i krytycznie sądzi ówczesną szlachtę; pomimo krytycyzmu temperament artystyczny K-go ciągnie go do gorączkowych czasów wieku XVII, do tej epoki, pełnej burz i przewrotów, epoki, tętniącej niepohamowanemi namiętnościami, szczękiem broni i zapałem bohaterskim. Dya-beł Staduicki, Elektor brandenburski, Kalkstein pod piórem K-go olbrzymieją i przerastają przeciętnych ludzi. Często bohaterami powieści K-go są osobistości, które upamiętniły się siłą ducha, a nie oręża, jak: ks. Nawoja, Mikołaj Sęp Szarzyński, Łyszczyński. Oprócz wymienionych ogłosił K. następujące powieści historyczne: „Veto“ (4 tomy, Kraków 1889); „Szary wilk“ (Warszawa 1893); „Tarłówna“ (1899); „Fiat lux“ (1901); cykl powieści pod ogólnym tytułem „O tron“, z którego wyszły: „Ostatni dynasta“ (1897), „Piast“ (1898),,,Sława“ (1901), „Mrok“ (Warszawa 1905). — W powieściach współczesnych porusza K. prądy umysłowe chwili bieżącej, życie artystów, upadki moralne osobistości wysoce obdarzonych duchowo; życie codzienne, powszednie niema dla jego duszy namiętnej i iskrzącej się wyobraźni wielkiego powabu. Powieści współczesne prze-siąkłe są tendencyą zachowawczą i religijną, często graniczącą z klerykalizmem. Do powieści i nowel współczesnych K-go oprócz wymienionego zbiorku „Zmarnowani“ należą: „Najmłodsi“ (1895); „Jestem“ (1894); „Kres“ (1895); „Rdza“ (1898); „Stella“ (1898). K. zdobywa się niekiedy na momenty prawdziwie dramatyczne; przeważnie jednak zbyt ugania się za efektami i drastycznemi kolizyami i na ogół jest zawsze rozwlekły. Malując charaktery dzielne i niepowszednie, nie umie utrzymać miary, wpada w brawurę, rażącą nieprawdopodobieństwem. Również zbyt szczegółowa analiza charakterów („Najmłodsi“) nie zawsze przyczynia się do jasności i uwypuklenia ich.

.Kreczetnjikow Piotr Njikjitj i cz (* ok. 1730 — f po 1792), generał i gubernator rosyjski. Na rozleglejszej widowni ukazał się dopiero w Polsce w r. 1767, podczas robót zbroj-no-dyplomatycznych, z których wyszła Konfe-deracya Radomska. Jako dowódca korpusu wkroczył w granice Rzpltej w lutym 1767 r. pod rozkazy wielkiego ambasadora, głównego kierownika politycznego i najwyższego wodza. W kwietniu t. r. stał już w Winnicy, w maju zatrzymał się w Brodach, a d. 20 t. m. na czas dłuższy stanął kwaterą w Żółkwi. Stąd wykonywał polecenia posła, rozsyłał szpiegów i gońców z groźbami i wojsko z rozkazami do ich spełniania, niszczył dobra Sołtyka, więzionego Feliksa Czackiego i Maryana Potockiego, urabiał te sejmiki, które „należały do korpusu jego“, pozyskiwał współdziałanie słynnej kasztelanowej kamieńskiej Kossakowskiej1 zabiegał o konfederacyę unicką, naciskając Wo’ łodkowicza, zaglądał do Lwowa i Krystynopo’ la, zacieśniając węzły przez ambasadora same' go już zawiązane. Za gorliwość otrzymał o^ „wspaniałomyślnej Monarchini“ najpierw po" dziękowanie, a potem Annę I kl. Było za co-Karabiny i nahajki jego korpusa niemało przyczyniły się do powodzenia konfederacyi jako idei, z której biedne mózgi szlacheckie wy łuszczały już niezawodne złożenie króla. Miejscowe konfederacye koronne województw wscho-dnio-południowych były w znacznej mierze dziełem postrachu sianego przez korpus K-wa i ten postrach też stanowił główną mądrość poli-tyka-dowódzcy. Z Żółkwi wyruszył generał dopiero d. 23 września, wezwany przez Repni-na do Warszawy, gdzie stanął na trzy dni przed otwarciem sejmu, 2 paźdz. W Warszawie był głównym wykonawcą gwałtów spełnionych w nocy z 13 na 14 t. m. Na tę noc wojskiem swojem stolicę otoczył a przeciwko słomianemu oporowi w żelazne drągi się zaopatrzył. Zawziąwszy się przedewszystkiem na b-pa krakowskiego, we trzech, z Repninem i Sałtykowem trzykrotnie już po północy zachodzili pod ogród Mniszchów (dzisiejszy placyk Resursy Kupieckiej i ul. Rymarska), upatrując chwili sposobnej na porwanie. Drągi K-wa przydały się Igelström owi (ob.) do wyłamania bramy pałacu. K., główny wykonawca, porwanie wszystkich przedstawicieli sejmu z raportów na gorąco otrzymanych opisał i zajmującą instrukcyą na wypadek odbijania więźniów opis uzupełnił. Na początku listopada wyruszył z powrotem; był w Radomiu, Staszowie, Krystynopolu, i stanął kwaterą znowu w Żółkwi, skąd zaglądał często do Lwowa, gdzie na nowy rok (v. s.) 1768 „przyjmował mnóstwo osób z powinszowaniami“. W końcu stycznia na żądanie ambasadora zawitał ponownie do Warszawy, posławszy oddział wojska przed sobą. Jednocześnie zjawiła się w stolicy i Kossakowska, przed niezbędną dla celów repninowskich prorogacyą sejmu: we dwoje obrabiali posłów, biadających, że nie mają za co żyć w Warszawie. Podczas wykończania robót w delegacyi i w sejmie był K. stałym towarzyszem Repnina, ale nic już nie robił. W ostatnim dniu sejmu d. 5 mai ca król obdarzył go Orłem Białym. Przylatywały wieści o Konfederacyi Barskiej: otwierała się przed K-em nowa droga zasługi. D. 28 marca wyjechał znowu na południe, dokąd z pod Warszawy ściągało jego wojsko formalnemi rozkazami powrotu do Rosyi w ruch wprawione; d. 6 kwietnia stanął w Żółkwi. Już wtedy konfederaci ucierali się z jego dońcami, a podpułkownika Wolkowa nawet uwięzili; zaczynała się wojna, ale nie ustawała i dyploinacya, do której dopomagały K-i stosunki z wybitniejszymi, jak ‘mówi, „zażyłe“. Dopiero rozkaz z Petersburga, aby rozbijać „bandy“, dał hasło do działań jawnie zaczepnych. Otrzymawszy go, wyruszył K. d. 29 kwietnia na Podole; w dziesięć dni stanął w Jampolu; 15 maja połączył się ze swoim podkomendnym Podgoryczanjim w Lubarze. Wyruszył stamtąd dopiero 27 t. m.; forsownym marszem na trzeci dzień już stanął pod Berdyczowem, gdzie zamknął się był z kilkuset ludźmi Kaz. Pułaski. Oblężenie wątłej forteczki przeciągnęło się nadspodziewanie długo, i łącznie z pomyślnemi wycieczkami konfederatów wywołało w Repninie niechęć, która położyła kres działalności K-a w Polsce, za pierwszego w niej pobytu. D. 13 czerwca poddał się wreszcie K-owi Pułaski, przymuszony głodem raczej, niż kulami rossyjskiemi. Generał nieprzyjacielski pobrał rewersy od szlachty i rewersami temi „wykorzeniał w niej ducha buntu", którego zmódz nie zdołał w boju. D. 22 czerwca wymaszerował do Chmielnika. Stąd wysłał listy do baszy chocimskiego i do hospodara mołdawskiego, podżegając ich przeciw konfederatom. D. 26 t. m. stanął pod Barem, w sześć dni po jego upadku. Dowiedziawszy się o rzezi humańskiej, zapytywał Repnina: co robić wobec tej wewnętrznej sprawy polskiej? a od siebie nakazywał tłómaczyć hajdamakom, że mogliby zaprzestać rzezi, bo konfederaci już rozbici uciskać ich więcej nie będą. Nie udało mu się pochwycić marszałków konfederacyi z ziemi już mołdawskiej, na co Repnin przeznaczał 12 000 dukat. Na późniejszej podstępnej grze Pułaskiego, która miała tylko jemu samemu zapewnić wyzwolenie. K. się nie poznał. D. 12 lipca był juź w Tulczynie; w Serbach widział się z Branickiem, a gdy wówczas już imperatorowa postanowiła wyrzec się jawnie solidarności z hajdamacczyzną, wytępienie jej wziął na siebie. Tępił przytem i własność przez hajdamaków rabowaną w Humaniu i w następnych rzeziach; tępił ją w rezydencyi metropolity Wołodkowicza: najkosztowniejsze rzeczy kazał do siebie zwozić, raportując, że je zostawiono na łup żołnierzom, poczem naiwnie zapytywał Repnina: co robić z zastawami sto-łowemi, z serwisami do kawy i t. p.?, a podwładnym swoim nakazywał zwracać łupy właścicielom,— „jeśli się właściciele—pomordowani—znajdą“. Zasmakowawszy w wojnie z sejmikami, nastręczał się Repninowi do porządkowania głów sejmujących na Rusi, chwytał hajdamaków, wysyłał jeńców-Polaków do Kijowa, odstawiał Wojejkowi tajemniczego więźnia, którego mu jeszcze w Warszawie w październiku 1767 r. Repnin był powierzył. Na tle Konfe

deracyi Barskiej ukazał K-a Słowacki w „Księdzu Marku“. W Tulczynie pędził gen. życie przyjemne, gdy nagle stanął przed nim dawny jego podkomendny Prozorowskij z ustnym rozkazem wielkiego posła, aby zaraz zdał mu dowództwo, a po dalszy swój los udał się do Ru-miancewa — który żadnych co do niego nie o-trzymał był rozkazów. Dopiero wybuchła w r. 1769 wojna z Turcyą dała znowa K-i zajęcie i stanowisko. W r. 1772 odniósł zwycięztwo pod Krajovą i zaraz przeszedł do służby cywilnej. W r. 1778 został generał-gubernato-rem Tulskim, Kałuskim i Rjazańskim, w 1791 — wielkorządcą Noworossyi. W Spisku Targowic-kiin ces. Katarzyna przeznaczyła mu rolę głów-no-dowodzącego na Litwie. W nieszczęśliwej kampauii, rozpoczętej zdradą Wirtemberczyka, zakończonej klęską pod Grannem i podstąpie-niem jednoczesnem obu zwycięskich armij rosyjskich pod Warszawę, miał zadanie podwójne: za pośrednictwem hetmana Kossakowskiego wydobywać z narodu tę wólę zwalenia kon-stytucyi, której wrzekome już przedtem istnienie dało było pozór do napaści, i z armią 40-tysięczną pędzić przed sobą nieradne, źle zorganizowane, słabo w artyleryę zaopatrzone, pozbawione umiejętnego dowództwa, zaledwie 15-tysięczne wojsko Rzeczypospolitej: ani jedno, ani drugie nie wymagało geniuszu. K. pozostawił po sobie ważny dla historyi naszej dziennik od lutego 1767 do września 1768 r , wraz z 38 listami, z urzędową depeszą od Repnina, i z kilkunastu dowodami w tekście dziennika — wszystko przed pół wiekiem ogłoszone w czasopismach rosyjskich, a w przekładzie polskim wydane przez P. K. Stolnikowicza-Cliełmskie-go [Konstanty Podwysocki] w zbiorze pamiętników Żupańskiego T. XIV: „Radom i Bar 1767 —8. Dziennik wojennych działań gen. majora Piotra [tak] Kreczetnikowa i jego wo-jenno-polityczną korespondencyę z księciem Mikołajem Repninem.... przełożył...“ (Poznań 1874). Jest to pierwszorzędne źródło prywatne, niezbędne do dziejów Konfederacyi Barskiej, przynoszące świadectwa smutne, ale wia-rogodne i zarówno zarysy wypadków jak mimowolną często charakterystykę ludzi podające z otwartością grubej, nieokrzesanej natury (np. o Kossakowskiej). Do kampanii litewskiej od wkroczenia z Połocka ob. „Jistorjiczeskij Sbor-njik“, Korrespondencya Katarzyny II, z nader zajmującemi jej instrukcyami.    ³-

Kreczman A1 b e r t (Wojciech), Dominikanin żyjący na Litwie w drugiej połowie w. XVIII. Napisał kilka dzieł po łacinie: „Tractatus Theologicus de Gratia Salvatoris juxta mentem S. Thomae“ (Wilno 1779); „Tractatus Theologicus de incarnatione verbi divini etc.“ (Wilno 1780); „Tractatus Theologicus de fide Theologica“ (Wilno 1700); ,,Tractatus de Re Sacramentaria in communi et in

Rod

Wogóle, zdaje się, w wiadomościach o K-rze zakradły się błędy co do dat —Enc. Więk. Orgelbranda, Estreicher XX.

Kreczyk, herb polski z indygenatu. Na tarczy ściętej w polu górnem błękitnem — koń srebrny; w dolnem zaś — szachownica w polu czarnem i złotem. Nad hełmem w koronie szlacheckiej między dwiema trąbami, w połowie i naprzemian między sobą czarnemi i złotemi— pół męża z przewiązaną głową i pasem w bar-

w r. 1685. —Ź r ó dł a: Siebmacher VI, 8, 60; Borkowski; ,,Vol. Leg.‘‘ V, f. 729.    a

i/

576

na

ma

partieulari“ (Wilno 1781); ,,Tractatus de Re-ligione revelata“ (Wilno 1781); „Tractatus de SSS. Trinitate“ (Wilno 1781); „Tractatus de Deo retributore“ (Wilno 1782). Traktaty te wszystkie krzewią idee św. Tomasza Aqu. Są to dzieła liczące po paręset i nawet kilkaset stronic.

Kreczmer Jan, pierwotnie przełożony Bazylianów prawosławnych w Połoeku, później został kaznodzieją w Wilnie przy bractwie ta-mecznem dyzunitów i przybrał imię Petroniu-sza. W interesie dyzunitów wileńskich jeździł na sejm do Warszawy pięć razy; w zaburzeniu wileńskiem w r. 1626 o mało go nie zabito. W r. 1647 przeszedł do Unii, a w roku następnym wydał: „Consideracie Podane Panom disunitoin około niektórych ich nauk przeciwnych wierze świętej katolickiej“ (Wilno). Umarł na stanowisku kanonika warmińskiego. Estreicher XX 252 przez omyłkę korektor-ską podaje błędnie rok jego śmierci na r. ,,1604‘\ Nadto Estreicher wspomina pod K-em o „Vitae episcoporum Varmiensium“, pracy przełożonej przez Tretera na język łaciński i wydanej w r. 1685.

Red.

•u<

TO)

poiła:. j

Fig 147. Kreczyk (herb).

wach czarno-złotych, trzymającego miecz w prawej ręce, a lewą podniesioną. Labry czarne, podszyte złotem. Zatwierdzony wraz z indy-genatem Janowi Jerzemu Kreezykowi, z rodziny czeskiej, nobilitowanej w 1661 roku, lejtenantowi regimentu wojewody kijowskiego,

Kreda, wapień ziemisty, kruchy a zatem barwiący, w stanie czystym zupełnie biały; składa się, jak to wykazały badania Ehrenberga, z drobniutkich kulek, krążków eliptycznych węglanu wapnia i ze skorupek wapiennych, zwierzątek mikroskopowych, przeważnie otwor-nic (Foraminifera),    mszywiołów (Brifozoa)

i kokolitów. Skorupek tych, wielkości V₄₈— milimetra, jest w jednym celu sześciennym K-y przeszło milion. Nazwa K-y pochodzi zapewne od wyspy Krety, która dostarcza jej w wielkiej ilości, przytem wyborowego gatunku. Białą K-ę znaleziono tylko w pokładach okresu geologicznego, zwanego od niej formacyą lub systemem kredowym (ob.); podobne wszakże wapienie zachodzą i w innych formacyach. K. biała bardzo jest rozpowszechniona w Anglii, Francyi, Danii i Hiszpanii; tworzy nieraz całe góry kredowe, jak np. w Anglii, lub strome skały, jak wyspie Rugii. W Polsce najobfitsze pokłady K-y znajdują się pod Chełmem, Rejowcem w Lubelskiem. W K-ie trafiają się niekiedy cale ławice krzemieni, również węgiel brunatny. W kwasach K. rozpuszcza się z burzeniemy Używa się jej do pisania, do przygotowywania szkła zwierciadlanego, porcelany Réaumura, w fabrykach sody i chlorku wapnia, do polerowania i czyszczenia srebra, oraz innych metali, jako nawozu na gruntach gliniastych, jako podkładu do pozłot na drzewie, w chemii do wydobywania kwasu węglanego, który zastosowanie techniczne, do zobojętniania kwasów, np. przy fabrykacyi kwasu winnego i cytrynowego i t. d. Najdelikatniejsza, wyszlamo-wana K. służy za farbę malarską, t. zw. biel hiszpańska lub wiedeńska. Od K-y właściwej należy odróżnić t. zw. martwicę kredową lub tuf kredowy, żółtawą, kruchą, miękką masę, składającą się przeważnie z luźno spojonych szczątków korali, mszywiołów, otwornic, jeżowców morskich (Echinidae) etc. Martwica daje sie łatwo piłować na ciosy pożądanej formy, stąd też już staroż. Persowie i Rzymianie używali jej jako materyału ornamentacyjnego do swych wspaniałych budowli. Rozległe pokłady martwicy znajdują się pod Maastricht, w dawuem ks. Limbur-skiem, i w Lotaryngii, w pobliżu Falkenberga. Z innych odmian K-y zasługują na wzmiankę: K. zielona czyli glauko nitowa, zawierająca ziarna zielone glaukonitu. K. jezioro-w a, osad ziemisty wód stojących w stanie suchym kruchy i rozcieralny; zbliżony do niej aim, osad drobnopiaszczysty na dnie trzęsawisk błotnistych. K. brunatna ob. Umbra; K. Czerwona ob. Rubryka; K. hiszpańska ob. S t e a t y t; K. czarna ob. Łupek gliniasty.—Por. Zit tel: „D. Kreide“ (Berlin 1876).

Kredens urządzony był zwykle w końcu | sali jadalnej. W tej jakby komorze zabalasowanej stał jeden wielki stół i szafy kredensowe albo schodki, aż pod sufit zastawione srebrem, miedzią i farfurą. Później dopiero nastał zwyczaj umieszczania kredensu w osobnym pokoiku przy jadalni. Naczynia stołowe u mieszczan i szlachty uboższej bywały cynowe, w domach możniejszych —ze srebra, u królów — ze srebra i złota. W inwentarza sprzętów Aleksandra Jagiellończyka, przy testamencie tego króla, wymienionych jest 12 czaszek, 2 miednice, 1 mniejsza z nalewką, 6 mis, 9 z herbem litewskim, 2 flasze srebrne z łańcuchami, na 12 kubków, noga pod szklankę, przystawka srebrna. W kwicie królewny Anny Jagieionki, danym Fogelwedrowi po śmierci jej brata, kr. Zygmunta Augusta, na zebrane przez niego rejestra wszelkich rzeczy monarszych wspomniane są kubki z wiekami, dwoiste norymberskiej roboty, puklowane, wybijane, szczerozłote, rzędowe, nierzędcwe, czarki, kufle, konwie, flasze, srebro białe, miejscami pozłociste, salserki z wieczkami, trybowane z szmelcem, bez szmelcu, jednakie, gładkie, wzorzyste, miednice i nalewki pozłociste, kredens z kościami, srebro śniadalne, takież lichtarze, kryształowe fontanny, zegary. W rachunkach tegoż króla jest talerzy 76, półmisków 12, łyżek 26 ze srebra, „do użytku Naj. Pana łyżka i widelce złote“. Kubki, puhary i rostruchany służyły do napojów. Pod misy kładziono „prawdy“ czyli „miśniki“, a były to podkładki plecione ozdobnie. Półmiski nastały później od mis; saleterki do sosów stawiano na stole między półmiskami; przystawki szklane bywały kolorowe; blat czyli półmisek podługowaty na pieczyste zjawił się jeszcze później. Wanny w kredensie, cebrzyki, stoły nawet u Radziwiłłów i innych bywały ze srebra. Podczaszy albo piwniczy miał osobną zagrodę lub mieścił się w kredensie za hałasami, gdzie rozstawione były konwie od piwa, flasze srebrne, cynowe, miedziane, puhary, roztruchany, później dzbany iłżeckie garncarskie, flasze garncowe od św. Krzyża ze śrubami, szklenice: mogiłki, jezuitki. Szklanki kryształowe, biało malowane, Zygmunta Augusta chowano w futerałach, a jeśli puhar był kosztowny, jak darowany temu królowi przez biskupa płockiego, to i pokrowiec jego był również ozdobny, świet-nemi piórami papugi wy klejony. Były domy, w których z sali stołowej albo przyległej izby lub sieni szły drzwi do lochu podręcznego, częściej wszakże na czas biesiady umieszczano w kącie beczkę lub dwie beczki piwa, miodu, wina. U bogaczów stała kufa srebrna ze zło-conemi obręczami i siedzącym na niej Baćhu-

„W K-cie—-pisze Al. Bruckner — stały

Kredenc czynić=podawać do jedzenia.

Staro-pol. Glog.“

ner

sem.

kosztowne szkła weneckie malowane „z Bożą męką“ i bukale dla małmazyi, kanaru, sęku. alakantu“. („Enc. Staropol.“).

Kredeno (z włoskiego Credenza, po niem. C reden z).    1) list kredencyalny, w dawnej

Rzeczypospolitej tak nazywano otwarty list z zaleceniem jakiejś osoby. „Kazał król pisać instrukcyę i K. do Barzego“ (Górnicki). 2)

Red.

Kredencerz, po domach możnych zwany inaczej srebrowym, miał obowiązek rozkładać stołach srebro, pilnować dostatków pańskich, nie wypuścić żadnego ze sług, aż srebra obliczą, czuwać nad czystością sreber i farfur i, choć się słudzy i muzykanci po uczcie pańskiej popiją, być wiecznie trzeźwym. Ta ostatnia cnota wobec ciągłych pokus i posiadania napojów była wysoko ceniona, choć nie bjła wcale rzadką i każdy dom możniejszy posiadał wiernego i trzeźwego kredencerza, który zwykle był typem charakterystycznym staropolskiego sługi i przyjaciela domu.—,,Enc.

Kredowy papier czyli glansowany jest to papier sztywny, powleczony mieszaniną bieli ołowianej, kredy i kleju, a następnie wygładzony — służy on do wyrobu kart wizytowych. Podobny papier otrzymujemy przez powleczenie go z obydwóch stron mlekiem wapiennem—następnie wysuszenie i nadanie mu połysku za-pomocą kalandrów (ob.)—albo też przez natarcie papieru welinowego kredą szlamowaną. Gdy na takim papierze pisze się ołówkiem, to napis nie daje się wytrzeć gumą. M- H-

Kredowy system (K. formacya) ostatnia z trzech wielkich grup mezozoicznych; nazwa K. pochodzi od właściwej pewnym jego częściom w Europie północnej skały — kredy piszącej — mułu otwornicowego z Rotalia i Tex-tularia przeważnie. Hi stor y a K. S-u: Poznany K. został najpierw w Anglii. W. Bmith (ob.) rozdzielił go na dolny ,,piasek zielony“ (Greensand), z podrzędnym utworem gliniastym, Gaul-tem (ob.j i górny, „Chalk“—kredę, i towarzyszące jej margle. We Francyi K. występuje obftcie i d’Orbigny (1849 —50) podzielił K. S: na piętra, licząc od dołu: Néocomien, Aptien, Albien, dla dolnego oddziału; Cénomanien, Turo-nien, Sénonien, Danien dla górnego (ob. te wyr.). W Niemczech K. S. podzielono pierwotnie na „Quadersandstein“ (piaskowiec kostkowy), Plä-i Mils. Obecnie przyjęty jest w głównych krajach Europy podział następujący:

Niemcy

Anglia

Francya

Górna kreda

Damen

Danien

Senon

Upper

Margie Emscherskie

Turon

Cenoman

Chalk

Middle

Lower

Upper Greensand

Sénonien

Turonien

Cénomanien

Dolna kreda

Gault

Gault

Albien

Hils lub

Neokom—Weiden

Lower Greensand

Wealden

Aptien

Néocomien

niezliczone iaoceramy i belemnitelle. Różnice powyższe różnicom klimatycznym wogóle są przypisywane. Uławicenie utworów K-ych w Europie północnej jest wogóle mato zakłócone. Działalność wulkaniczna była równie słaba jak w jurze. Cechy paleontologiczne Systemu K-go: flora dolnokr. bardzo podobna do jurskiej, składa się przeważnie z sagowców, drze.v iglastych i paproci; dwuliścienne i drzewa liściaste prawie zupełnie w Europie nie istniały. W górnej kredzie dopiero raptownie pojawiają się w olbrzymiej ilości, a niektóre rodzaje są identyczne z żyjącemi obecnie. Jest immigracya, zapewne z Ameryki północnej, gdzie dolne K-e warstwy potomackie zawierają obfitą florę dwuliściennych. Fauna K-go, Otwornice, masowo brały udział w budowie pewnych skał K-y. Gąbki były nadzwyczaj liczne, zwłaszcza Hexactinellidae i Lithistidae osiągają maximum rozwoju. Korale są mało osobliwe: w większych ilościach rafowe korale spotyka się tylko w pasie równikowym. Śród szkarłup-niów przewagę uzyskują jeżowce, zwłaszcza nieregularne, z rodziny Spatangidae. Mszy-wioły występują w ogromnej ilości. Ramie-nionogi są podobne do jurskich; najważniejsze lerebratula i lihyncho netta. Z małżów ważne są ostrygi (Gryphaea vesicularis, Exogyra Cou-lonï), inoceramy — liczne formy przewodnie, a przedewszystkiem r rudysty (Hippurites, Ra-diolitcs i t. d., ob.). Ślimaki, Actaeonella, Glau-conia, Omphalia, są typowe dla utworów K-y. W systemie K-yrn występują po raz ostatni obficie amonity i belemnity. Amonity wyróżniają się rozwiuiętemi formami (Crioceras, Scaphites, Hamites, Baculites, Turrilites, ob.); z prawidło-

Ostatnio we Fraucyi i Szwajcaryi K. dolny podzielono na piętra, licząc od dołu: Berriasein,

Valanginien, Hauterivien, Berrémien, Aptien,

Albien. K. System od trzeciorzędu i jury w Europie środkowej i północnej jest ostro odgraniczony, dzięki transgressyi (zlepieńce Hilso-we). W Obszarze Śródziemno-morskim, gdzie utwory jurajskie morskie bezpośrednio przechodzą w takież K., granica K-go Systemu jest dowolna i trudna do przeprowadzenia. To samo tyczy się^Anglii północnej (Yorkshire) i Rossyi centralnej. Główną cechę K-go Systemu stanowi wielka transgressya morska, jaka w tej epoce całą prawie powierzchnię kuli ziemskiej dotknęła. Transgressya K-owa zaczyna się w neo-komie, osiąga w cenomanie największe rozprzestrzenienie, lecz pogłębienie morza trwa podczas całego turonu, i dopiero od margli Em-scherskich i Senonu dolnego zaczyna się re-gressya, przerwana na chwilę ruchem wstecznym pod koniec Senonu. Transgressya K-a zalewa wielkie obszary lądowe, które w ciągu niezmiernie długich okresów były ciągle lądem stałym. W ten sposób odbywały się wahania w obszarach cokułów lądowych; w regionach geosyn-klinali (ob. Fałdowanie), czyli w granicach wielkich sfałdowań trzeciorzędowych (Alpy, Karpaty, Kaukaz), zachodziły zjawiska odwrotne.

it. zw. ceratytów kredowych; form tych braknie w kredzie północnej, która zawiera natomiast atawistyczne, jakgdyby,,równikowe formy Morto-

Transgressyi, trwającej w obszarach lądowych od Neokomu do Turonu, towarzyszy regressya w geosynklinach, regresyi Senońskiej—transgressya w geosynklinach. Drugą wybitną cechą K-go systemu jest wybitna różnica między rozwojem północnym a południowym. Kredę południową cechuje masowe występowanie ka-protyn i rudystów, Korali rafowych, rodzajów amonitów Lytoceras, Phylloceras, Haploceras wo zwiniętych najważniejsze są: Hoplites, Ho-

leostephanes, Acanthoceras i t. d., a ciekawe są

J. L.

Red

niceras, Buchiceras z ceratytową linią zatokową. Z kręgowców: ryby kościste pojawiają się w wielkiej ilości, z gadów znajdują się ostatnie Ichtyosaury, Plesiosaury i Pterosaury (Pterano-don z Kanzasu, bezzębny, do 8 m. siągu skrzydeł); żółwie i krokodyle, mosasaury wężokształ-tne gady morskie, a przedewszystkiem olbrzymie dinosaury (Triceratops, Iguanodon, ob. pod odnośnemi wyrazami opis zwierząt powyższych). Ptaki kredowe posiadały uzębione dzioby (Hesperornis ob., Ichtyornis). »Ssaków znamy bardzo mało; formy drobne i nizko u-organizowane.—K. system w Polsce zajmuje cały prawie obszar ziem naszych. Ziemie te były lądem aż do początku cenomanu (neokom występuje tylko w pasie karpackim i został znaleziony ostatnio w Wieńcu koło Włocławka); potem następuje transgressya od zachodu, obejmująca Królestwo, Galicyę, Litwę, Wołyń i Podole. W cenomanie osadzają się w okolicach Krakowa i u poduóża gór Sto-Krzyskich piaskowce żeleziste, później margle K-e (opoka) i kreda pisząca (pod Chełmem) odpowiadająca Turonowi (częściowo), Senonowi a może i Da-nien’owi. Utwory K. stanowią podłoże niżu północno-polskiego (pod Warszawą leżą na głębokości 750 stóp), a występują na powierzchnię w Lubelskiem, na Podolu, w Galicyi wschodniej i dokoła gór Sto-Krzyskich.

Kredyt (Z łac. credere — wieizyć, ufać). Wyraz K. oznacza zaufanie, którem jedna osoba darzy inną; w ekonomii politycznej i w życiu gospodarczem K-era są takie tranzakcye, kiedy jedna strona, kr edytor, odstępuje drugiej użytkowanie dóbr materyalnych z zastrzeżeniem zwrotu równoznacznika tych dóbr po pewnym czasie (zwykle z dodatkowem jeszcze wynagrodzeniem). K. jako podstawa życia gospodarczego, ukazuje się względnie bardzo późno.

W okresie gospodarstwa naturalistycznego jest on objawem rzadkim, występuje zwykle w bardzo uciążliwej postaci: pożyczki lichwiarskiej, i jest źródłem stałem ruiny tego, kto zaciąga pożyczkę (ob. Lichwa, Procenty). Warstwa lichwiarska prowadzi podówczas byt pasożytniczy, a samo pobieranie procentów, piętnowane przez kodeks i opinię publiczną, jest czynem podówczas natury ujemnej. To jedno świadczy, jak podówczas K. był rzadki i w użyciu gospodarczem tworzył potęgę małowpływową. Rozwija się dopiero z zapanowaniem gospodarstwa towarowego, ale ażeby K. stał się bodźcem rozwoju gospodarczego, źródłem dobrobytu dłużnika, na to trzeba było aż w. XIX, kiedy kapitał rentyerski został podporządkowany przemysłowemu i zaczął poprzestawać na cząstce tych zysków, które pobiera przedsiębiorca-prze-mysłowiec. Rozwinięty K. jest właściwy dopiero najwyższej fazie gospodarstwa towarowo-pieniężnego: fazie kapitalistycznej. Dopiero w tym okresie doszło do tego, że nie dłużnik poszukuje kredytora, ale kredytor — dłużnika, za sprawą nadmiaru kapitałów, szukających lokacyi: wielkie towarzystwa kredytu krótkoterminowego francuskie (Kredyt lyoński, Towarzystwo powszechne i t. d.) użytkują z pomocy tak zw. démarcheurs, którzy w imieniu firmy ofiarowywują pożyczkę różnym przedsiębiorcom, dającym odpowiednią rękojmię, i nie-zrażeni odmową, wracają po raz drugi i dziesiąty. Okres ten, rozwiniętego K-u, powołał do życia olbrzymie długi państwa i municypalne (ob. Państwo i Municypalno ś ć), wyłonił centralizacyę kredytu (ob. Banki, Towarzystwa kredytowe) i utanił sarn kredyt, stworzył procentujące papiery (pożyczki państwowe, listy zastawne it. d.), przyczynił się do powstania takich urządzeń jak Izby rozrachunkowe (ob ). Jednocześnie K., udzielając życiu przemysłowemu silnej podniety, zaostrzył ujemne skutki anarchii rynku i nadał t. zw. kr y z y s o m (ob.) napięcie niezmierne.—Pod pojęcie K-tu można podciągnąć także dzierżawy, wynajem lokalu i t. d., ale praktyka ekonomiczna usunęła te pierwiastki, ograniczając K. do tych przypadków, kiedy używane dobro materyalne całkowicie i na własność przechodzi w ręce pożyczającego, a wzamian K. dostaje równoznacznik, zwykle pieniężny. K. tak rozumiany, bywa albo: 1) p o ż y cz k ą—długoterminową, mającą zabezpieczenie na hypo-tece (ob.) gdy chodzi o rękojmię na majątku nieruchomym, lub krótkoterminową, kiedy wierzyciel otrzymuje weksel (ob.) lub zastaw (ob.); albo 2) sprzedażą, a właściciel towaru otrzymuje wynagrodzenie dopiero w terminie późniejszym. Na podłożu tej odsuniętej zapłaty za towar powstaje 3) kredyt banko w y, a występuje w formie dyskonta weksli (oh.) żyrowania (ob.) i t. d. Ze względu na sposób zorganizowania kredytu wyróżniają jeszcze kredyt kooperacyjny lub wzajemny.

Kredyt rolny ob Rolnictwo.

Kredyt włościański Ob. Włościanie. Kredytowe stowarzyszenia współdzielcze

mają na celu dostarczanie członkom swoim jaknajtańszego i najszybszego kredytu. Jakoinsty-tucye korporacyjne stowarzyszenia, o których mowa, opierają swe istnienie, nie na wielkich kapitałach, ale na wzajemnej odpowiedzialności uczestników i ich drobnych, po większej części, udziałach. Ponieważ właścicielami udziałów są stowarzyszeni, przeto i oni decydują tutaj rzeczy najważniejsze: o podziale zysków, o zatwierdzeniu sprawozdania, budżetu wydatków i t. d. Współdzielcze stowarzyszenia kredytowe zapoczątkowane zostały mniej więcej około 1850 roku. Inicyatorami ich byli: Herman Schultze z Delitzsch (ob.) który jest twórcą stowarzyszeń kredytowych dla sfer drobnomie-szczańskich, i Fryderyk Wilhelm Raiffeisen (ob.), gorliwy organizator Stowarzyszeń K-ych wiejskich. I jeden i drugi, tworząc instytucye dla sfer żyjących w warunkach zupełnie dla siebie odmiennych, uwzględnili potrzeby tych sfer i z tego powodu powołali do życia orga-nizacye dwóch odrębnych typów. W stowarzyszeniach Scliultzego należy podkreślić: 1) zebranie kapitału zakładowego drogą udziałów członkowskich, 2) ograniczoną, po większej części, odpowiedzialność członków, 3) zebranie kapitału obrotowego przez przyjmowanie oszczędności (czyli lokacyj), 4) udzielanie pożyczek,

5) pośrednictwo przy kupnie i sprzedaży ma-teryałów i wyrobów rzemieślniczych, 6) za łatwianie zleceń baukierskich. Raiffeisen stanął na zupełnie odmiennym gruncie. Tutaj zasadą jest: 1) zupełne wykluczenie udziałów, 2) nieograniczona, po większej części, odpowiedzialność uczestników, 3i zupełne wykluczenie podziału pomiędzy członków zysków, które zazwyczaj obracane bywają na utworzenie kapitału rezerwowego, i 4) pośrednictwo przy kupnie i sprzedaży maszyn i narzędzi rolniczych, nasion, nawozów sztucznych, zboża it.d Rezultaty, jakie dały stowarzyszenia kredytowe zarówno systemu Scliultzego jak i Raiff-eisena, sprawiły, że stowarzyszenia te rozwinęły się we wszystkich krajach uspołecznionych. I tu jednak życie i warunki miejscowe zrobiły swoje. Stowarzyszenia kredytowe, z biegiem czasu, dostosowując się do miejsca, poodbiegały cokolwiek od pierwowzorów i stąd też różnorodne typy ich nie zawsze dadzą się uogólnić. W dalszym ciągu swej działalności zdobyły się te stowarzyszenia na „formę wyższą“, na związki czyli patronaty, te zaś powołały do życia specyalne instytucye finansowe w postaci „banków związkowych“, które rozwojowi kooperacyi kredytowej kolosalne oddają usługi. —Niemcy, będące ojczyzną Scliultzego i Raiffeisena, są zarazem, rzecz prosta, społeczeństwem, w którein zrodziła się idea kooperacyi kredytowej. Pierwszą spółkę współdzielczo-kredytową założył w 1850 roku Herman Schultze pod nazwą „Towarzystwa Zaliczkowego“ w rodzinnem mieście Delitzsch (w Saksonii). Stowarzyszenie, o którem mowa, pobierało 10°/₀ od uczestników i wymagało, aby ci opłacali składkę miesięczną w kwocie jednego feniga. Prawie jednocześnie Schultze zorganizował dwa towarzystwa dla rzemieślników, w Delitzsch i w Eilenburgu, celem zakupu potrzebnych narzędzi i materyałów z pierwszej ręki, oparte na zasadzie solidarnego poręczenia. Złe i dobre strony tych towarzystw zaleciły Schultzemu zorganizowanie w Erenburgu w 1851 roku „towarzystwa zaliczkowo-wkładowego“ (pożyczkowo - oszczędnościowe), które zaraz w pierwszym roku egzystencyi udzieliło kredytu 8 801 tal., a w następnym—13 300 tal., poczem instytucye tego rodzaju zaczęły szybko powstawać. W tymsamym mniej więcej czasie (w 1852 r.) Fr. W. Raiffeisen, burmistrz

Wielka Encykl. Ilustr. Ser. I, Tom XL. Zesz. 318a.

w Heddesdorf (pod Neuwied) zakłada spółkę pod nazwą „Tow. Dobroczynności“, która z biegiem czasu przeistoczyła się na „Spółkę pożyczkową w Heddesdorf“.—Takie były początki stowarzyszeń kredytowych. Każdy rok, każdy miesiąc, nieomal tydzień każdy, przynosił nowe w tym kierunku zdobycze. Już 1858 roku na kongresie w Weimarze Schultze zyskuje ogólne uznanie ekonomistów niemieckich. W 1864 roku powstaje „Ogólny Związek niemieckich towarzystw współdzielczych“, który pod swą egidę przyj nuje i stowarzyszenia kredytowe. W 1865 r. powstaje z inicyatywy Schultzego „Bank niemieckich stowarzyszeń kredytowych“, a we dwa lata później tenże Schultze jako poseł na sejm wyjednywa prawo dla współdzielczych towarzystw w Prusach. Prawo to wkrótce znalazło zastosowanie w całych Niemczech. Dla ścisłości nadmienić musimy, że prawo z 1867 r. w dziewięć lat później zostało ograniczone z inicyatywy samego Schultzego, który tym sposobem pragnął zmusić Raiffeisena do wprowadzenia w swych spółkach udziałów członkowskich. Od 1876 r. sądy pruskie uie wpisują stowarzyszeń bez udziałów do regestru firmowego. Okoliczność ta zmusiła Raiffeisena do żądania wpłat na kapitał udzi -łowy. Burmistrz z Heddesdorfu zastosował się do wymagań sejmowych; uczynił to jednak pod naciskiem, wprowadzając udziały minimalne. Pomimo pewnego antagonizmu obu mężów łączyła jedna idea użyteczności. Obaj też piękną pozostawili po sobie pamiątkę. W chwili śmierci Schultzego, to jest w 1883 r., liczba towarzystw kredytowych jego systemu w Niemczech dosięgła 3 500, a summa udzielonego kredytu doszła do 1 447 525 317 mark. Niegorzej rozwijają się stowarzyszenia kredytowe, połączone w „Generalny Związek niemieckich stowarzyszeń rolniczych systemu Raiffeisena“. Ze sprawozdania za 1903 rok dowiadujemy się, że do związku tego należało 3 749 stowarzyszeń. Obroty kasowe doszły tutaj do 300 mil. marek, a zysk czysty, przeznaczony, zgodnie z ideą zasadniczą, na fundusze zapasowe, wynosił l 135 741 mrk. Schultze i Raiffeisen znaleźli w Niemczech godnych siebie naśladowców, wśród których na wyróżnienie zasługuje W. Hoas. On i jemu podobni sprawili, że w stowarzyszeniach, należących do „Państwowego Związku Niemieckich towarzystw rolnych“' obrót ogólny w 1902 roku wyniósł 50 964 574 marek, fundusze własne 72 303 634 m., a pożyczki bankowe 9 925 876. Istnieje również w Niemczech „Rolnicza kasa centralna w>zechniemiecka“, która w 1903 r. przy 307 milionach obrotu dała zysku 240 747 marek. — Austrya Niemiecka w sprawozdaniu za 1905 r. wykazuje 7 335 stowarzyszeń kredytowych, z których 5 032 należy do spółek systemu Raiffeisena. W czterystu zaledwie stowarzyszeniach było 163 271 człon-

za-

ków, wydano pożyczek około ([505 mil. kor., a zysk czysty wynosił 3 574 000 kor., kapitał udziałowy 55.8 mil, kor., a złożone oszczędności 352 800 000 koron. — Czechy liczą podług sprawozdania na 1903 rok 755 spółek, zorganizowanych podług wzoru Raiffeisena. Stowarzyszenia czeskie pracują pod egidą tak zwanej „Jednoty“ (czyli Związku). W roku wyżej przytoczonym na pożyczkach było: 19 766 073 kor., a złożonych oszczędnośoi 24 140 860 kor. Kapitał udziałowy, w myśl późniejszej taktyki Raiffeisena, jest tu minimalny. We wszystkich spółkach wynosi on 728 795 kor., tak, iż przecięciowo na jednego uczestnika przypada 12 kor. 25 hal.; kapitały rezerwowe wynoszą 240 tys. kor. Straty w czeskich spółkach są rzadkie. W 1903 roku na 735 spółek sześć wyrównało dochody z rozchodami, 647 wykazało zysk w summie ogólnej 117 829 kor., a tylko 82 spółki mknęły bilanse małym niedoborem 4 373 kor. Ilość członków około 60 000. Kredytowe spółki czeskie płacą od oszczędności od 3‘/s do 4¹/₂%> pobierają od pożyczek od 47s do 57a %. Najczęściej płacouo 4%, a pobierano 5%. Dział pośrednictwa rozwija się znakomicie. W 1903 r. sprzedano i zakupiono: su-perfosfatu za 457 868 kor., żużli za 173 425 kor., saletry za 110 121 kor., wapna za 26 960 kor., węgla kamiennego za 130 172 kor., koksu za 38 832 kor., paszy za 26 373 kor., cykoryi za 35 643 kor., zboża za 4 257 kor., nasion za 48 666 kor. i różnych towarów za 58 039 kor. — Węgrzy posiadają również stowarzyszenia kredytowe systemu Raiffeisena. Oryginalnym warunkiem stowarzyszeń tych jest to, że uczestnik wnosi obowiązkowo do kasy tytułem oszczędności nie mniej niż 20 hal. tygodniowo. — Bulgarya, państewko mało jeszcze uspołecznione, posiada „Kasy rolne“, i to już od 1864 roku. Ustawa tych kas zmieniana była wielokrotnie (w latach 1878, 1883, 1891 i 1894). Ostatnie prawo (z dnia 23 grudnia 1894 r.) obowiązuje dotychczas. Na mocy tego prawa kasy stały się agencyami bułgarskiego banku państwa i zależą od specyalnego urzędu, „oddziału kas rolnych przy ministeryum handlu i rolnictwa“. Mimo to wprowadzono do kas bułgarskich zasady samopomocy. Opierając się na wzajemnej porę-ce, Bulgarya w 1896 r, zaciągnęła pięcioprocentową pożyczkę, specyalnie na zasilenie kas rolnych, i to w poważnej, jak na jej finanse, summie 30 mil. franków. Oprócz ziemian do kas bułgarskich należą również i osoby innych zawodów, aczkolwiek przeważa stan rolniczy. W 1900 roku miały kasy te na pożyczkach wekslowych 62 700 000 fr., z czego na ziemian przypadało 56 600 000 fr., a na inne zawody (rzemieślników, kupców i t. d.) 6100 000 fr. Operacye lombardowe (zastaw gmachów i papierów procentowych) zamykały się liczbą 7.3

mil. fr. Czysty dochód wynosił około 2 000 000 fr. — Czarnogórze, które liczy zaledwie 230 000 mieszkańców, zdobyło się również na dwa stowarzyszenia kredytowe współdzielcze.— Włochy już w 1869 roku zapoczątkowały u siebie stowarzyszenia kredytowe rolne. Prawo do dziś obowiązujące wydane zostało w 1887 roku i oparło się na wzorach Raiffeisena. W 1904 roku widzimy 402 „towarzy-rzystwa drobnego kredytu rolnego“ z kapitałem zakładowym 17 834000 lirów. Stowarzyszenia w ciągu 1904 r. udzieliły pożyczek 443 472 000 lir. Nadto egzystuje we Włoszech 1 530 banków ludowych, które również dostosowane zostały do prawa z 1887 roku, a które swe istnienie, w znacznej mierze, zawdzięczają propagandzie partyi katolickiej.—-Francya posiada znaczną ilość stowarzyszeń kredytowych. Część z nich naieży do tak zwanego związku centralnego (centre fédératif) i warunkami zbliża się do niemieckich stowarzyszeń kredytowych systemu Schultzego z Delitzsch. W dn.

1 lipca 1902 roku do związku centralnego należało 214 stowarzyszeń, z czego przypadało na banki miejskie i ludowe 9, na „kasy rolne“ 197, a na „kasy okręgowe“ 8. Drugim związkiem stowarzyszeń kredytowych jest związek Durand’a, egzystujący pod nazwą „groupe Louis Durand“, i łączy spółki rajfajzenowskie, wyłącznie katolickie. Liczba tych stowarzyszeń w 1902 roku wynosiła 532. W 322 było 10 395 członków. Wreszcie zaznaczyć należy istnienie „kas wzajemnego kredytu rolnego“. W 1904 roku było tych kas 963 przy 42 783 członkach. Kapitał udziałowy doszedł tutaj do 4 012 000 fr.; pożyczki wynoszą 30 235 063 fr. Znaczne powodzenie „kas wzajemnego kredytu rolnego“ przypisać należy egzystencyi „kas o-kręgowych“, które dla opisywanych przez nas stowarzyszeń są te n, czem w Niemczech związki czyli patronaty. Kasy okręgowe powstały na mocy prawa z dnia 31 marca 1899 roku i otrzymują obecnie pożyczkę od rządu, czem współdziałają interesom kas miejscowych. Z początku rozmiar pożyczek ograniczał się tutaj summą całkowicie wpłaconego kapitału zakładowego, ale, stosownie do decyzyi z dnia 25 grudnia 1900 roku, pierwotna summa pożyczek czterokrotnie powiększoną została. Termin działalności „kas okręgowych wzajemnego kredytu rolnego“ określono na lat pięć z prawem możności przedłużenia. Przez pierwsze dwa lata kasy okręgowe nie przyniosły spodziewanych rezultatów. Obroty były tak drobne, że nawet przeznaczony przez rząd francuski fundusz pożyczkowy nie został wyczerpany. Ostatnie lata odznaczają się już zupełnie innemi rezultatami Rok 1904. za który mamy dane, należy do rządu bardzo pomyślnych. Przez ten okres czasu powstało nowych kas okręgowych 18, co podwyższyło ich liczbę do 59. Summa pożyczek, wydanych przez rząd 54 kasom, wynosi-

ła w 1904 roku 14 175 365 fr., kapitał zakła-    mieszkańców, posiada 6 256 uczestników.—

dowy 4 601369 fr. — Belgia zorganizowała    Anglia rozwija banki na wzajemności oparte,

banki znaue tam pod nazwą „Banques populai-    przypominające niemieckie stowarzyszenia sy-

res“, w których uczestnikami są drobni prze-    stemu Raiffeisena.— J a p o n i a posiada „Stowa-

rzyszenia bankowe“. Już w 1899 roku było ich 72, z kapitałem 4 704 020 yen.— Rossya, bez ziem polskich, od dawien dawna posiada różnego rodzaju kasy, jak oto: „wołostnyje“, „banki wiejskie“ i t. d. Są to jednak kasy, które ze stowarzyszeniami współdzielczo-kredy-towemi mało mają wspólnych cech podobieństwa. Stowarzyszenia w znaczeniu przez nas rozu-mianem rozwój swój zawdzięczają prawu z 1896 roku, które uznało za najodpowiedniejsze trzy rodzaje stowarzyszeń, a mianowicie: towarzystwa pożyczkowo-oszczędnościowe, wzajemnego kredytu i tak zwane towarzystwa kredytowe. Towarzystw pożyczkowo-oszczędnościo-wych, zbliżonych do wzoru Schultzego, widzimy w Cesarstwie już w 1902 roku 596 z 213 811 uczestnikami, którzy złożyli na kapitał zakładowy 25 482 267 rb. Towarzystwa wzajemnego kredytu, oparte na zasadach Schultzego, przeznaczone są dla sfer średnio zamożnych, dla tych, którzy prowadzą interesa i zawierają tranzakcye wekslowe. Są to banki współdziel-cze, uskuteczniające wszelkie zlecenia bankierskie. Towarzystw tych egzystuje w Rossy i z górą 150, a o rozwoju ich świadczyć może fakt, że w pierwszem półroczu 1904 r. ich kapitał zakładowy powiększył się więcej niż o 12#.— Towarzystwa kredytowe dopiero w ostatnich czasach posunęły się naprzód. W dniu 1 stycznia 1904 r. 306 stowarzyszeń miało na pożyczkach 3 027 200 rb., kapitału obrotowego 604 700 rb., a oszczędności czyli wkładów 2118 900 rb.

Kredytowe stowarzyszenie współdzieloze polskie zapoczątkowane zostały już wówczas, kiedy Polska straciła swą samodzielność polityczną, kiedy przeszła pod panowanie trzech mocarstw, kiedy we trzech, sztucznie utworzonych dzielnicach, zapanowało nowe życie w odmiennych prawno-państwowych warunkach. I. Wojew. wielkopolskie i Prusy Zachodnie wcielone zostały do Państwa Pruskiego, ajako takie stanęły najbliżej tej widowni, na których żyli i działali Schultze oraz Raiffeisen. To też prowincye te stanowią kolebkę polskiej kooperacyi kredytowej. W 1852 roku w Poznaniu powstało pierwsze polskie stowarzyszenie kredytowe. Była niem „Kasa Wzajemnej Pomocy Towarzystwa Przemysłowego w Poznaniu“, która w 1861 roku przeistoczoną została na „Towarzystwo Pożyczkowe dla Przemysłowców miasta Poznania", a następnie na „Bank Przemysłowców“. Założycielami stowarzyszenia byli: Dr Hipolit Cegielski, dr Władysław Nehring, Stanisław Motty, dr Ludwik Rzepecki, Jan hr. Mielżyński, Antoni Krzyżanowski, Antoni Solecki, Józef Bogdański, Stanisław Kaniewski, Jan Kryszewicz i Józef

mysłowcy, kupcy i rzemieślnicy. W 1902 r. liczba banków tych, na zasadach współdziel-czych opartych, wynosiła 22, ilość członków 14 000, obrót roczny 422 mil. fr. Stowarzyszenia kredytowe dla rolników są również bardzo rozpowszechnione. Są one dwojakiego rodzaju. Jedne z nich zaspakajają potrzeby kredytu długoterminowego i znajdują się pod wpływem partyj katolickich, które mają na celu udzielanie pożyczek z terminem do 2 lat.

Udział uczestnika wynosi tutaj 21 franków.

c. Ł.

Potrzebnego kapitału obrotowego dostarcza państwowa kasa oszczędności. — D a ni a rozwija przedewszystkiem stowarzyszenia kredytowe dla rolników. Są to kasy zbliżone do niemieckich spółek systemu Raiffeisena. Prawo duńskie z dnia 26 marca 1898 r. wymaga, aby przy założeniu stowarzyszenia zapisało się przynajmniej pięćdziesięciu rolników, posiadających razem 500 sztuk rogacizny. Każdy członek może wziąć pożyczkę w stosunku 50 koron na jedną głowę rogacizny; jako największą summę pożyczki prawo duńskie przewiduje tutaj 3 000 koron. Pożyczki wydaje się z terminem nie dłuższym nad 9 miesięcy, przy oprocentowaniu 47a&- Rząd stowarzyszenia te popiera przez udzielanie kredytu do spłaty w ciągu lat dziewięciu na 3 %. W 1901 roku pożyczki rządowe w 160 kasach wynosiły 5 mil. kor. Poza stowarzyszeniami kredytowemi dla rolników w Danii przed kilkunastu laty powstały nowe banki, na wzajemności oparte, typu, którego nie posiada żadne inne społeczeństwo. Są to stowarzyszenia wspierające przemysł i handel. W charakterze członków występują tutaj kupcy, którzy tworzą „bank“, ściślej mówiąc coś w rodzaju towarzystwa wzajemnego ubezpieczenia od strat, spowodowanych niewypłacalnością dłużników. Każdy kupiec, który pragnie zostać uczestnikiem stowarzyszenia, wnosi wpisowe w summie 10 koron i daje zobowiązanie, że zamiast gotowizny przy regulacyi rachunków przyjmować będzie kwit swego banku. Klient uczestnika winien zwrócić się do banku, który sprawdza jego zdolność płatniczą i określa summę kredytu. Do wysokości tej summy bank odpowiada przed swym członkiem za zobowiązania jego klienta, co stwierdza przez wydanie odpowiedniego świadectwa. Summę oznaczoną na świadectwie klient wpłaca w swoim czasie do banku. Członek zaś, otrzymawszy świadectwo od klijenta, przedstawia je bankowi, który zapisuje daną summę na jego rachunek. Trzy razy do roku banki rozliczają się i za ponoszone ryzyko liczą 6 od sta, z wyjątkiem pierwszych czterech miesięcy. Obroty tego rodzaju banków są znaczne. Dość powiedzieć, że „bank kredytowy“ w mieście liczącem 20 tysięcy

O*

48

Zeyland. Już w roku 1863 obecnemu Bankowi Przemysłowców przybywają dwaj nowi towarzysze, dwa „banki ludowe: w Brodnicy i Gołębiu (Gollub). Te trzy towarzystwa zapoczątkowały pracę, która z biegiem lat wspaniale wydała owoce. Przystępując do przedstawienia rezultatów z dotychczasowej działalności omawianych przez nas spółek, zwrócić musimy uwagę na trzy okresy, które spółki te przeżywały. Pierwszym okresem jest czas od 1861 roku, to jest od daty założenia dzisiejszego „Banku Przemysłowców“, do 1871 roku, w którym zawiązał się patronat. W pierw-szem dziesięcioleciu Wielko-Polska i Prusy Zachodnie liczyły 35 spółek. Na czele patronatu poznańskiego jako pierwsi jego kierownicy stanęli: Mieczysław Łyskowski, sędzia Stanisław Motty, dr. Ignacy Zielewicz, dr. Roman Szymański, dr. Rakowicz i dr. I. Au. Pierwszym patronem spółek był Kazimierz Kantak, który po pięciomiesięcznej zaledwie działalności ustąpił miejsca dr. Kazimierzowi Szulcowi. Po ustąpieniu znowu Dra Szulca obowiązki patrona objął ks. Szamaszewski i pełnił je przez lat kilkanaście. Obecnie patronem jest ks. Marcin Wawrzyniak. Drugi okres działalności spółek poznańskich kończy się w 1885 roku, w chwili zorganizowania przez dr. Józefa Kasztelana „Banku Związkowego Spółek Zarobkowych w Poznaniu“. Od tego roku rozpoczyna się okres trzeci, najważniejszy. W 1889 roku, stosownie do obowiązującego w Prusach prawa, wszystkie spółki zostały zreorganizowane i w nadanej im wów • czas formie przetrwały do chwili obecnej, j Zaznaczyć wypada, że prawo pruskie o spół- • kach zarobkowych wyłącza wszelkie tak zwane „zatwierdzenie“ ustaw. Znanym tu jest wyłącznie system regestracyi. Prawo nakazuje zapisać nową spółkę do regestru firmowego, co uskutecznić można zawsze, o ile

stowarzyszenie posiada kapitał udziałowy, zebrany drogą rozprzedaży chociażby najdrobniejszych udziałów. Przy zapisie do regestru firmowego należy ogłosić, czy spółka działa z ograniczoną czy też z nieograniczoną odpowiedzialnością swych człouków. W dalszym ciągu rząd zastrzega sobie prawo kontroli, o ile spółki nie są rewidowane przez patrona. W ten sposób zakreślone prawo pozostawia zupełną swobodę działania samym interesowanym i pozwala tworzyć się kooperatywie w sposób naturalny, przy zastosowaniu się do warunków i upodobań społeczeństwa. Jest to bardzo ważny przywilej, który spowodował, że warunki kredytowych spółek poznańskich są dość różne i trudne do uogóluienia. Różnorodność ta występuje już w satnej nazwie stowarzyszeń. I tak 128 spółek fuukcyonuje pod nazwą: „banków ludowych“ 91, „banków“ 11, „banków parcelacyjnych“ 3, „banków pożyczkowych“ 2, „banków kupieckich 1“, „banków przemysłowców“ 1, „banków prywatnych“ 1, „banków rolniczych“ 1, „banków kółka włościańskiego“ 1, „Kas pożyczkowych“ 7, „Kas wzajemnej pomocy“ 7; „Związku Ziemian“ 1, „Towarzystw pożyczkowych“ 7. Podług starszeństwa spółki kredytowe układają się ten sposób, że powstało ich w okresie:

w W. ks. Po- w Prusach

znańskiem Zach.

I (od 1861 do 1871 r.)

II    ( „ 1873 „ 1885 „)

III    („ 1885 „ 1903 .,)

Przechodząc w dalszym ciągu do statystyki, zaznaczamy, iż posiadamy ją od 1873 roku, to jest od czasu ogłoszenia pierwszego sprawozdania patronatu poznańskiego. Czerpiąc dane z wyżej wymienionego źródła, dowiadujemy się, że spółki poznańskie rozwijały się w następujący sposób:

Rok

1873

1874

1875

1876

1877

1878

1879

1880

1881

1882

1883

1884

1885

1886

1887

1888

Udziały

mrk.

623 487 711575 816 463 962 409 1 162 484 1 250 759 1 297 179 1 249 107 1 496 175 1 551 501 1 719170 1859 019

1    961 275

2    058129 2 270 198 2 348 707 2 438 688

Lokacye

mrk.

Rezerwy

mrk.

Pożyczki

mrk.

2    600 870

3    345 649

3    414 437 4113 766

4    533 591 4 852 238

4    860 377

5    219 266

6    489 611 6844717

7    937 405

8    432 204 8 676 015

8    908 417

9    652 999

10    507 894

11    121626

74 296 89 350 111116 178 624 209 635 268 145 306 383 357 034 477 882 514 536 658 242 783 433 847 848 889 420 989 905 1 014 068 1 053 624

3    321408

4    206 772

4    522 160

5    299 917

6    046 208 6 639 367 6 393 654 6 781 757 8 245 228 8315470

10 109 504 10 892 233 11334 394 11618 530

12    559 961

13    331 870 13 183108

00 C} O

0:0>0i0i050ł0505CSi0iOOoC' GO CO GO CO GO GO 00 GO 00 00 Ci Oi ÇK Oi

r-H I t-H t—¹

CM CC

Rok

Udziały

mrk.

Lokacye

mrk.

Rezerwy mrk.

Pożyczki

mrk.

2 683 444 2 925 063

2    692 463 2412090

3    719772

3    928 724

4    483176 5109 104

5    781 454

6    516 005

7    354 506

8    275 867

9    218 771 10 846 732

12    523 183 12661 912 10 782 236

13    106 547

14    970 083 16 774 448 19 078 036 22 325 161 26 749 761 32 462 061 37 787 516 42 248506 49 282 288 58 908 669

1 177.635 1300 874 1 128 609 1 369 044 l 386 729 1 548 345 1 754 789

1    984 434

2    263 452 2 614 003

2    869 580

3    249 325

3    613 269

4    239 115

15320179 16 650 523 14 439 906 16 671613 18 197013 20 379160 23 539 094 27 923 547 30 866 932 38 390 726 42 266 621 48 151 082 54 610 381 52 278 120

Z zestawienia tego odrazu zauważyć łatwo, że od 1886 r., pomimo małych wahań to w tę to w tamtą stronę, spółki poznańskie stale idą naprzód, a to dzięki Bankowi Związkowemu. Bank Spółek rozpoczął czynności ze śmiesznym kapitałem 40 000 mrk. i przy 92 000 mrk. wkładów. W 1904 roku kapitał akcyjny doszedł do miliona marek (obecnie wynosi już 2 miliony), a pożyczki wekslowe do 13 230 152 mrk. Kierownicy banku rozumieją, że powodzenie obowiązuje, że instytucya społeczna winna być społeczną nie z samej jedynie nazwy. Pojmując swe posłannictwo i dzielnie broniąc na kresach zachodnich naszej placówki narodowej, wspierają przemysł wielki, rzecz prosta, polski. Że tak jest, a nie inaczej, widzimy to w tern, że Bank Związkowy posiada w swym portfelu akcye i udziały: Tow. „H. Cegielski“, „Teatru Polskiego“, „Kwilecki, Potocki i Sp.“, „Spółki Melioracyjnej“, „Bazaru Poznańskiego¹*, „Banku włościańskiego“ i „Banku Ziemskiego“. Śladem Wielkopolski w Prusach Zachodnich poszedł i Śląsk Górny, na którym również rozwijają się polskie „banki ludowe“. Dość powiedzieć, że bank taki w Katowicach posiadał w końcu 1905 roku: gotówki do dyspozyeyi 360 980 mrk. 57 d„ nieruchomość za 97 213 mrk. 80 f., akcyi i różnych należności 26 875 mrk. 18 f. i na pożyczkach 1 722 656 mrk. 95 f.. Udziały wynosiły tutaj 56 367 mrk. 96 f., fundusze rezerwowe 72 492 mrk. 09 f., lokacye (czyli tak zwane ,,depozyta“) 2 062 472 mrk 11 f., a zysk do podziału 18 400 mrk. 34 f. Kolonia polska w Berlinie już od 1896 roku posiada stowarzyszenie kredytowo-współdzielcze pod nazwą „Skarbona“, które rozpoczęło ope-racye z 79 uczestnikami przy kapitale zakładowym 1405 mrk. W 1905 roku do Skarbony należało 295 członków z kapitałem zakładowym 39 966 mrk. Wkłady wynosiły 401 842 mrk., fundusz rezerwowy 20 041 mrk. 69 f„ zysk czysty 7 466 mrk. 37 f„ pożyczki 436 811 mrk. 67 f., a fundusze do dyspozyeyi 32 857 mrk. 80 f. (w gotowiźnie, bankach

ir papierach proceutowych).—II. G a 1 i c y a, Śląsk południowyi Bukowina, posiadają stowarzyszenia K-e, które również rozwijają się znakomicie, a które rozwój ten zawdzięczają związkom. . Związków spółek K-ch widzimy tu aż pięć. Na pierwszem miejscu postawić należy ,,Związek stowarzyszeń zarobkowych i gospodarczych“, założony w 1873 r. Dalej idzie „Patronat dla spółek oszczędności i pożyczek“, przy Wydziale Krajowym, egzystujący od 1899 roku pod kierownictwem dr. Franciszka Stefczyka. Poza tern idą trzy związki, które wskazują, że stowarzyszenia galicyjskie grupują się podług narodowości i wyznań. Związkami temi są: 1) „Ruski Sojusz“, który skupia około siebie stowarzyszenia ru-sińskie, udziela im kredytu lub wyjednywa go w Banku Krajowym; 2) „Związek powszechny¹*, organizacya stowarzyszeń żydowskich i 3) „Związek pokucki“, założony w 1903 r. z siedzibą w Stanisławowie również dla stowarzyszeń żydowskich. W całej Galicyi łącznie ze Śląskiem (2 stowarzyszenia: po jednem w Cieszynie i we Frysztacie) i z Bukowiną (1 stow, w Czerniowcach) liczono w 1904 roku 1032 stowarzyszenia kredytowe, a mianowicie 673 stow, podług wzoru Schultzego i 359 spółek rajfajzenowskich. Ogólny stan gotowizny wynosił w dniu 1 stycznia 1905 r, około 4 000 000 kor.; pożyczki 196 000 000 kor., wartość majątku nieruchomego 5 411 000 kor., a wkłady 8 700 000 kor. W całym okresie tu oznaczonym stowarzyszenia kredytowe liczyły 552 888 członków z kapitałem udziałowym około 32 000 000 kor., rezerwy 10 000 00 kor. Kapitały obce, ulokowane w stowarz., wynosiły 171 000 000 kor., a zysk czysty 2 376 000 kor , z czego na cele użyteczności ogólnej przeznaczono 115 000 koron. Nadmienić należy, że niektóre stowarzyszenia mają tutaj swoją charakterystyczną cechę, mianowicie prawo otwie--rania oddziałów; tak np. Towarzystwo oszczędności i zaliczek w Cieszynie posiada aż sześć filij. W dniu 15 marca 1902 roku ukonstytuował się we Lwowie Bank Związkowy z kapi-

tałem akcyjnym 1 000 000 koron. Bilans banku w 1904 roku wykazuje po stronie czynnej: kasa 168 224, koszta organizacji 22 813, ruchomości 4 657, dłużnicy 425 508, pożyczki 99 870, papiery publiczne 41215, koszta prawne 671, weksle 4 088 793, summy przechodnie 16 149 koron. Po stronie biernej spotykamy: kapitał akcyjny 1 000 000, wierzyciele 747 719, redyskonto weksli 3 037 985, summy przechodnie 32 023, fundusz rezerwowy 6 742, należność za kupony 1 472 i zysk czysty 41 060 kor. W dniu 1 października 1906 r. Bank Związkowy we Lwowie posiadał na pożyczkach 8 050 313 kor. 94 hal. W ogóle kooperatywa kredytowa w Galicyi stale idzie naprzód. Dość powiedzieć, że w ciągu 1905 r. kas rajfajze-nowskich przybyło w Galicyi 57. — Dla całości wspomnieć należy o kasach egzystujących na Bukowinie, a dotychczas przez żaden z wyżej wymienionych związków nieobjętych. Kasy te, których członkami są wyłącznie Polacy, egzystują w Nowym Sołońcu, Pojanie, Makuli i z konieczności należą do niemieckiego na Bukowinie związku, popierającego interesa autipolskie. Zrozumiano tę sytuacyę i poruszono sprawę założenia „Związku polskich kas Raiffeisena“. Bukowińskie koło polskie ma się zająć tą sprawą.— III. Króle s two Pols kie zawdzięcza początek rozwoju na jego terytoryum kooperatywy kredytowej—energii ekonomicznej silnie tutaj rozwiniętej w ósmym dziesiątku lat ubiegłego stulecia. Pierwszą instytucyą kredytowo-współdzielczą jest Kasa Pożyczkowa Przemysłowców Warszawskich, założona z inicyatywy Leopolda Kronenberga (ojca) w celu popierania drobnego przemysłu i rzemiosł w 1870 roku. W tymże roku powstała Kasa Pożyczkowa przy stowarzyszeniu „Zgoda“ w Płocku. Obok tych dwóch instytucyj w 1872 roku Julian Wieniawski i Juliusz Herman (ojciec) organizują Warszawskie Towarzystwo Wzajemnego Kredytu. Pierwsze kroki wymienionych stowarzyszeń zyskały uznanie i wywołały próby przeniesienia kooperacyi kredytowej na grunt miast prowincyonalnych i mia-sicczek. Zjawiają się pierwsi pionierzy użytecznej idei: Aleksander Makowiecki, Józef Kir-szrot-Prawnicki, Fr. Rozmanith i Jan Tadeusz ks. Lubomirski. Widzimy chęć stworzenia u nas stowarzyszeń kredytowych dla ludności rolniczej, co zauważyć się daje w powołaniu do życia trzech towarzystw zaliczkowo-wkłado-wych: w Grójcu, Wiskitkach i Kutnie (wkrótce zwiuięte). Widzimy, że i sfery miejskie nie zapominają o działalności w tym kierunku. Powstają kasy pożyczkowe przemysłowców: w Łodzi, Piotrkowie, Kielcach, Kaliszu, Wie-luuiu, Łomży, Pułtusku, Radomiu i Lublinie. Do 1895 roku funkcyonowało w Królestwie Polskiem: „Kas pożyczkowo-przemysłowych“ 11, ,,towarzystw wzajemnego kredytu“ 1, ,,towarzystw zaliczkowo-wkładowych“ 2,—razem 14

instytucyj kredytowo-współdzielczych. Dzięki nowemu prawu o instytucyach drobnego kredytu, wydanemu w 1896 r., liczba towarzystw wzajemno-kredytowych szybko wzrasta. W 1903 r. Królestwo posiadało już towarzystw: ,, pożyczko- oszczędnościowych“ 81, „kredytowych“ 12, „wzajemnego kredytu“ 31, ,,Kas pożyczkowo - przemysłowych“ 6, — razem 130. Towarzystw pożyczkowo-oszczędniościwych przypada: na gubernię Warszawską 21, Kaliską 8, Kielecką 7, Lubelską 12, Łomżyńską 4, Piotrkowską 14, Płocką 2, Radomską 10, Siedlecką 1 i Suwalską 2. Towarzystwa te zjednoczyły przeważnie ludność miejską i rozwijają się względnie dobrze. Takie np. Pierwsze Towarzystwo Pożyczkowo-Oszczędnościowe Warszawskie, założone w 1897 r. przez Józefa Suprouowicza, liczy obecnie 8 378 członków z kapitałem udziałowym 418 921 rb. Towarzystwo to w przeciągu 1903 r. miało na pożycz-1 051 752 rub.; oszczędności w niem doszły do 795 416 rub. Towarzystwo pożyczkowo-oszczęd-nościowe rzemieślników i drobnych kupców warszawskich liczy 2 871 członków. Drugie w Warszawie Tow. Poż.-Oszczędn. posiadało 1705 uczestników i t. d. Liczby te dają już nam pierwsze pojęcie o rozwoju towarzystw pożycz-kowo-oszczędnościowyeh. Co się tyczy towarzystw kredytowych dla ludności wiejskiej, zbliżonych do systemu Raiffeisena, tych Królestwo posiada kilkanaście. W 1903 roku było ich dwanaście, a mianowicie: 10 w gubernii Płockiej (w Mławie, Płońsku, Drobinie, Płocku, Przasnyszu, Raciążu, Rypinie, Skępem, Wyszogrodzie i Żurominie), w gubernii Lubelskiej jedno, w Nałęczowie, i w gubernii Kaliskiej jedno, w Zduńskiej Woli. Towarzystw Wzajemnego Kredytu posiada Królestwo obecnie 39, a mianowicie: w Warszawie 9 (Warszawskie, Drugie Warszawskie, Prasko-Warszawskie, Warszawskie Kupców i Przemysłowców, Trzecie Warszawskie, Czwarte War-i szawskie, Piąte Warszawskie, Handlowo-Prze-mysłowe w Warszawie i Kupieckie), w Łodzi 3 (Przemysłowców Łódzkich, Łódzkie i Handlo-wo-Przemysłowe), w Radomiu 2 (1 i 2-e Radomskie) w Łowiczu 2 (Łowickie i dla dz. p. i h.), w Częstochowie 2 (Częstoch. i dla dz. prz. i h.), a po jednym w Płońsku, Włocławku, Żyrardowie, Kaliszu, Kole, Łęczycy, Zduńskiej I Woli, Wieluniu, Płocku, Ciechanowie, Siedlcach,

I Piotrkowie, Będzinie, Zawierciu, Tomaszowie, j Sosnowicach, Pabianicach, Zgierzu, Kielcach, Lu-' blinie i Międzyrzecu. Nadto projektuje się (1907 )

I założenie jeszcze czterech towarzystw wzajemne-; go kredytu: dwóch w Warszawie pod nazwą Drugie Kupieckie i Dyskontowe, oraz , dwóch na I prowincyi: drugiego Piotrkowskiego i Suwalskiego. W 1903 roku 29 Towarzystw Wzajemnego Kredytu posiadało 19 290 uczestników, 5419 192 rb. kapitału udziałowego, 1234927 rb. różnych rezerw, 17 878 079 rb. kapitałów na lokacyi, 23145 931 rb. zdyskontowanych

weksli, 2 060 232 rb. pożyczek na mocy o-twartego kredytu, 4 709 001 rb. depozytów,

dzimy w związkach, sprawia, że współzawodnictwo, niedopuszczalne w stosunkach kooperacyjnych, zastępuje się współdziałaniem. Przy pośrednictwie związku można regulować wiele spraw formalnej natury, można normować stosunek gotowizny, można powoływać instytucye pożytku ogólnego: banki związkowe i kasy przezorności dla urzędników. Od 1904 roku istnieje komisya współdzielcza przy Tow. Popierania Przemysłu i Handlu. Do pewnego stopnia zastępuje ona patronat, związek. W pracy komisyi tej brali dotychczas udział: Aleksander Makowiecki, Józef Rzętkowski, Józef Pełczyński, Nikodem Krakowski itd. O kooperatywie kredytowej u nas pisali: Aleksander Makowiecki, Józef Kirszrot-Prawnicki, Nikodem Krakowski, dr. Franciszek Stefczyk, dr. Józef Kusztelan, dr. Stanisław Kozicki, Józef Rzętkowski, Julian Wieniawski i wielu innych. Z czasopism sprawie tej poświęconych posiadamy: „Poradnik dla Spółek“ (w Poznaniu), „Przegląd współ-dzielczy“ (w Warszawie), „Związek“, „Czasopismo dla spółek“ i „Samopomoc“ (we Lwowie). „Czasopismo*¹ wychodzi w językach polskim i rusińskim, a ,,Samopomoc“--w polskim i hebrajskim. Pozostałe pisma prowadzone są wyłącznie w języku polskim.

Kredytowe Towarzystwo Ziemskie (Kr. Pol.). W r. 1763, po nadzwyczaj ciężkiej Wojnie Siedmioletniej, prowincyom państw wojujących, a szczególniej Slązkowi, groziła kompletna ruina ekonomiczna. Wtedy jeden z finansistów berlińskich Biihring zaprojektował nowy sposób ratowania ziemian: tworzenie z nich stowarzyszeń celem otrzymania pożyczek. Projekt ten podobał się królowi Fryderykowi II i niebawem został zatwierdzony. W roku 1770 na Ślązku tedy powstała pierwsza w Europie instytu-cya kredytowa ziemska i pojawiły się pierwsze listy zastawne, zabezpieczone na ziemi. Za przykładem Slązka poszły Prusy, oraz inne kraje ościenne. W Królestwie Polskiem już od 1805 roku kiełkowała myśl wytworzenia podobnej instytucyi kredytowej dla ziemian, lecz dopiero w piętnaście lat później książę Franciszek Lubecki, ówczesny minister skarbu, wraz z Dominikiem Kalinowskim (późniejszym prezesem Dyrekcyi Głównej) ułożyli projekt Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego. —Praca ta po kilku latach wydała wreszcie konkretne rezultaty: d. 13-go czerwca 1825 roku cesarz Aleksander I zatwierdził ustawę Towarzystwa i od tej chwili datuje się jego początek. Był to zresztą najwyższy czas, by przyjść z doraźną pomocą zrujnowanej szlachcie. —Według danych hypo-tecznych wartość dóbr ziemskich w 1824 roku w województwach po-pruskich wynosiła 588 milionów złotych polskich, a obciążenie hypo-teczne, nie licząc długów lichwiarskich, stanowiło 390 milionów złotych polskich, a zatem przeszło 66% wartości; zaś w województwach

3 984 464 rb. funduszów do dyspozycyi (gotowizny, papierów procentowych i w należnościach bankowych), 82120 rb. w nieruchomo-mościacli. Zyski w 1903 roku wynosiły 508 253 rb., a straty na dłużnikach wątpliwych 56 596 rb., czyli nieco więcej niż 11% ogólnych zysków. Z kas przemysłowców pięć przeistoczyło się na towarzystwa wzajemnego kredytu.—

Pozostało ich jeszcze pięć, a mianowicie: w Warszawie, Pułtusku, Lublinie, Łomży i Radomiu. Kasy te w 1903 roku liczyły 18 672 członków przy kapitale udziałowym 1 183 556 rb. i przy 693 652 rb. kapitałów rezerwowych.

Lokacye wynosiły tutaj 8 353 662 rb., pożyczki 9 415 554 rb., gotowizna w kasie i bankach 616 233 ib., nieruchomości 463 801 rb., papiery procentowe 384 699 rb., a zysk za 1903 rok 178 925 rb. —IV. Na Litwie, Podolu,

C. Ł

Wołyniu i Ukrainie rozwijają się również tesame typy stowarzyszeń kredy to wo-współdzielczych, a więc towarzystwa wzajemnego kredytu, pożyczkowo - oszczędnościowe i kredytowe. Niestety, na wszystkich ziemiach dawnej Rzeczypospolitej w zaborze rossyjskim kooperatywa kredytowa nie jest taką, jak w zaborach pruskim i austryackim. Przyczyny złego szukać należy przedewszystkiem w samem prawodawstwie, wydauem pierwotnie w 1895 r., a dopelnionem i zmienionem w dzię-sięć lat później. W państwie rossyjskiem obowiązuje dotychczas tak zwane „zatwierdzenie“ ustaw spółek zarobkowych, pisanych podług zgóry ułożonej recepty. Okoliczność ta wywołuje monotonność i sprowadza brak inicyatywy społecznej. Dalej, prawo rosyjskie nie troszczy się o egzystencyę związków, bez których stowarzyszenia kredytowe działają na własną rękę, co fatalnie odbija się na ich interesach.

Brak związków czyli patronatów spowodował, że stowarzyszenia kredytowe w Kongresówce, na Litwie, Podolu, Wołyniu i Ukrainie przybierają więcej geszefciarski charakter, gonią za ilością, a nie jakością, członków, zadużo wydają na koszta administracyjne, a co najgorsza, za-mało uwzględniają interesy mas szerokich —słowem, w znacznej mierze mijają się ze swem założeniem. Kooperacya kredytowa, jako koo-peracya, z natury rzeczy winna pójść w dwóch wprost sobie przeciwnych kierunkach. Musi ona z jednej strony dążyć do decentralizacyi stowarzyszeń przez zakładanie jaknajwiększej ich ilości. Tego rodzaju warunek pozwala roz-wijać agitacyę, przyciągać do stowarzyszeń wszystkich i uwzględniać potrzeby znacznie większej ilości mieszkańców. Ma on i tę dobrą stronę, że w stosunkach wewnętrznych, przy mniejszym terenie działania, lepiej poznają się członkowie, przez co trudniejsze jest nadużycie wzajemnego zaufania. Z drugiej zaś strony koncentracya stowarzyszeń, którą wi- ’ po-austryackich szacunek dóbr ziemskich był

230 milionów złotych polskich, a obciążenie i 14 mil. złotych polskich, czyli przeszło 49 %. Biorąc przeciętnie obdłużenie hypoteczne własności ziemskiej (mówimy tu, naturalnie, tylko o dobrach szlacheckich, gdyż do r. 1864 grunty włościańskie nie istniały) stanowiło 60 %, a dóbr zupełnie wolnych od długów było zaledwie 7 % .—Obok tego stanu rzeczy ceny zboża do r. 1825, t. j. do chwili powstania Towarzystwa, były nadzwyczajnie nizkie, jak również i wartość ziemi, tak dalece, że z trudem można było znaleźć podówczas nabywców za połowę ceny. W takich-to warunkach ekonomicznych kraju powstało Towarzystwo Kredytowe Ziemskie, przy współudziale rządu, który przystąpił do Towarzystwa z częścią dóbr narodowych.-Nowo utworzona instytucya przyjęła za zasadę do szacowania dóbr prywatnych wysokość podatku (Ofiary), który pomnożony przez 25 miał wskazywać wartość majątku.—Podług ustawy zasadniczej Towarzystwo Kredytowe Ziemskie ustanowione było pierwotnie na lat 28, lecz w r 1838 byt jego przedłużono.— W maju 1826 roku rozpoczęto wydawanie pożyczek w postaci 4% i 5% listów zastawnych, które początkowo stały bardzo nizko: notowano je po 74 — 76 za 100. Za listy b% płacono 8—10% drożej. - Stosownie do różnej liczby lat umarzania pożyczek, jak również do różnej stopy procentów od listów, półroczne raty o-płacane od pożyczek, mieszczące w sobie opłatę na umorzenie, zwrot procentów od listów i tak zwany grosz administracyjny (t. j. koszta zarządu T-wa), musiały być w rozmaitych okresach niejednakowe i wahały się pomiędzy

3—5°/₀. — Właściciel dóbr, płacąc raty, umarza co półrocze pewną część zaciągniętej pożyczki, że zaś raty są równe i dłużnik z każdą ratą ma mniejszy kapitał do umorzenia, od którego tern samem płaci mniej procentu, przeto z ka-żdem półroczem płaci więcej na umorzenie kapitału, tern samem coraz szybciej dąży do zupełnego wypłacenia się Towarzystwu. — Jako represyę względem zalegających z ratami Towarzystwo naznacza kary pieniężne i zarządza przymusową sprzedaż majątków. Ogólna summa kar pobranych przez Towarzystwo w okresie od roku 1826 do r. 1882 wynosi przeszło 4V, mil. rubli. Sprzedanych zaś przymusowo majątków w tym samym okresie czasu było 1 107. Właściciele majątków nawiedzonych przez klęski żywiołowe mają pewne ulgi w opłacaniu rat; najwięcej przyznano ich w 1864 r.— Jak nieodzowną była konieczność powstania takiej instytucyi kredytowej dla la-tifundyów szlacheckich, najlepiej świadczy to, że zaraz w pierwszem dziesięcioleciu wydano 28'/a milionów rubli pożyczek na hypotekę 3 875 majątków ziemskich — prócz 268 majątków skarbowych, które pobrały około 10 milionów rubli. — Błogie skutki łatwego i taniego kredytu dla rolników niebawem zaczęły się ujawniać, przedewszystkiem w nieustannej zwyżce cen ziemi i produktów rolnych, tak dalece, że już w roku 1857 szacunek dóbr prywatnych podniósł się przeszło w dwójnasób; powstały liczne gospodarstwa folwarczne na dawnych pustkowiach, wzmogła się znacznie produkcya zboża--a gospodarstwa poczęły się przekształcać w warsztaty przemysłowo-rolnicze, szczególniej wzrósł przemysł gorzelniany, a gdzieniegdzie zaczęły nawet powstawać cukrownie. W tych czasach odbywały się częste zjazdy rolnicze, na których omawiano potrzeby kraju, między innemi uznano konieczność uregulowania stosunków włościańskich, za pomocą zniesienia pańszczyzny i oczynszowatiia włościan, w połączeniu z separacyą i regulacyą gruntów. Taka poważna reforma stosunków rolnych wymagała. naturalnie, zwiększenia kredytu udzielanego przez Towarzystwo. Lata 1864 — 66 stanowią radykalny przewrót w podstawach, na których dotychczas opierało się Towarzystwo. Powstanie 1863 roku, a następnie uwłaszczenie włościan zreformowały organizacyę Towarzystwa. Poważna część gruntów, około 7 milionów morgów, obciążonych pożyczką Towarzystwa, została wyłączoną z całości, wszystkie ciężary obarczyły pozostałe od uwłaszczenia przestrzenie. Jednakże Towarzystwo wskutek uwłaszczenia poniosło zaledwie 31 tysięcy rb. straty.—Najpoważniejszą zaś reformą w ustroju Towarzystwa było to, że od grudnia 1866 roku ustanowiony został podatek gruntowy (główny i dodatkowy), na którym od tej chwili miał się opierać szacunek dóbr. Następnie Towarzystwo otrzymało pozwolenie udzielania pożyczek bez przerwy, aż do wysokości połowy szacunku.—Na tych nowych zasadach Towarzystwo zaczęło w roku 1870 poraź piąty przyznawać pożyczki —nie będąc odtąd związane żadnym terminem dla tej funkcyi. Stowarzyszeni w pierwszych latach istnienia Towarzystwa dość regularnie wnosili opłaty; lecz już powstanie 1831 roku mocno obniżyło wartość listów zastawnych, a siła płatnicza szlachty znacznie upadła. Maksymalną zaległość w opłatach rat przedstawiają lata od 1863 — 1869. W tym czasie z 5 796 dóbr prywatnych zaledwie 542 wypłaca się Towarzystwu, a na innych ciężą większe lub mniejsze niedobory.— Ażeby zasilić kasę Towarzystwa, zostały wypuszczone w roku 1868 5l/a°/o obligacye na summę l*/₂ miliona rubli, których sfinansowania podjął się dom bankowy Kronenberga. Obligacye Towarzystwa cieszyły się wówczas zaufaniem kapitalistów: odrazu stanęły na 99 za 100, lecz wkrótce przeszły al pari i z małern wahaniem utrzymywały się na 101 aż do chwili umorzenia, t. j. do roku 1873. Towarzystwo miało silne poparcie finansowe Banku Polskiego, który bezprocentowo udzielał mu gotowizny. Właściwymi dostarczycielami kapitału na potrzeby Towarzystwa są nabywcy jego

listów zastawnych, wylosowywanych 2 razy do \ Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, widzi-roku, które przez ręce stowarzyszonych przechodzą w obieg publiczny.—Dla czuwania nad kursem listów został powołany na mocy pierwiastkowego prawa Komitet właścicieli listów.

my przedewszystkiem, że służy ono wyłącznie potrzebom większych i średnich posiadłości ziemskich; że ci, którzy posiadają mniej niż 90 morgów z kredytu Towarzystwa korzystać nie mogą, jak również i ci, którzy nie mają uporządkowanych hypotek, dalej, że terminowa wypłacalność za listy zastawne i kupony od nich jest zupełnie zabezpieczoną; Towarzystwo bowiem posiada ogromny kapitał rezerwowy, z którego dotychczas nigdy nie korzystano, nawet w n aj kry tyczni ej szych czasach, po ostatniein powstaniu. Część tego kapitału zabrał rząd na cele obce instytucyi. Nie bacząc na sporo usterek w gospodarce wewnętrznej, Towarzystwo Kredytowe Ziemskie jest o-becnie najsilniejszą instytucyą finansową w kra-

A. R.

W wypadkach, gdy listy zastawne ulegały zatraceniu, początkowo Towarzystwo wydawało duplikaty, lecz już w 1889 r. zasada po-szuki walności odrzuconą została. —W przeciągu pierwszych pięćdziesięciu lat wydawania pożyczek Towarzystwo wypuściło listów zastawnych na summę przeszło 180 milionów rubli. Najwyższa pożyczka na jedne dobra wynosiła w r.

1882—226 tysięcy rubli, przeciętnie zaś 40 —

Kredytowe Towarzystwa Miejskie w Królestwie Polskiem egzystują w dwunastu miastach, a mianowicie: w Warszawie, Łodzi, Lublinie, Kaliszu, Piotrkowie, Radomiu, Kielcach, Łomży, Suwałkach, Siedlcach, Płocku i Częstochowie. Są to jedyne u nas instytucye dla długoterminowego kred} tu hypotecznego, amortyzacyjnego, wspierającego właścicieli nieruchomości miejskich. Warunkami swemi instytucye te, do pewnego stopnia, przypominają nam „niemieckie instytuty listów zastawnych“ (Pfandbriefinstitut). Nasze towarzystwa kredytowe miejskie są bezwzględnie stowarzyszeniami na wzajemności opartemi. Jako zrzeszenie dłużników, znajdują one wyborną rękojmię we wzajemnej odpowiedzialności stowarzyszonych, którzy odpowiadają za zobowiązania towarzystwa do wysokości zaciągniętej w instytucyi pożyczki na pierwszy numer hypoteki posiadanych przez nich nieruchomości. Odpowiedzialność ta jest jednak przywiązana, nie do osoby, lecz tylko do danego majątku stowarzyszonego. Zobowiązaniami towarzystwa są listy zastawne, któremi wypłaca się pożyczki, a które zazwyczaj przechodzą do trzeciego właściciela. W tych okolicznościach towarzystwa kredytowe miejskie spełniają niejako rolę pośredników pomiędzy wierzycielami (właścicielami listów) a dłużnikami (właścicielami nieruchomości) i zdawać-by się mogło, że rola ta jest podrzędną. Tymczasem praktyka życia wykazała zupełnie co innego. Towarzystwa Kredytowe Miejskie w naszem życiu ekono-micznem mają ogromne znaczenie i cioszą się ogólnem uznaniem. Najstarszą tego rodzaju instytucyą jest Towarzystwo Kredytowe miasta Warszawy. Po trzydziestoletnich blizko staraniach (pierwsze podanie o założenie tego rodzaju towarzystwa w Warszawie wniesionem zostało jeszcze w 1841 r ) Tow. Kred. m. Warszawy uzyskało zatwierdzenie w dniu 12 stycznia 1870 roku dzięki zabiegom Jana Tadeusza Lubomirskiego. Uprawnienie ustawy dało możność dalszej organizacyi towarzystwa, w któ-

60 tysięcy rubli. — W roku 1871 Towarzystwo zaprojektowało udz'elanie pożyczek na mniejszą własność rolną, niemającą nawet hypoteki gu-bernialnej, lecz wniosek ten nie uzyskał sank- ju. cyi; istniało bowiem ograniczenie w prawie zasadniczem z roku 1825, gdzie było powiedziane, że każdy właściciel ziemski może być członkiem Towarzystwa, jeżeli opłaca najmniej 100 złotych polskich podatku, t. z. „ofiary“.—

Od r. 1838 dopuszczano do Towarzystwa i tych, którzy płacą minimum 50 złp. z warunkiem, ażeby grunta były łączne i w jednej wsi położone. Na mocy prawa z r. 1869 dozwolono wydawać pożyczki i na majątki wynoszące mniej niż 90 morgów w takim jedynie wypadku, gdy mają one ustalone granice i znajdują się w jednolitym kawałku. Rozumie się, pożyczek w tych warunkach udzielono bardzo niewiele. —

Co się tyczy administracyi Towarzystwa, to ją reprezentują: 1) Komitet—władza nadzorcza; 2)

Dyrekcya Główna, władza naczelna; 3) Dziesięć dyrekcyj szczegółowych; 4) Niezależny komitet właścicieli listów, o którym wspominaliśmy wyżej. Komitet nadzorczy, oraz Dyrekcya Główna i Szczegółowa gubernii Warszawskiej— urzędują w Warszawie we własnym gmachu Towarzystwa. Dziewięć zaś pozostałych Dyrekcyj Szczegółowych mają swe własne siedziby w miastach gubernialnych Królestwa (z tych Łomżyńska została otwartą dopiero w 1887, a Piotrkowska w 1882-m). Wszystkie wymienione władze, z wyjątkiem Komitetu listów zastawnych i prezesa Dyrekcyi Głównej, pobierających pensye rządowe—są płatni z funduszów Towarzystw i i stanowią poważny jego ciężar. Członkowie tych wszystkich dyrekcyj są wybierani na dwuletni okres z pośród stowarzyszonych. Obecnie jest ich przeszło sześćdziesięciu. Prócz tego istnieją tak zwani delegaci taksowi, których obowiązkiem jest sumienna ocena majątków. Niepodobna jest ustalić liczby dóbr obecnie obciążonych pożyczką, waha się ona' bowiem nieustannie; w każdym razie jest ich przeszło 9 tysięcy.

O stanie obecnym Towarzystwa świadczy ostatni bilans z dnia 15 października 1905 r.: stan czynny wynosił 1667₂ miliona rubli i wartość nieruchomości tyleż. Przechodząc do defiuicyi

1.06

Wielka F.ncykl. Ilustr. Ser. I, Tom XL. Zesz, 318a

Summa ta, pomimo amortyzacyi

na Łódź 25 000 739 rb., na Częstochowę

na

C. Ł.

I,. K.

Ht,a.

rej brali udział: Józef hr. Zamoyski, Wacław Łuszczewski, Franciszek Miaskowski, A-dolf Kurtz, Adam Bagniewski, Władysław Gruszecki, Wincenty Majewski, Edward Grabowski,

Dominik Zieliński, Leopold Kronenberg, Juliusz Wertheim i Jan Bloch. W kilka miesięcy po ulegalizowaniu instytucyi rozpoczęła ona swe czynności. Przezornie opracowana ustawa, dogodne warunki wpłaty pożyczek, połączone z łatwością zbytu listów zastawnych, sprawiły, że Towarzystwo K-e miasta Warszawy stało się odrazu instytucyą bardzo poważną. Już w pierwszym roku jego działalności (1870 — 71) udzielono 349 pożyczek na ogólną summę 4 138 800 rb.

wzrastała stale i w okresie operacyjnym w 1903 — 1904 r. doszła do 86 620 317 rb.

Listy zastawne towarzystwa w ciągu pierwszych 25 lat były 5-procentowe. Kurs ich zaczął się od 83 rb. 15 kop. i, aczkolwiek podlegał fluktuacyi, doszedł wyżej pari. Taki stan rzeczy spowodował to, że władza Towarzystwa w r. 1895 roku wypuściła nową seryę listów, seryę ósmą, tym razem 47₃⁰/₀-ową. Były chwile, w których pod wpływem przyjaznej konjunktury, zdawało się, że nastąpi ogólna konwersya b% na 47₉ %. Niestety—ostatnie wypadki, które wywołały drożyznę gotowizny, sprawiły, że stało się wręcz przeciwnie; dziś daje się dostrzedz powrót do pięcioprocentowych.

Nie zmniejsza okoliczność ta stateczności i zasług towarzystwa, które stało się pierwowzorem dla pozostałych towarzystw K-ych miejskich. Najstarsze po Warszawskiem jest Towarzystwo K-we m. Łodzi, otwarte w dniu 1 listopada 1872 r; dalej: miast Kalisza (1885 r.), Lublina (1886),

Płocka (1887), Piotrkowa (1895), Kielc ^ 1898),

Radomia (1899), Łomży (1899), Suwałk (1900),

Siedlec (1900), i Częstochowy (1900). Wszystkie te towarzystwa w okresie sprawozdawczym w 1903 i 1904 r. posiadały na pożyczkach 123 547 939 rb., z czego na Warszawę przypadało 86 620 317 rb., na Lublin 2 536 992 rb.,

2 320 258 rb., na Płock 1 336 605 rb., na Kalisz 1 142 754 rb., na Radom 1 130 583 rb.,

Piotrków 1004 650, na Suwałki 743 217 rb., na Siedlce 693 255 rb., na Kielce 585 224 i na Łomżę 433 345 rb. Wartość nominalna listów zastawnych wszystkich towarzystw K-ych miejskich w 1903 i 1904 r. wynosiła 123 546 700 rb. i układała się proporcyonalnie do udzielonych pożyczek. Oprócz Warszawy, która posiadała 5 i 4'/s % -owe listy, takimiż listami operuje Łódź. Pozostałe miasta wypuszczają b% listy. W 1903 i 1904 r. dochody we wszystkich towarzystwach wyuosiły 793 558 rb., a że wydatki w tymże czasie wyniosły 673 082 rb., przeto zysku czystego było 120 476 rb. Kończąc wzmiankę niniejszą o towarzystwach K-ych miejskich, należy podkreślić raz jeszcze tę okoliczność, że są one jedynemi instytucyami dla hy-potecznego kredytu umarzalnego, miejskiego. Mówiąc inaczej, stanowią one jedyny typ tego rodzaju organizacyi. Jest to warunek bardzo w czasach dzisiejszych ujemny przy kształtowaniu się naszych stosunków finansowych. Bezwzględna wyłączność wywołuje w danym wypadku to, że towarzystwa K-we miejskie udzielają pożyczki bardzo małej i w ten sposób wzmacniają wartość listów, ale jednocześnie zmuszają właścicieli domów do uciekania się pod opiekę kredytu hypotecznego, prywatnego. Kapitaliści zaś, mając na hypotekach naszych doskonałą lokacyę, zarówno pod względem ewikcyi zwrotu, jak i wysokości oprocentowania, nie umieszczają swych funduszów w przedsiębiorstwach, co wychodzi na niekorzyść naszego przemysłu. Dla innych typów długoterminowego kredytu hypotecznego jest u nas dużo pola do wyzyskania. Brak hypotecznych banków akcyjnych z prawem emisyi listów zastawnych sprawił, że niezabudowane place wielkich miast, wille podmiejskie, zabudowania fabryczne są obciążone pożyczkami, udzielonemi bądź przez osoby prywatne, bądź przez insty-tucye dla kredytu krótkoterminowego.

Kredytowe papiery, ob. P a p i e r y państwowe, Weksle, Renty państwowe, Listy zastawne.

Kredytywa, ob. Ak red y ty w a.

Kred sowie (niem. Kr e dsch, ang. Kredj), lud nazywający siebie Adża (Adja), a przebywający dokoła źródeł rzek Kotto, Szynko i jej dopływów, na linii wododziałowej pomiędzy porzeczem Konga a Nilu Białego, w kraju Dar Ferlit (na południe od Darfuru). Sąsiadami jego są Bongowie. K. rozpadają się na mnóstwo drobnych plemionek, odznaczają się nizkim stopniem inteligencyi i brzydotą kształtów. Muiej niż średniego wzrostu są przysadziści i niekształtni, czaszki krótkiej, słabego uwłosienia, grubych a obwisłych warg. Ale barwa skóry jest jaśniejsza niż u Bongów lub Niam-Niamów: czerwono-miedziana, co świadczy o ich przynależności do czerwonoskórej rasy afrykańskiej. Zrąb chaty przedstawia rusztowanie w kształcie koszyka, pokryte trawą. Spichlerze ich mają tensam kształt, tylko że wznoszą się na palach. Język co do pochodzenia odosobiiiony od języków sąsiednich. K. dużo cierpią z wiuy opryszków, trudniących się porywaniem niewolników; niektóre z plemi m K-ich znikły, i całe dzielnice zostały obrócone w pustkowia.

Kreet d e, Holender, który z powodu wzięcia Pragi pod Warszawą w 1794, wydał niewielką, liczącą 20 stronic rzecz w języku holenderskim: „Der menschelykheid by de inne-eming van Prag, vorstaad van Warschouw, door de Pusschen op den 4 nov. 1794“.

Krefeld, tk. Cr e feld, miasto obw.. przemysłowe i handlowe, w pruskiej prowincyi nadreńskiej, w obw. regenc. Düsseldorf, pod

no ua pobojowisku obelisk.

Francuzi zajęli 'znowu K. i dzierżyli go aż do

51°20' pin. szer. i 24°12' wsch. dig. g. F., w rozleglej, urodzajnej, mocno zaludnionej równinie, 6 km. od lew. brz. Renu, 38 m. nptn. Według spisu ludności z r. 1890 liczyło miasto 105 376 mk., między nimi 80 146 katolików, 21 909 ewangielików, 1329 lnennonitów i 1992 żydów. Namenić wypada, że w r. 1840 liczył K. 25 897 mk., a 1880 r. 73 872 mk. —Miasto zbudowane regularnie, a ponieważ podniosło się w ostatnich 50 latach, ma wejrzenie miasta nowożytnego. Ulice szerokie i proste, przecinające się pod kątem prostym. Budowle wspaniale. Właściwa środkowa część miasta przedstawia podłużny czworobok, przecięty 8 ulicami głównemi, a 10 pobocznemi czyli przecznicami, dokoła otoczone wspuniałemi plautacyami i alejami. Wśród nich wznosi się pomuik Karola Wilhelm i, autora pieśni „Wacht am Rhein“. Liczne obszerne place zdobią miasto. Na placu Fryderyka wznosi się statua bronzowa „Germania“ na pamiątkę wojny niemiecko-fran-cuskiej z r. 1870—71. K. jest siedzibą sądu wyższego, urzędu krajowego, urz. podatkowego, izby handlowej, dyrekcyi król. i krefeldz-kiej kolei. Na czele miasta stoi burmistrz i magistrat; burmistrz ma dodanych 2 urzędników płatnych i 3 bezpłatnych; rada miejski składa się z 30 radnych. Policya miejska. Ma 4 kościoły par. rz.-kat.: Maryacki, św. Stefana, św. Dyonizego i św. Józefa, tudzież 2 klasztory Franciszkanów i Aleksyanów; dwu kościoły par. ewangelickie, z którycli jeden, zbudowany w stylu gotyckim, ma wieżę 73 m. wysoką; kościół Menuonitów bez wieży i synagogę. Ratusz, dawniej zamek rodziny von der Leyen, posiada piękny portal i obszerną salę posiedzeń, przyozdobioną historycznemi malowidłami ściennemi malarza P. Jansse la z Dusseldorfu. Urząd pocztowy i telegraficzny; miejskie muzeum, zawierające bogate zbiory sztuki i przemysłu, rzymskie starożytności w okolicy wykopane, rzeźnia miejska. Z zakładów naukowych są: gimnazyum, realne gimuazyum, szkoła realna, szkoła tkacka, farbierska, szkoła handlowa, zimowa szkoła rolnicza szkoły żeńskie, wydziałowe, liczne szkoły ludowe. O-prócz tego są 3 zakłady sieroce czyli ochronki, szpital i piękny teatr. Po wschodniej stronie miasta znajduje się zwierzyniec z rozległym parkiem, tworzącym miejsce przechadzek dla mieszkańców. — K. jest środowiskiem niemieckiego przemysłu jedwabniczego i wyrobów a-ksamitnych; w r. 1893 w mieście i okolicy było 13269 warsztatów ręcznych i 6 387 mechanicznych warsztatów tkackich, na których przerobiono 497 810 kg. surowego jedwabiu, 372044 kg. przędzy jedwabnej, 1 080 715 kg. bawełny i 35 778 kg. wełny. Całkowity obrót wyrobów iedwabnych i aksamitnych w 1893 r. wyniósł 79V₃ miliona marek, z czego na zagranicę przypadło 46 milionów marek. — W suszarni jedwabiu przesuszono w r. 1893 jedwabiu

578 175 kg., z czego znaczna część przypada na sąsiednie osady fabryczne, jak Dülken, Viersen i t. d. — Są tu warsztaty kolejowe, kotlarnie, odlewarnie żelaza, fabryki machin, fabryki chemicznych wyrobów, rafinerye cukru, gorzelnie, mydlarnie, fabryki octu, browary, młyny parowe, stolarnie parowe, fabryki machin do szycia, fabryki cygar, 2 zakłady gazowe, 25 drukarni i t. d. Miasto posiada u-rządzenia telefoniczne i jest połączone telefonem z Kolonią, Düsseldorfern, Elberfeldem itd. W okolicy ogrodnictwo i warzywnictwo rozwinięte ua wysoką skalę. Handel ożywiony i wspierany przez izbę handlową, bank państwowy (roczny obrót 1008.8 milionów marek w r. 189 3) i inne instytucye pieniężne. Ruch pocztowy: w r. 1893 wyszło 6 720 943 przesyłek listowych, a weszło 4 770 142; liczba wysłanych pakietów bez podania wartości wyniosła 727 235, a nadeszłych 459 432; przesyłek wartościowych odeszło w summie 48 380 858 marek, a nadeszło w summie 34314140 marek; wpłacono na poczcie 13 485 150 mar., a wypłacono 18 962 831 mar. Telegramów doręczono 71 886, wysłano 79 020. Opłaty celne w głównym urzędzie podatkowym wyniosły 1339 830 marek. — Miejska kasa oszczędności wykazała w r. 1893 wkładów 3 962 177 marek; oszczędności wogóle wynosiły 8 872 277 marek.— Miasto posiada wodociągi, miejską i ochotniczą straż ogniową.—Kiedy o rada ta powstała—niewiadomo. R. 1166 .istniała już jako wieś i należała do hrabstwa Moers. R. 1361 podniósł ją cesarz Karol IV do rzędu miasteczek, a r. 1373 do rzędu miast i nadał mu prawa i przywileje miejskie. Wtedy otoczył się K. mura-mi, wałami i fosami. Odtąd począł się rozwijać przemysł i handel, przedewszystkiem kwitły wyroby sukna i płótna. W r. 1511 i 1584 hordy rozbójnicze i łupiezkie spaliły K. do szczętu. Po wygaśnieniu hrabiów z Moers przeszło r. 1600 hrabstwo wraz z K. w ręce domu Orańskiego, sprzyjającego rozwojowi protestantyzmu. Wskutek niepokojów i rozruchów religijnych w XVII i XVIII w. K. byI schroniskiem Menuonitów,¹ reformowanych i separatystów, ściganych i prześladowanych w księstwach Jülich i|Berg. Ci przyczynili się bardzo do podniesienia przemysłu, przedewszystkiem wyrobów płóciennych, a w drugiej połowie XVII w. staraniem rodziuy von der Leyen wprowadzono przemysł jedwabniczy. W r. 1702 przeszedł K. z hrabstwem Moers dziedzicznie w ręce Prus. W r. 1743 pozwolono katolikom na swobodne wykonywanie ć Viczeń religijnych. W czasie wojny 7 letuiej, 23 czerwc i 1758, książę Ferdynand brunświcki na czele zjednoczonych wojsk odniósł świetne zwycięztwo nad Francuzami pod wodzą księcia Ludwika Burbońskiego, we wsi Fischeln pod K. W r. 1858 postawio-

W r. 1794

Ur. G.

Br O.

A. A. K.

W latach 1795 — 1829 był proboszczem w Żytenicach. W r. 1790 wydał mapę Fraukonii w Niemczech; w 1806 mapę królestwa czeskiego (w Norymberdze), co powtórzył w 1807, 1816 (tamże) i 1818 (w Pradze). W r. 1819 wyszła jego mapa pocztowa król. czeskiego, a w latach następnych mapy poje-dyńczych okręgów król. czesk. Zamierzał on wydać dokładną mapę Czech, czego wszakże wyszło 9 arkuszy. W nagrodę swoich prac o-trzymał godność kanonika katedralnego w Li-tomierzycacli i członka honorowego „Muzeum czeskiego“. (Nauen Slov.) t. XV.

Kreibitz (niem.), po czesku Chribska, tk. Kripska, miasto przemysłowe w półn. Czechach, pow. rouowskiin (pow. Rumburg), przy drodze czesk. kolei półn. Praga —Georgswalde—Ebersbach i Podmokłe (Bodenbach)—

r. 1814 wraz z ziemią po lewy brzeg Renu, poczem przeszedł K. znowu pod panowanie pruskie. — Pod miastem wznoszący się zamek Krakau zburzono i zrównano z ziemią w r. 1677. Miasto jest miejscem urodzenia sławnego podróżnika afrykańskiego Edwarda Vogla. — Ub-wód Kreteldzki liczy 165 km. kw. i 32 000 mk.—Por. Keussen „Die Stadt und Herrlichkeit Krefeld“ (Krefeld 1859); — Rötts eher „Krefelder Mundart“ (Krefeld 1875).

Kręg (ang. Crag) nazwa lokalna angielskich utworów plioceńskich. Są to warstwy przeważnie piaszczysto-gliniaste leżące bezpośrednio na erodowanej powierzchni kredy lub glin londyńskich. K. dzielą na następujące poziomy: 1) K. biały (Coralline Crag) do 15 m. grube margle wapienne obfitujące w mszy-wioły, z Terebr. grandis=perforata, Terebrotulina caput serpentis, Voliita Lamberti i t. p. Mniej więcej jedna trzecia gatunków żyje o-becnie. Wogóle fauna wskazuje na klimat u-miarkowanie ciepły, aczkolwiek już zawiera pewne gatunki półroczne, jak Cgprina islandi-ca\ 2) K. czerwony (red crag) z Suffolku. Czerwone do 12 m. grube margle żelaziste z zębami żarłaczów, Fusils contrarius, Voluta Lamberti, Pectunculus glychncris i t. d Fauna zawiera ⁹/io form żyjących jeszcze obecnie; ¹I[0 prawie form północnych (Buccinum groenlandi-cum, Area groenlandica);    3) K. norweski

(Norwich Crag), utwór rzeezno-morski, do 6 m. gruby, złożony z piasków, żwirów i glinu. Fauna zawiera mieszaninę mięczaków lądowych, słodkowodnych i morskich, jak również szczątki Mastodon arvernensis Elephas nieri-dionalis. Wyższą jeszcze niż w Il-im jest zawartość form żyjących obecnie, jak również i północnych; 4) Chiltesford and W eybourn C. Pierwszy utwór estuaryowy, drugi morski; pierwszy składa się z piasków i glin z Car-dium edule, drugi z piasków i żwirów z Telli-na baltica. Nad K. leżą Forest bed z Crotnes, należące do dyluvium, lecz niekiedy do plio-cenu zaliczane. Główne znaczenie utworów K-u na tern polega, że w nim wyraźniej, niż w jakimkolwiek innym utworze trzeciorzędowym, dostrzegać można stopniowy przyrost mięczaków, nietylko żyjących obecnie, lecz również północnych. Wzrastająca stale w K. ilość tych ostatnich nakształt termometru wykazuje stopniowe oziębianie się klimatu i zwiastuje nadchodzący okres lodowcowy.

Kreglingen, miasto w Wirtembergii, obwodzie Jagst, okręgu Mergentheim, nad rz. Tauber, lew. dopływem Menu, liczy 1213 m-ców, między nimi 19 katoł. i 97 żydów (1890 r.); kościół par ewan., synagoga. Kwituie uprawa winnej latorośli. W pobliżu K-u znajduje się kościół p. w. Zbawiciela, zbudowany w latach 1384—1389, dawniej miejsce pielgrzymek, dziś wielkim kosztem odrestaurowany; piękny ołtarz główny rzeźbiony.

Krehl L u d o 1t, orjentalista, ur. 29 czerwca 1825 w Miśnji (Meissen), studjował teologję a następnie języki wschodnie (arabski, turecki, hebrajski) w Lipsku, Tubindze, Paryżu i Petersburgu Po powrocie do Saksonji, w r. 1852 został sekretarzem bibljoteki królewskiej w Drez nie, gdzie pracował dalej nad literaturą reli-gijną i starożytnościami arabskiemi i tureekie-mi, i wyniki prac swoich drukiem ogłaszał. Wskutek tego w r. 1861 powołano go na profesora nadzwycz. języków semickich do uniwersytetu lipskiego, gdzie też otrzymał zarząd hibljoteki uniwersyteckiej. W czasie bibljote-karstwa swojego w Dreźnie K. ogłosił pracę: „De numis muhammedauis in numophylacio regio Dresdensi asservatis commentatio“ (Lipsk 1856). Główne jednak prace jego dotyczą badań nad islamizinem, i z zakresu tego wydał: „Über die Religion der vorislamischen Araber“ (Lipsk 1863); „Über die koranische Lehre von der Praedestination“ (t-że 1870); „Beiträge zur Charakteristik der Lehre vom Glauben im

Islam“ (t-że 1877); „Das Leben und die Lehre des Muhammed“ (t-że 1884, I. Życiorys); „Beiträge zur muhammedanischen Dogmatik“ (t-że 1885, I). Ogłosił także kilka tekstów tureckich i arabskich, a m.: Omara bena Sulej mana „Tarvlh-el-arvńh“= Erfreung der Geister ( Lipsk 1848, tekst turecki z przekładem niemieckim); część Makkarego Historji Arabów hiszpańskich: „Aualectes sur l’histoire et la littérature des Arabes d’Espagne, par al-Makkari“ (Lejda 1855—61, 2 tomy; po arabsku); szczególną zaś wartość posiada wydany przez K-a zbiór podań Buchärego, obejmujący teksty arabskie p.

n. „Recueil des traditions mahométanes par el-Bokhari“ (Lejda 1862 — 68, 3 tomy); w sprawozdaniu ze zjazdu orjentalistów we Florencji K. ogłosił rozprawę: „Über die Sage von der Verbrennung der Alexandrinischen Bibliothek durch die Araber“ (Florencja 1880).

Kraibich Franciszek Jakób Henryk, kartograf czeski (* 1759 — f 1833 w Pradze) Z powołania kapłan, urodzony z rodziców niemieckich

J. F. G.

br. G.

Kreig Jan Ernest, generał francuski (*

f w Bar-sur-

Kreil Karol, meteorolog i astronom (*

f w Wiedniu

o-

Warnsdorf, w pobliżu działu wodnego między babą i Odrą, w pięknej okolicy; 1749 m-ców narodowości niemieckiej (1900); stary kościół par. Przemysł tkacki (nici) i szklany rozwinięty. Tu są początki czeskiego przemysłu szklanego; w XII wieku była w K-u huta szklana, należąca do panów na Tollensteinie. W pobliżu wioski Ko w a wieś Chribska (niem. Neudörfel-Kreibitz), 1627 m-ców, Nie-d e r - Kr e i b i t z, 1612 m-ców i Ober-Krei-bitz, 1098 m-ców (1900 r ); w ostatniej miejscowości znajduje się starożytny kościół z r. 1114 z pięknem mauzoleum gotyckiem; huta szklana z r. 1524; fabryki tkanin i przędzalnie.

w La hr w Bryzgowii 1730 r.

Ornain 1803 r.). Pochodził z rodziny hugo-nockiej francuskiej, zbiegłej do Niemiec. W szesnastym roku życia powrócił do Francyi, aby wstąpić do wojska. Pierwsze lata służył pod dowództwem marszałka ks. Saskiego. Podczas wojny siedmioletniej odznaczył się w wielu potyczkach: pod Rossbach, gdzie otrzymał stopień kapitana (1757), pod Minden, gdzie dostał epolety majorskie (1759), nakoniec pod Clostercamp, gdzie ciężko ranny dostał się do niewoli. Fryderyk Wielki, którego wspaniałomyślności winien swe życie, zaproponował mu służbę w swej armii. K. odmówił, przekładając powrót do Francyi, ale stan zdrowia nie pozwolił mu wrócić do szeregów. Musiał zostawać lat kilka bez zajęcia i był wreszcie bardzo zadowolony, że mógł zaciągnąć się w szeregi jako podporucznik. W Wojnie Amerykańskiej brał udział w kilku ekspedycyach, szczególniej w o-blężeniu Gibraltaru (1782 r.). Rewolucya zastała go kapitanem w pułku Nassauskim. W sierpniu 1792 r. został podpułkownikiem i adiutantem gen. Wimpffen’a, dowódcy w Thiou-ville. Podczas oblężenia tej fortecy przez Au-stryaków i emigrantów francuzkich, kierował licznemi wycieczkami przeciw nim, które po zniesieniu blokady zjednały mu stopień pułkownika, a następnie komendanta miasta. Po kilku miesiącach otrzymał promocyę na generała brygady, generała dywizyi, komendanta Metzu (1793 r.). Lecz z powodu nieporozumień z deputowanymi Konwentu w armii Mo-zelskiej był dymisyonowany, aresztowany i przewieziony do Paryża, gdzie przez 15 miesięcy pozostawał więziony. Po odzyskaniu wolności służył w Wandei (1795—1796), aż póki Dy-rektoryat nie powołał go do Paryża na stanowisko komendanta dywizyi (1797 r.). Po pobycie półtorarocznym na tern stanowisku porzucił służbę i powrócił do Bar-sur-Ornain, do swej posiadłości (1798). Podczas więzienia K-a w obronie jego była wydrukowana praca: „ Jean-Ernest Kreig, général commandant à Metz... aux véritables républicains" (Paryż).

1798 r. w Ried w Austryi

1862). Kształcił się w Wiedniu, gdzie studyo-wał prawo, matematykę i astronomię, w 1827 r. zoslał asystentem wiedeńskiego, a w 1831 r. medyolańskiego obserwatoryum; w 1845 r. objął katedrę astronomii w uniwersytecie praskim i kierownictwo tamecznego obserwatoryum, wreszcie w 1851 r. przeszedł na dyrektora instytutu centralnego meteorologii i magnetyzmu ziemskiego w Wieduiu, przyczem rozpoczął wykłady fizyki w uniwers. wiedeńskim. K. prowadził owocne badania nad magnetyzmem ziemskim, udoskonali! niektóre przyrządy magnetyczne i zbudował kilka samopiszących aparatów meteorologicznych. Spostrzeżenia K-a nad magnetyzmem ziemskim ukazały się drukiem w Medyolanie, jake suplement do medyo-lańskiego „Effemeridi“. Również wydano jego doświadczenia meteorologiczne w obserwatoryum praskiem (Praga 1839—50, 11 tomów) i wie-deńskiem (1856). Z licznych dzieł K-a wymienić należy: „Versuch, den Einfluss des Mondes auf den atmosphärischen Zustand unsrer Erde zu erkennen“ (Praga 1841); „Magnetische und geografische Ortsbestimmungen in Böhmen“ (tamże 1846); toż „im österreichischen Kaiserstaat“ (Wiedeń 1816—51, 5 tomów, wespół z Fribschem); „Anleitung zu magnetischen Beobachtungen“ (2 wyd. tamże 1858); „Ueber den Einfluss der Alpen auf die Äusserung der magnetischen Erdkraft“ (1850); „Klimatologie von Böhmen“ (1865). Prócz tego redagował „Astronomisch-meteorologische Jahrbuch für Prag (Praga 1842 — 45) i „Jahrbücher der Centralanstalt für Meteorologie und Erdmagnetismus“ (od 1849 r).

Kreios, jeden z Tytanów (ob.).

Kreischa, t. j. Kreuzdorf, miasteczko w królestwie saskiem, okręgu drezdeńskim, pow. Dippoldiswalde, nad rz. Lungwitz, lew. dopł. Łaby, 13 km. na płd. od Drezna, 1807 m-ców niemców, 51 kat.; 1 756 ewan. (1900 r.); kościół par. ewaug.; 5 fabryk kapeluszy słomkowych, zakład wodoleczniczy W pobliżu piękna miejscowość Lockwitzer Grund. Br-G-

Kreitner Gustaw, baron von, podróżnik (*• 1843 w Ostrowie na Śląsku Austryackim — f w 1893 r. w Jokohamie); w 1866 r. wstąpił do służby wojskowej, w 1877 r. uczestniczył jako topograf w wyprawie hr. Szechenyi’go do Azyi wschodniej i przebieg tej podróży pisał w. dziele: „Im fernen Osten, Reise des Grafen Szechenyi 1877—80“ (Wiedeń 1881). W 1883 r. rozpoczął służbę w konsulacie wscho-dnio-azyatyckim.

Kreittmayr Wigulejusz Franc. Ksawery Aloizy, baron, polityk i uczony bawarski, jeden z największych w Niemczech XVIII w. (*    1705 w Monachium — f 1790).

Studya odbył w Salzburgu i Ingolsztadzie- po

Krejci Jan, wybitny przyrodoznawca czeski (* 1825 r. w Klatowach — f 1887 r. w Pradze). Po ukończeniu giinnazyum i politechniki praskiej oddal się specyalnie studyom nad mineralogią i geologią pod kierunkiem prof. Zippe’go, kustosza zbiorów mineralogicznych w Muzeum Cześkiem; w 1849 r. objął po / Kreitz (von Kreitzen) Karol (* 1607 nim ten urząd. Od 1850 r. był K. uauczycie-r.—f 30 września 1660 r.) jezuita, professor lem przyrody w wyższej szkole realnej w Pra-Akademii Wileńskiej. Pochodził z rodziny lu- dze; w 1862, r. wysłany zagranicę, zwiedził terskiej w Miśnii, słuchając nauk u jezuitów wystawę wszechświatową w Londynie, następ-w Wiedniu, przeszedł na katolicyzm i wstąpił nje środkową Europę, badając wszędzie głów-do tego zakonu; zaczem przybył do Wilna nie szkolaictwo przemysłowe. Rezultatem, tej i w Akademii wykładał teologię. Następnie podróży była praca „Cestopis po Nemecku, Śvy-był kaznodzieją niemieckim w Kurlandyi i Pru- carech, Fraucii, Belgii a‘ Anglii“ (Praga sach. Cała działalność K. była zwrócona prze- 1863). W 1863 r. został profesorem geologii, ciwko różnowierstwu, z którem walczył 26 lat mineralogii i paleontologii w instytucie poli-swtgo zawodu; wielu dyssydentów, pod wpły- technicznym praskim (w latach 1867,    1871

wem K., przyjmowało katolicyzm. Pismami i 1377 był rektorem tego instytutu), a od 1881 polemicznemi zyskał sobie K. miano „młota ka-cerzy“. Pisał K. przeważnie po niemiecku:

„Von dem eingebildeten Abendmahle der Kalvinisten, und dem katholischen Allerheil-ligsten Sakramente des Altares“ (Braunsberg 1646); „Das catholische: Gibt-Acht, gegen das ewangelische: Gib-Acht des Danziger Ministers“ (1646); „Von der vergifteten Quelle der Lutherischen Lehre und von der heilsa-

!.. I.

A. Pol.

1864

Hl

nich wyjechał jeszcze do Leydy i Utrechtu. Już w r. 1725 został radcą dworu. W Pala-tynacie był assessorem sądu nadwornego. W r. 1741 otrzymał szlachectwo Rzeszy, w r. 1745 ba-roństwo wraz z kauclerstwem rady nadwornej i godnością radcy tajnego. W r. 1749 został vice-kan-clerzem rady tajnej i ministrem konferencyi królewskiej. W historyi prawa bawarskiego upamiętnił się zbiorami: „Codex juris bavarici cri-minalis“ (Monach. 1751), „C. j. b. judiciarii“ (t że 1753, wyd. najn. 1841), „C. Maximilianus bavaricus civilis“ (t-że 1756; wyd. najn. 1844)— opatrzonemi w komentarze, które wydawał o-sobno 1752 — 68 r. (wyd. najn. 1842). Jego są jeszcze: .Grundriss d. allgem. deutschen u. bayrischen Staatsrechts“ (Mon. 1770,3 t., wyd. 2-e 1789). W r. 1845 ustawiono pomnik K-a na placu Promenady w Monachium, modelowany przez Schwanthalera. Życiorys: Kalb A. J. (Monach. 1825).

men der Katholischen“ (Wilno 1648); „Liebevolle Unterredung mit dem Danziger Predikan-ten“ — (Braunsberg 1649, wyd. II 1662); „Katholische Vertheidigung gegen den Lutherischen Catliechismus“ (tamże 1649); „Bemerkungen über der Ehrerettung des Danziger Ministers Cramer“ (1650); „Das katholische Glaubensschild gegen das Schild eines Liefiiin-dischen Kätzers“ (1650); „Vür nützliche Fragen aus der Leichenpredigt von Botsach“ (1650); „Von den Ablässen und dem Jubileo“ (1650); „Gegen Luthers Cathechismus“ (Braunsberg, 2 tomy 1652); „Der unvertheidigte Luther dem von Johann Müller vertheidigten entgegengesetzt“ (1655); „Petra inexpugnabilis: Quod sola Romana Ecclesia sit una, sancta, catholica et apostolica“ (1655); „Odpowiedź na częste owo pytanie: Gdzie to pisane jest? katolicka prawdziwa i gruntowna, dyssydencka fałszywa albo płocha“ (Wilno 1770). —O K. patrz Brown

Biblioteka pis. jez 239 —240 i Załęski „Jezuici w Polsce“ (t. II 683—684).

Krejci Józef (* 6 lutego 1822 w Milosti-nie, w Czechach, — f 19 października 1881 w Pradze), znakomity organista czeski, uczeń Witaszka i Proksza w Pradze. W r. 1844 został organistą przy kościele praskim ś-go Krzyża; w 1848 dyrektorem chórów przy kościele minorytów; w 1858 otrzymał posadę dyrektora szkoły organowej, a w 1865 r. powołano go na dyrektora konserwatoryum. Z jego kompozycyj wyszły z druku utwory organowe, msze i parę dzieł instrumentalnych.

r. profesorem geologii w uniwersytecie czeskim. Brał również K. czynny udział w życiu społecznem i politycznem: był przez kilka lat członkiem rady miejskiej w Pradze, a jako członek sejmu czeskiego (od r. 1861) położył zasługi przy utworzeniu czeskiego Towarzystwa nauk przyrodniczych (mowa sejmowa z dnia 12 listopada roku). K., zdolny popularyzator wiedzy przyrodniczej i nadzwyczaj płodny pisarz, przyczynił się nadto do podniesienia szkolnictwa czeskiego. Od 1853 r. redagował wraz z Purky-nim czasopismo przyrodnicze „Ziva“, w którem umieszczał liczne artykuły. Zasilał również: „Casopis musea kraj., Ceského“, „Archiv pro prirod. prozkoumâni Oech“, „Vëstnik krai, ceské spoi. nauk“. Oddzieluie wydał: „Pocńt-kové nerostopisu, jakożto nâvod k ustanovéni nerostu die prirodop. znaku“ (Praga 1851—52); „Pfehled soustavy zivocisné“ (1853, drugie wyd. 1863); „Zacâtkové zemëznalstvi pro liorni śkolu v Pfibrami“ (1852); „Pocatky silozpytu“ (1851); „Prirodopis“ (1853); „Horopisne obrazy z okoli Prazského“ (z 20 rycinami .1857 r.); Prirodopis kovû a jejicli rud“ (1858); „Fysika pro realne skoly“ (1859, 1861); „Prirodopisny atlas zivocisstva s vykladem“ (1863); „Nacrtek orografie Cech (1853); „Pomëry horopisne a zemëzpytné Cech“; „Krystallografie ciii nau-

J F. o.

J. F. G.

it. B.

L. K.

Krejs (nietn. Kreuz, duńsk. Kryds, Krzyż), przybrauka, dodawana do nazwy omasztowania, ożaglenia i takelunku tylnego (trzeciego, licząc od przodu okrętu) masztu. W ten sposób części omasztowania, ożaglenia i takelunku tego masztu, jak: reja, mars, sating, ezelhoff, stenga, wanty, sztagi, baksztagi, larduny, żagle otrzymują nazwy: krejs-marsa-

la

„Einleitung

ka o tvarech hmoty vyhranëné“ (1867, wyd. drugie 1879); „Geologie ciii nauka o ütvarech zemskych ze zvlâstnim ohledem ke krajinâm cesko-slovanskÿm“ (Praga 1877).

Krejci Franciszek, pisarz i filolog czeski (* 1858 w Hostinném). W r. 1898 otrzymał docenturę filozofii przy uniwersytecie czeskim. Napisał mnóstwo artykułów z dziedziny filologii klasycznej, mitologii porównawczej i psychologii. W psychologii hołduje kierunkowi empirycznemu. Znaczniejsze jego prace: O „skenerii (sceneryi) divadla (teatra) reckého“ (greckiego. Program gimnasia mladoboleslav-skeho 1881 r.); „O pûvodnim wÿznamu daimo-nu reckÿch“ (Progr. gim. novobydz. 1883); „Element psychologicky“ (Rozpr. akad. klasa I

1895); „Psychologie pro śkoly“ (1898). Dwiema temi pracami wyrugował Herbarta ze szkół czeskich.—Nauen. Slovn. t. XV

Krejci Jan, historyk literatury, doktor filozofii (* 1868 w Nowem Bydżowie), kształcił się w Berlinie; r. 1868 został docentem Kistoryi literatury niemieckiej w uniwersytecie czeskim w Pradze. Prace jego: „Nordische Stoffe bei Fouqué“ (Vierteljahrschrift f. Literaturgesch. 1893); „0 Uhlandovÿch studiich skandinavskÿch“ (Vëstnik kr. cesk. spoi. nauk 1897); „Heliand a jeho pomër k Tatianovi" (Praga 1896); „Zu den deutschen, böhmischen und mährischen Volksliedern“ (Zeitschrift des Ver. f. Volkskunde 1892);    „0 jednotnosti Goethov.i Fausta“

(Praga 1896). Pisywał recenzye i referaty do pism czeskich i niemieckich.—„Naucn. Slovn.“ t. XV.

Krejcik Józef, rzeźbiarz czeski (* 1855 w Swojszycach), po odbyciu początkowych stu-dyów w kraju, udał się w podróż artystyczuą do Niemiec, Holaudyi, Belgii, Szwajcaryi i przez lat parę przebywał w Paryżu. Po powrocie osiadł w Pradze, gdzie otworzył pracownię i, poświęcając się wyłącznie przemysłowi artystycznemu, wywarł wpływ znaczny na jego rozwój w Czechach. W r. 1881 rozpoczął wydawnictwo kierunkowi temu poświęcone, p. n. „Hlasy femeslnické“, które jednak po dwu-letniem istuieniu zostało zamknięte.

Krejer mały płaskodenny statek rzeczny, używany przeważnie w w. XV i XVI.

Krejga w^niektórych okolicach w obrębie obszaru etnograficznego litewskiego tak zowią kalenicę, szczyt strzechy. Z litewskiego krai-k a s od czas. kr e kin, rozstrząsam, rozsypuję.—Por. Karłowicz „Słów. wyrazów obcych“.

reja, krejsbrainreja, krejsbombramreja, krejs-mars, krejssaling, krejsbramsaling. krejsmarsża-giel, krejsel albo krejsmarsel, krejsbramżagiel albo krejsbramsel, krejsbombramżagiel albo krejsbotnbranesel, krejswanty, krejsbramwanty krejsbombramwanty, krejssztagi, krejsztagżagle albo krejsztaksle, krejsbaksztagi, krejssteuga, krejsbramstenga, krejsfarduny it. p. — Ob. Maszt, Takelunek, Żagiel.

Krejspejlłng, ob. Pej ling.

Krek Grzegorz, wybitny slawista słoweński * 8 marca 1840 we wsi Czetana Ra-wan, należącej do parafji Jaworza w Górnej Krainie, f 1906; gimnazjum ukończył w Lublanie r. 1860, poczym kształcił się w uniwersytecie w Gradcu styryjskim, gdzie w r. 1864 otrzymał stopień doktora filozotji; w r. następnym, 1865, złożył egzamin państwowy, poczym mianowany był nauczycielem rzeczywistym gimnazjum. Działalność pisarską rozpoczął od beletrystyki i utwory swoje drukował w ówczesnych czasopismach słoweńskich: »Novice« i >Slo-venski Glasnik«; w r. 1862 wydał tomik pieśni lirycznych p. n. „Poezije“ (w Lublanie), w 1863 utwór opisowy w trzech pieśniach p. n. „Na sveti vecer“ (w Celowcu). Pomimo że krytyka przyjęła prace poetyczne K-a przychylnie, porzucił on jednak pole poezji i zdolności swoje zwrócił do badań naukowych, w dziedzinę językoznawstwa i starożytności słowiańskich. W r. 1866 ogłosił rozprawę gramatyczną p. n. „Die nominale Flexion des Adjectivs im Alt-und Neuslovenischen“ (w Wiedniu) i na podstawie tej pracy habilitował się na docenta prywatnego filologji słowiańskiej w uniwersytecie w Gradcu. Tutaj oddał się głównie stu-djom literatury podaniowej ludów słowiańskich i ich znaczeniem dla mitologii. Po paru tach wydał pr.icę „Über die Wichtigkeit der slavischen traditionellen Literatur als Quelle der Mythologie“ (t-że 1869). W r. 1870 mianowany był profesorem nadzwyczajnym, a w 1875 profesorem zwyczajnym tegoż uniwersytetu. W tym czasie ogłosił wyniki badań swoich nad pierwotną kulturą Słowian, jako wstęp do hi-storji literatur słowiańskich, p. n. in die slavische Literaturgeschichte und Darstellung ihrer älteren Perioden“ (Gradée 1874, 8 i 336 str. w 8-ce). Wstęp ten, podzielony na dwie części, obejmuje: 1) najgłówniejsze wiadomości o języku, losach i stopniu kultury starożytnych Słowian, zaczerpnięte z paleonto-logji lingwistycznej i z pisarzów starożytnych; 2) uwagi ogólne o literaturze słowiańskiej podaniowej i stosunek jej do historji kultury, a zwłaszcza do mitologji. Obok tej książki, która stauowi doskonały podręczuik dla każdego, kto bez samodzielnego studjowania źródeł pragnie się bliżej zapoznać z przeszłością całej rodziny ludów słowiańskich, K. ogłaszał drobne rozprawy z zakresu badań nad literatu-

A A. K.

u.

rą ludową i językoznawstwa, przeważnie w czasopiśmie miesięczne:n »Kres«, którego był stałym współpracownikiem; do prac tych należą m. in.: „O novoslovenskem rokopisu zgodovin-skega drustva korośkega“ (Kres 1881 - wiadomość o rękopisie słoweńskim w. XV-go i tekst, zawierający Ojcze nasz, Zdrowaś Marja i Wierzę), „Polyfem v narodnej tradiciji slovanskej“ (1882; weszło do dzieła »Einleitung«); „Einige Worte über botanische Lehnwörter im Slavi-schen“ (1883); „Kres, bajeslovnojezikoslovna razprava“; „Nemśka pesen o Hildebrandu in njene sestre slovanske“; „Papeśka pisma bri-tanskega muzeja in csv. Metodij“; „Jezikoslovne malenk^sti“ (Kres 1884 i in.; m. in. wyjaśnia pługi, jako wyraz słowiański). W pewnym związku z badaniami K-a uad literaturą ludową pozostaje rozprawa jego literacko-krytyczua: „Nekoliko opazek o izdaji slovenskih narodnih pesnji“ (Lubiana 1873); wytknął w niej zasady, któreby należało stosować przy wydawaniu pieśni ludowych słoweńskich. Jednocześnie obok zajęć profesorskich K. nie przestawał pracować nad rozszerzeniem i udoskonaleniem głównego swojego dzielą, wyżej wymienionego „Wstępu“ i wynik tej pracy dwunastoletniej ogło-ił w drugim wydaniu tego dzieła, z gruntu przerobionego i w rozmiarach blizko w trój-nasób powiększonych, p. n.: „Einleitung iu die slavische Literaturgeschichte. Akademische Vorlesungen. Studien und kritische Streifzüge“ (Gradée 1887, str. 12 i 887). Dzieło to, wykazujące doskonałą znajomość przedmiotu i badawczy krytyczny umysł autora, należy do najlepszych prac w dziedzinie slawistyki. Napi-pisał także do dzieła »Die österreichisch-ungarische Monarchie in Wort und Bild; artykuł p. n. „Die slovenische Literatur“ (Kärnten und Krain, zeszyt 14, st, 429 — 448 w 4-ce, r. 1891). Dia hibljoteki Cotty »Bibliothek der Weltliteratur; redagował* A n toi o g j ę słowiańską w przekładach niemieckich (Sztutgard 1894) i opatrzył ją odpowiednim wstępem. Nadto ogłosił rozprawę „Zur Geschichte russischer Hochzeitsgebräuche“ (Wiedeń 1893). Oprócz wymienionych dzieł i rozpraw drukował także artykuły krytyczne w czasopismach: „Archiv für slav. Philologie“, „Göttinger Geleh. Anzeigen“, „Zeitsch. f. d. öster. Gymn.“, „Deutsche L tteraturzeitung“, „Herrings Archiv für die Stud. d. neuer. Spr.“ i in. Działalność K-a, jako profesora filologii słowiańskiej, ogarniała różne strony życia narodów słowiańskich. .Między inneini przedmiotem wykładów jego były: Prolegomena do archeologji i etnografji słowiańskiej; starożytny i średnio vieezny materjał legiendowy w literaturach słowiańskich; Początki pisma i literatury słowiańskiej; Początki artystycznej poezji słowiańskiej; O literaturze podattiowej słowiańskiej; Narodowa epika słowiańska; Dawniejszy okres literatur słowiańskich Historja filologji słowiańskiej i in.; w o-

I statnich czasach wykłady swe poświęcił znakomitym slawistom, jak: Bobrowskiemu, Kopi-tarowi, Szafarzykowi i in. W uznaniu zasług swych naukowych K. był obrany członkiem towarz. naukowego w]Pradze,jczłonkiem koresp. akademji nauk w Petersburgu, członkiem aka-demji południowo-słowiańskiej w Zagrzebiu i towarzystwa naukowego serbskiego w Biało-grodzie, jako też ^członkiem honorowym serbskiej akademji nauk.

Krekwicz (Krak wice, Kreck witz), herb polski. Na tarczy w polu błękitnem trzy karpie srebrne głowami do siebie, dwa i jeden. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra kogucie: jedno białe między dwoma błękitnemi. Herb jednej z najstarszych rodzin śląskich w Głogowskiem, Krekwiczów ¹ (obecnie piszą się Kreckwitz), z których jedna linia miała posiadłości swe, jak się to okazuje z zapisek

/oś

Fig. 151. Krekwicz (herb).

średniowiecznych sądowych, od roku 1413, gdzie herb omawiany występuje pod nazwą Krak wice, i w Wielkopolsce. Członkowie jej, zarzuciwszy z czasem [nazwisko rodowe, •zaczęli pisać się od dóbr posiadanych Dobrzyńskimi, Kąkolewskimi (zgaśli) i Janczyńskimi. Źródła: Ulanowski; Niesiecki (wydanie Bo-browicza t. V, str. 22 mylnie podaje nazwę herbu—Pretficz); Ostrowski; Piekosiński; Borkowski.

Kreling August, malarz i rzeźbiarz ni 3-miecki (* 1819,—f w 1876 r.). W 17-ym roku życia zaczął pracować pod kierunkiem Schwant h a;l'e r a, wkrótce jednak przerzucił się do malarstwa. Wykonał 9 plafonowych obrazów dla teatru w Hanowerze, dla-jMaxy-milianeum w Monachium obraz koronacyi króla Ludwika, następnie cykl rysunkowych kompozycyj z życia Karola W. K-owi proponowano objęcie stanowiska dyrektora Akademii berlińskiej,-.propozycyi jednak nie przyjął i pozostał w Bawaryi, gdzie podówczas przemieszkiwał, i na żądanie króla zajął się reorganizacyą norymberskiej szkoły Sztuk Pięknych, kładąc nacisk głównie na rozwój jej

miotu.

Dr. J. F.

S. Drz.

w kierunku przemysłu artystycznego. W malarskich pracach swoich K. odznacza się jako kolorysta, w rzeźbiarskich zaś, pośród których wykonał parę wielkich posągów i projekt na wodotrysk, odznacza go malarskie ujęcie przed-

K. B.

lirem. 1). Kremami z cudzoziemska (fr. crème— śmietana), nazywane bywają obecnie u nas niektóre potrawy słodkie, zastawiane na końcu obiadu, składające się głównie z mleka, albo śmietany słodkiej (rzadziej z kwaśnej), żółtek jajecznych i cukru, do których dla nadania im smaku i zapachu, przymieszy wane bywają przyprawy i dodatki rozmaite Niekiedy zamiast żółtek, albo też obok nich, do K-ów używana bywa żelatyna (ob.), lub galareta wygotowana z nóżek cielęcych, zwłaszcza jeżeli chodzi o nadanie K-owi spoistości większej. Jadane bywają K-y na zimno. Mieszaninę przyprawioną wlewa się na gorąco w formy blaszane, gliniane, lub szklane, po wysmarowaniu starannem ścian ich oliwą, z których po wystudzeniu zupełnem, najlepiej zapomocą lodu, wykłada je się na półmisek, przystrajając je następnie biszkopcikami, makaronikami, grzankami, konfiturami. Czasem też podlewane bywają śmietaną bitą. Zamiast kłaść je w formy, można też wylewać K-y wprost na salaterki, lub półmiski głębsze i w nich je studzić i podawać do stołu, ale z formy miewają wygląd lepszy.—Nazwa dzisiejsza zagęściła się u nas dopiero w połowie pierwszej wieku XIX, gdy panowanie francusczyzny roz-wielmożniło się w kraju więcej, niż kiedykolwiek przedtem. Dawniej K-y zawsze nazywano tylko czysto po polsku „śmietaną“, jak o tem świadczy W. W ielą d ka „Kucharz doskonały“ (Warszawa 1786, wyd. 2-e, str. 282—294), podający 23 sposoby różne przyprawiania „śmietan“ takich, przeważnie podobne bardzo do stosowanych dziś jeszcze. — 2). Likier bardzo gęsty.—3). Maść rzadka, nie gęstsza od śmietany, należąca do rzędu kosmetyków.

Krem (bartnictwo) ma znaczenie dwojakie: 1) „drzewo przydatne na barć, jeszcze nie wydłubane“; 2) plastry od pszczół zginionych. Karłowicz („Słownik wyrazów obcego a mniej jasnego pochodzenia“, Kraków 1894 — 1905, niedokończ.) domniemywa się ruskiego pochodzenia tego wyrazu. Według niego zasadniczo wyraz K. znaczy coś wydzielonego, ogrodzonego, odgrodzonego. Uważa też uczony nasz za prawdopodobną przynależność tego wyrazu do pnia Krom, słowackie Krem (polskie (o) k r o m wchodzi wskromny, czeskie soukromy = oddzielny). Karłowicz wyraża niepewność zali znaczeniem wydzielenia, ogrodzenia wyjaśnia się należycie używanie wyrazu na nazwę sub 2-o.

Kremacya, ob. Palenie zwłok.

Kremaste, po grecku Kpep.aonr), po łacinie Cremaste, miejscowość w krainie Troas, w po-

Wlelk» Kucyki, llustr. Ser. I, Tom XL. Zesz. 318a.

bliźu miasta ńbydos, które tutaj miało kopalnie złota.

Krematoryum, ob. Palenie zwłok. Kremeneńskie starostwo niegrodowe było położone w księstwie Inflanckiem. Według listu króla Stefana Batorego z roku 1577 do wielkiego księcia moskiewskiego, w metrykach litewskich, s-stwo to składało się z zamku obronnego Kremen z przyleglemi wioskami, które wówczas z innemi zamkami nader były niszczone. W r. 1623 posiadał to s-stwo Gabryel Białłozor, podkomorzy upicki, po nim zaś według przywileju Zygmunta III, we czwartek przed niedzielą Reminiscere r. 1623,-otrzymał je Wilhelm Molczsur. („Enc. Org.“ mniejsza).

KrementZ Filip, kardynał i arcybp koloń-ski (* 1819 w Koblencyi —f 1899 r. w Kolonii). Po odbyciu studyów teologicznych w Bonn i Monachium, w 1842 r. wyświęcony został na kapłana, a w 1849 r. objął probostwo w Koblencyi, gdzie zasłynął wkrótce jako kaznodzieja i spowiednik. W 1867 r. mianowany biskupem warmińskim. Na soborze watykańskim 1869 — 70 r. należał do mniejszości opozycyjnej przeciw dogmatowi o nieomylności papieskiej, poddał się jednak uchwale większości i po powrocie do kraju występował energicznie przeciw starokatolikom w swej dyecezyi, skutkiem czego popadł nawet w starcie z rządem pruskim. W 1885 r. otrzymał K. nominacyę na arcybiskupa kolońskiego, a w 1893 r. godność kardynalską. Pozostawił liczne prace teologiczne, z nich najważniejsze: . „Das Haus Gottes“ (Koblencya 1854); „Israel, Vorbild der Kirche“ (Monach. 1865); „Das Evangelium im Buche Genesis“ (1867); „Das Leben Jesu, die Prophetie der Geschichte seiner Kirche“ (Freiburg 1869); „Grundlinien zur Geschichtstypik der Heiligen Schrift“ (1875); „Die Leiden der Kirche und deren Urbild“ (1877); „Die Offenbarung des heil. Johannes im Lichte des Evangeliums nach Johannes“ (Freiburg 1883).

Kremer Józef, pisarz filozoficzny polski i nauczyciel filozofii (* 22 lutego 1806 w Krakowie — f 2 czerwca 1875 t-że). Urodzony w zamożnej rodzinie mieszczańskiej, po ukończeniu miejscowego gimnazyum wstąpił w r. 1823 na uniwersytet; kształcąc się tu na.prawnika, pożądliwie przytem imał się filozofii, a objawiał wiele zamiłowania dla filologii łacińskiej. W r. 1825 podczas feryj letnich zawitał do Warszawy, poznał Brodzińskiego, o- ■ tarł się o innych naukowców i literatów. Po czteroletnich studyach przez rok jeszcze' douczał się w Krakowie; w r. 1828 wyjechał do Berlina posłuchać Hegla, a niespodziewanie zajął się, i to bardzo żywo, Karolem Ritterem.

Z Berlina zawitał w r. 1829 do Weimaru, do Goethego, prawie jednocześnie z Mickiewiczem; pomknął dalej na zachód i zatrzymał się dłużej w Heidelbergu, słynącym ze Schloss era i Mittermaiera. Najdłużej, bo blizko rok, trwał po

bytw Paryżu, gdzie Guizot, Cousin i Villemain z katedr przyświecali wiedzy historycznej, filozoficznej i histor.-literackiej całej Francyi i promieniowali na Europę. Nie całkiem też jeszcze utracił był wówczas przewodnictwo w e-konomii politycznej stary Leon Say. Wszystkich ich słuchał K., zaglądał na konferencye Comte’a do Athénée Royal, bywał nawet na zebraniach doktrynerskich Saint-simonistów. W stolicy Francyi przebył rewolucyę lipcową aż do jesieni 1830 r. W powrocie odwiedził Londyn, skąd popłynął do Hamburga; szybko przesunął się przez Niemcy i w listopadzie stanął w mieście rodzinnem. Nie odrazu pociągnęło go powstanie listopadowe; w grudniu ubiegał się o doktorat prawa, w styczniu go otrzymał, ale już w lutym na równi z Libeltem, Trentowskim,

Pi

u-"'

Fig. 152. Kremer Józef.

Moraczewskim, Supińskim, Garczyńskim i Goszczyńskim—jak i on sam ludźmi myśli — zaciągnął się do wojska walczącego o woluośó. Przyjęty na kanoniera do szóstej bateryi arty-leryi, w drugiej bitwie grochowskiej otrzymawszy rany cięższe, wyszedł z frontu, najpierw do Warszawy, później do Modlina. Gdy wysiłek narodowy od marnych ludzi sam zmarniał, artylerzysta znalazł się w końcu lata 1831 r. jako rozbitek w Krakowie. Nie mógł już teraz myśleć o zawodzie prawniczym: miał przecież na sobie skazę patryotyzmu polskiego w niebezpiecznej jego postaci; że zaś gnuśnieć nie chciał, a wiedza sama otwierała przed nim zawód nauczycielski, został więc wychowawcą dzieci Tad. Skrzyńskiego, dobrego obywatela,

w Zagórzanach na Podhalu koło Gorlic. Ucząc innych, uczył i siebie, pracował nad filozofią, nad językiem filozoficznym polskim. Zaproszony przez Helcia na współpracownika w nowym „Kwartalniku naukowym“, przysłał mu z Zagórzan swoją nojpierwszą pracę literacko-nauko-wą „Rys filozoficzny umiejętności“, szereg rozpraw (1835 — 6), z których wyłoniła się później nowa w budowie, ale nie nowa w myślach i prawie bez odstępstwa trzymająca się Hegla „Rys fenomenologii ducha czyli nauki o duchowych zjawieniach“ (1837). Po krótkiej przerwie w 1833 r. pełnił K. obowiązki nauczyciela domowego do r. 1837. Wtedy powrócił do Krakowa, a nie schodząc z toru praktycznego nauczycielstwa, zaspakajając przytem ówczesną potrzebę grodu podwawelskiego i bliższej mu prowiucyi, założył pensyonat, przez 13 lat prowadzony starannie. W tym samym roku Tow. Naukowe krakowskie przyjęło go do swego grona; na posiedzeniach jego odczytywał rozprawy o geografii rytterowskiej, w której duchu nauczał tego przedmiotu na swej pensy i, o filozofii i estetyce. Wydany w r. 1843 pierwszy ciąg „Listów z Krakowa“, na podstawie Hegla wykładający naczelne zasady piękna, wespół z ową „Fenomenologią ducha“ przemówiły za K-em, kiedy rada uniwersytetu szukała następcy dla filozofa Jankowskiego (f 1847), który filozofię w Krakowie był zabagnił: wystający już nad poziom pisarz filozoficzny otrzymał katedrę, zrazu tymczasowo; wykłady rozpoczął z rokiem szkolnym 1847—8. Wziął się odrazu do uporządkowania swej wiedzy i już podczas feryj letnich 1849 r. dał uczniom swym t. I „Wykładu systematycznego filozofii“, obejmujący Fenomenologię i Logikę (Kraków 1849); nad drugim, z „Filozofią natury i ducha ludzkiego“, pracował jeszcze przez trzy lata (Wilno 1852). Nieprzyjazna w r. 1848 mauifestacya młodzieży postępowej, którą urażał Bóg już w „Listach“ owych z r. 1843, nie zatamowała wykładów: zgromił młodych sam Libelt, przez nich na katedrę kremerowską niesiony, i pożycie ułożyło się do równowagi. K. wrósł w szkołę i w r. 1850, za owego przebłysku polskości i zarazem naukowości, który uczelnia Jagiellońska ma do zawdzięczenia Leonowi T. h u n o w i (ob.), został profesorem zwyczajnym, powołanym nadto jeszcze do wykładania estetyki w Szkole Sztuk Pięknych. Szczery idealista, wyznający ducha zosobionego w Boga, wierzący w nieśmiertelność duszy, w panowanie ówczesnego ducha nad ówczesną materyą, stanął K. wśród Neo-hegelianów po prawicy, a z całego nastroju swego, z obserwacyi, raczej uczuciowej niż rozumowej, ciężył głównie do estetyki, do piękna i jego dzieł. Jak pierwej w filozofii tak teraz w estetyce dał uczniom podręcznik i, dopisawszy do „Listów z Krakowa“ „Dzieje artystycznej fantazyi“, wydał wraz z przerobionym T. I (Wilno 1855—6, 3 t.). Rozwiewność wykładu,

-I

przesada stylu szkodzą tu systematowi myśli, składnemu i jednolitemu. Dla tej przesady głównie, kiedy K. zjawił się w r. 1859 w Warszawie, przyjęto go dość chłodno, z zapałem sztucznym, wymuszonym. Dla poznania sztuki włoskiej i klassycznej na ferye 1852 r. wyjechał wraz z żoną do Włoch. Z notât, pilnie spisywanych, a raczej jeszcze z późniejszej auto-suggestyi, więcej mocą pióra i formy niż wrażeniami w rdzeń treści przetrawionemi, stanęło 6-tomowe dzieło „Podróż do Włoch“ (Wilno 1859 — 64, Zawadzki; illustracye [są i Matejki)). Jest to pierwsza u nas historya sztuki włoskiej, potrącająca przytem o klassyków, o Hollendrów i Niemców. Dogrzebywanie się we wszystkiein idei, ze szkodą wyrazu i charakteru, podstawianie własnych mniemań, odpowiednio stylizowanych, na miejsce logicznie i historycznie prawdopodobnych pobudek samego artysty, lekceważenie piękna zmysłowego a ściganie ustawiczne idealnego, którego pojęcie samo rozwiewało się w mgłę— nie pozwalają uznać tego sprawozdania, obfitującego w fakta historyczne i biograficzne, nawet i w słuszne i dobrze wyrażone, choć nieliczne, spostrzeżenia, za książkę zdolną nauczyć i poprowadzić. Zawiele w niej jest formy, zamało treści, styl gnębi myśl, zamiast ją wypowiadać, sam zaś rzadko gdzie jest prostym, mocnym, przekonywającym; bujność przechodzi nieraz w napuszoność, uczucie w ckliwość. Idealistyczna mgła „Listów“ tu zgęszcza się już niekiedy w mrok. „Podróż“ jako dzieło nauczające jest chybioną. Zajmowały K-a i pomniki sztuki krakowskiej. Kiedy przystępowano do uporządkowania Sukiennic, a stało się to w parę lat po r. 1863, wszedł professor estetyki do komitetu przebudowy i jako sprawozdawca estetyczny złożył raport, w którym Pryliński znalazł niejedną ceuną wskazówkę. W r. 1870

K., wybrany na rektora, miał przy immatryku-łacyi mowę do studentów, rozumnie i pięknie określającą powołanie ucznia a istotę, moc i zadanie nauki; na katedrze swej jednak, w czasach krytycyzmu i pozytywizmu, coraz mniej znaczył jako przewodnik młodzieży, tracił powagę, nie pociągał już, nawet ciężył. Przy nówym układzie nauk po spolszczeniu szkolnictwa, pragnąc zaradzić brakowi podręcznika, ułożył „Początki logiki dla szk. śręd.“, dopiero po śmierci autora wydane (Krak. 1876). Po r. 1863 najżywiej troszczył się o wiarę idealistyczną i wiarę religijną Ludzkości, a zwłaszcza narodu, do którego należał,—jego młodych pokoleń. Rozprawa w „Bibi. Warsz.“ z r. 1867 „Najcelniejsze nauki o duszy przed sądem krytycznym obecnej nam filozofii“; niedokończony traktat „O u aj ważnie j szem zadaniu filozofii w obecnym czasie“ — walczą z materyalizmem i bezwyznaniowością, jak mogą, orężem odczuwanego dobra, nie wyrozumowanej prawdy. Nad drugą z nich zaskoczyła K. śmierć.—W filozofii swej K. przyjmuje taką samą jak i Hegel zasadę, że to tylko ma byt, co ma w sobie rozum bezwzględny; nie kładzie jednak takiego jak mistrz nacisku na filozofemat, że wszystko, co jest, rozumnem jest, dlatego tylko, iż jest, bo wcale nawet być-by nie mogło, gdyby ro-zumnera nie było, nie istniało tylko przez rozum i w rozumie. Inaczej niż Heglowi przedstawia się K-i kategorya: jest zarazem i abstraktem myśli i konkretem rzeczywistości, gdy Niemiec patrzy na nią tylko jak .na „stacyę“ w pochodzie wszystko pochłaniającej idei bezwględnej. (Struve). Możnaby powiedzieć, że filozof Hohenzollernów ma jedność bytu i myśli daną a priori, K. wyprowadzoną dopiero a posteriori. Tak samo jednak przeprowadza K. dyalektykę swoją przez trójcę tezy, antytezy i syntezy, którym \v działalności rozumu odpowiada analiza, synteza i godząca je prawda, tak samo wyrozumiewa świat w kategoryach istnienia, istoty i pojęcia. Samowiedzy kremerowskiej daleko do bujnej, wspaniałej, kiełzna nieznającej jaźni Trentowskie-go. Ostatecznie możnaby określić filozofowanie K-a jako panteizm eklektyczny, z indywidualizmem i nadziemskością zespolony, na szczycie swej piramidy stawiający, nie heglowską Ideę Bezwzględną, ale Ideę - Istotę Boga z kultu pozytywnego. — Bi bli o gr a fia I. Wszystkie „Dzieła“ K-a, zebrane przez rodzinę, z wielką starannością wydał H. Struve w nakładzie S. Lewentala w Warszawie w 12 tomach 8-o maj., w latach 1877 — 9, a życiorys i rozbiór dzieł tamże w r. 1881. Dwa pierwsze tomy zajmuje „Wykład systemat. filozofii", złożony z Fenomenologii ducha, Logiki (T. I) i Filozofii natury i ducha ludzkiego (T. II). W T. III mieści się „Nowy wykład logiki“ a w nim ów podręcznik szkolny z r. 1876, Metodologia i Syllogizm z „Bibl. Warszawskiej“. W T. IV i V mamy „Listy z Krakowa“, tj. „Wstępne zasady estetyki“ (T. I z r. 1843 przerobiony. Do dziejów piśmiennictwa naszego dorzuca tu K. otrzymaną od samego Wężyka opinię T. Prz. N. z dn. 20 maja 1814 r. o jego „błędnej“ teoryi tragedyi) i „Dzieje artyst. fantazyi“. Od T. VI —XI ciągnie się „Podróż“, zaopatrzona przez wydawcę w nader szczegółowe spisy. T. XII wypełniają „Pisma pomniejsze“: O naj-ważniejszem zadaniu filozofii w obecnym czasie, Najcelniejsze nauki o duszy, Analiza filozoficzna („Encykl. Orgelbr.“), örecya Starożytna i jej rzeźba (z wykładów w Szkole, r. 1868 osobno wydana; tu od str. 95—274), Sztuka w staroż. Rzymie (z „Kółka domowego“, osob. Warszawa 1868), O epoce, w której rozkwitła sztuka bizantyńska („Dod. do Czasu“ i os. Kraków 1856), O tryptyku z wystawy archeol. krakowskiej (Wilno 1859), Kraków i jego Sukiennice wraz ze słowem o Bramie Floryań-skiej (obcięty przez cenzurę „Kraków wobec Polski i Sukiennice...“ z r. 1870), Obrona sztuki polskiej p-ko Stattlerowi, Kilka słów o Schil*

po obronieniu rozprawy p. n.

za

erze i Dziewicy orleańskiej („Dwutygodnik“ Kurowskiego 1841), O wdzięku („Kwiaty“), O zadaniu młodzieży kształcącej się w Uniw. Jagiell. i inne. Poza wydaniem zbiorowem pozostały rozprawy czytane w T. N. Krak. i drobne przed professurą.—II. O Kremerze pisali: Chmielowski P. — „Niwa“ warsz. VII i VIII (1875); Krupiński Pr. — uzupełnienie Historyi filozofii Alberta Bchweglera; Struve—„Kłosy“ T. XXI (1875), „Wykład syst. Logiki“, Życie i prace J. K-a jako wstęp do jego dzieł“ i „Wstęp do filozofii“; Trentowski Bron. — „Na dziś.“ czsps. krak. 1871.

Kremer Aleksander (* w Krakowie dn. 10 listopada r. 1813 —f tamże dn. 17 lutego r. 1880 lekarz, brat młodszy filozofa i estetyka Józefa K-a (ob.). Do szkół uczęszczał w Krakowie, a ukończywszy w r. 1829 nauki w tamtejszem gimnazyum św. Anny, zapisał się do wydziału filozoficznego uniwersytetu Jagiellońskiego i dwa lata w nim przebył; na-

SSML.

fSÈÉÉP

st

Fig. 154. Kremer Aleksander.

stępne lat sześć poświęcił naukom przyrodniczym i lekarskim w tymże uniwersytecie, a w r. 1837,

„Rasorii doctrinae principia“, dyplom doktora medycyny osiągnąwszy, wyjechał na dwa lata za granicę w celu kształcenia się dalszego; największą część czasu tego spędził w Berlinie i w Paryżu, przykładając się gorliwie do nauk. Powróciwszy do kraju, mając zamiar osiedlić się na Podolu, udał się do Moskwy, gdzie mu w r. 1841 potwierdzono dyplom krakowski, poczem zamieszkał w Kamieńcu Podolskim i spędził tam z górą lat dwadzieścia na pracy zacnej i owocnej, zarówno lekarskiej jak obywatelskiej.—K., będąc ożywiony miłością ojczyzny gorącą i rozumną, tudzież poczuciem obowiązku obywatelskiego, starał się zawsze służyć dobrze krajowi i spółobywatelom, o ile tylko mógł, budząc ducha w innych i chęcając bez przerwy do pracy zgodnej i zjednoczonej, mającej na widoku podniesienie i ukrzepienie pomyślności narodowej. Głównie za jego staraniem, przy pomocy A. Baranieckiego, K. Przyborowskiego i J. Roli ego (ob.), powstało w dniu 14 października r. 1859 Towarzystwo lekarzy podolskich, a K. aż do chwili zamknięcia go w r. 1865, corocznie przez kolegów wybierany bywał na przewodniczącego, pełniąc obowiązki swe wzorowo i był w samej rzeczy duszą towarzystwa tego, które, pomimo istnienia tylko kilkoletnie-go, zdziałało jednak bardzo wiele dobrego. Prześladowania, na które naraziła go działalność jego obywatelska, zmusiły K-a do opuszczenia Kamieńca i poszukania sobie schronienia w Galicyi. Osiadłszy we wrześniu r. 1865 w Krakowie, już do końca dni swych tam przemieszkiwał, służąc uczciwie i zacnie dobru narodu. Za jego staraniem w r. 1866 założono tam, kwitnące dotąd Towarzystwo lekarskie, któremu z wyboru przewodniczył podczas dwu pierwszych lat istnienia jego, później zaś, ustępując miejsca innym, aż do śmierci był wciąż jednym z najczynniejszych członków jego, pracując głównie w komisyi redakcyjnej „Przeglądu lekarskiego“, oraz w komisyi powołanej do uzupełnienia i ulepszenia miano-wnictwa lekarskiego polskiego, a wogóle wszędzie rąk przykładając, gdzie tylko chodziło ’o podniesienie i uświetnienie towarzystwa wyżej wymienionego. Ale na tern nie kończyła się praca K-a. W r. 1868 został przewodniczącym komisyi fizyograficznej Towarzystwa naukowego krakowskiego, którego członkiem był już poprzednio. Gdy towarzystwo rzeczone przeobrażono ua c. k. Akademię Umiejętności, K-a wybrano na jej członka nadzwyczajnego, oraz na sekretarza komisyi fizyograficznej, a na stanowisku tern zasłużył się niemało, zwłaszcza jako redaktor sprawozdań wydawanych przez nią; nadto był również czynny w ko-misyach: antropologicznej, archeologicznej, bibliograficznej i językowej, a w nich wszystkich zostawił po sobie ślady działalności użytecznej, nigdy nie ustającej. W r. 1875 złożył 10Ó0 złr. na poparcie wydawnictw Akademii Umiejętności. ' Od r. 1861 był także członkiem Towarzystwa lekarskiego warszawskiego i wileńskiego, od r. 1869 członkiem Towarzystwa lekarzy galicyjskich; oprócz tego zajmował się żywo sprawami zakładów dobroczynnych krakowskich, a jako członek, następnie zaś przewodniczący komitetu plantacyjnego nadzwyczaj gorliwie starał się o upiększenie t. zw. „Plant“ krakowskich. Zasługi niepoślednie położył w' sprawie słownictwa lekarskiego polskiego, nad którem pracował niemal do chwili, w której śmierć wytrąciła mu na zawsze pióro z ręki, stygnącej.—K. był pisarzem bardzo płodnym i pracowitym, ale najmniej pisał o nauce i sztuce lekarskiej właściwej, poświęcał raczej pióro swe hygienie, naukom przyrodniczym, fizyografii krajowej, dziejom i medycynie ludowej, jako też biografii głównie lekarskiej, był także czynny jako pi-

Dr J. P.

J. H.

Red.

sarz polityczny, oraz jako tłumacz. Prace jego pomniejsze, których zarówno jak bardzo licznych sprawozdań, wyciągów, ocen i przekładów z pism cudzoziemskich, wyszczególniać tu nie sposób, znaleźć można w wydawnictwach: „Pamiętnik Tow. lek. warszawskiego“, „Przyjaciel zdrowia“, „Przegląd lekarski“ (najwięcej), „Tygodnik lekarski“ i „Dwutygodnik medycyny publicznej“, których współpracownikiem K. był bardzo długo. Z prac jego innych wymieniamy tu tylko: „O zastosowaniu słuchu do rozpoznawania chorób“ (Kraków 1841 w 8-ce str. XIV i 230); „Słowniczek prowincyonali-zmów podolskich“ (Kraków 1860; w 8-ce, str. 82); „Słownik łacińsko-polski wyrazów lekarskich“ (Kraków 1868; w 8-ce, str. VI i 345. Praca dokonana razem z F. K. Skoble m); „Uzupełnienie słownika łacińsko-polskiego wyrazów lekarskich“ i t. d. (tamże 1871; w 8-ce, str. VI i 70. Praca wspólna z S. Janikowskim i J. Oe ttingerem); „Przegląd czynności komisyi fizyograficznej c. k. Towarzystwa naukowego krakowskiego w ciągu 1868    r.“

(Kraków 1869. Os. odb. ze sprawozdań kom. fizyogr. T. HI, 1868 str. 1 — 15); „O demo-kracyi wrzekomej i prawdziwej“ (w piśmie zbiorowem „Warownia krzyża“ 1870); na'voniec był jednym z trzech układaczy „Słownika terminologii lekarskiej polskiej“ (Kraków 1881; w 8-ce, str. XIV i 538), którego druk ukończono dopiero po jego śmierci. — Nadto przełożył z języka polskiego na francuski „Les sources minérales dTvonitsche“ (Kraków 1875, w 8-ce str. 50); z francuskiego zaś na polski: „Wspomnienia podróży po Tataryi, Tybecie i Chinach w latach 1844, 45 i 46 odbytej przez X. E. Hue, misyonarza“ (Warszawa 1858; w 8-ce, str. 626) i „Historya nauk przyrodniczych podług ustnego wykładu Jerzego Kiuwiera (Cuvier) ułożona i uzupełniona przez P. Ma-delen de St. Azy, na język polski przełożyli i dodatkami do piśmiennictwa polskiego odno-szącemi się wzbogacili Gustaw Belke i A-leksander Kremer“ (Wilno 1854—1855; w 8-ce, 5 tomów).- Życiorys obszerniejszy K-a i rozbiór działalności jego ogłosił D-r S Ciborowski w „Przeglądzie lekarskim“ (rocznik 1880, nr. 9 i 10). —Por. S. Koś mińskiego „Słownik lek pol.“ (str. 247 i 248) gdzie wyszczególnione są prace K-a z konieczności tu pominięte.

Kremer Karol Roman, budowniczy polski (* w Krakowie d. 12 stycznia 1812—f tamże 28 stycznia I860). —Pierwsze początki nauk pobierał od najstarszego brata Józefa, znanego filozofa, estetyka i profesora. — Później, ukończywszy gimnazyum św. Anny w Krakowie i Uniwersytet Jagielloński, udał się do Monachium dla kształcenia się w budownictwie. Następnie zwiedził Niemcy i Belgię, a w Paryżu i we Włoszech dłuższy czas przebywał.

Wróciwszy w r. 1837 do kraju, objął posadę adjuiikta przy urzędzie budownictwa w Krakowie, a w r. 1838 został mianowany akademickim budowniczym i zajął się restauracyą budowli szkoły Jagiellońskiej, którą prowadził przez lat 20, dokonawszy zaledwie połowy zamierzonego odnowienia tego Collegium majus.— W r. 1841 został dyrektorem budownictwa w Krakowie i na tern stanowisku opiekował się troskliwie zabytkami przeszłości Krakowa. — Trudno nie wspomnieć o zachowaniu i odrestaurowaniu bramy i baszt Floryańskich w r. L842, skoro Kremerowi zawdzięczyć trzeba ocalenie tych znakomitych zabytków budownictwa.— Trudno też pominąć wieloletnich usiłowań, planów komisyi i narad, które podejmował w sprawie oduowy Sukiennic, restauracyi wielkiego ołtarza kościoła N. M. Panny i szyb kolorowych, zdobiących tę wspaniałą krakowską świątynię. W r. 1848 został członkiem Towarzystwa naukowego krakowskiego. — W r. 1857 Ko-misya archeologiczna wileńska dała K-wi dyplom na członka swego. K. pełnił czynne obowiązki w dyrekcyi Towarzystwa Przyjaciół Sztuk pięknych i w dozorze kościoła N. M. Panny w latach 1856—1859. Utworzenie w Towarzystwie naukowem krakowskiem oddziału archeologicznego, któremu przewodniczył przez lat wiele, jak również założenie muzeum tej sekcyi jest dziełem K-a. —Z prac, prócz kilku artykułów pisanych do dzienników, wymienić należy rozprawę: „Methodus graphica inveniendi puncti splendidi in superficie sphaerae“ (Cra-coviae 1834“), która wydaną była w celu uzyskania stopnia doktora filozofiii- później: „Uwagi o ważności naszych zabytków sztuk pięknych“, stanowiły one wyjątek z „Historyi budownictwa“, którą opracowywał. Wreszcie „Monografia ratusza krakowskiego“, która zapowiadała szereg opisów krakowskich gmachów starożytnych.—Po tej rozprawie miałK. ogłosić archeolo-giczno-architektoniczną mouografiię Kolegium Jagiellońskiego.

Kremer Luwik (f por. 1616), rajca krakowski, w r. 1575 przeszedł z wyznania ewangelickiego na katolicyzm, bawił długi czas za granicą przy Sokołowskim, Hozyuszu i Tolecie; powróciwszy do kraju, był lat 30 sekretarzem senatu krakowskiego. Tłómaczył książkę Leonarda Lessiusa, jezuity, którego parę prac przełożono na język polski. K. przetłómaczył „Naradę, której wiary trzymać się mamy“. Przekład miał dwa wydauia w r. 1616 i może trzecie w r. 1619. Do książki K. dołączył wiadomość o różnych bractwach w Krakowie i w tej liczbie o bractwie literatów. Książkę Lessiusa tłómaczył także ks. Baltazar Miaskow-ski i wydał w r. 1616.

Kremer Alfred, jeden z najwybitniejszych orjentalistów austryjackich, znakomity badacz dziejów kultury arabskiej (* 13 maja 1828 r.

nych zagadnień głównego swego dzieła, ogłaszał K. w rozprawach akademji umiejęt. w Wiedniu, której od r. 1876 był członkiem korespondentem, a od 1878 czynnym. Oprócz prac powyżej wymienionych wydał: „Beiträge zur Geographie des nördlichen Syriens“ (Wiedeń 1852); „Mittelsyrien und Damaskus“ (t-że 1853); „Topographie von Damaskus“ (t-że 1855), jako wyniki pierwszej podróży naukowej na Wschód; później: „Aegypten, Forschungen über Land u. Volk während eines 10-jährigen Aufenthalts“ (Lipsk 1863, 2 tomy); „Über die südarabische Sage“ (Paryż 1866); „Mollâ-Shàh et le Spiri-

„Ibn Chaldun

(Kalkuta 18551; „Die „Altara-

(Wiedeń 1884).

Kremer Gerhard, geograf, ob. Merca

w Penzingu pod Wiedniem, f 27 grud. 1889 w Döblingu pod Wiedniem); studjował lingwistykę, następnie prawo w uniwers. wiedeńskim, a obok tego z zamiłowaniem uczył się języków wschodnich: arabskiego, hebrajskiego, perskiego, tureckiego i europejskich nowożytnych, pomiędzy któremi i nowogreckiego. W r. 1849, otrzymawszy stypendjum od akademii umiejętności w Wiedniu, udał się w podróż naukową na Wschód, do Syrji i Egiptu, gdzie w ciągu lat dwuch zajmował się badaniem języka i literatury arabskiej. Po powrocie do Wiednia w 1851 r., kiedy nadzieje zostania profesorem uniwersytetu zawiodły, K. objął świeżo utworzoną katedrę języka arabskiego w politechnice wiedeńskiej. Tu jednak po pierwszym zaraz półroczu pozna! bezużyteez-ność swej profesury, którą też opuścił w maju 1852 i tegoż roku został tłumaczem konsulatu austryjackiego w Aleksandrji. W 1857 r. mianowany był wice-konsulem, a w 1859 konsulem w Kairze; skąd w r. 1862 przeniesiony do Galacu jako delegat austryjacki międzynarodowej komisji europejskiej do spraw żeglugi na Dunaju; w r. 1870 został konsulem giene-ralnym Syrji w Bejrucie z godnością radcy mi-nisterjalnego; w 1871 powołany do minister-jum spraw zewnętrznych w Wiedniu do prowadzenia spraw konsulackich; w 1876 mianowany członkiem komisji długu państwowego w Kairze w charakterze pełuomocnika Austro-Węgier, i tutaj on był głównym doradcą do odjęcia rządów marnotrawnemu chedywowi. W 1880 r. otrzymał order św. Stefana i jednocześnie mianowany zarządzającym sekcją handlo-wo-polityczną w ministeryum spraw zewnętrznych, a w kilka miesięcy potym, w czerwcu

t. r., został ministem handlu; stanowisko to wszakże zajmował tylko do połowy lutego 1881, nie mogąc pogodzić swoich przekonań o nienaruszalności idei państwowej z polityką wewnętrzną ministerjum, którego celem było pogodzenie albo przynajmniej uspokojenie pojedyńczych narodowości. Odtąd usunął się z widowni publicznej i oddał się całkowicie pracy naukowej. Ogłosił szereg dzieł z dziedziny historji kultury ludów wschodnich, oraz gieografji i etuografji. W szeregu tym pierwszorzędne miejsce zajmuje dzieło p. n. „Culturgeschichte des Orientes unter den Chalifen“ (Wiedeń 1875—77, 2 tomy). K. złożył w nim dowody niepospolitej znajomości literatury arabskiej, długoletnich własnych postrzeżeń i głębokich rozmyślań. Pracami przygotowawezemi do tego dzieła były poprzednio ogłoszone: p. n. „Geschichte der herrschenden Ideen des Islams“ (Lipsk 1868), oraz „Culturgeschichtliche Streifzüge auf dem Gebiete des Islams“ (t-że 1873), w których, o-bok pytań dotyczących kultury materjalnej i duchowej, K. wielką zwraca uwagę na rozwój organizacji państwowej. Inne przyczynki, służące do wyjaśnienia i pogłębienia oddzieltualisme oriental“ (t-że 1869); und seine Kulturgeschichte der islamischen Völker“ (Wiedeń 1879); „Über das Budget der Einnahmen unter Hârûn Alrasclnd“ (t-że 1887); „Über das Einnahmebudget des Abbasidenrel-ches vom J. 306 d. H.“ (t-że 1887); „Über die philosophischen Gedichte des Abul-Alà Ma’arry“ (t-że 1888); „Diwan des Abü Nuwäs, des grössten lyrischen Dichters der Araber“ (t-że 1855, surowo skrytykowane przez semitologa Ahlward-ta); „Beiträge zur arabischen Lexikographie“ (t-że 1883 — 84, 2 zeszyty); „Ueber meine Sammlung orientalischer Handschriften“ (t-że 1885; zbiór sprzedany do Angji). Wydał także kilka tekstów arabskich, a m.: „Description de l’Afrique“ (Wiedeń 1852); Wäkidi’ego historję podbojów Mahometowych: „History of Mohammed’s campaigns“

Himjarische Kasideh“ (Lipsk 1865); bische Gedichte über die Volkssage von Jemen“. (t-że 1867). W ostatnich latach życia K. od dziejów kultury czysto arabskiej przeszedł na pole badań porównawczych i ogłosił pracę p. n. „Studien zur vergleichenden Culturgeschichte vorzüglich nach arabischen Quellen“ (Wiedeń 1889 i 1890, 4 zeszyty). W poglądach na wewnętrzną politykę austryjacką K. był zwolennikiem starego systemu państwowości i zwalczał dążności zesłowiańszczeuia Austrji w dziełku p. n. „Die Nationalitätsidee und der Staat“

A. A. K.

tor.

Kremera, po łacinie Cramera, rzeczka, wypływająca z Etruryi, wpada powyżej Rzymu, pod miastem Fidenae, z prawej strony do Ty-bru; poległo nad nią, według rzymskiej trady-cyi, w r. 479 przed Chr. 300 dzielnych Fa-biuszów; dzisiaj Bagano albo Valia. —Por. Ovi-dius, Fast. 2,203 i nast.; Livius, 2,49. s I)rz-Kreml, warownia w Moskwie, ob. M o s k w a. Kremmen, tk. C rem men, miasteczko, w pruskiej prow, braniborskiej, regen, poczdamskiej, pow. Osthavellaud, na płd. od jeziora Kremmeńskiego i kanału Rupińskiego, przy linii pruskiej kolei państw. Sciiönholz-K., sta-cya kolejowa, sąd krajowy, 2 777 m-ców, między nimi 2 692 ewan., 55 kat., 80 żyd., kość. par. ewan.; cegielnia i tracz parowy; r. 1840

in. G.

S. Drz.

S. Di z.

Kremometr, ob. Mleko.

Kremona, po łacinie Cremona, jedno z najznaczniejszych miast w Górnej Italii, na lewym brzegu rzeki Padus (dzisiaj Po), skolonizowane    przez Rzymian w r. 219 przed Chr.,    bryka machin, wyrób dywanów z włókien ko-

służyło    razem z Placencyą,    na prawym brze-    kosowych; ogrodnictwo. Ałun i biel ołowiana

gu owej    rzeki leżącą, jako    silne przedmurze    (Kremser Bleiweiss). Handel musztardą, octem,

przeciw    najazdom dzikich i    bitnych szczepów    szafranem, winem i innemi wyrobami bardzo

S. Drz.

(2 paźdz.) zgorzało doszczętnie. Na kremmeńskim wale r. 1344 poniósł klęskę Ludwik Starszy od Pomorzan, również 24 paźdz. 1412 Fryderyk I braniborski pobity przez książąt pomorskich i szczecińskich. W r. 1845 postawił król Fryderyk Wilhelm IV pamiątkowy krzyż kamienny na tym wale. M-cy trudnią się uprawą roli, ogrodnictwem, hodowlą bydła, krajaniem torfu.

Kremna, po grecku Kp7j;j.va, po łacinie Cre-mna, miasto w Pisydyi, w Azyi Mniejszej, z silną warownią, na szczycie nadzwyczaj stromej skały gór Tauryjskich, po raz pierwszy zdobyte przez Amyntasa, dynastę Galacyi; cesarz Augustus osadził w niem rzymskich kolonistów; zasłynęło ono później, w r. 278 po Chr., przez zacięty opór, jaki odważni korsarze Izauryjscy, którzy się tutaj byli schronili, wojskom cesarza Probusa stawiali; niedobitków upornych przesiedlono w dalekie strony; dzisiaj ruiny przy wsi Genue.

Kremnica, niem. Kremnitz, węg. Korin ä z b à n y a, ob. K r z e m n i c a.

Kremnitz, miasto, ob. K r z e m n i c a.

Kremnitz Mary a, powieściopisarka (* w 1852 w Gryfji), córka chirurga Bardelebe-na; po wyjściu za mąż za lekarza K-a, udała się wraz z nim w 1875 r. do Bukaresztu, gdzie zbliżyła się do królowej Elżbiety rnmuńskiej, (Carmen Sylva). Wespół z nią napisała: „Rumänische Dichtungen“ (wyd. 3-e Bonn 1889) i następujące powieści pod pseudonimem Di to i Idem: „Aus zwei Welten“ (tamże 1886), „Astra“ (1887), „Feldpost“; tragedyę — „Anna Boleyn“; nowelle—„In der Irre“ (tamże 1888, 1890); „Rache und andere Novellen“. Samodzielnie opracowała: „Rumäuische Skizzen“ (Bukareszt 1877), Rumäuische Märchen“ (Lipsk

1882), „Carmen Sylva, ein Lebensbild“ (Wrocław 1882); „Elina. Zwischen Kirche und Pastorat“—nowelle (tamże 1894); nadto wydała pod pseudonimem George Allan: „Fluch der Liebe“, „Aus der rumänischen Gesellschaft“ (Lipsk 1881) i „Ein Fürstenkind“ (1883).

Kremnoi, po grecku oi Kpr^voi, po łacinie Cremni, miasto handlowe nad Palus Maeotis (Morze Azowskie), należało za czasów Herodo-ta do wolnych, tak zwanych królewskich, Scytów w Sarmatia Europaea; jedni geografowie oznaczają położenie jego przy dzisiejszym Starym Krymie, w sąsiedztwie Maryupola, iuni zaś w okolicy Taganrogu. — Por. Murawie-wa-Apostoła Podróż po Tauryce (1823), str. 166 i nast.

gallijskich. Korzystnie w bardzo żyznej okolicy położone, wyzyskując uadto przywileje kolonii i municipium rzymskiego i zasilone wreszcie przypływem gallijskiego szczepu Ce-nomanów, który się z biegiem czasu zromaui-zował, rozwinęło się ono w wielkie i zamożne miasto handlowe. Wspaniałe gmachy, amfiteatr, największy z pomiędzy wszystkich pół-nocno-italskich, zdobiły to miasto, obwarowane silnemi murami i wieżami. Kiedy później mieszkańcy jego stanęli po stronie Antoniusza, splądrowali je i zburzyli żołnierze Oktawiana w r. 30 przed Chr. Wszakże wkrótce odzyskało dawną świetność, póki go w r. 69 po Chr. zwycięzkie legiony cesarza Wespazyana, mszcząc się za przywiązanie Kremończyków do sprawy Witelliusza (ob.), po drugi raz doszczętuie nie zburzyły. Cios ten ciężki zachwiał na zawsze pomyślnemi losami K-y, która odtąd przez długie wieki całkiem w niepamięć popadła. W r. 630 po Chr. zburzyli K-ę Gotowie, a z gruzów wskrzesił ją dopiero w późnych Wiekach Średnich, na schyłku XII wieku, niemiecki cesarz Fryderyk I Barbarossa. Nazwę swą starożytną zachowała K. do dzisiaj niezmienioną.

Kremotartar, ob. Winny kwas.

Krempe, miasto w regencyi Szlezwickiej, okręgu Steinburskitn, kościół ewangelicki, u-rząd gminny podatkowy, garbarnie, fabryki o-buwia; 2000 m-ców. K. był niegdyś twierdzą obronną, którą w 1628 r. po długiem oblężeniu zdobył Tilly.

Krems, nazwa dwu rzek w Austryi: 1) mniejsza, dopływ Dunaju, wpada do niego pod miastem K.; 2) większa, dopływ rz. Traun, wypływa z pod Kirchdorf w Austryi Wyższej; łączy się z rz. Traun niedaleko jej uścia do Dunaju.

Krems (niem.), u Czechów Kremża, łać. Chremissa, Cremesia, Cremisium, Cremia, starodawne miasto w Austryi Dolnej, w pow. t. n., 60 km. na płn.-zachód od Wiednia, przy ujściu rz. K. do Dunaju od str. płn., przy linii kolei państw. Absdorf-K. i K.-Herzogen-burg, u podnóża góry Rehberg, 195 m. npm.; siedziba starostwa, sądu pow. i innych władz administracyjnych. Składa się ze śródmieścia i 4 przedmieść: Und, Gartenau, Hohenstein i Kremsthal. Ma 4 kościoły, z których Marya-cki w stylu gotyckim, zbud. r. 1417, piękny ratusz z archiwum i biblioteką miejską, szpital, gimnazyum, szkołę realuą, handlową, semina-ryum nauczycielskie męskie i żeńskie, szkołę sadownictwa i uprawy rolnej, kolegium Pijarów, muzeum miejskie, teatr, kasę oszczędności, zakład gazowy, browar, fabryki musztardy, octu, czekolady, kawy figowej, koniaku z brzoskwiń, konserw owocowych i jarzynowych; fa

1885.

Br G.

Dr. J. P.

ożywiony. Według spisu ludności z r. 1900 liczy K. 12 551 m-ców wraz z wojskiem; narodowość przeważnie niemiecka, rei. kat. W mieście pomniki ces. Józefa 11 i generała Schmidta, który poległ pod Dürnstein r. 1805. Na płn. od K. w uroczo-malowniczej dolinie Kremsthal leży wioska Rehberg z fabryką, skór i kilku młynami parowemi. Dwa klin. na zach. odlegle miasto Stein tworzy port dla K. i jest składem wszelkich towarów z Czech i Moraw. K. było jedną z pierwszych osad po stronie płn. Dunaju we wschodniej Marchii, podzielało wspólnie losy dziejowe z m. Stein. W r. 1485 Węgrzy oblegali K. przez dłuższy czas, ale bezskutecznie: r. 1619 czeeh Karpe-zan, napadłszy miasto, poniósł klęskę; 28 marca

1645    dostał się K. w ręce Szwedów, 6 maja

1646    odbierają mu go wojska cesarskie; 1741 wojsko bawarskie pod wodzą hr. Törringa przeprawia się przez Dunaj; 1809 ostrzeliwali K. Francuzi. OK-ie:Kinzl „Chronik der Stadt Krems, Stein und Umgebung“ (Krems 1870); Kerschbaumer „ Geschichte der Stadt Krems“

Br. G.

Kremsier, m. na Morawach, ob Kro mierz y ż.

Kremsmünster, łać. Cre mifanum, Ch rein i s s a e monasterium, Cremisanum monasterium, miasteczko w Austryi Górnej, w pow. sztajerskim (niem. Steyr), nad rz. Krems, dopływem Truny (Traun), 345 m. npm., 34 km. na płd. od Lincu, przy linii kolei żel. Kremstalskiej Linieć —Klaus —Steyrling; siedziba sądu pow., urz. podatk., poczt, i telegr.; kasa oszczęduości, szkoła przemysłowa, kilka browarów, papiernia najstarsza w kraju, fabryki czekolady i korków; wielkie doroczne jarmarki i targi na bydło: według spisu ludności z r. 1900 liczy 1 035 m-ców naród, niemieckiej i rei. katol., z okolicą 4 356 m-ców. Za miastem na wzgórzu wznosi się sławne, bogate o-pactwo Benedyktynów, z kościołem kolegiackiin i zarazem paraf., w stylu gotyckim, pochodzącym częściowo z XIII wieku; opactwo założył r. 777 ks. Tassilo II z Bawaryi; odnawiano je r. 1298, 1686 i 1877. Posiada piękne i dobrze zachowane malowidła, w refektarzu portrety wszystkich cesarzy z domu habsburskiego i habsbursko-lotaryńskiego, drogocenny skarbiec (kielich Tassilona), wyższe gimnazyum z konwiktem, bogate gabinety przyrodniczy, fizyczny i archeologiczny, bibliotekę, zawierającą 90 000 tomów, 886 inkunabułów, 910 tomów rękopisów, między nimi Codex millena-rius z VIII w., obserwatoryum astronomiczne z wieżą 57 m. wysoką, na 8 pięter podzieloną, zbudowane w 1748 — 1758 przez opata A-leksandra Fixlmillnera. Do opactwa należy 25 parafij. W wieku X zniszczyli opactwo Węgrzy; odbudował je 1007 — 1012 opat Gotard, późniejszy biskup z Hildesheim; za opata Eren-berta III (1771—1800) uciemiężane przez rzą-dy józefińskie; groziło mu zniesienie. W r. 1877 obchodzono UOO-letni jubileusz za opata Ganglbauera, późn. arcybiskupa kardynała wiedeńskiego. Od r. 1881 do dnia dzisiejszego o-patem jest Leonard Achleuthner. W r. 1905 było ojców (patres) 95, braciszków'' (fratres) 9.

Rrenele (franc, créneaux), mury krene-1 o w a n e (franc, murs crénelés), tak z cudzoziemska, oczywiście bez potrzeby wszelkiej, niektórzy nazywają strzelnice, wieńczące szczyty murów zamkowych, dawnych, nadające im wygląd wyzębiony; dawniej zwano je u nas bl an kami, z niem. Planke—b&\, deska gruba, ponieważ najczęściej na wieżach i rnurach strzelnice takie budowano z drzewa. W forty-fikacyi nowoczesnej K-atni niekiedy zowią wo-góle strzelnice do broni ręcznej, wybite w marach samych, zwłaszcza okalających zabudowania inne, a mogące wznosić się tylko tam, gdzie pociski z dział nie dochodzą.

Krenologia (z gr. xpf^, zdrój, krynica, i AÓyoę), nauka o źródłach. Wyraz prawie nieużywany.

Kreodonty (Greodontia), wymarłe mięsożerne. Stąpały na palcach albo połową stopy; miały zwoje mózgowe słabo zaznaczone, uzębienie zupełne i zmianę zębów. W każdej połowie szczęki 3 — 2 siekaczy (I), 1 kieł (C) i nigdy więcej niż 8 trzonowych (M). Trzonowe były ostre albo szerokie, guzkowate, mniej więcej jednakowo wykształcone. Ogon długi. Odnóża najczęściej pięcio-, rzadziej czteropal-czaste; O. scaphoideum i lunare rozdzielone. Astragalus lekko wypukły i tylko mało rowkowany. Końce palców najczęściej rozdzielone, na dolnej stronie przypłaszczone. Kopalni przedstawiciele K-ów znani już byli Cuvierowi, który je zaliczał do drapieżnych. Odkrycie zupełnych skieletów form Hyaenodon i Ptero-don, a potem i innych, było powodem długotrwałego sporu o ich przynależność. Spór ten dziś jest niezakończonym. Uważano je kolejno za drapieżnych torbaczy, za placentalnych drapieżców, za pokrewnych mezozoicznym Amblytheriidae i grupom Insectivora i Tillodonta. Dziś wielu badaczy łączy pewną ilość form tu należących w nową podgrupę Carnivora primigenia. K. połączone są, jak to wykazują próby różnych klasyfikacyj, stosunkami pokrewieństwa z grupami Insectivora, Carnivora i Marsupialia. Powstały prawdopodobnie razem z grupą Insectivora z polyprotodontnych drapieżnych torbaczy i były początkowo z owa-dożernemi ściśle złączone; z biegiem czasu różnicowały się jednak coraz bardziej w kierunku mięsożernych tak, że prawie z pewnością można je uważać za przodków tych ostatnich. Czaszka K-ów ma, coprawda, jeszcze budowę pierwotną, jest jednak bliższą mięsożernym niż owadożernym i torbaczom. Pysk K-ów wydłużony, cranium wąskie, długie i ma małą pojemność. Normalne uzębienie składa się

CO co

Tti

może ie- I którzy urodzili się w Afryce i zostali dopiero ^ w wieku późniejszym sprowadzeni (w Bra-dnak ulegać częściowej redukcyi Zmianę uzę- zylii zresztą nosili oni nazwę Negro de naęao). bienia poznano dotąd u form: Hyaenodon (Fil- W ściślejszem znaczeniu stosowano nazwę K-ów hol), Pterodon (Gervais), Triisodon (Cope) do białych urodzonych w koloniach francuskich, i Thereutherium (Schlosser), Scott dzieli hiszpańskich i portugalskich w obu Amerykach, K-y na ośm rodzin: Oxyclaenidae, Arctccyoni- a także w Afryce i Indyach Przedgangeso-dae, Triisodontidae, Mesonychidae, Proviverri- wych; w czasach późniejszych K-owie brązy-dae, Palaeonictidae, Hyaenodontulae i Miacidae, lijscy zaczęli siebie nazywać Brazylia-Rozpoczynają się w najstarszym paleocenie n am i—Brasileiros. Istniały także w koloniach

wk. Kr. różne nazwy dla białych, którzy, urodziwszy się w Europie, przebywali w koloniach: Cha-pelones w obrębie Ameryki południowej hiszpańskiej, Gachupines w Meksyku, Portu yue-zes legitimos albo Fllhos do reino w Brazylii. Typ K-ów zwykle odchyla się po paru pokoleniach od typu praojców, działa tu bowiem klimat, który zpośród przybyszów usuwa osobniki nieprzystosowane, i drogą takiego doboru, pozostawiając jedynie okazy określonej odporności, stwarza nowe typy. I duchowość przybyszów ulega też silnym zmianom. Wogóle K-owie przedstawiają ludność znikczemniałą, leniwą, jeśli ten termin będzie wzięty w ściślejszem znaczeniu. Należy wreszcie uwzględnić tę okoliczność, iż bardzo rzadko K-wie, prócz rodzin bardzo zamożnych, pozostają wolni od wchłaniania innych, obcych swojej rasie pierwiastków etnicznych. I takiemu też zmieszaniu ulega język ich oraz zwyczaje. Istnieje nawet nazwa języków kreolskich, stosowaua do żargonów, które tworzą się w koloniach z pomieszania języków romańskich, angielskiego i holenderskiego z językami tubylezemi.—Por. co do tych żargonów: Thomas „The theory and practice of Creole grammar“ (1876); Saint-Quentin „Introduction à l’histoire de Cayenne: étude sur la grammaire créole“ (1872); Coelho „Os dialectos romanicos ou neo-latinos na Africa, Asia e America“ (Lizbona 1881); Schuchardt „Kreolische Studien“ (Wiedeń 1883 — 1891). Co do folkloru kreolskiego patrz C. Bais sac „Le Folk-lore de Tile Maurice. Texte

coprawda z

I, ~r C,

M,

a giną w dolnym miocenie.

Kreofylos, po grecku KpîwpXoç, po łacinie Greophylus:— 1) Poeta cykliczny (oh.), którego starodawna tradycya wiąże ściśle z Homerem, mieniąc go zięciem albo przyjacielem jego, któremu wielki poeta pieśni swe miał w spadku przekazać, albo w podziękę za gościnne przyjęcie ofiarować; potomkowie zaś jego mieli obdarzyć niemi Likurga, sławnego prawodawcę spartańskiego. Ojczyzną jego była podobno wyspa Samos albo Chios albo też Jos, wszystkie miejscowości, w których szczególnie homerowa poezya kwitła; sam napisać miał poemat epiczny, noszący tytuł OfyaXiaç aXooatç (=Zdobycie Ojchalei), który inna tradycya znowu Homerowi przypisuje.—2) Autor, którego żywot nie jest znany, napisał dzieło historyczne pod tytułem ’Ecpeoiwv copot ( — Roczniki Efe-zyjskie).

Kreolina, nazwa dowolnie wymyślona, oznaczająca środek odkażający, w fabrykach chemicznych sztucznie sporządzany ze smołowca, czyli smoły pogazowej. Jest to płyn gęsty, barwy ciemnobrunatnej, wonią przypominający smołę zwykłą, drzewną, zawiera w sobie mieszaninę węglowodanów i fenolów różnych, w smo-łowcu zawartych, które przez dodanie soli sodowych uczyniono do pewnego stopnia rozpu-szczalnemi w wodzie. Fabryki niektóre nadto dodają do wyrobu swego mydła żywicznego lub tłuszczowego, oraz nieco wyskoku. K. z wodą tworzy zawiesinę mętną, o zapachu wyraźnym, kreozot (ob.) przypominającym, bardzo czułą na działanie kwasów. K. zalecana by- i créole et traduction française“ (tom 27-y zbio-wa zamiast karboln, od którego jest mniej tru- i ru: „Les littératures populaires de toutes Jes jąca, działając przytem nieomal tak samo, lecz nieco słabiej, tylko laseczniki gruźlicy uśmierca prędzej i pewniej od karbolu. Do przemywania ran zakażonych, do oczyszczania rąk i narzędzi chirurgicznych przed operacyami używa się mieszanin} wodnej K-y o stosunku 2-5«.

S. Dr*.

Do odkażania miejsc ustępowych, ścieków i t. p. dodaje się do wody znacznie więcej K-y (10—20$).—Por. Reich „Studien

Dr j p.

über Kreolin“ (Berlin 1890).

Kreolowie (z hiszp. criollo) — w rozleglej-szern znaczeniu słowa taką nazwę noszą urodzeni w obcym a dalekim kraju potomkowie innej rasy niż tubylcza. W koloniach amerykańskich tak nazywano w niektórych okolicach murzynów urodzonych na miejscu, w przeciwstawieniu do tych przedstawicieli rasy czarnej,

nations). Wogóle o K-ach Oelsner-Mon-merquè „Der Kreole“ (Berlin 1848). Kreolskie języki ob. Kreołowie.

Kreon, po grecku Kpścov, po łacinie Creon. 1) Tebańczyk, syn Menojkeusa, małżonek Eurydyki, brat Jokasty, z którą L aj os (ob.), król Tebańczyków, spłodził Edypa (Ojdipus); po śmierci Lajosa sprawował K. rządy państwa, póki Edyp. trafnie rozwiązawszy zagadki Sf i n k s a (ob.), w nagrodę i tronu królewskiego i ręki królewskiej Jokasty nie dostał; kiedy Eteokles i Polynejkes (ob.), synowie Edypa, w walce polegli, ujął K. znowu ster państwa w swą rękę. Surowy zakaz jego, aby nikt nie ważył się zwłok Pylynejkesa, jako zdrajcy ojczyzny, pochować, wywołał skutki ogromne: Antigone bowiem, siostra Polynejkesa, obrażo*

I- K

utożsamiano K. z kwasem karbolowym, mnie mając, że różnica między temi ciałami wypływa jedynie z niejednakowego stopnia ich czystości. Późniejsze badania wykazały jednak, że K. jest mieszaniną wielu związków chemicznych, śród których występują w dość znacznych ilościach krezole, kreozol, fenol, guaja-kol i inne. Skład K-u waha się w dość szerokich granicach zależnie od gatunku drzewa, poddanego suchej destylacyi. Również odmienny nieco skład posiada K. wydobywany ze smoły pogazowej węgła kamiennego, K. jest tłustawym, początkowo bezbarwnym płynem, który jednak z czasem ciemnieje. W wodzie rozpuszcza się słabo, znacznie łatwiej w alkoholu, eterze, marczku węgla i kwasie octowym. K. jest dobrym rozpuszczalnikiem fosforu, siarki, selenu, gummy, barwników i wielu innych ciał. Wybitne własności antyseptyczne, właściwe K-wi, zape ,cniły mu szerokie zastosowanie w charakterze środka dezinfekcyjuego. Pod tym względem kreozot długi czas konkurował w medycynie z kw. karbolowym. Fr- Zn-Kreozot W lecznictwie. Działanie fizyolo-giczne K-u jest nieomal zupełnie takie samo, jak czystego fenolu (kwas karbolowy), a zwłaszcza posiada on własności przeciwgnilne prawie równe. Użyty do wnętrza działa podobnie jak fenol, chociaż mniej gwałtownie. Różnice główne między obu środkami temi są: 1) że fenol w dawkach trujących sprowadza drgawki nadzwyczaj silne, gdy po K-cie występują objawy porażenia i 2; że fenol zmniejsza zdolność krzepnienia krwi, gdy K., przeciwnie, zwiększa ją bardzo. — Ponieważ czystość chemiczna, a raczej skład K-ów rożnych nigdy nie jest stały i pewny, więc też oznaczenie ścisłe dawek środka tego jest nieomal niemożliwe i wymaga zawsze ostrożności niemałej, ilekroć przyjdzie przepisywać go do użytku wewnętrznego; dla tego też coraz więcej wychodzi z użycia, teinbardziej, że nieomal zawsze zastąpić go można fenolem. Dawniej stosowano K. przeciwko wymiotom, wynikającym wskutek fermentacyi nieprawidłowej w żołądku; w tych jednak razach dziś przepisywany bywa benzol, jako lek działający tak samo, a nienarażający chorego na możliwe niebezpieczeństwo otrucia. —Zalecano też dawniej K. przeciwko rozmaitym rodzajom biegunki, ale obecnie przekonano się już dostatecznie o nieskuteczności jego w tego rodzaju przypadłościach. — Przeciwko śluzotokom o-skrzeli (bronchoblennorrhoea) stosowany bywał K. jeszcze do niedawna dosyć często, ale i w tern cierpieniu wyższość mają nad nim: fenol i olejek terpentynowy. — Lekarze niektórzy, np. Bouchard i Gimbert, zalecają zażywanie K-u przeciwko sprawom gruźliczym płuc, ale pokładane w nim zaufanie zawodziło ła nazwa „Kreozot“, złożona z wyrazów xpśac~ dotąd nieomal zawsze.—Dawniej K. znajdował mięso i aœÇœ — zachowuję. Przez długi czas ' zastosowanie niemałe w dentystyce, jako śro-

na w sercu kochającem i do żywego dotknięta okrutnym rozkazem króla, świętego obowiązku siostry sumiennie dopełniła; wszakże skazanie na śmierć głodową Antygony spowodowało śmierć nietylko Hajmona, syna K-a a narzeczonego Antygony, lecz także i żony, królowej Eurydyki; osierocony i opuszczony przez wszystkich, zbyt późno pożałował K. zaślepienia swego i okrucieństwa; tragiczne te dzieje ze znakomitem przeprowadzeniem charakterystyki K-a przedstawił Sofokles w swem arcydziele „Antigone“; jako córki K-a wymienia opowieść mityczna Heniochę i Pyrrhę. —2) Syn Lykajthosa, król Koryniki, który córkę swą Glaukę albo K r e u z*ę fob.) z Jazonem zaręczył, kiedy ten małżonkę swą Me dej ę (ob.) z domu wygnał; dotknięta w najświętszych uczuciach swych, mściwa kobieta sprawiła, że w płonącym pałacu królewskim K. i córka jego śmierć okropną w płomieniach znaleźli.—Por, Apollodorus, 1, 9,28.— 3) Ojciec Lykomedesa (ob.). —4) Syn Heraklesa i córki Thespiosa (ob.). - 5) Ojciec Skopa-sa, władającego w Kranon, mieście tessalskiem.— 6) Grecki krasomówca, żyjący w późniejszych czasach cesarstwa rzymskiego, może dopiero po Konstantynie Wielkim; Suidas mieni go autorem dzieł krasomówczych, noszących ogólny tytuł 'Pyjt opaà, Rhetoric a.

Kreontiades, po grecku KpsovuàÔYjç, po łacinie Creontiades. 1) Lykomedes (ob.), tak zwany jako syn Kreonta.—2) Syn Heraklesa i Megary (ob.).—3) Focejczyk, założyciel miasta Elei, w Połudn. Italii.

S. Drz.

S. Drz.

Kreozol, C₆H₃(CH₃)(0H)(0 CH₃), czyli

me-

tylo-l-oksy-4-metoksy-3-benzen jest, obok guaja-kolu stałą częścią składową kreozotu z drzewa bukowego. K. znajduje się również śród produktów destylacyi gummy guajakowej. K. jest bezbarwną cieczą o miłym zapachu i piekącym smaku; punkt wrzenia leży w 219°. W wodzie K. nie rozpuszcza się zupełnie lub też nieznacznie, miesza się natomiast we wszelkich stosunkach z alkoholem, eterem i bezwodnym kwasem octowym. Wodzian potasowy rozpuszcza K., tworząc z nim krystaliczny kreozo-lan potasowy. Kwas azotowy utlenia K. na kw. szczawiowy. Kreozol redukuje na gorąco sole srebra, powodując tworzenie się zwierciadła. Białko ścina się pod wpływem K-u.

Kreozot, wyosobniony przez Reichenbacha około r. 1832 jako frakcya produktów destylacyi drzewa bukowego, posiadająca punkt wrzenia koło 203°. Reichenbach uważał K.

Fr. Zn.

za jednolity związek chemiczny. Jest to bezbarwna ciecz o przenikliwym zapachu, przypominającym zapach mięsa wędzonego. K. ścina białko i jest znakomitym środkiem, konserwującym mięso, które po namoczeniu w tej substancyi i po wysuszeniu posiada wszelkie własności mięsa wędzonego. Ztąd też powsta-

J. K. E.

dek kojący ból zębów, zwłaszcza wypróchnia- j się niewyraźnym. Punkty te dla różnych oczu łych, dziś jednak w tych razach przekładany ! leżą niejednakowo daleko od oka, co zależy od bywa fenol, albo inne środki znieczulające; do- budowy i stanu r e fr a k c yi (ob.) danego oka.— dawano go też do płókanek zębnych i ustnych, Por. podręczniki okulistyki, w których daleko lepiej od niego działa kwas salicylowy. Jako środek przeci a gnilny K. obok fenolu jest zupełnie zbyteczny. Ostatecznie lecznictwo zupełnie bez kreozotu obyć się nie może. — W aptekach znajduje się K. czysty, oraz woda kreozotowa (Kreosot um solu-tum s. Aqua kreosoti s. Binelli), składające się z 3 części K-u i z 400 części wody przekro-plonej; woda przeważnie służy do użytku wewnętrznego.

Krepa, tkanina, ob. Flo r.

Krepel v. Krępe! (z niem. Krüppel,

Krüppel) rodzaj ciasta, używanego często w okresie Zygmuntowskim. „Mniejsi stanowię pieką kręple, więksi torty“ (Rej), „Krepie przaśne w oleju smażone“ (Leop.). Pył to, zdaje się, rodzaj placka, później pączka (ob.

h. k .

Krescencya święta, umęczona za Oyokle-cyana, wraz z Witem, którego karmiła, i Mo-destem, odbiera cześć w Corvey (Korbeja) w Westfalii. Znajdują się tam relikwie wszyst kich trojga. Święto jej d. 25 czerwca.

Dr. J. P.

Krescencya, staropolska, do dziś dnia używana nazwa plonu rolniczego w gospodarstwie ziemskiem, urobiona z łac. cresco, crescens, liczba mn. nij. crescentia=rosxię, rosnący.

Krescencyusz Piotr, ob. de Cr es ce n-tiis Piotr.

Krescens, albo Krescent św., współpracownik św. Pawła; działał w Rzymie i w Ga-lacyi, gdzie zmarł. Grecy czczą go 30 lipca, łacinnicy 27 czerwca.

Krepie).

Krepie z mein. Krapfen, albo raczej Kräpf-li, jak się zwą w gwarze austryackiej i po-łudniowo-niemieckiej, z których wyraz ten przez nas przyswojony został, gdyż na północy i wschodzie Niemiec K. nazywają się Pfannkuchen, dla tego też u nas, aczkolwiek daleko rzadziej, noszą niekiedy nazwę pampuchów. K-e są ciastem smażonem, bardzo podobnem do naszych pączków dzisiejszych, tem się wszakże różniących, że nie brano do nich drożdży; sporządzano je z mąki pszennej, najprzedniejszej, z jaj i mleka, a nadziewano owocami, powidłami, konfiturami, migdałami i t. p., po-czem smażono je w maśle, albo w bardzo gorącym tłuszczu, rzadziej na oliwie. Jadano je na końcu obiadu, zwykle ua gorąco, z podlewą z wina (Chandeau), z sokami owocowemi, lub z bitą śmietaną słodką, nieraz podawano je też na sucho, posypane jeno cukrem miałkim.— W. Wielądko, nazywający K. już tylko pączkami, podaje 7 sposobów różnych przyrządzania ich. („Kucharz doskonały“, Warszawa, wyd. 2-e 1786, str. 294—299). — Dawniej nazywano też nieraz K-ami naleśniki.

Kres, po grecku KpVjç, w 2-m przyp. Kpyjróę, po łacinie Cres, w 2-m przyp. Cretis, syn Zeusa i nimfy Idajskiej, pierwszy król wyspy Krety, który, jak mityczua tradycya opiewa, według siebie miano wyspie owej nadał, miasto Gnos-sos założył i bogini Kybeli świątynię postawił; według Dyodora Sykulczyka (5, 64) jest

S. Drz.

Krescens, po łacinie Crescens, rzymski rytownik, który, jak się zdaje, nazwisko swe w dużych greckich głoskach KPHCKHE na kamei w dawniejszym zbiorze ks. Poniatowskiego wyrył: niektórzy uczeni uważają napis ten za fałszerstwo późniejszych czasów. — Por. Ro ch et te R., „Lettre à hr. Schorn“, str. 38. s- Drz-Kreseń, nazwa dana minerałowi Gramma-tite Haüy, odmianie Hornblend y, przez Zdzitowieckiego.

9. Drz.

Kresfontes, po grecku Kpso<póvrY]ę, po łacinie Cresphontes, syn Arystomachosa, ze sławnego rodu Heraklidów pochodzący, któremu razem z braćmi Temenosem i Arystodemosem powiodło się wreszcie podbić znowu pod swą władzę Półwysep Peloponezki; przy podziale zdobyczy dostał krainę messeńską; śmierć poniósł sam, jako i dwaj synowie jego, z ręki sprzy-siężonych arystokratów; trzeci, najmłodszy z synów jego, Ajpytos, którego potomków, zarzucając odwieczne miano Heraklidów, nazwano według niego Ajpytidami, utrzymał się przy władzy w Messend, pomściwszy się za sprawą matki swej Meropy na zabójcach ojca. Kresolina, ob. Kreolin a.

Dr. J. P.

wielu udaje się

Krestcy, miasto powiatowe w gub. Nowogrodzkiej, odległe o 79 wiorst od miasta gu-bernialnego, nad dopływem rz. Msty, Chołowem położone. O K-ach jest wzmianka już w 1569 r. z czasów wyprawy Iwana Groźnego na Nowogród. Ludność nieliczna dziś trudni się rolnictwem, rzemiosłami

on autochtonem kreteńskim.

Kres dali {Fernpunkt) i Kres pobliża ( Nähepunkt) — wyrażenia używane przy badaniu sprawności oka. Z powodu swej zdolności a-komodacyjnej (ob. Akomodacya) może oko się przystosowywać do rozmaitych odległości, t. j. może wyraźnie widzieć przedmioty dalekie i blizkie.

na zarobki. Towarzystwo wzajemnego kredytu ziemstwa powiatowego, szpital ziemski na 50 chorych, 2 szkoły miejskie, garbarnie; według spisu jednodniowego z dn. 9 lut. 1897 r. 2 587 m-ców. Krestceński powiat w półn.-zachodu. części gub. Nowogrodzkiej zajmuje przestrzeń 7992.2 CJ wiorst i liczy 90 725 m-ców, przeważnie Wielkoruów, trochę Ko Każdy przedmiot między temi relców, Estów i Łotyszów. Wschodnia część dwoma kresami jest wyraźnie widziany; obraz j powiatu wyżynowa, zachodnia przedstawia ni-przedmiotu każdego dopiero poza niemi staje ' zinę, pokrytą rozległemi błotami. W powiecie

Słów.“ t. XVI-a.

E. Cliw.

E. Fhw.

wogóle dużo wód: rz. Msta z dopływami, mnóstwo jezior;—z nich najważniejsze: Ilmen należy do powiatu tylko wschodnim brzegiem; błota zajmują 10% całej przestrzeni. Gleba uboga, piaszczysto-kamienista. Klimat wilgotny, lecz dość umiarkowany w stosunku do innych powiatów gub. Nowogrodzkiej. Z bogactw mineralnych zasługują na uwagę pokłady węgla kamiennego nad rz. Mstą i źródła siarczane na brzegach rz. Wierebji. Skutkiem ubóstwa gleby i dogodnego położenia geograficznego rozwinął się przemysł w powiecie: w 1892 r. było 35 fabryk i zakładów przemysłowych, z produkcyą 901 747 rb. Prócz tego mieszkańcy zajmują się tuczeniem cieląt na sprzedaż w Petersburgu, rznięciem i spławem desek, pracą przy budowie statków i na plantach, kolejowych, flisactwem na rz Mscie; na zarobki udaje się 5 670 osób; włościanki niektórych wsi zajmują się koronkarstwem. Zakładów naukowych w powiecie 64.

Kresticz Mikołaj, spółczesny prawnik i historyk serbski, znany z prac: „Obrazi iz obsztie istorie“ (Nowy Sad 1866); „Kratka isto-rija srbskog naroda“ (Belgrad 1860); „Obszty zemljopis“ (Belgrad 1861 — 1863); „Istorija srbskog naroda“ (Belgrad 1862 —1868). —„Enc.

J. F. G.

Krestovic Gabryel, z turecka Gawil-paszą zwany, dygnitarz turecki, rodem Bułgar (* 1822 r. w Kotelu w Rumelii Wschodniej — f w Konstantynopolu 1898). Nauki prawne odbył w Paryżu, był sekretarzem a potem zastępcą Stefana Vogoridesa, ks. Samos, członkiem sądu handlowego i izby kassacyjnej w Konstantynopolu, od r. 1878 szefem departamentu spraw wewnętrznych i sekretarzem generalnym (musteszar) Rumelii Wschodniej; w maju 1884 r. na miejsce Aleko paszy mianowany został z rangą wezyra i muszyra, oraz tytułem baszy—generał-gubernatorem tej pro-wincyi autonomicznej. We wrześniu 1885 r. skutkiem rewolucyi musiał ustąpić z zajmowanego stanowiska. W r. 1859 redagował „Blgar-ski knijici“ a w latach 1869 — 71 wydał dzieło historyczne: „Istorija blgarska“.

Krestowska Mary a, z męża Kartawce-w a (* 1862), córka znanego reakcyonisty Wsie-wołoda Włodzimierzowicza Krestowskiego, powieściopisarka rosyjska; na razie poświęcała się sztuce scenicznej i z powodzeniem występowała na scenach amatorskich. Na polu lite-rackiem wystąpiła po raz pierwszy w r. 1886 romansem „Rannija Grozy“, zamieszczonym w czasopiśmie „Russkij Wjestnik“, gdzie też ukazały się i następne utwory K-ej: „Ispytanie“, „Wnje żjiznji“ i t. d. Obdarzona niewątpliwym talentem literackim, K-a pociąga wiernie wy-cieniowaną analizą psychologiczną, głębokością uczucia i żywością stylu, naturalnością fabuły i umiejętnem wyzyskaniem materyału obserwacyjnego. Od r. 1890 drukuje najczęściej w „Wjestniku Ewropy“ (powieści „Artjistka“ i inne) tudzież w miesięczniku „Siewernyj Wjestnjik“ (pow. „Żenskaja Żjizń“ i t. d.).

Krestowskij Wsiewołod, syn Włodzimierza (* w r. 1840 we wsi Małaja Bere-zajka, w Kijowszczyźnie—f r. 1895), poeta i po-wieściopisarz reakcyjny rossyjski; po ukończeniu ginmazyum pierwszego w Petersburgu, wstąpił w 1856 r. na wydział historyczno-filolo-giczny tamże, którego wszakże nie ukończył. Jeszcze na ławie uniwersyteckiej, bo w r. 1857, zaczął pisywać ulotne wierszyki i tłóma-czyć drobne utwory pisarzy cudzoziemskich. Szerszą wszakże sławę zjednał sobie w kolach niewybrednej publiczności sensacyjnym romansem „Peterburskija Truszczoby“ (w „Ote-czestwiennych zapjiskach“ (1864—87). Żądny taniego rozgłosu i hulaszczego życia, wstąpił w 1868 r. do kawaleryi, uzyskał stopień oficera, a w 1874 r. za napisanie Historyi pułku jamburskiego przeniesiony został do gwardyi. W tym samym czasie rozwinął najbardziej swą działalność literacką, idąc za panującym w o-wych czasach w Rossyi prądem reakcyjnym. Stał się urzędowym pisarzem wstecznictwa, o-czerniającym powiew liberalizmu rossyjskiego po klęsce sewastopolskiej i podszczuwającym społeczeństwo rossyjskie przeciwko Polakom i Żydom. W romansach swych „Panurgowo Stado“ i „Dwje sjiły“ (drk. w „Russkiem Wjestnjiku“), wydanych powtórnie w 1875 pod ogólnym tytułem „Krowawyj Puf“ tendencyjnie doszukiwał się wszędzie intrygi polskiej, ba, nawet wskazywał jej wpływy na rozwój ówczesnego ruchu liberalnego w Rossyi. W szeregu zaś romansów, jak „T’ma Egipietskaja“, Tamara Bendawjid“ i „Torżestwo Baala“ rozsiewał najlichszego gatunku insynuacye przeciwko Żydom. Wysłany na wojnę turecką 1877 —1878 jako urzęlowy jej historyograf, pisywał z placu wojny korespondencye wojskowe do „Prawjitel. Wjieśtnjika“, które następnie wydał osobno p. n. „Dwadcat’ iniesjacew w diejstwujuszczej armiji“. W 1880 wziął u-dział w podróży eskadry Lesowskiego; wrażenia z niej opisał w „Russkim Wjestnjiku“. W 1882 został urzędnikiem do szczególnych poleceń przy Czernjaewie, gen.-gubernatorze turkiestańskim, potem przeniósł się na służbę do straży pogranicznej w Królestwie, aż w r. 1892, po ustąpieniu prof. Kułakowskiego z posady redaktora póloficyalnego organu rossyjskiego w Warszawie, „Warsz. Dnjewnjika“, powołany został przez Hurkę na jego następcę. Stale podpisywał to pismo od .M> 211 z r. 1892, prowadząc je, stosownie do głośnej zapowiedzi w pierwszym zaraz numerze, w kierunku bezwzględnego wstecznictwa i biurokratycznego „wse obstojit blagopołuczno.“ Na tern stanowisku żywota swego dokonał.

Kresy W dawnej Polsce. K-ami zwano stanowiska wojskowe rozstawione na pograniczu

J. J.

Br. G.

••

Podola i Ukrainy jako straże graniczne od napadu Tatarów i Hajdamaków, a zarazem do przesyłania listów i znaków alarmu służące. Nazwa poszła stąd, iż służbę tę pełniono kolejno, na zmianę, czyli jak komu wypadała kresa, kreska. Taką pocztę z rozstawionych stójek spotykamy i wewnątrz kraju. „Ułożono K-y do przesyłania korespondencyi przez wieś Zubkowicze“—pisze Ochocki. „Bardzo prędko przez królewskie K-y przyszła odpowiedź“ (Kraszewski). Wraz z zaprowadzeniem poczty za Stanisława Augusta wyraz K. oznacza wprost „pocztę“. Sam król w swej licznej korrespon-dencyi inaczej go nie używa. K-mi nazywano również wiadomości otrzymywane tą drogą. „K-y nadeszłe z Warszawy dawały do myślenia“ (Krasz.). Ponieważ linia czatowni pogranicznych, ciągnąca się przez stepy od Dniepru do Dniestru, była łańcuchem takich stójek wojskowych, więc w mowie potocznej przyplątano z czasem do nazwy K-ów znaczenie granicy Rzplitej od Zaporoża, Tatarów i Wołoszczyzny, a nawet nazwę K. przeniesiono, już po upadku politycznym Rzpltej, na wszelkie pogranicze dawnych ziem polskich. Używanie Ków w tem znaczeniu szczególniej rozpowszechniło się pod koniec XIX w. Tak mówiono „bezpieczeństwo na K-ch“, ,,K. cierpiały od najazdów“, ,,żoł-łnierz kresowy“ i t. d. Życie żołnierzy kresowych pięknie opisał podług opowiadań żyjących jeszcze naocznych świadków Wincenty Pol w poemacie swoim p. n. „Mohort“. Kresylowy alkohol, ob. Krezol.

Kreszewo, srb. Kresevo, miasto w Bośni, 35 km. na zach. od Serajewa: w r. 1895 było tu 1466 mców, między nimi 1251 katolików; klasztor Praciszkanów; ekspozytura powiatowa; wyrób dywanów, fabryka podków i gwoździ do tychże, górnictwo (miedź), hodowla pszczół.

Kreślina. Słownik Karłowicza, Kryńskiego i Niedźwiedzkiego daje przy tym wyrazie objaśnienie: każda zdobina architektoniczna, zrobiona na zasadzie wykreśleń geometrycznych.

Kret (Talpa), rodzaj ssaków (Mammalia) owadożernycli (Insectivora) z rodziny kretów (Talpina). Rodzina K-ów rozpowszechniona jest w całej prawie Europie, na północy Afryki i w północnej Ameryce. Osobliwa budowa ich ciała w zupełności przystosowana do sposobu życia. Ciało wydłużone, walcowate; maleńka głowa również wydłużona i zakończona ostrym ryjkiem; oczy i ucho zewnętrznej bardzo słabo rozwinięte, tak, że z trudnością można je zauważyć. Tułów spoczywa na krótkich kończynach, z których przednie, przystosowane do kopania, są łopatkowato rozszerzone; kości części goleuiowej zrosłe z sobą. Budowie i położeniu przednich kończyn odpowiada w zupełności budowa górnej części klatki piersiowej. Łopatki długie i cienkie, obojczyki—grube i długie, ramię nadzwyczaj szerokie, przedramię zaś j mocne i krótkie. Czaszka wydłużona i płaska, z cienkim lukiem jarzmowym. Uzębienie składa się z 26 — 44 zębów. Kręgosłup, oprócz kręgów szyjowych, składa się z 10 — 20 kręgów, podtrzymujących żebra, z 3 — 5 pozbawionych żeber, 3—5 krzyżowych i 6 - 11 ogonowych; liczne kręgi szyjowe zrastają się. Ogon albo bardzo krótki, albo brak go zupełnie. Sierść krótka, gęsta z jedwabistym połyskiem. —Wszystkie gatunki K-ów zamieszkują przeważnie równiny, co nie wyłącza jeduak ich obecności

1    w miejscowościach górzystych (nawet do

2    000 m.); życie prowadzą podziemne.—Ze zmysłów najlepiej rozwinięty słuch, potem węch i dotyk, wzrok natomiast bardzo upośledzony. Żywią się K-y wyłącznie pokarmem zwierzęcym, który składa się z rozmaitych owadów, żyjących

Si

feit'

Fig. 154. Kret (Talpa europaea).

w ziemi, ich larw, robaków i t. p.; oprócz tego zjadają drobne ptaki, żaby i mięczaki. Obżarstwo K-ów jest wprost zadziwiające, wobec czego mogą one bez pokarmu pozostawać tylko bardzo krótki czas, i dlatego na zimę nie zasypiają. — Samica raz lub dwa razy do roku rodzi 3 — 5 młodych, które rosną dość prędko i pozostają przy matce około dwu miesięcy, poczem prowadzą już życie samodzielne.

W!

liii

Fig. 155. Łapy kret?-, - A tylna, B przednia.

Rodzina K-ów obejmuje 6 — 7 rodzajów, liczących około 20 znanych gatunków, z których najbardziej charakterystycznym i najpospolitszym jest K. pospolity (Talpa europaea vulgaris), typowy przedstawiciel rodzaju i rodziny, spotykany w Europie, Azyi i Afryce północnej. Długość jego ciała wynosi 15 — 17 cm., łącznie z o-gonem (2.5 cm.). Uzębienie składa się z 44 zębów: w górnej szczęce po 3 małe zęby sieczne z każdej strony, następnie po 1 mocnym wygiętym kle, a dalej po 7 zębów trzonowych; w szczęce dolnej po 4 zęby sieczne i po 7 zębów trzonowych z każdej strony; zęby trzonowe uzbrojone w liczne ostre sęczki, które siu-

żą K-wi do cięcia i miażdżenia twardych części ciała owadów. Przednie kończyny krótkie, połączone z tułowiem prawie poziomo; łapy szerokie, łopatowate, dłonią zwrócone na zewnątrz. Palce krótkie, zaopatrzone w szerokie, spłaszczone pazury i połączone z sobą błoną tak ściśle, że prawie zrastają się. Palce kończyn tylnych wolne, pazury zaostrzone, lecz słabe. Oczy małe, wielkości ziarnka maku, są prawie zupełnie zakryte sierścią i otoczone fałdem skóry, który w miarę potrzeby może zakrywać i otwierać przewód słuchowy. Z wyjątkiem dolnej powierzchni łap i końców ryjk i i ogona, całe ciało K-a pospolitego pokrywa gęsta, miękka sierść czarnego koloru o aksamitnym połysku. Budowa ciała samicy zgrabniejsza niż samca; futerko młodych ma od- do wyrobu rozmaitych drobiazgów, jak worecz cień szarawy. Są jednak odmiany, u których ków, portmonetek i t. p. popielato-szare ubarwienie pozostaje na całe życie; spotyka się także czarne odmiany z bia-łemi plamami, a nawet żółte i białe, co należy zaliczyć do bardzo rzadkich wypadków.—

Niszcząc szkodliwe gąsienice podziemne i owady (np. turkucie), które zjadają korzenie, K. przynosi wielki pożytek. Ponieważ w ogólności jest zwierzęciem bardzo pożytecznem, to nawet wówczas, gdy przez sypanie kretowisk wyrządza pewne szkody, np. psuje aleje w o-grodach, nie należy go zabijać, lecz tylko zmusić do opuszczenia danej miejscowości. W tym celu trzeba umieścić w norze kreciej jakieś ciało o przykrej woni, np. trochę smoły, nafty, gnijącą rybę, lub t. p.; przykra woń odstrasza K-a i zniewala do opuszczenia danego miejsca. Inny środek zabezpieczający od K-ów polega na zakopaniu dokoła pewnej miejscowości na głębokości jakichś 60 cm. skorupek, kawałków tłuczonego szkła i t. p. — Skóry K-ej używają

Cz, st.

Kreta (grecka KpYjtr], tur. Kir id, Kriti, włoskie C a n d i a), wyspa na M. Śródziemnem (ob. Kandy a). Dzieje od r. 395, kiedy wyspa wskutek podziału Cesarstwa Rzymskiego, dostała się pod rządy By zancyum (ob. T. XXXIV str. 619 — 22). W r. 823 r. wydarli ją cesarzom wscliodnio-rzymskim Sarace-ni, lecz w r. 961 zdobył napowrót Nice for Phokas. Gdy w r. 1204 zawładnęli Konstantynopolem Krzyżowcy, K-ę, nazywaną odtąd Kandy ą, zagarnął Bonifacy z Montfer-ratu, ale ją odprzedał Wenecyanom. Ci dzierżyli wyspę we współzawodnictwie z Genueńczykami a od XVI w. już niepodzielnie do r. 1645. Wtedy zawitali na nią Turcy, rozpościerali się stopniowo, aż wreszcie w r. 1668 po długotrwałem oblężeniu, podczas którego z obu stron paść miało jakoby 150 000 ludzi, zdobyli pod wodzą Küprülego (ob. Kjöprili) stolicę, K a n d y ę, i opanowawszy już wtedy całkowicie wnętrze wyspy, stali się jej panami. Niektóre drobne warownie weneckie trzymały się dłużej, lecz wszystkie uległy przed końcem XVII w. Odtąd chyli się K. do zupełnej ruiny. Nadmiernie ciężary i uciskanie ludności chrześciańskiej przez Turków, od nieustającej samowoli urzędników nieodłączne, ubożą coraz bardziej krainę w starożytności kwitnącą. Ludność wprawdzie dziczeje, ale lud nie przestaje być i czuć się greckim. Już w końcu XVIII w. przejmują go dreszcze wolności. Od samego prawie początku XIX w. wrze walka skryta, dopadkowa, w pojedyńczych chwilach i miejscach przez śmielsze osobistości wszczynana. Zwłaszcza sfakioci, w górzystej Sfakii na zachodzie wyspy od południa, jak nie dali się nigdy okiełznać, tak nie przestawali marzyć o niepodległości. Powstanie Greków na lądzie (1820—9) wywoływało często wrzenie i na K-ie; ruch zbrojny w r. 1822 szybko stłumił basza Egiptu Mehmet - Ali, który jako sprzy-

Najchętniej K. pospolity gnieździ się na łąkach, polach, w ogrodach, gajach i t. d. O jego obecności świadczą kupki ziemi, którą wyrzu ca. Przy swojem niezwykłein obżarstwie musi on stale rozszerzać teren swoich obław myśliwskich i dlatego ciągle jest zajęty kopaniem nowych korytarzy podziemnych.— Gniazdo K-a pospolitego składa się z komory środkowej i z dwóch galeryj, które łączą się między sobą oraz z komorą środkową za pomocą kanałów; ta ostatnia przedstawia właściwe legowisko kreta i jest wysłana suchym mchem i trawą; w wielu razach brak zupełnie galeryi zewnętrznej, a czasem nawet i wewnętrznej; promieniste kanały rozchodzą się wówczas w rozmaitych kierunkach bezpośrednio od legowiska.

Wnętrze mieszkania K-a nie ma bezpośredniego połączenia z powietrzem nazewnątrz, przedostaje się ono atoli w niezbędnej dla życia zwierzęcia ilości przez skopaną i spulchnioną ziemię. Oprócz powietrza potrzebna jest dla K-a woda; w celu zaspokojenia tej potrzeby buduje on specyalne kanały, prowadzące do najbliższy cli kałuż i strumyków, lub kopie szczególne zbiorniki, w których gromadzi się woda deszczowa.— K. żywi się robakami, głównie dżdżownicami, owadami i ich gąsienicami, zwłaszcza pędrakami, a także ślimakami, niekiedy napada także żaby, jaszczurki, a nawet myszy, które przypadkowo dostały się do jego chodników. Zazwyczaj K-y robią zapasy, składane w specyalnych kryjówkach; jak obfite mogą być te zapasy, wskazuje fakt, że w jednem gnieździe krecim znaleziono 1280 dżdżownic i 18 pędraków. — Okres lęgowy trwa od kwietnia do czerwca, w którym to czasie samica po 4-tygodniowej ciąży rodzi 3 — 5 (rzadko 6

lub 7) młodych, nagich i ślepych, które jednak mierzeniec Turcyi wojskiem swem osadził wy-bardzo szybko rosną, tak, że po upływie 5 ty- ! spę, a trzymał ją do r. 1840. Nie zyskała godni dochodzą do połowy normalnej wielkości. ¹ K. nic na zapowiedziach słynnego Hatti-Hu-

Grecy z Królestwa

m aj u nu z r. 1856, owocu wojny Wschodniej Krymskiej, przyrzeczeniach, danych wszystkim, narodom Państwa Osmanów, a gdy w r. 1858, wskutek wiejącego po Europie prądu niepodległości, zaczęły i serca Kreteńczyków bić żywiej, uspakajające przyrzeczenia tureckie, u-myśluie im dane, pozostały również, jak w większej części i owe reformy ogólne, czcze-mi. Po detronizacyi Ottona I (1862) wzmógł się ruch narodowo-helleński; nieurodzaje lat 1863—5 uczyniły ucisk podatkowy Turków jeszcze dotkliwszym niż przedtem, aż w sierpniu 1866 r. wybuchło powstanie, które wkrótce stało się ogólnem. Powstańcy opanowali wyspę z wyjątkiem pasa północnego, gdzie Turcy mieli swe warownie i dokąd też zbiegła zamożniejsza a wystraszona ludność muzułmańska. Powstanie dążyło do połączenia się z Grecyą, a Grecyą wspomagała je bronią, ochotnikami i pieniędzmi. Trwało to przez dwa lata; siły się wyczerpywały, Grecy z niepodległego królestwa stygli w zapale, który i sam rząd pod naciskiem Euiopy, stojącej, jak zawsze „na straży porządku“, ostudzać zaczął. W tem dwu-leciu powstanie miało rząd zorganizowany na wzór organizacyi Rządu Narodowego w powstaniu 1863 r w Królestwie Polskiem, a dzięki przyjaznym warunkom topograficznym i niewielkiej rozległości krainy zdobywało się nawet na sporadyczne zgromadzeuia narodowe, podtrzymujące władzę tajemną. Wszystko, czego wówczas K. doczekała się dla siebie od Europy, da się sprowadzić do zarządzenia w r. 1867 śledztwa, które wykryło systematyczne nadużycia tureckie, i wymożenia przyrzeczeń na Porcie, która zobowiązała się wyzwolić ludność z pod absolutyzmu biurokracyi i rzeczywiście na papierze nadała wyspie w r. 1868 t. zw. Statut organiczny, ani na razie, ani nigdy później w życie niewprowadzony. Zyskali Grecy tylko aumestyę, wykonaną nieszczerze, i umorzenie zaległości w podatkach, w wykonaniu niewolne od nadużyć; z wyspy wraz z kilku pomniejszemi, utworzono osobny wilajet, a ogółowi ludności zapewniono coś w rodzaju autonomii administracyjnej, w praktyce wciąż gwałconej.

Jerzego 1, zagrożeni już najazdem tureckim (styczeń 1869), opuścili braci z królestwa Mino-sa — i powstanie w r. 1869 zupełnie wygasło. Mimo pewnego udziału ludności w zarządzie dawny gwałt gospodarki swej nie zaniechał, zwłaszcza podatki ściągali Turcy ze zdzier-stwem. W r. 1876, po ogłoszeniu konstytucyi tureckiej (ob. M i d h a t-basza, Turcya), zaznaczyli Kreteńczycy jaskrawo swe dążenie do odrębności i uchylili się od wyborów konstytucyjnych, zanieśli skargi, dopomnieli się sa-moistności, słowa poparli czynem i chwycili za broń. Wyłoniło się znowu z ludu zgromadzenie narodowe, z niego znowu rząd powstańczy, a woli powszechnej dała wyraz uchwała

w Apokoroue stanowiąca połączenie się z Grecyą. Na tę uchwałę rząd Królestwa Greckiego odpowiedział gabinetem patryoty Komundurosa (1877), a naród poparciem materyalnem, moral-nem i osobistem, posyłając ochotników. Przytłoczony przez Rosyę sułtan Abd-ul-Hamid podczas ciężkiej wojny z wielkiem mocarstwem wojskowem, nie mógł jąć się środków surowych, jakkolwiek wojsko jego biło się z powstańcami; wysłał (1878) na K-ę Muchtara-baszę, wprawdzie z nowem wojskiem, ale i z u-stępstwami. K-a otrzymała zgromadzenie pro-wincyonalne, równouprawnienie Greków z Turkami, odrębność podatkową, wreszcie gubernatora chrześcianina, którym na początek został Fociades-bey. Niewiele co więcej zastrzegał dla niej art. 23 traktatu berlińskiego, gdy żądał sumiennego wprowadzenia owego statutu organicznego z r. 1868. Spokój nie trwał długo: już w r. 1888 przyszło do zamieszek i ruchów zbrojnych, a powtarzały się one w latach 1885, 1887 i 1889-90. W r. 1887 dla zażegnania złego sułtan wydał ferman nakazujący połowę dochodu z ceł opłacanych przez "wyspę obracać na jej potrzeby; ale po ruchu r. 1889 — 90 odebrał wszystkie dawniejsze „łaski“ wraz z nową. To spotęgowało wrzenie. W r. 1894 rozpoczęła się ruchawka, prowadzona głównie przez sfakiotów i, stopniowo rosnąc, w maju 1896 r. zamieniła się w nowe powstanie. Europie zbrakło już dowcipu: doradziła Turcyi ustępstwa, dalej idące od wszystkich poprzednich. Sułtan dał aumestyę wraz z abo-licyą, zamianował gubernatorem księcia Samos, Jerzego Berowicza, wreszcie (sierpień) wydał irade, ustanawiające autonomię. Zgromadzenie narodowe powstańcze dn. 2 września przyjęło ustępstwa i nastał nowy okres uspokojenia. Wydany na podstawie irade ferman zapewnił K-e: 1 -o) sejm wybieralny, zwoływany co dwa lata na 40 — 80 dni, z prawem uchwalania budżetu, roztrząsania rachunków i projektów rządowych i stanowienia prawideł zarządu wewnętrznego; 2-o) gubernatora general, chrześcianina, zatwierdzanego przez mocarstwa na lat 5; 3-o) reorganizacyę sądownictwa i policy]' na sposób europejski; 4-o) skład wojska na wyspie w ² ₃ z chrześcian; 5-o) przywrócenie fermanu z r. 1887. Ale daleko było od litery do życia: rząd zwlekał z reformami a nieuczciwość urzędników wywołała nowe wrzenia: przyszło do bójek, nawet do rzezi u-licznych i wreszcie do nowego powstania w zimie 1896 — 7 r. W porozumieniu z Grekami lądowymi wyspiarze w styczniu 1897 r. uchwalili przyłączenie się do Grecyi, ze swej strony rząd grecki bezzwłocznie wysłał okręt wojenny i statki z wojskiem i w d. 15 — 7 lutego t. r. pułkownik Vassos zajął wyspę w imieniu króla Jerzego. Do 4-ch tysięcy wojska przyszło w pomoc powstańcom. Śmiały czyn sprowadził na Grecyę wojnę, a mocarstwa europej-

skie pobudził do reakcyi, zażądały najpierw wycofania wojsk, potem zarządziły blokadę posłały wojska własne.

wreszcie

S. Drz.

S. Urz.

„Dzieje panowania Zygmunta III“. (Rubens pinx. Krethlow se.\ Varsoviae, 8-o); ryciny do dzieła E. Raczyńskiego „Dziennik podróży do Turcyi“ (Wrocław 1821; L. Fuhrmann pinx., Krethlow sc.); tocki, prezes Senatu Król. Pol. minister... (rysował Letronne, sztychował K. 1819 fol) i wie-

wyspy,

Grecya w połowie maja odwołała wojska, którego potrzebowała w TeSśalii i Beocyi, a Europa nie widząc na K-ie innego już wyjścia, zażądała od sułtana zupełnego usamowolnienia wyspy. Opór wywołał rozruchy, które trwały jeszcze do jesieni r. 1897, dopóki Abdul-Hamid w listop. t. r. nie uległ woli Europy. K. przeszła pod tymczasowy zarząd Anglii, Francyi, Rosyi i Włoch. W grudniu (21) ks. Jerzy grecki, syn królewski, objął władzę guberna-torską. Zwołane zgromadzenie narodowe w lutym i marcu uchwaliło konstytucyę, podyktowaną ks. Jerzemu przez dyploraacyę. Według tej konstytucyi wszystkie wyznania religijne są równouprawnione, wszyscy obywatele równi wobec prawa, językiem urzędowym—grecki, ludność ma w sejmie zapewniony stały udział we władzy prawodawczej, i dozór nad wykonawczą, skarb oddzielony jest od tureckiego i własnym swym systematem podatkowym zaspakaja własne swe potrzeby; książę sprawuje władzę za pośrednictwem ministrów odpowiedzialnych; jedyną skazą na zasadzie samodzielności sejmu jest służąca księciu moc mianowania do niego 16-u przedstawicieli zarówno ludu, jak rządu. Podczas wojny Rossyi z Japonią w r. 1905 zgromadzenie naród, u-cliwaliło połączenie się z Grecyą, książę objeżdżał gabinety i dwory europejskie, ale nic nie wskórał. Odmowę wywzajemniono rozruchami, które uśmierzała żandnrmerya. W listopadzie 0905) wyspa była już spokojną (ob. T. XXVI str. 790—5). —B i b 1 i o g r a fi a: Hock „K., ein Versuch z. Aufhellung d. Mythologie u. Gesch., d. Religion u. Verfas. dieser Insel“ (Getynga 1823 — 9); Perroz „L’île de Crète“ (Paryż 1867); Spratt „Travels and researches iu Crete“ (Londyn 1867, 2 t.); Bursian „Geographie v. Griechenland“ (Lipsk 1868—72); Raulin „Description physique et naturelle de l’île de C.“ (Paryż 1870, 3 t., atlas); Elpis Melena „Kretische Volkslieder, Sagen...“ (Monach. 1874); Stillman „The Cretan insurrection 1866—8“ (N. York 1874); Jeannaraki wyd. „Kretas Volkslieder“ (w dyalekcie miejscowym, ze słownikiem; Lipsk 1876); Noiret „Documents inédits pour servir à l’histore de la domination vénitienne en Crète de 1380 a 1485“ (Paryż

1892); Le Monnier „D. Insel K.“ („Deutsch Rundschau f. Geographie u Statistik“ 1897); Bothmer „K. in Vergangenheit u. Gegenwart“ (Lipsk 1899).

Krete, po grecku KpYjTY], po łacinie Crete, 1) córka Asteryosa, małżonka Minosa I, króla wyspy Krety, któremu siedmioro dzieci powiła, pomiędzy niemi syna Kreteusa (ob.) albo Katreusa; jak Diodorus Siculus (4.60) podaje, spłodził z nią Helios córkę Pazyfaę.—2) córka Deukaliona a siostra Idomeneusa. — 3) córko króla, władającego wyspą Idają, która jako małżonka Ammona miała według siebie miano wyspie Krecie nadać.

Kreteus, 1) po grecku Kpyjranę, w źródłach Katreus, zwany także Karpeóę, po łacinie Creteus, Catreus, syn Minosa i Pasyfay, albo też Krety (ob.), władzca wyspy Krety, poniósł tragiczną śmierć z ręki własnego syna A11 e-menesa (ob.). — 2) po grecku Kpyjdeóę, po łacinie Cretheus, syn Ajolosa i Euarety; żoną jego była Tyro, córka Salmoneusa, z którą spłodził: Aj son a, ojca Jazona, Feresa (Pheres), założyciela miasta Pherae, A my ta o u a (Amytha-on), ojca Biasa i Melamposa, założyciela miasta Pylos, i H i p p o 1 y t ę; sam zaś założył miasto Jol-kos w Tessalii; według innej tradycyi miał on za żonę Demodikę albo Biadikę, która, pokochawszy Fryksosa (ob.) bez wzajemności, rzuciła na niego przed mężem niecne oszczerstwo; Fryksos jednakże, gdy K. go za to na śmierć skazał, uniknął jej, uniesiony za sprawą bogów, na baranie.

Krethlow Jan Ferdynand (* w r. 1767 w Neu-Hannenburg pod Berlinem — f 1842 w Warszawie), biegły rytownik, professor szty-charstwa w uniwersytecie warszawskim. Nauki początkowe pobierał w szkołach berlińskich; po ukończeniu nauk następnie w tamtejszej szkole sztuk pięknych kształcił się w ryto-wnictwie pod kierunkiem słynnego Henne go. Ukończywszy szkołę z odznaczeniem, wiele podróżował w celu dalszego doskonalenia się w zawodzie, dłużej zatrzymał się w Dreźnie, gdzie wiele skorzystał, pracując w tamtejszej galeryi. Wróciwszy około 1790 r. do Berlina, osiadł w nim na stałe, mając sobie powierzone prace od akademii berlińskiej do ozdoby książek przez nią wydawanych, oraz przez wielu księgarzy i wydawców. Prace te wkrótce zjednały mu zasłużony rozgłos, zwłaszcza portrety: Marya Ludwika, królowa pruska, wstępująca do Niebios, przyjmowana przez zmarłe poprzednio dzieci swe; Fryderyk Wielki na koniu, z orszakiem, folio; kilka kiajobrazów z pasącem się bydłem; Agryppina (Hotsch pinx. I. F. Krethlow sc., Berlin 1803 fol). Kiedy z chwilą utworzenia w Warszawie uniwersytetu upatrywano jakiego zdolnego nauczyciela sztycharstwa na wydziale Sztuk pięknych i literatury, wybór padł na K-a. Katedrę rytownictwa objął on w r. 1818. Wykonał wiele sztychów w Warszawie, za które na wystawie 1819 r. dostał wielki srebrny medal. Do celniejszych prac jego u nas wydanych należą: cztery ryciny do dzieła I. U. Niemcewicza

Stanisław hr. Po-

G. S. Z

I).

s. u.

le scen łowieckich. Po zamknięciu uniwersytetu uzyskawszy emeryturę, mieszkał w Warszawie aż do skonu; pochowany na cmentarzu ewangelickim.

Kretkcwscy h. Dołęga, ród polski, jednego pochodzenia z Lasockimi. Gniazdem domu tego była wieś Kretkowo, w ziemi dobrzyńskiej położona, a protoplastą znajomym dziej Owo Jan, kasztelan rypiński (1425), później dobrzyński (1843), w końcu wojewoda brzesko-kujawski (1460 r); dzielny wojownik przeciwko Krzyżakom, walczył pod Grunwaldem i tegoż roku, przyłożywszy się do zdobycia zamku Hohenstein, objął dowództwo nad jego załogą. "Wierny dómowi Jagiellonów, przyczynił się niemało do wyniesienia na tron Władysława

III. Zostawił synów: Jana, kasztelana brzesko-kujawskiego (1454 r.), i Jędrzeja, kasztelana kruświckiego, następnie brzesko-kujawskiego (1460), w końcu wojewodę inowrocławskiego (1476 r.). Tegoż syn, Mikołaj, kasztelan rypiński (1496 r.), inowrocławski (1499 r.), wojewoda inowrocławski (1510 r.), należał do najmożniejszych czasu swego panów koronnych i posiadał olbrzymie dobra na Kujawach, i w Prusach Zachodnich, Wielkopolsce i na Rusi Czerwonej. Z jego synów Erazm, kasztelan brzesko-kujawski, a w 1550 r. gnieźnieński, mąż wielkiej nauki, wyborny dyplomata, wielokrotny poseł do państw ościennych, zmarł bezpotomny, a Grzegorz, z kasztelana brzesko-kujawskiego wojewoda brzesko-kujawski, a następnie kaliski (1580 r.), zostawił synów Łukasza, kasztelana brzesko-kujawskiego (1569), Jędrzeja i Mikołaja, którzy stali się założycielami trzech linii swego domu. Z tych linij pochodząca od Mikołaja wygasła w r. 1728 na Władysławie, kasztelanie chełmińskim, pozostałe dwie kwitną po dziś dzień. Linia starsza, Łukasza, wydała między innymi: Jędrzeja, wojewodę brzesko-kujawskiego (•f 1640), dla powagi swej i rozumu poważanego wielce od króla Zygmunta III, który zrobił go nawet wychowawcą syna swego, królewicza Aleksandra; Zygmunta wojewodę chełmińskiego (f 1765) i Józefa, kasztelana kowalskiego (f 1729). Do linii młodszej należeli: Damian, kasztelan chełmiński (1667), Feliks, biskup chełmiński (1728), i Feliks, jenerał wojsk koronnych, poseł na sejm czteroletni, w końcu kasztelan królestwa kongresowego (1820). — Źródła: Długosz; Paprocki; Niesiecki; Kosiński.

Kretkowski Zygmunt, wojew. chełmiński (* w pocz. w. XVIII—f 1765). Bartoszewicz („Enc. Org.“ więk.) nie zna jego rodziców i pierwszą o nim wiadomość ma z r. 1736, kiedy Stefan Bened. Morsztyn ustępował mu starostwa kowalskiego. W r. 1738 dostał K. po Łochockim kasztelanię dobrzyńską, ale jej nie objął i prawdopodobnie ustąpił ją Umińskiemu. W r. 1746 August III wystawił mu dyplom na

Wielka Encykl. Ilustr. Ser. I, Tom XL. Zegz. 318b.

wojewodę chełmińskiego, co go odrazu czyniło i starostą kowalewskim w Prusiech Żach. W historyi politycznej wcale nie występuje; tylko w końcu października 1764 r. zagaja sejmik generalny pruski w zastępstwie b-pa warmińskiego Grabowskiego. Starostwo trzymał w opuszczeniu, niemal w ruinie, o czem lustracya z r. 1765 w „Star. Polsce“ Bal. i Lip. Po bezpotomnie zmarłym odziedziczył majątek Julian Dziewanowski, kasztelan elbląski, potem chełmiński. Bibliografia zna K-go jako autora panegiryku „Vestigia magnae soleae“ (u Estr. „solae“; Toruń 1758).    <

Kretkowski Władysław, matematyk (* 1840 w Wierzbienku pod Sompolnem na pograniczu Kujaw). W r. 1860 ukończył gimn. realne w Warsz. Po r. 1863 znalazł się w Paryżu, gdzier studyował nauki matematyczne i ukończył Ecole des ponts et chaussées. Po powrocie do kraju nie mógł wskutek nieprzyjaznych warunków politycznych poświęcić się zawodowi profesorskiemu, do którego miał powołanie, i wstąpił do służby inżynierskiej na Drodze-żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej. Po latach kilkunastu przeniósł się do Galicyi i zamieszkał najprzód we Lwowie, gdzie ubiegał się o katedrę profesorską, uzyskawszy poprzednio stopień doktora filozofii w Uniwersytecie Jagiellońskim, a następnie w Krakowie, gdzie dotąd zamieszkuje, wzbogacając w dalszym ciągu zasobną swoją bibliotekę dzieł matematycznych, których część przekazał Akademii Umiejętności w Krakowie. Tejże Akademii składał kilkakrotnie fundusze na nagrody za rozwiązanie podawanych przez siebie zadań naukowych z dziedziny matematyki. Pracował głównie nad Algebrą i Analizą wyższą. Początkowo swe prace ogłaszał w czasopismach francuskich, potem pod pseudonimem Władysława Trzaski umieszczał rozprawy w „ Pamiętniku towarzystwa Nauk ścisłych w Paryżu“, a pod nazwiskiem własnem w wydawnictwach Akademii Umiejętności w Krakowie i w „Pracach matematyczno-fizycznych“ w Warszawie. Ogłosił: „Wykład teoryi wyznaczników“ (ob. Folki e r s k i); „O niektórych własnościach pewnego rodzaju funkcyi jednej zmiennej urojonej“; „O pewnem zastosowaniu wyznaczników funkcyjnych“; „O nakreśleniu do trzech kół danych, leżących na powierzchni jednej kuli, czwartego koła, stycznego, leżącego na tejże powierzchni“; „Kilka uwag tyczących się funkcyi wielowymiarowych“; „Dowód pewnego twierdzenia, tyczącego się funkcyi wielowymiarowych okresowych“; „O różniczkowaniu pewnych wyrażeń różniczkowych. „ Przeczynek do teoryi elimi-nacyi“.

Kretojeż, ob. Centeies.

Kretomysz, ob. Georhynchus.

Kreton, wyrób z bawełny, przez towaroznawstwo zaliczany do tej samej grupy co i karton, szyrting, calico, perk al i dawniej-

S. I)rz.

Kretschmann Karol Fryderyk, poeta niemiecki (* 1738 w Zittau—f tamże 1809 r.). Należał do szkoły t. zw. „bardów“, którzy, naśladując Klopstocka, w napuszonych przesadnych strofach opiewali przeszłość Niemiec. Poezye K-a wydane pod pseudonimem Rhin-gulph der Barde cieszyły się wielką wzię-tością. Najpopularniejsza jest jego idylla sta-ro-germańska „Die Jägerin“. Ulotne wierszyki K-a cechuje wdzięk i wytworność stylu. Pisał również powieści: „Kleine Romanen und Erzählungen“ (Lipsk 1799 —1800, 2 t.) i dramaty: „Die Belagerung“ i „Der alte böse General“.

A. Pol.

A. A K.

szy cyc. Odznacza się ścisłością w utkauiu \ i tęgością nitki; przeważnie wyrabiany z grubej nitki z powierzchnią gładką i pokrywany wzorami, drukowanemi na tle najczęściej jedno-barwnem; używany głównie na zasłony, pokrycia meblowe i t. p. W Ńormandyi nazywano już w dawniejszych czasach K-em płótno włościańskie grube i ścisłe; ztąd nazwa przeszła na wyroby bawełniane na wzór nor-mandzki wyrabiane.

Kreton, po grécku KpYj&wv po łacinie Cre-thon, rodem z Pherai, syn Dyoklesa, brat Or-sylochosa, wziął udział w wyprawie trojańskiej, gdzie poległ z ręki Eneasza.

Kretowicz Z y g. August (* ok. 1806 —f y838 we Lwowie), jeden z pomniejszych literatów lwowskich, autor godnego zaznaczenia „Pobytu w Złoczowie“ w „Rozm. lwowskich“ 1827 nr. 50 — 2. Pismo to już od r. 1824 zasilał wierszami bez wartości, wydanemi osobno (Lwów 1827, 2 t.); r. 1830 opiewał wierszem Puławy (Lwów 1831, 56 str.). Przed r. 1829 wstąpił na wydz. prawny uniw. lwowskiego, ale nie zmienił zawodu, przeniósł się tylko do powieściopisarstwa: napisał pow. histor. „Szy-dłowieccy“ (Lwów 1829); pisał powiastki mniejsze, które później zebrał w książkę „Powieści i inne pisma prozą t. I“ (II nie wyszedł; Lwów

1883). Do potomności dostał się przez „Zbiór powinszowań“ (Lwów 1833, wyd. 2-e t-że 1854).

Zbiorowe wydanie utworów K-a w 7-miu t. wyszło w Lipsku w latach 1784 — 1805.—Porówn K no the: „Karl. Friedr. K., der Barde Rhingulph“ (Littaii 1858); Ehrmann „Die bardische Lyrik im 18 Jahrhundert“ (Hal-la 1892).

Kretschmer Edmund (* 31 sierpnia 1830 w Ostritz w SaKsonii), kompozytor muzyczny. Kształcił się w muzyce u Juliusza Otto i Jana Schneidera w Dreźnie. W 1854 r. został organistą przy kościele dworskim (Hofkirche) w Dreźnie, a 1880 dyrektorem chóru tegoż kościoła. K. utworzył kilka mszy, wiele kantat na chóry, i orkiestrę („Pilgerfahrt“, „Sieg im Gesang“, „Festgesang“ i t. d.), oraz parę oper, z których zwłaszcza „Die Folkunger“ (Drezno 1874) i „Heinrich der Löwe“ (Lipsk 1877) obiegły wszystkie większe sceny niemieckie.

Kretschmer Paweł, filolog klasyczny i językoznawca, ur. 2 maja 1866 r. w Berlinie, gdzie otrzymał wykształcenie gimnazyalne i u-niwersyteckie. W r. 1891 został docentem prywatnym uniwersytetu berlińskiego, w 1896 odbył podróż naukową do Grecyi w celu badania miejscowego języka ludowego; w roku następnym, 1897, został profesorem nadzwyczajnym w uniwersytecie marburskim, a od r. 1899 profesorem zwyczajnym językoznawstwa porównawczego w uniwersytecie wiedeńskim. Główna jego praca z zakresu dziejów języka greckiego nosi tytuł: „Einleitung in die Geschichte der griechischen Sprache“ (Getynga

1896); ogłosił także: Die griechischen Vaseninschriften ihrer Sprache nach untersucht“ (Gütersloh 1897). K. jest nadto jednym z kierowników Instytutu orjentalnego przy uniwersytecie wiedeńskim oraz jednym z wydawców i redaktorów czasopisma tegoż instytutu p. n. „Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes“.

Kretynga, litew. Kriatynga, niem, Kretingen, jedno z najstarożytniejszych miasteczek w powiecie Telszewskim gub. Kowieńskiej, położone nad rzeką Okmianą, o 2 mile od Połongi na samej granicy pruskiej. Ma kościół Zwiastowania N. M. P., fundowany przez Chodkiewicza, z dawnych czasów kościół ewangelicki i cerkiew prawosławną, w nowszych czasach wzniesioną; w 1904 r. liczyła K. 3 580 m-ców. Mury i bruki świadczą o dawnej zamożności K-i. Teraz pozostał tylko ratusz, rozsypujący się w gruzy, a w archiwum rosień-skiem zachowane są trzy księgi akt Magde-buryi Karolsztadzkiej (ob. niżej) od r. 1713 — 9. W K-dze są sławne na całą Żmudź organy, o których mówi podanie, że gdy pierwszy raz hucznie na nich zagrano, od silnego wstrzą-śnienia powietrza zarysowało się sklepienie. Organów tych używają obecnie bardzo rzadko i z wielką ostrożnością. Żmudzini niosą tu ofiary w celu odszukania rzeczy zgubionych. W pobliżu miasteczka wznosi się pałac hr. Józefa Tyszkiewicza z pięknym ogrodem letnim i zimowym, urządzonym z wielkim smakiem i przepychem; ogród dostępny jest dla zwiedzającej publiczności. Pochodzenie miasta jest zupełnie jeszcze nieznane. W roku 1263 pod K-ę stoczono zwycięską dla Żmudzinów bitwę z Krzyżakami. W XVII w. była K. w posiadaniu Chadkiewiczów i nawet od imienia Karola Chodkiewicza zwano ją K a r o 1 s t a d t. W 1603 r. Jan Karol Chodkiewicz zaczął tu budować klasztor dla Bernardynów i kościół w stylu gotyckim dotąd stojący. W 1610 r. budowę ukończono, w 1619 r. dokonał poświęcenia kościoła biskup żmudzki Stanisław Kiszka (ob). Miasto otrzymało prawa miejskie magdeburskie, a konstytucya sejmowa z r. 1607 nadała mu nawet przywilej miasta składowego, jak Kownu. W 1609 r. założono

<r

A. Pol.

w K-dze szkołę parafialną, przekształconą : skrzypcach u Kreutzera; wszedłszy do orkie-w r. 1774 i nast. przez Komissyę Edukacyjną stry Opery Komicznej, w r. 1816 został jej na 6-klasową, a następnie przeniesioną dyrektorem (do 1828), od r. 1814 do 30 gry-w 1793 r. do Telsz. Po ostatnim rozbiorze wał w kaplicy w Luwrze. Z jego 16-u oper Polski Katarzyna II podarowała K-ę księciu komicznych żadna go nie przeżyła; napisał ze Zubowowi, a jeden z jego następców odprze- 30 utworów muzyki pokojowej, dał ją obecnym właścicielom Tyszkiewiczom.

Kretynizm, ob. Karłactwo.

Kretzmer Marcin, jezuita, profesor teologii w kolegium Warszawskiem (f 1696 w Bruns-berdze). Widocznie rodem z Brunsbergi lub jej okolic, jak o tem świadczy jego pauegi-ryk drukowany tam na rzecz kolegium miejscowego .Ara gratitudinis saecularis“ (Estreicher XII 196). K. był podobno kompozytorem muzyki kościelnej, ale te utwory do nas nie doszły. Napisał kilka penegiryków, wszystkie drukowane w Warszawie. Tytuły ob.

E Streicher XX.

S. Prz.

Br. 0.

Red.

Kretzschmar Edward, drzeworytnik niemiecki (* 1806 w Lipsku—f 1858 w Berlinie). Najdawniejszą i narozgłośniejszą jego pracą są drzeworyty do „Geschichte Friedrich d. Gross“. Kuglera, wykon, z rysunków Menzla w r. 1839—42. Tegoż artysty 12 kart „Aus König Friedrichs Zeit.“, illustracye do baśni ludowych Musaeusa, do „Washingtona Irvinga“, do Życia zwierząt w Alpach, Tschudiego. Najznakomitszą pracą K-a jest Śmierć Gustawa Adolfa podług Kirchhoffa.

Kretzschmar Herman (* 19 stycznia 1848 w Olbernhau (Saksonia), pisarz i krytyk muzyczny. Po ukończeniu uniwersytetu w Lipsku {1871) i studyów muzycznych u Ottona, Richtera i Reineckego, dyrygował różnemi stowarzyszeniami muzycznemi w Lipsku, Rostocku i Berlinie. Z jego prac literackich najwyżej są cenione: „Führer durch den Konzertsaal“ (3 tomy 1887, kilkakrotnie przedrukowane), oraz studya muzyczne, zamieszczone w „Musikalisches Wochenblatt“ w „Grenzboten“, „Vierteljahrschrift für Musikwinssenschaft“ i wiele innych.

Kretzschmer Jan Herman, malarz niemiecki (* 1811 w Anklam na Pomorzu za-chodniem—f 1890 w Berlinie); kształcił się w Berlinie i w Düsseldorfie. W latach 1838 — 41 podróżował po Włoszech, Grecyi i Egipcie. W r. 1845 osiadł w Berlinie i oddał się sztuce rodzajowej, częścią na tle życia Wschodu, i w tej odmianie utworami szwemi zasłynął. Przerzucał się czasem i do historyi, zwłaszcza pruskiej: Wylądowanie wielkiego kurfirsta na Rugii, ks. Fryder. Karol pod Düppel w r. 1864. Są jego sceny humorystyczne jak Połóg kotki, wyborne. Portrecistą był dobrym; najwyżej cenione są podobizny wschodnie: sławnego Mehemeda-Alego, sułtana Abd-ul-Medżyda i inn. Wykonywał też aqua-forty.

Kreubé Karol Fryderyk, kapelmistrz i kompozytor francuzki (* 1777 w Lunewilu — f 1846 pod St. Denis). Uczył się gry na

Kreugas, po grecku Kpeóyaę, po łacinie \jreugas, rodem z Epidamnos, sławny kułacz-nik (bokser) grecki, który w Nemejskich Igrzyskach zwycięztwo odniósł; gdy go przeciwnik jego, Syrakuzańczyk Damoksenos, rozmyślnie przy końcu walki zabił, przyznali mu jednakże sędziowie igrzyska wieniec zwycięzki i posąg honorowy.—Por. Pausanias, 2, 20, 1; 8, 40, 3; sławny Canova przedstawił walkę tę w pięknej grupie marmurowej według opisu Pauzaniasza. Por. Cicognara „Stor. d. Scult.“ 1,36.

Kreussen, albo Creussen, łac. C r u s e n a, miasto w miasto w Bawaryi, we Frankonii górnej, w pow. pegnickim (niem. Pegnitz), nad Menem Czerwonym, 11 km. na płn. od m. pow. Pegnicy, przy państw, kolei bawarskiej Schnabelwaid—Bayreut. Słynie z jarmarków na bydło i nierogaciznę. W r. 1890 było m-ców 955, między nimi 19 kat. Posiada kościół par. ewan. W r. 1003 oblegał je cesarz Henryk II, r. 1251 przeszło w posiadanie burgrabiów norymberskich. W wieku XVI i XVII aż do początku XVIII w. kwitnął wyrób naczyń kamiennych; słynęły przedewszystkiem dzbanki, konewki i kufle z ciemnobrunatnej masy o ta-kiejże polewie, z pięknemi wypukłemi ozdobami, które malowano pstro barwami emaliowe-mi. Na wspomnienie zasługują naczynia kreus-seńskie, czarno i żółto przyozdabiane, znane przez zbieraczy p. n. „dzbanków smutku albo troski“ (Trauerkrüge, Sorgenkrüge). Wielki zbiór tych naczyń znajduje się w muzeum miejskiem w ratuszu. Dziś naśladują garncarze te wyroby. Dnia 12 sierpnia 1893 zgorzało miasto.

Kreut, tk. Kreuth, wioska w Bawaryi górnej, w pow. Miesbach, 6 km. na płd. od jeziora Tyguryńskiego (niem. Tegernsee), nad górskim pot. Gr. Weissach, w pięknej dolinie alpejskiej, 793 m. npm. u wsch. stóp góry Hirschberg 1 671 m.; liczy 1 090 m-ców, między nimi 1075 kat.; kościół par. kat. z r. 1491; corocznie uroczystość na św. Leonarda, t. zw. Leonhardiritt; łomy marmuru; pomnik króla Maksymiliana I.—3 km. na płd. od wsi, w głębi uroczej doliny pot. Weissach leży klimatyczne uzdrowisko, najwyżej w Niemczech położone, bo 829 m. npm., w Alpach bawarskich; świeże górskie i leśne powietrze, wygodne drogi i przechadzki w poblizkie góry, znakomicie urządzony zakład żętyczny, rywalizujący z ta-kimiż zakładami szwajcarskiemi, bujna wegeta-cya alpejska, kąpiele siarczane, ziołowe i igli-wiowe, ściągają licznych kuracyuszów. Źródło wody siarczanej „zum Heiligen Kreuz“, zawiera między innemi składnikami 0.265 siarkanu wapnia, 0.217 siarkanu magnowego, 0.217 wę-

lir. G.

A: Pol.

A. Pol.

Dr. J. P.

glanu wapnia, 1.414 cm. sześć, kwasu siarkowodorowego w 1 litrze, 11°C , tworzy wyborny środek leczniczy dodatkowy dla cierpiących na piersi i pęcherz.—Była to pierwotnie własność klasztorna, następnie przeszła w obszar państwa Tyguryńskiego (Tegernsee), które posiadał król Maksymilian I bawarski, po nim wdowa Karolina, następnie syn jej książę Karol, zmarły r. 1875, który wiele nowych i dobrych urządzeń zaprowadził w zakładzie, przede-wszystkiem dla mniej zamożnych. Dziś dzierży K., wnuk ks. Karola, książę bawarski Karol Teodor. Czyt. Primavesi „Bad K. und Umgebungen“ (Monachium 1872). —Ple t zer „Bad K. und seine Molkenkur“ (Monachium 1875).

Kreutz, miasto w Kroacyi, ob Kryżewac.

Kreutz, herb polski, ob. Tryumf.

Kreutz Henryk, astronom współczesny (* 1854 r. w Siegen). Po ukończeniu studyów w Bonn i Berlinie został w 1880 r. asystentem obserwatoryum astronomicznego w Bonn, w 1882 r. instytutu astron. w Berlinie, a w roku następnym kierownikiem obserwatoryum w Kiel. Od r. 1895 jest wydawcą „Astronomische Nachrichten“. Badania K-a dotyczą położenia komet na niebie, ruchu ich i dróg, jakie przebiegają. Z prac najważniejsze: „Untersuchungen über das Kometensystem 1843 I, 1880 I und 1882 II“ (Kiel 1888, wyd. drugie

1892).

Kreutzer Rudolf (* 16 listopada 1766 w Wersalu—f 6 stycznia 1831 w Genewie), słynny skrzypek i kompozytor muzyczny, uczeń Stamitza. W 1795 r. K. został powołany na profesora skrzypiec w konserwatoryuin paryskiemu w 1801 objął miejsce solisty w wielkiej operze paryskiej, a w 1817 kapelmistrza tejże opery. Niezależnie od tej posady otrzymał w 1802 r. nominacyę na solistę dworu Napoleona, a 1815 dworu Ludwika XVIII. K. napisał przeszło 40 oper, 19 koncertów skrzypcowych, 15 kwartetów smyczkowych, wiele sonat na skrzypce, tercetów, duetów i t. p. Wszystkie te kompozycye nie utrzymały się długo na repertuarze; pozostały tylko nieśmiertelne „40 Etudes ou Caprices“ na same skrzypce, po dziś dzień używane we wszystkich uczelniach muzycznych. Słynna „Kreutzerowska“ sonata skrzypcowa Beethovena, jemu właśnie była dedykowana, lubo ją Beethoven napisał nie dla Kreutzera, lecz dla skrzypka Bridgeto-wera, mulata, z którym też wykonał ją pierwszy raz w 1803 r.

Kreutzer Konradyn (* 22 listopada 1780 w Messkirch w Badenii —f 14 grudnia 1849 w Rydze), kompozytor muzyczny. Lubo ukończył studya prawnicze w uniwersytecie frei-burskim, poświęcił się muzyce wyłącznie, po uprzedni em odbyciu studyów u Albrechtsber-gera. Prócz licznych dzieł z zakresu muzyki pokojowej i fortepianowej K. napisał 30 oper; z tej wszakże liczby utrzymywały się długo na scenie jedynie słynna opera „Nachtlager in Granada“ (Wiedeń 1834) i muzyka do Ray-munda „Der Verschwender“; chóry męskie: „Die Kapelle“, „Der Tag des Herrn“ i parę innych, po dziś dzień jeszcze cieszą się dużą popularnością.

Kreutzer, ob. Kraj car.

Kreutzwald Fryderyk Rajnold (* w Tömperze pod Wesenbergiem w Estonii d. 26 grudnia r. 1803 — f w Dorpacie w sierpniu r. 1882), lekarz i bardzo zasłużony zbieracz rzeczy ludowych. K. pomimo nazwiska niemieckiego, był Estończykiem, czyli Czuchną, stanu kmiecego, a pracą cięższą dobił się w nauce stanowiska wybitniejszego. Początkowo, otrzymawszy wykształcenie w Rewlu, został nauczycielem ludowym, następnie czas. pewien przebywał w Petersburgu jako nauczyciel domowy. W r. 1826 przybył do Dorpatu i wstąpił do wydziału lekarskiego, a ukończywszy go w r. 1833, osiadł w Werro (Inflanty), gdzie do r. 1874 zajmował się z powodzeniem wykonawstwem lekarskiem; ostatnie lata życia spędził w Dorpacie. — K. kochał język i naród swój, a wszystkie chwile od zajęć zawodowych wolne poświęcał mu, gorliwie badając przeszłość Estonii; jej podania i klechdy zbierał skrzętnie; nadto zasłużył się też jako pisarz ludowy, bardzo od swoich rodaków ceniony. Przysługę osobliwszą oddał literaturze, zebraw* szy i uporządkowawszy urywki pieśni starodawnych, w pamięci ludu przechowane, a tworzące podanie bohaterskie „Kalewipoey“, które wydal po estońsku wraz z przekładem niemieckim w „Verhandlungen der gelehrten estnischen Gesellschaft“ (roczniki 1857 —1862).    0-

prócz tej pracy jego najważniejszej na wymienienie zasługują jeszcze: „Mythische und magische Lieder der Esten“ (1854, praca dokonana wspólnie z Neuss em); „Der Esten abergläubische Gebräuche. Weisen und Gewohnheiten“ (Petersburg 1854; wydanie Boechera, opatrzone przez tegoż dopiskami i objaśnieniami) i 2 tomiki klechd estońskich w przekładzie niemieckim F. L owego. —Por. „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte“ (t. III, str. 551).

Kreuza, po grecku Kpśoocta, po łacinie Creusa.—1) Najada, córka Okeanosa i Gei (= Ziemi), z którą Penejos Hypseusa, praojca La-pitów, i Stiibę spłodził.—2) Córka Erechteusza i Praksytei, ulubienica Apollina, małżonka Ksu-tosa (Xuthos), trzeciego syna Hellena (ob.), która mu Jona, Dorosa i Achajosa, protoplastów szczepu Jończyków, Doryjczyków i Achaj-czyków powiła; inna opowieść mityczna zna tylko Jona i Achajosa jako synów K-y, inna znowu zowie Jona synem Apollina.—3) Córka Pryamosa i Hekaby, małżonka Eneasza, który miał z nią syna Askaniosa albo Julosa; uciekając z płonącej Troi, gubi ją w okropnem zamieszaniu Eneasz, po długim czasie wreszcie, kiedy w Italii, pod Cumae, podziemie zwiedza,

cień jej spotyka, który mu przyszłe jego losy j w tem miejscu już w 668 r. przez apostoła obwieszcza. —4) Córka Kreonta, władzcy Koryntu, narzeczona Jazona (ob.j, która, w darze otrzymawszy od wygnanej przez Jazona z. domu żony M e d e i (ob.) suknię albo koronę, razem z ojcem i całym pałacem królewskim spłonęła; zwyczajna tradycya mityczna stawia G 1 a u k ę (ob.), córkę Kreonta, na miejsce Kreuzy. — 5) K. albo Kreusis, po grecku Kpeóatę, po łacinie Creusis, port miasta Thespiai, nad zatoką Halcyońską, w Beocyi; dzisiaj Kreisa.

Franków, św. Kiliana. Na zachodniem zboczu K-a klasztor franciszkański, zbudowany w 1644 r., miejsce pobożnych pielgrzymek, uczęszczane również przez turystów dla pięknego widoku.—2) pagórek piaszczysty na południowym krańcu Berlina z pamiątkową kolumną gotycką, odlaną z żelaza, ozdobny park ze sztucznemi wodospadami; jest tu również plac, gdzie odbywają się ćwiczenia wojskowe.

S. Drz.

Kreuzburg: 1) Creuzburg, Kluezbo-rek, Kluczbork, Klucborg, miasto powiatowe na Śląsku Górnym w regencyi Opolskiej, położone nad rzeką Stobrą, na linii kolejowej Wrocław-Taruowice-K.-Opole i Fo-znań-K.; ma urząd i sąd powiatowy, kościół katolicki i ewangelicki, seminaryum nauczycielskie z wykładem języka polskiego, gimnazyum, szpital miejski, dom sierot, zakład prywatny dla obłąkanych; przędzalnie i tkalnie, młyny parowe, tartak, cukrownię, fabryki machin oraz papy do krycia dachów, garbarnie, rozwinięte rękodzielnictwo; 8 000 m-ców wraz z konsystującym tu pułkiem dragonów.—K. powstanie swe zawdzięcza Krzyżakom Czerwonym, zakonowi trudniącemu się pielęgnowaniem chorych. Członek tego zakonu, Marbotho, otrzymał w r. 1230 polecenie udania się na Śląsk, gdzie założył pierwszy szpital swej reguły. Wkrótce potem, gdy rycerze Krzyża i Gwiazdy objęli w posiadanie szpital przy kościele św. Mateusza we Wrocławiu, dano im przywilej na założenie miasta K-a na prawie niemieckiem, przytem obdarzono ich ziemią: otrzymali mian. 150 włók frankońskich gruntu w Kuźnicy lub w Kojakowicach (Kunzendorf), oraz wsie: Chonów (Kuhnau) i Ulrichsdorf. W nowem swem mieście początkowo rycerze zakonni sprawowali sądy, ale już w 1274 r. kollegium sądowe tworzą wójtowie książęcy wraz z obieralnymi ławnikami. W 1292 r. miasto dokupiło wieś Czaple. •< K. był kolejno w posiadaniu książąt wrocławskich, głogowskich, a wreszcie, najdłużej, książąt brzeskich (Brzeg). W 1556 r. z rozkazu ks. brzeskiego Jerzego zaprowadzono w K-u wyznanie«; e-wangelickie i wydano protestantom obadwa kościoły: parafialny i cmentarny. W 1675 r. po śmierci ostatniego z książąt na Brzegu, Jerzego Wilhelma, przeszedł K. pod panowanie au-stryackie. Wielu ewangelików wyemigrowało wtedy do Polski; 1700 r. odebrano im nawet kościoły, dopiero po traktacie altransztadzkim zwrócono jeden, parafialny. Po przyłączeniu do Prus K. znacznie się podniósł. Obecnie część zachodnia miasta jest niemiecką, wschodnia— polską, 10$ ludności mówi po polsku. Pozostały dotychczas ślady dawnych murów, a wały zmieniono na miejsce przechadzek.

Kreuzburskipowiat albo K1 u c z b o r-ski liczy na przestrzeni 552.89 kim. kwadr.

Kreuza Rzewuski (i Ezywuski) Leon, z przydomkiem Beyda, pierwszy arcbp smoleński i czernichowski unicki, gorliwy zwolennik i szerzy ciel unii (* w drugiej połowie XVI w. — f 1639 w Smoleńsku). Wyszedł z ludu; wstąpiwszy do Bazylianów w Wilnie, był później przełożonym klasztoru Trójcy Św. Usilne-mi staraniami odmurował chylącą się do upadku rezydeneyę klasztorną. Przed r. 1617 o-brany przez swoich archimandratą prałatem wileńskim, w latach 1621 i 3 obierany dwuko-tnie na proto-archimandrytę Bazylianów—godność odpowiadająca generałowi zakonu w obrządku rzymskim — w r. 1625, jeśli nie wcześniej otrzymał arcbpstwo j. w. Wykształcony w teologii, szczerze uznający się za członka kościoła katolickiego, nie uchylał się od współdziałania z jezuitami, gdy szło o utrwalenie unii; urządzał też Colloquia z duchowieństwem ortodoksyjnem wschodniem; był na poronionym Synodzie lwowskim unitów z dysunitami w r.

1629. Argumenta i fakta użyte na jednej z narad pojednawczych jeszcze podczas prze-łożeństwa w Wilnie zebrane są w druku: „Obrona Jedności Cerkiewney abo dowody, któremi się pokazuie, iż Grecka Cerkiew z łacińską ma być ziednoczona, podane do druku za rozkazaniem Przewielebnego w Bogu Oyca J. M. Oyca Józefa Wielaminautskiego, archiepiskopa, metropolity Kiio oskiego, Halickiego y wszystkiey Rusi... K. 1617“ (Wilno 1617, drk. Mamonicz).

Przyznawaną Kreuzie „Obronę Monastyra wileńskiego“ napisał nie on, ale Kulczyński Maryan. Kreuzą-Rzywuskim nazywa pierwszego arbpa smoleńskiego Bembus we „Wzywaniu do jedności katolickiej narodu russkiego“ (Kraków 1629). O nim: Bartoszewicz J. w „Encykl.

Orgelbr. większ XXII 641; tenże „Szkic dziejów Kościoła ruskiego w Polsce“ (Krak. 1880);

Kraszewski „Wilno“ IV 162,223; Maciejowski „Piśm. polskie“ III 622; Siarczyński Fr. „0-praz wieku panów. 2ygmunta III“ t. I; Wisz-iewski „Hist. lit. polsk.“ VIII 272. — Estrei-her XX 259, 371.

Kreuzberg: 1) (Hoher albo Heiliger K.), jedna z najwyższych gór Rhöngebirge (ob.), 930 m. wysoka, z szerokim nagim wierzchołkiem, na którym stoi krzyż drewniany, wzniesiony na pamiątkę krzyża, zatkniętego

45 000 m-cow, przytem obejmuje 3 miasta, 80 gmin i 50 posiadłości ziemskich. Przedstawia dość jednostajną równinę z niewielkiemi gdzieniegdzie wzgórzami piaszczystemi. Gleba wogóle żyzna, łąki dobre, suche, miejscami torfiaste; we wschodniej części powiatu są pokłady gliny i rudy żelaznej.—2) K. Krzyżbork m w reg. Królewieckiej, powiecie Iławskim (Preussisch Eylau); kościół ewangelicki, ruiny zamku, przędzalnia wełny; 2 000 m-ców. — 3) K. miasto w w księstwie Weimarskiem, w o-kręgu Eisenach; fabryka cygar, pokłady gipsu i piaskowca. W pobliżu saliny Wilhelmsgliicks-brunn ze źródłami słonemi.

Kreuzen, miasteczko w górnej Austryi, powiat Perg; około kilkuset mieszkańców; zakład wodoleczniczy w Austryi Wyższej, z łagodnym, podalpejskim klimatem. Bywa tu około 600 gości rocznie.

Kreuzlingen, wieś w kantonie szwajcarskim Thurgau, nad jeziorem Bodeńskim, tuż pod Konstancyą, leży 423 m. n. p. m. przy drodze kolejowej Romanshorn-Konstancya; kościół, w nim 1000 figur rzeźbionych, przedstawiających mękę Chrystusa; zakład dla obłąkanych, seminaryum nauczycielskie w gmachu poklasztornym kanoników regularnych; naprzeciwko klasztoru kaplica szpitalna, w której znajdują się dwa obrazy, uważane za najdawniejsze zabytki malarstwa szwajcarskiego, a wyobrażające apostołów Piotra i Pawła; 4000 m-ców.

Kreuzli (K r e u z 1 i p a s s), strome i mało uczęszczane przejście w Alpach Glarneńskich między kantonami Uri i Graubünden; idzie wzdłuż doliny Maderana, potem doliną Etzli wznosi się do przełęczy, dosięga najwyższej wysokości (2350 m.), oznaczonej krzyżem żelaznym i stanowiącej granicę między wodozbio-rem Reussu i Renu; następnie zniża się ku dolinie Strim i koło Sedrum dosięga doliny Tavetsch w Graubünden.

Kreuznach, miasto okręgowe i słynne zdrojowisko w regencyi Koblenckiej (pow. Nadreń-ska) nad rzeką Nahe, niegdyś stolica hrabstwa Sponheim; 2 kościoły ewangelickie i 2 katolickie, liczne fabryki: szkła, tytoniu, grzebieni, garbarnie, szlifiernia marmuru, galanterya skórzana, handel winem i zbożem; 19 000 m-ców, (w tern 7 000 katolików). K. ma urządzenia telefoniczne, zbiór starożytności rzymskich, odkopanych pod miastem, zakład leczniczy dla dzieci skrofulicznych i t. d. Zdrojowisko K. jest właściwie małem miastem willi, osłonio-nem od północy wysokiemi górami. Klimat K. jest łagodny i dość suchy. Przeciętna roczna ciepłota wynosi 9.57°C., ciepłota miesięcy letnich— od maja do paźdz. = 16.9°C.    5 źródeł

słonych zawierają w 1000 częściach:

Dr. J. M.

źr. do picia

11.330

0.004

1.416

0.005

ślady

0.003

13.442

21.2°

źr. Główne

11.799

1.468

0.098

13.564

23.8°

jźr. Wiktoryi źr. Oranien

źr. Elżbiet.

14.153

2.960

0.231

0.014

0.045

17.638

12.5°

10,376

0.065

2.033

0.058

0.0003

0.028

0.0004

13.212

13.°

10.521

0.062

1.975

0.049

0.0004

0.030

0.0004

13.346

oOT-l

Soli kuchennej . Chlorku lityn. . Chlorku wapń. . Bromku sod.

Jodku sodu .    .

Węglanu żelaz. . Arsenian. wapna .    .

Summa części stałych Ciepłota podług C.

Dla wzmocnienia kąpieli dodają tu ługu, który zawiera w 1000 częściach: 210 chlorku wapnia, 11 chlorku strontu, 14.2 chlorku magnez., 6.4 bromku magnez., 0.009 jodku magnez., 5.5 chlorku potas., 36.1 chlorku sodu i 25.4 chlorku lityn. Inne środki lecznicze stanowią: tężnie, wziewalnie, instytut leczniczo-mechaniczny podług systemu Zander’a, kąpiele parowe, rzeczne, urządzenia do kuracyi mlekiem i jego przetworami.—Choroby leczone w K.: zołzy i choroba angielska, choroby macicy (wysięki pozapalne), choroby stawów i kości, długotrwałe nieżyty górnego odcinka narządu oddechowego i długotrwałe wysypki skórne.—Pora kąpielowa letnia od 1 maja do 30 września, zimowa przez resztę miesięcy.—Taksa kuracyjna 15 m. od osoby, za każdą następną osobę rodziny -[-5 m. dopłaty. — Zjazd roczny prZe-

Dr. J. M.

Krew jest to wewnętrzne środowisko od-żywczo-oddechowe i jedyny pośrednik przemiany raateryi między organizmem i środowiskiem

szło 6 000 osób.

zewnętrznem; z jednej strony otrzymuje ze skorupiaków (Apus, Falinurus), brzuchonogów, świata zewnętrznego (za pomocą aktu oddycha- ascydyj i t. d. U robaków kolor czerwony nia i trawienia) niezbędny materyał odżywczy uwarunkowany jest obecnością hemoglobiny,

i roznosi go po tkankach i narządach; odwrotnie, ze strony tkanek i narządów w krew bezpośrednio lub przez system limfatyczny wstępują produkty przemiany materyi, szkodliwe dla organizmu, i wydalane zostają nazewnątrz organizmu. W ten sposób K. gra podwójną rolę—płynu odżywczego i wydalniczego; dlatego też skład jej zmienia się zależnie od czasu i różnych części danego organizmu. Pozatem K. w niektórych razach odgrywa rolę czynnika mechanicznego, uwarunkowując np. pęcznienie ciał jamistych prącia (ob. Oddychanie, Krwiobieg i t. d.).—-1. Fizyczne i chemiczne własności K-i.

u pozostałych — obecnością innego barwnika, a mianowicie hemoerytryny. U jednych barwnik zawarty jest tylko w osoczu, u innych tylko w ciałkach krwi. Krew u Jnlus (.Myriapoda) wypuszczona z naczyń, jest bezbarwną, w zetknięciu z powietrzem czerwienieje; przeciwnie, pierwotnie czerwona krew u Mata verrucosa (.Decapoda) od wstrząsania z tlenem staje się ciemno-niebiesko-zieloną. Krew atramentnicy (Sepia officinalis), pierwotnie niebieskawa, błękitnieje na powietrzu.— b) Co dotyczy o d czyn u K-i, to wszystkie dotychczasowe badania jego wartości (przez Liebreicha, Zuntza, Landois, K. człowieka Jakscha) polegały na próbach z lakmusem.

i pozostałych kięgowców (prócz lancetnika) jest zawiesiną iemulsyą), gdyż składa się z płynnego osocza (plazmy) i zawieszonych w nim części morfotycznych, t. zw. ciałek K-i (z tego powodu przez histologów zaliczoną jest do tkanek zwierzęcych), a) Kolor K-i kręgowców (prócz lancetnika) waha się pomiędzy jasno-czerwonym (krew tętnicza) i ciemno-czerwonym, z odcieniem niebieskim (krew żylna). Od działania tlenu (nawet in vitro, poza organizmem) K. staje się jasno-czerwoną; w braku tlenu, pod wpływem dwutlenku węgla, staje się ciemną; posiada własności dwubarwności, tj. przy świetle padającem wydaje się ciemnoczerwoną, przy świetle przechodzącym — zieloną. Prócz tego kolor K-i waha się zależnie od ilości czerwonych ciałek K-i (które uwarunko-wują jej kolor czerwony) i od procentowego stosunku barwnika—hemoglobiny, rych wypadkach znajdują w organizmie K. tak zw.

K. taka właściwą jest samicom karmiącym, i zwierzętom tuczonym na rzeź. Zabarwienie jej zależne jest od większej ilości tłuszczu, która w jednym wypadku (u gęsi opisanej przez Nassego) dochodziła do 7 %, gdy tymczasem zwykle u tego samego zwierzęcia nie przekracza 1,5 —3,5 na 1000. U ludzi wzrasta nienormalnie ilość tłuszczu we krwi (w przypadku t. zw. lipemii) pod wpływem alkoholizmu, żółtaczki, gruźlicy płuc, cholery i innych czynników chorobotwórczych. U większości bezkręgowców znajdujemy K. bezbarwną, z komórkami bezbarwnemi.

Ale, jak wiadomo, lakmus posiada własność odszczepiania dwutlenku węgla z węglanów, a więc nie może służyć jako probierz odczynu roztworów zawierających węglauy. Wspomniani badacze mówili więc o słabo-alkalicznym odczynie krwi, odpowiadającym 6.2—0.4 £ -mu rozczynowi sody. Przy użyciu innych indykatorów, a mianowicie fenolftaleiny, a-naphtol-benzyny i in. okazało się, że krew posiada odczyn obojętny. Ostatuio Fraenckel, Hóber, Farkas, Foa i w. innych badaczy użyli do badań odczynu K-l metody fizyczno-che-micznej, polegającej na określeniu koncentracyi jouów wodoru we krwi; badania te również wykazały odczyn obojętny K-i.—c) K. każdego zwierzęcia posiada specyficzny zapach (halitus sanguinis), uwarunkowany obecnością lotnych kwasów tłuszczowych. U człowieka W niektó- w wieku młodzieńczym zapach krwi wyrażony jest słabiej; wzmaga się w okresie dojrzałości „białą“, a właściwie czerwonawo-białą; płciowej; u ludzi silnych daje się odczuć wyraźniej, u mężczyzn w wyższym stopniu niż u kobiet. Od dodania kwasu siarczanego, dzięki dyssocyacyi kwasów tłuszczowych, charakterystyczny zapach się wzmaga. — d) Smak krwi, słodkawo-słony, zależy od rozpuszczonych w osoczu soli. — e) Ciężar gatunkowy K-i u mężczyzn równa się przeciętnie 1.055 (1.046 — 1.067), u kobiet—1.051 —1.055, u dzieci jest jeszcze niższy. Ciężar przeciętny u ssaków wogóle waha się pomiędzy 1.050—1.052. Na ciężar gatunkowy wpływają warunki życia: im lepsze i obfitsze pożywienie, tern krew Dżdżownica posiada osocze jest cięższą. Prócz tego zauważono, że ciężar

czerwone (z rozpuszczoną w niem hemoglobiną),

Mięczaki mają K. czerwoną, fioletową, zielcnawą lub brunatną, opalizującą, komórki zaś bezbarwne. We krwi raków znajduje się barwnik niebieski (hemocya-uina) — połączenie miedzi, pochłaniające tlen; barwnik ten, pozbawiony tlenu, odbarwia się (Bert, Fredericq). Niektóre robaki (Annelides) mają we K-i barwnik zielony (chlorokruorynę). Czerwoną K. prócz tego znajdujemy u wielu robaków (Lumbricus, Hirudo, Nephelis, Eunice),

a komórki bezbarwne.

gatunkowy zrana jest większy niż wieczorem; przypisać to należy płynom, wypijanym w przeciągu dnia całego, które wessane rozcieńczają K.; przeciwnie, wstrzymywanie się od napojów, poty, szybkie oddawanie wody przez nerki lub kiszki (biegunka, cholera) i t. p. wpływają na K. zgęszczająco, tj. zwiększają jej ciężar gatunkowy. Z oddzielnych części składowych K-i ciężar gatunkowy czerwonych ciałek krwi człowieka=1.105, osocza —1.027 —1.0283 (Landois).—II. Co dotyczy ogólnej ilości K-i

(lipolityczny), podług Arthusa enzym rozszczepiający monobutyryn na glicerynę i kwas ma-słowy; prócz tego enzym zamieniający krochmal w maltozę, inny znowu, zamieniający maltozę w dekstrozę, enzym rozszczepiający cukier (glikolityczny), enzym trawiący ciała białkowe w środowisku alkalicznym (Heidin); przeciwciała—a n tienzymy (o własnościach antipeptycz-nych, antitryptycznych, antichemotycznych i t. d.). Prócz tego osocze (resp. surowica) zawiera ciała, posiadające własność zabijania ba-k t e r y i i obcych komórek wogóle, ich zlepiania (aglutynacyi), dawania osadu (precypitacyi) i t. d. Surowica jednego gatunku niszczy ciałka krwi gatunków obcych (stąd szkodliwość przelewania krwi). Pies, np., zostaje zabity przez zastrzyknięcie krwi królika w ilości ¹₅,₍₍, jego wagi, krwi barana w ilości ¹/₈₀ jego wagi Badania wspo- i t. d. (hemoliza). W odporności organizmu przeciw mikroorganizmom chorobotwórczym i ich wydzielinom szkodliwym główną rolę odgrywają znajdujące się we krwi przeciwciała wadzona w roku 1854 przez Welckera i u- aleksyny (ob. Odporność). Jeżeli krew, doskonalona przez Gscheidlera (1873). O- zamiast ją oziębić, pozostawimy po wypuszczeniu bliczali oni ilość K-i pozostałej w ciele za po- z naczyń krwionośnych w naczyniu szklauem mocą porównywania barwy rozczynu wypłuka- bez zmiany, natenczas po upływie 1—6 minut nego z naczyń z barwą rozczynu kontrolujące- utworzy się na dnie galaretowata masa —t. zw. go krwi wypuszczonej tego samego zwierzęcia, skrzep (coagulum s. placenta sanguinis). Badania Welckera wykazały, że u psa waga Powstaje on, podług teoryi Aleksandra krwi waha się pomiędzy 7—9$ ogólnej wagi Schmidta, w ten sposób, że z połączenia ciała, u królika pomiędzy 5 — 9ü/₀. Bischoff j dwóch ciał białkowych, rozpuszczonych w oso-(1855) wykazał na ciałach dwóch skazańców, t czu, a mianowicie fibryuogenu z fib ryże ilość krwi u człowieka wynosi 7.1 — 7.7°|₀ ' noplastem, pod wpływem odnośnego zaczy-ogólnej wagi ciała. Jeżeli przypuścimy, że nu {Fibr ino fermentu) tworzy się włóknik {fi-u człowieka waga krwi równa się przeciętnie Vi3 ogólnej wagi ciała, wtedy człowiek d o-rosły, ważący 65 kg., posiada 5 kg. krwi.

w organizmie lub też stosunku jej do wagi zwierzęcia, to określenie tych dwóch wielkości przedstawia znaczne trudności techniczne. Dawni anatomowie otrzymywali liczby zbyt wielkie, ponieważ o ogólnej ilości K-i sądzili z ilości masy injekcyjnej, którą zastrzyknąć się dało do naczyń krwionośnych trupa. Przeciwnie, liczby zbyt małe otrzymywano za porno-cą późniejszej metody Herbsta (1822), który obliczał ilość K-i wypuszczouej ze zwierzęcia; w tym wypadku nie uwzględniano bowiem K-i pozostałej w naczyniach, której ilość może u-legać znacznym wahaniom. Lepsze rezultaty dała metoda Lehmana i Webera (1853), którzy wypłukiwali K. pozostałą w naczyniach i podług popiołu obliczali jej ilość; metoda ta jednak też nie daje dokładnych rezultatów ze względu na domieszki ciał postronnych dyfundu-jących z tkanek sąsiednich, mnianych autorów wykazały, że waga K-i człowieka^/s ogólnej wagi ciała. Najlepsze rezultaty daje metoda chromometryczna, wpro-

brinum) w postaci licznych mikroskopijnych nici, które, splatając się w sieć delikatną, zatrzymują w oczkach tej sieci części morfologiczne krwi. Nowsza teorya, Hammersteina, zaprzecza łączenia się fibrynogienu z fibryno-plastem; włóknik, podług niej tworzy się w chwili, gdy do rozczynu fibrynogienu doda-my jedynie fermentu, pod warunkiem obecności soli wapiennych; fibrynoplast przyczynia się tylko do wydzielenia się włóknika. Podług Peckelharinga fibrynferment jest to organiczny związek wapnia, który, oddając wapno fibrynogienowi, zamienia go we włóknik (ob.). Pibrynogien, fibrynoplast i fibryoferment powstają kosztem rozpadłych białych ciałek K-i; w braku tych ostatnich skrzepu nie otrzymujemy (Landois). Landois dowiódł również udziału czerwonych ciałek krwi w wydzielaniu włóknika.

Obserwował on pod mikroskopem bezpośrednie przejście stromy czerwonych ciałek K-i w nici włóknika. Włóknik powstały w ten sposób Landois nazywa stromofibry ną, w przeciwieństwie do plazmofibryny lub włóknika zwykłego.—Ponieważ ciała niezbędne do tworzenia się włóknika powstają kosztem rozpadłych białych ciałek krwi, więc, jeżeli odfiltrujemy ciałka białe z osocza, krzepnieuie nie następuje. Prócz tego działają hamująco na

Jak powiedzieliśmy wyżej, K. składa się z płynu—osocza i zawieszonych w nim części mor-fotycznych. Osocze {Plasma sanguinis) o-trzymujemywtedy, gdy ciałka krwi, wypuszczonej z naczyń krwionośnych i oziębionej (w celu wstrzymania krzepnienia), opadną na dno. Jest to płyn jasny, przezroczysty, u człowieka żółtawy (od obecności barwnika luteiny), u większości kręgowców bezbarwny, zawierający: wody około 90$; ciał białkowych 8 —10°/0 (fibrynogen, albumin surowiczy, globulin surowiczy); tłuszczu 0 1—0.2°|₀ i niewielką ilość kwasów tłuszczowych i mydeł; cukru gronowego 1.1—0.16°|₀ (najwięcej we krwi żył wątroby—0.23°/₀ zapewne w połączeniu z lecytyną); lecytynę i produkt jej rozpadu—kwas glićeryno-fosforowy; produkty przemiany materii i t. zw. wydzieliny wewnętrzne: kreatynę, cholesterynę, mocznik, kwasy bursztynowy, moczowy, hipurowy, karkaminowy; soli—0.85% (głównie sodowych); sole te uwa-runkowują napięcie osmotyczne osocza, we krwi ludzkiej izotoniczne z napięciem 0.9 £ rozczynu NaCf (Hamburger); barwnik—luteinę; enzymy (podług Michaelisa enzym rozkładający tłuszcz

proces krzepnienia niektóre czynniki fizyczne i chemiczne, a mianowicie, jak wspomnieliśmy wyżej, oziębienie K-i do 0°, dodanie do niej alkalij lub soli alkalicznych, silne rozcieńczenie wodą, dodanie soli osadzających wapń (szczawianów i t. d.), wyciągu z pijawek i in. czynników, stosowanych in vitro, poza organizmem. In vivo, w samym organizmie, wstrzymać możemy na kilka godzin zdolność krzepnienia K-i przez wstrzykiwanie do naczyń rozczynu peptonu. Niezdolną do krzepnienia K. spotykamy w wypadkach patologicznych choroby t. zw. krwawiączki (hemofilii); chorzy tacy umierają od przypadkowych krwotoków, których zatamować w żaden sposób nie można właśnie z powodu tych ujemnych własności K-i—normalnie bowiem skrzep przyczynia się do zamknięcia sztucznie powstałego w naczyniu krwionośnym otworu. Pozostała po wydzieleniu się skrzepu część płynna jest osoczem, pozbawionem włóknika, i nazywa się Surowicą (serum sanguinis). Jest ona lekko żółtawego koloru, ciężaru gatunkowego

1.028.—III. Do części morfotycznych K-i należą czerwone ciałka K-i (krwinki, erytrocyty), białe ciałka K-i (leukocyty), płytki Bizzozera i pyłki.—a) Czerwone ciałka K-i odkryte

obwodowej niż w środku (2.5 p, w stosunku do 1.8—2 |i). W skutek tego ciałka te, gdy stają kantem (w optycznym przekroju) mają kształt biszkoptu. Podług Weidenreieha krwinki posiadają kształt dzwona. Powierzchnia ich jest gładka, są przezroczyste, słabo-żółtawego koloru, bardzo elastyczne. Czerwone ciałka K-i pozostałych ssaków również nie mają jądra i prócz wielbłąda i lamy również są okrągłe. U innych kręgowców czerwone ciałka są o-walne (prócz minogi) i zawierają jądra. Prócz rozmiarów ciałka krwi rozmaitych zwierząt różnią się ilością, tj. liczbą w 1 mm. sześć. K-i. Ilość ta, np. w\ nosi u człowieka przeciętnie 4—5 milonów w 1 mm. sześć. (4 mil. przeciętnie u kobiet, 5 mil. — u mężczyzn); u kozy 19 mil., u kota około 4 mil., u gołębia 2 mil., u żaby około 400 000, u proteusza 35 000 (Welcker, Hayem): widzimy stąd, że ilość czerwonych ciałek K-i w 1 mm. sześć, jest odwrotnie proporcyonalną do rozmiarów^ pojedyńczej krwinki. Szczupłe rozmiary krwinek ludzkich i znaczna ich liczba (wespół z kształtem podwójnie wklęsłej soczewki) mają na celu stworzenie jak największej powierzchni oddechowej. Jeżeli powierzchnia jednej krwinki równa się 0.000 128 mm. kwadr., liczbę ciałek w 1 mm. sześć, przyjmiemy za

4—5 mil., a ilość krwi w całym organizmie za 4400 cm. sześć., wtedy ogólna powierzchnia czerwonych ciałek krwi człowieka—2 186 metr. kw.. tj. równa się powierzchni kwadratu, którego każdy bok posiada długość 80 kroków. W sekundę przez płuca przechodzi 176 cm. sześć. K-i, której ciałka czerwone posiadają powierzchnię 81 metr. kw., tj. powierzchnię kwadratu, którego każdy bok wynosi 13 kroków.—b) Ciałka białe (leukocyty), od-

d.

Fig. 156. Krwinki (ciałka krwi) czerwone.

J. 1. Ludzkie, widziane z góry.—2. też widziane z boku.— 3. krwinki układające się w rolki.

b.    Krwinka gołębia, widok z góry.

c.    2 krwinki czerwone żaby, widziane z góry.

d.    2 krwinki węża wodnego: widok z góry i z boku.

(powiększenie 60i> razy).

zostały u żaby przez Swamraerdama w r. 1658, u człowieka przez Loeuwenhoecka w r. 1673. U ssaków (prócz wielbłąda i lamy) są one okrągłe, u kręgowców pozostałych (prócz minogi) eliptyczne. Wielkość waha się w szerokich rozmiarach. Najmniejsze są krwinki ssaków, potem kolejno następują czerwone ciałka ptaków, gadów, płazów; erytrocyty ryb różnią się znacznie, zależnie od układu systematycznego. Czerwone ciałka K-i człowieka są to płytki czyli krążki, bez dającego się w jakikolwiek-bądź sposób wykazać jądra, grubsze w części

Wielka Eacykl. Ilustr. Ser. I, Tom XL. Zesz. 3l8b.

Fig. 157. Krwinki b i a ł e (L e u k o c y t y) ludzkie. « i b krwinki mniejsze, napotykane również w naczyniach chłonnych; widok z góry (a) i z boku (b).— c takież ciałka w widocznemi jądrami— d Krwinki większe o kilku jądrach.—e też same po zwilżeniu kwatem octowym, z rozpadłemi w skutek tego jądrami.

’(Powiększenie 300 razy).

kryte w r. 1770 przez Hews o na, są to bezbarwne typowe utwory komórkowe, składające się z lepkiej, ziarnistej, silnie załamującej światło zarodzi, z jądrem (występującem wyraźnie pod działaniem kwasu octowego), bez o-toczki. Rozmiary wahają się pomiędzy 4—13p.; ciężar gatunkowy jest mniejszy niż ciężar gatunkowy krwinek. Żywe leukocyty obdarzone są ruchem aktywnym na podobieństwo ameb, od których przezwano go też ruchem amebowym;

zauważony on był po raz pierwszy przez Wharton Jonesa u ryb (w r. 1846), przez Davaine’a (wT r. 1850) u człowieka. Z powodu ruchu tego postać c-k b-ych za życia ulega łatwym zmianom; umierają, lub od działania prądu elektrycznego przybierają kształt kulisty. Jądro w swej postaci zależne jest od ruchu ciałka białego, chociaż zauważono również samodzielne ruchy jądra. Dzięki swym ruchom ciałka białe spełniać mogą dwojakiego rodzaju funkcye: po 1-e poruszać się z miejsca na miejsce drogą wysuwania i wciągania wypustek protoplazmatycznych i w ten sposób przedostawać się przez pory nieuszkodonych naczyń na zewnątrz (diapedesis) i 2) na podobieństwo ameb wchłaniać za pomocą tych samych wypustek (niby-uóżek) różne ciała, które dostały się do krwiobiegu i przenosić je dalej. Mieczników pierwszy skonstatował główną rolę leukocytów w procesie t. zw. fagocyto-zy, czyli wchłaniania ciał zbytecznych lub szkodliwych dla organizmu. Takie pożerające leukocyty czyli fagocyty spotykamy podczas procesów wessania tkanki chrząstnej i kostnej, w postaci t. zw. chondroklastów i osteoklastów, podczas procesu zanikania ogona u Batrachia i t. d. Podług Miecznikowa i jego szkoły fagocyty grają główną rolę w zjawisku odporności organizmów względem bakteryi chorobotwórczych. Co dotyczy ilości ciałek białych i stosunku do ilości ciałek czerwonych, to wielkości te wahają się zależnie od miejsca w systemie krwionośnym (w żyłach jest więcej ciał białych niż w tętnicach) i zmieniają się pod wpływem różnych czynników fizyologicznych lub patologicznych. Stosunek ogólnej ilości ciałek białych do czerwonych równa się przeciętnie podług Welckera 1:335. W vena liena-lis stosunek ten równa się 1:60, w arteria lie-nalis 1:2 260, w vena hepatica 1:170, w vena portarum 1:740 i t. d. Zwiększa się ilość białych ciałek K-i fizyologiCznie podczas procesu trawienia, podczas ciąży, miesiączki, u noworodków, patologicznie z powodu długotrwałych procesów ropnych, podczas cholery, w przebiegu sarkomy, raka, po znacznym upływie K-i, nakoniec pod wpływem niektórych środków leczniczych: pilokarpiny, antipiryny, kamfory i t. d. (proces zwiększania się ilości ciałek białych nazywamy 1 e u k o c y t o z ą). Zmniejsza się taż ilość podczas głodu i w razie złego odżywiania się. We krwi wypuszczonej z organizmu ilość ciałek białych zmniejsza się znacznie w porównaniu z krwią znajdującą się w obiegu. Pochodzi to stąd, że natychmiast po wypuszczeniu krwi z organizmu ginie około ⁹/io wszystkich leukocytów (podług teoryi Aleks. Schmidta idą one na utworzenie włóknika). Badając dokładnie ciałka białe, spostrzegamy, że znajduje się ich w organizmie kilka gatunków. Podług własności morfologicznych i mikroche-micznych dzielimy wszystkie leukocyty na następujące grupy: a) Limfocyty małe—pochodzą z gruczołów limfatycznych. Mało ruchliwe ciałka wielkości 4—7.5p,. Składają się z dużego, okrągłego, siatkowatego jądra i cienkiej ledwie widocznej, obwódki protoplazmatycznej. Jądro barwi się silnie barwnikami zasadowemi. We krwi normalnej stanowią te ciałka 3 — 5 % ogólnej ilości białych ciałek K-i; ilość ich wzrasta znacznie w niektórych stanach patologicznych, a mianowicie w jednej postaci białaczki (leuchae-mia lymphogena). —ß) Limfocyty duże — różnią się od limfocytów małych tylko rozmiarami i mniejszein powinowactwem względem barwników zasadowych (błękitu metylenowego). Y) Leukocyty, podobne do limfocytów, ale z jądrem nie zawsze okrągłem, słabo barwiące się barwnikami zasadowemi. W zarodzi natomiast zauważyć się dają drobne ziarenka, barwiące się intensywnie (nie mniej niż jądro) barwnikami zasadowemi; dlatego białe ciałka te przezwane zostały leukocytami bazofilowemi (Ehrlich); ziarnistość ich zowiemy ^-ziarnistością. Ostatnio Ehrlich sam zaprzeczył ziarnistej naturze tych utworów; uważa je teraz za szczególne struktury siatkowe. Pochodzą one może ze zmienionych zużytych limfocytów. We krwi jest ich bardzo niewiele. §) Komórki tuczne (uiem. Mastzellen), spotykamy rzadko we krwi normalnej, w większej ilości jedynie w wypadku białaczki (znaleziono je również w szpiku kostnym i wzdłuż naczyń krwionośnych przy zastoju krwi i limfy). Są to komórki podobne do leukocytów bazotilo-wych i różniące się od nich większemi rozmiarami ziarenek i większem ich powinowactwem względem barwników zasadowych; mają tak zwaną y-ziarnistość; barwią się za pomocą tioniny i nie odbarwiają nawet od dłuższego działania alkoholu. Pochodzą zapewne z limfocytów, których protoplazma z powodu dobrych warunków odżywiania wzbogaciła się ziarnistością (stąd nazwa komórek tucznych).—s) Komórki neutr o fil o w e — najbardziej we krwi rozpowszechnione (około 77% Ogólnej liczby leukocytów), wielkości 7.5 — 10[x, o ruchach wielce ożywionych. Jedno, częściej kilka wielokształtnych jąder, barwiących się intensywnie barwnikami zasadowemi. Zarodzi posiadają dużo. W zarodzi pod wpływem barwienia mieszaniną barwników zasadowych i kwaśnych (najlepiej mieszaniną Ehrlich-Bion-diego: oranżu, zieleni metylowej i kwaśnej fuksyny) występuje gęsta, drób aa ziarnistość, w danym wypadku koloru fioletowego. Ziarnistość tę Ehrlich nazwał s-ziarnistością lub też ziarnistością neutrofilową. Prócz tego w szpiku kostnym znajdują się komórki neutrofilowe z jednem okrągłem, dużem, słabo barwiącem się jądrem. We krwi normalnej komórek tej kategoryi niema; znaleźć je można w wypadku białaczki i charłactwa.—Ç) Komórki eozyno-f ii owe lub acydofilowe (z a-ziarnistością) z kilkoma jądrami, słabo się barwiącemi i z du-żemi, okrągłemi, blado-żółtawego koloru ziarenkami w zarodzi, widocznemi bez wszelkiego barwienia. Wielkość komórek wynosi 8—14p,; ruchy dosyć ożywione; we krwi jest ich około 10% ogólnej liczby leukocytów.—U świnek morskich, królików i kur znajdujemy jeszcze jeden gatunek ciałek białych, a mianowicie komórki amfofilowe lub i n d u 1 o f i 1 o w e. Ziarnistość ich nabiara koloru czarnego, jeżeli zabarwimy je nasyconym roztworem glicerynowym eozyny, induliny i barwnika żółtego Naphtyl-amingelb i obmyjemy następnie wodą. Bez zabarwienia komórki amfofilowe niczem nie różnią się od komórek eozynofilowych.— Poza czerwonemi i białemi ciałkami znajdujemy we K-i zagadkowe twory, a mianowicie płytki i pyłki K-i. — c) Płytki K-i Bizzozera są to blade, bezbarwne, lepkie, dwuwklęsłe tarczki rozmaitych rozmiarów (średnio około 3jjl). Podług Detjena, Deckhuyzena i Kopscha posiadają jądra. Dzięki swej lepkości zbijają się w grudki; aby je oddzielić, należy wypuścić K. odra-zu do 0.4%-go roztworu soli kuchennej. Co do pochodzenia i roli ich we krwi panuje wśród fizyologów ogromna rozmaitość zdań. Podług L ó-wita powstają z rozpadających się leukocytów; podług Lilienfelda z nukleinu i albuminu ich jąder; podług Wooldridge’a i Landois są to osady globulinu; Arnold utrzymuje, że obserwował powstawanie ich z czerwonych ciałek krwi; Hayem uważa je za hematoblasty. Ostatnie badania A. Petrona wykazały samoistne znaczenie płytek B. Co do ich roli we krwi, to Bizzozero przypuszcza, że dostarczają one materyału na utworzenie włóknika podczas procesu krzepnienia. — d) Pyłki krwi (hemo-konie, odkryte w r. 1896 przez H. F. Miillera), są to drobne, kuliste, bezbarwne, silnie załamujące światło ziarenka, poruszające się w kierunku innych części składowych krwi (ruch molekularny). We krwi normalnej jest ich bardzo uiewiele; w dużej ilości znalazł je Müller we krwi chorego na morbus Adissonii.

e) Poza płynnym osoczem i stałemi częściami morfotycznemi K. zawiera w sobie gazy, częścią rozpuszczone w osoczu (obserwowane podług prawa Henry-Daltona), częścią związane chemicznie z ciałkami czerwonemi, poczęści z białemi, z ciałami białkowemi lub solami o-socza. Gazy te wydobyć można z krwi za pomocą pompy rtęciowej, udoskonalonej w tym celu przez Pflügera, i określać ilościowo za pomocą metod analitycznych. Okazało się, że

K. zawiera w sobie tlen, azot i dwutlenek węgla. Tlenu zawiera K. tętnicza (psa) około 19.3% na objętość (przy temperaturze 0°C i ciśnieniu 1 mtr. rtęci). We krwi żylnej jest tlenu o 8.15% mniej, poza tern ilość jego waha się zależnie od tkanek i stosunków obiegowych. Co się tyczy dwutlenku węgla (C0₂), to we krwi tętniczej znajduje się go 34—38 % na objętość (przy temp. 0°C i 1 mtr. ciśnienia), a we krwi żylnej przeciętnie o 9.2 % więcej niż w tętniczej (Zuntz); ilość ta również waha się, zależnie od miejsca i warunków krwiobiegu. Ogólna ilość C0₂ nie wynosi nawet Va tej ilości, którą K. może pochłonąć. We K-i zaduszonych znajdujemy około 52.6# C0₂. Azot znajduje się we K-i w ilości 1.4—1.6 proc., pochłonięty pizez osocze. Na 100 części azotu zawiera K. 2.1 cz. argonu (Rćgnard i Schlösing). — IV. Pochodzenie

z.

r*

Fig. 158. Kryształy z krwi świeżej. 1. człowieka.—2 świnki morskiej.—3 wiewiórki. (Powiększenie bardzo znaczne).

K-i. W bardzo wczesnym okresie życia zarodkowego w polu ciemnem jajek ineroblastycz-nych, w sąsiedztwie pola jasnego (w mezoder-mie) powstają oddzielne gromadki komórek, o pochodzeniu dotychczas niewyjaśnionem. Komórki te zbierają się w sznury cylindryczne, które, łącząc się wzajemnie, tworzą siatkę drobną. W oczkach tej siatki znajdują się grupy innych komórek, z których w przyszłości powstaje zarodkowa tkanka łączna — t. z w. wysepki twórcze. Wspomniane cylindry komórkowe różniczkują się następnie w ten sposób, że ich część zewnętrzna — warstwa płaskich, wielokątnych komórek—tworzy ścianę naczynia krwionośnego; dlatego też embryologowie zowią naczynia zarodkowe rurami endotelowemi. Światło naczyń tworzy się w ten sposób, że z otaczających tkanek wstępuje do pierwotnie ścisłych cylindrów komórkowych płyn, tworzący osocze, i rozsuwa komórki jedną od drugiej. Powstaje ściana naczynia z osadzonemi na niej zgrubieniami, wzgórkami komórek, sterczących wśród płynu; w niektórych miejscach komórki nie rozsuwają się zupełnie—w takiem miejscu światło nie powstaje. Komórki te, opatrzone jądrami i zawierające jeszcze ciemne ziarnka żółtkowe, z początku, drogą rozpuszcza nia ziarnek, stają się bardziej jednolitemi, następnie, naciekając hemoglobiną, zabarwiają się na kolor żółtawy, który stopniowo staje się coraz intensywniejszym. Później (z rozpoczęciem czynności serca) komórki odrywają się od ścian naczyniowych i dostają się do płynu (hematoblasty). Tu, tak samo jak w pierwotnych wysepkach krwawych, mnożą się drogą karyokinezy (Remak, Koellicker). Wysepki

A. E.

Dr. J. P.

w miarę tego, jak coraz więcej komórek odrywa się od nich, stają się coraz mniejszemi i ostatecznie zupełnie giną. Naczynia wtedy zawierają zamiast jasnego płynu—krew czerwoną, obfitującą w części składowe morfo tyczne. Podczas życia zarodkowego brakuje chwilowo białych ciałek krwi; powstają one dopiero później (kiedy nastąpiło już znaczne zróżnicowanie mezodermy) z komórek wysepek krwawych, nieulegających nacieczeniu hemoglobiną. Prócz tego powstają zapewne i wszędzie tam, gdzie znajduje się tkanka łączna (z wyjątkiem ośrodkowego układu nerwowego). —W następnym okresie życia płodowego elementy K-i tworzą się w ślepo zakończonych wypustkach kapilarów żylnych (szczególnie obfite mitozy znajdujemy w naczyniach wątroby, prawdopodobnie z powodu powolnego obiegu K-i w tym narządzie). Stąd fala K-i przenosi je do obiegu ogólnego. W drugiej połowie życia płodowego rolę krwiotwórczą przejmują na siebie: śledziona i szpik kostny (poczęści thymus) dla czerwonych ciałek jądrowych, a śledziona i gruczoły oraz grudki liinfatyczne dla ciałek białych. Stopniowo znikają wreszcie z płodu człowieka i ssaków czerwone ciałka jądrowe, tak, że u noworodków są prawie zastąpione bez-jądrowemi ciałami czerwonemi. W życiu poza-płodowem jako narząd krwiotwórczy funkcyo-nuje głównie czerwony szpik kostny (E. Neuman 1868). Czerwone ciałka jądrowe tworzą się u niektórych kręgowców wewnątrz naczyń krwionośnych (podług Bizzozera u ptaków, podług Freiberga i Koellickera u ssaków), u ryb kościstych (podług Swaena i Bracheta) poza naczyniami i dopiero wtórnie obrośnięte zostają przez komórki endotelowe. Pozatem rozwój ciałek czerwonych w życiu pozapłodowem niczem nie różni się od ich rozwoju w życiu zarodkowem.—V. Anomalie czyli choroby K-i. K., jak powiedzieliśmy wyżej, jest tkanką, składającą się ze stałej parenchymy, tj. pierwiastków morfotycznych, i z płynnej istoty łącznej, tj. osocza. Jak każda tkanka, K. pod wpływem czynników zewnętrznych ulegać może pewnym zmianom, zakłócającym jej funkcyę normalną, tj. zmianom patologicznym. Zmiany te we krwi są natury bardziej zawiłej niż w innych tkankach organizmu, a to z powodu jej stanu płynnego, ponieważ każda zmiana miejscowa K-i w jakimkolwiek narządzie wywołuje ogólny stan chorobowy w całym krwio-biegu; pozatem, ze względu na tak ważne dla życia funkcye odżywczo-oddechowe K-i, wszelkie jej zmiany chorobowe wywołują bardzo poważne zaburzenia w organizmie, naruszające jego czynności podstawowe i często prowadzące do śmierci. W obręb patologii krwi (h aem op atol o g ii) wchodzi badanie ilościowych i jakościowych (morfologicznych i chemicznych) zmian w tkance krwistej, o ile one zakłócają normalną funkcyę krwi w organizmie.

Najłatwiej skonstatować się dają anomalie co do ilości krwi i jej elementów i co do ich zmian postaciowych. Chemia patologiczna K-i dotychczas nie jest należycie zbadana.—Literatura. Z podręczników fizyologii wymienić należy Lucianiego, Hermanna, Tigerstedta, a szczególnie L a n d o i s (tegoż autora artykuł „Krew“ w Encyklopedyi Lekarskiej Eulen-burga, nieco, coprawda, przestarzały). O histo-logii K-i traktuje szczegółowo doskonały podręcznik Koellickera (T. III opracowany przez Ebnera); z polskich Histologia zbiorowa pod redakcyą H o y e r a. Polecić można doskonały Pappenheima „Atlas der menschlichen Blutzellen“ (Jena 1905). Z dzieł specyal-nych wymienić należy: Türk „Vorlesungen über die klinische Hämatologie“; v. Limbeck „Grundriss einer klinischen Pathologie des Blutes“; Grawitz „Klinische Pathologie des Blutes“; Alex. Schmidt „Zur Blutlehre“ i „Weitere Beiträge zur Blutlehre“; Hayem „Du sang“; Ehrlich „Ueber die spezifischen Granulationen des Blutes“ i „Farbenanalytische Untersuchungen zur Histologie u. Klinik des Blutes“; Löwit „Studien zur Physiologie u. Pathol, d. Blutes“; „Deutsche Klinik“ T. III (Blutkrankheiten) i t. d. Prócz tego po czasopismach rozrzucone rozprawy Arnolda, Bizzo-zera, Ehrlicha, Löwita, Ebertha, Rolleta, Hamburgera, Kreppego, w ostatnich czasach Wei-denreicha (Arch. f. mikrosk. Anat.), Kollmanna, Mevesa, Van der Strickta, Wooldridge’a, Abder-haldena, Pascucciego i w. innych. W języku niemieckim wychodzi od roku specyalne pismo poświęcone badaniu krwi i jej własności, pod tytułem „Folia haematologica“.

Krew smocza, czyli żywica smocza {Sanguis draco ni s), sok zgęstniały i zeschły, ciemnoczerwony, z wyglądu do żywicy podobny, p ochodzący z rozmaitych drzew pasa gorącego, przeważnie do rodzaju palm należących. W handlu odróżniana bywa K. s. indyjska (S. d. Indicus) otrzymywany z Rotangu smoczego {Calamus Draco Willd.) i K. s. kanaryjska, otrzymywana ze Smokwi właściwej {Dracaena Draco L.); między innemi dostarcza jej też Skrzydlin smoczy {Płerocarpus Draco). -- K. s. oprócz barwnika czerwonego i wielu ciał innych zawiera sporo garbnika i dla tego dawniej używana bywała jako środek ściągający; dziś zamiast niej przepisywany bywa powszechnie kwas garbnikowy (Acidum tannicum). Obecnie służy tylko jeszcze jako dodatek do płókanek i proszków do zębów, którym nadaje barwę czerwoną i smak cierpkawy.

Krewe, a właściwie Krywe (Cri e), kapłani i znachorzy prasko-litewscy. — Najnowsze badania bytu starożytnych Prus i Litwy wykazują, że_p,usburg, najgłówniejsze historyczne źródło, tam, gdzie mówi o faktach, zasługuje na wiarę, gdzie zaś wyraża swe sądy i zapatry-

Dom, w któ-

wania własne, ulegać powinien sprawdzaniu i krytyce. I tak w kwestyi o K., w której fakta i zdania się krzyżują, wskutek nieoglę-dnego rozróżniania jednych od drugich i niezrozumienia samego tekstu powstało między piszącymi zamieszanie niemałe i różnorodność zdań, trwające po dziś dzień. Zgodnie więc z prawdą okazuje się fakt, że w Romowe, miejscowości leżącej w staropruskiej ziemi Nadrowii, a uważanej przez współczesnych pogan za świętą, mieszkała rzeczywiście osobistość nazywająca się K. (Grive). Nazwa ta jednak, jak dotąd utrzymują, nie oznacza godności, w rodzaju kapłan, kapłan nad kapłany, albo zgoła papież i t. p., lecz jest imieniem własnem, jakie podówczas miał kapłan ognia w Romowe, więc w danym razie nazwiskiem ostatniego kapłana ognia wiecznego w nad-rowskiem Romowe. —Obowiązkiem zaś takiego kapłana ognia było przedewszystkiem podtrzymywać ogień przez pilne przykładanie drew i strzedz go od wygaśnienia; dalej uważać na znaki, które ogień sam od siebie dawał, i na zjawiska, które się przy nim wydarzyły, i wszystko to wytłumaczyć i objaśnić, ostatecznie, wo-góle wróżyć z tego ognia na pomyślność lub niepomyślność danego przedsięwzięcia.—Przed ogniem wiecznym ukazywały się mu dusze zmarłych, niekiedy zaś chorych a żyjących osób, wywoływane widocznie czy modlitwą, czy ofiarą kapłana. Przybywali więc krewni i powinowaci zmarłego do niego z zapytaniem: czy nie widział duszy zmarłego? —a kapłan na potwierdzenie odpowiedzi wskazywał na znak, pozostawiony przez duszę nieboszczyka oszczepem, czy innym orężem, na górnym progu chaty, w której się wieczny ogień palił. On również składał bogom ofiary, przedewszystkiem dziękczynne, za odniesione zwycięztwo, a ofiary te stanowiła trzecia część łupu zdobytego na wrogu. Celem zebrania, kogo należało, czy na narady, czy na ofiary i inne obchodzące ogół uroczystości, wysyłał K. przez posła laskę, od zakrzywionej postaci zwaną Krywule, albo też znak inny, świadomy i znany mieszkańcom, po którego odebraniu każdy był o-bowiązany stawić się na miejscu zapowiedzia-nem. Z istoty rzeczy obszar obesłany nie mógł obejmować wszystkich ziem Prus, a tern mniej sąsiednich ziem pogańskich, up. Liwonii, jak tego chce Dusburg. Kapłan tego rodzaju, jak się domyślamy a Długosz potwierdza, nazywał się Żinis, co znaczy dosłownie Znachor, znawca, od znania się na obrzędach, a głównie na znakach ognia i zjawiskach przy ogniu. Inne źródła, których bardzo mała liczba, uzupełniają pewne szczegóły. I tak w końcu wieku XIV i na początku XV spowiednik Władysława Jagiełły, Hieronym pruski, podaje nam cokolwiek o ogniu i jego kapłanach. Wysłany przez króla dla przygotowania Żmudzi-nów do przyjęcia wiary chrześciańskiej, przy-

bywa on na bliżej nam nieznane miejsce na Żmudzi, gdzie czczono ogień wieczny. Ten palił się w budynku, zwanym z łacińska templum, po litewsku niezawodnie Żinicze. Kapłani (sacer-dotes) dokładywali potrzebnych drew na ogień. Tu tedy przybywali, jak nas zapewnia Hiero-nym, mieszkańcy z zapytaniem: czy chory ich przyjaciel wyjdzie z niemocy? Kapłani wchodzili do chaty ogniowej i przystąpiwszy do ognia, przesiedzieli przy nim przez noc całą. Nazajutrz pytającym dawali w odpowiedzi, że widzieli cień chorego, grzejącego się przy ogniu, a że był odwrócony plecami od ognia, niechybnie zamrze; niechaj więc rozporządzi majątkiem i ostatnią postanowi wolę. Ukazanie się ze zwróconą do ognia twarzą byłoby więc zapowiedzią, że chory wyzdrowieje.—Długosz opisując chrzest Litwy a następnie Żmudzi, potwierdza, niektóre z wymienionych szczegółów, z dodatkiem, że w rzeczonych ziemiach ogień wieczny na wielu znaczniejszych miejscowościach się palił. Wymienia zaś z litewskich Wilno, ze żmudzkich górę Wysoką nad Niewiażą. rym dla ochrony od niepogód ogień się palił, nazywa się u niego turns, co litewską jest nazwą; wnosimy to stąd, że Długosz dwa razy wymieniwszy po łacinie wszystkie budynki, jakie stawiają na Litwie, z wyraźnym dodatkiem, że innych budynków nie stawiają, łacińskiego turris nie dodaje. Co do liczby kapłanów przy jednym ogniu, raz mówi o jednym kapłanie, a indziej o kapłanach w liczbie mnogiej, co jest prawdziwsze. Kapłana ognia zwie Zinis (jak poprawić należy rękopiśmienne Zincze). W ziemiach pruskich, w Pomezanii, Warmii i Natangii w XIII w. istnieli kapłani (gentüium sacer dotes), Tuli-sunes, Ligasunes, którzy podczas pogrzebu wysławiają znamienite czyny nieboszczyków i „o-czyma zapatrzonemi w niebo zapewniają, że widzą jak nieboszczyk na koniu w błyszczącej zbroi, z jastrzębiem na ręku, otoczony wielkim orszakiem, do innego przenosi się świata“.—Nie znajdując w źródłach żadnej wzmianki, aby oprócz kapłanów ognia inni mieli moc widzenia zmarłych po śmierci, albo widzenia cieni chorych, moglibyśmy przyjść do wniosku, choć nie bardzo pewnego, że Tulisunes i Ligasunes, były to nazwy kapłanów ognia, pierwsza w jednej z wymienionych ziem, druga w innych. - Gdy na sambijskiem wybrzeżu tłum uzbrojonych Prussów zabierał się do napadu na ś. Wojciecha, wybiegł z pośród nich kapłan, zwany „Sicco“, będący zarazem ich wodzem, i na znak rozpoczęcia napaści, pierwszy przeszył oszczepem męża świętego. Sicco, a właściwie Zigu znaczy chodzący, jako towarzyszący uzbrojonym w pochodzie. — Tacy kapłani zawsze towarzyszyli wojownikom w ich pochodach, aby wróżyć czy bogowie zgadzają się na rozpoczęcie walki. Na Żmudzi nazywano i ich po niemiecku „blutekirl“, t. j. ofiarnikami,

A. M.

K. K-c:

od staron. bl otan,=sprawiać ofiary, albo też „die Wisesten“ t.j. Weisesten,=mędrzec, wiedzący; po lit. vaidelis, vaidelutas, wiedzący. Gdy Prussy utraciły niepodległość, a zatem wojowników pogan pruskich nie było, kapłani pochodowi zeszli na zwyczajnych wróżbiarzy, a z tych czasów doszły nas nazwy niemieckie Sigenotten, po prusku Zigenutei. — Zresztą na ziemiach litewskich każdy gospodarz, a w jego braku gospodyni domu, sprawiali ofiary i byli kapłanami we wszystkich uroczystościach domowych. W obrzędach weselnych zajmował to miejsce drużba (pirszlis) a przy urodzinach baba (pribuvëja). — W sprawach znów domowego gospodarstwa, w obchodach i uroczystościach rolnych funkcye kapłana wykonywała głowa domu, jak np. przy zapalaniu pierwszego ognia w nowej chacie (inkurtuvęs), czasu zasiewów, sprzętu zboża, przy pierwszem wypędzaniu bydła na pole i t, p. zajęciach. Gdy gromada jaką uroczystość odprawiała wspólnie, składając np. ofiarę dziękczynną za urodzaje, lub błagalną na odwrócenie moru lub t. p. potrzeby gromadzkie, wtedy na przewodniczącego w ofierze i odmawiającego głośną modlitwę za wszystkich z pośród siebie wybierała jednego z najstarszych, nazywaiącego się w ten czas Virszaitis,

t. j. zwierzchnikiem. Pisarze pruscy przerobili tę nazwę na Wurschaitis, Vorskaito, Borskaito, a nierozumiejąc tej nazwy, podali ją za bożka pruskiego. Jeżeli zaś z rodziny nikt dokładnie się nie znał na należytem spełnianiu obrzędów i ofiar, lub jeśli dla choroby lub innych okoliczności nie 'mógł być obecnym, natenczas przyzywano odpowiedniego „znawcę, mędrca“, (vaidelis, vaidelutas). A ile było życzeń i złorzeczeń, których spełnienia człowiek sobie życzył, ile zjawisk na niebie i w powietrzu, których znaczenie chciał odgadnąć, ile stworzeń na ziemi lub w wodzie, których przepowiednie chciał wyrozumieć, tylu było znawców, umiejących to wszystko wytłumaczyć. Tych znawców, w a i dele, była więc niezliczona moc i odpowiadali oni na wszelakie zapytania, i umieli wróżyć z wszystkiego. Wielu z nich miało o-sobne nazwiska, z których przytoczymy tylko kilka dla przykładu. I tak Monininkas, umiejący, znawca, właściwie rozumiejący (mo-niu= rozumiem); Maldininkas znający,, umiejący modlitwy (ineldzin = modlić się); Burti-nink as, um. rzucać losy (burta = los). Ci nosili ze sobą trzy drewienka z bożego drzewka (dëvmëchis), długie na członek palca. Rzucając je, mruczeli jakieś niezrozumiałe słowa i wróżyli, np. czy skradziona lub zaginiona rzecz się znajdzie, albo czy bydło chore wyzdrowieje, lub czy nastąpi pogoda it. p. Ż v ai -gdziuronis wróży z gwiazd. Or o ni s zapowiada wiatry. V and unis wróży z wody i jej fal, a Nerutis zanurza się w wodę i zapowiada jakie w niej ryby, czy połów będzie dostatni; Lekutonis wróży z lotu ptaków; Żał-! t o n i s zamawia węże; S a i t o u i s zażegnuje chorobę przez przykładanie amuletu. v P u t o n i s wróży z piany piwa i wody, Z v a k o n i s z płomienia świecy, Dumonis z jej dymu. Kraujutis z trysku krwi bydła lub ludzi, Vaszkunis leje wosk i z ulanego wnosi na zaszły wypadek. W jednym przykładzie na zapytanie ojca, którego syn wyprawił się na morze, wróżbiarz z ulanego wosku zapowiada, że syn utonął i t. p. W XVII wieku w Prus-sach nazywano Ż i nis czarowników, którzy starają się, aby od tego, którego zgubić pragną, dostać jaką odzież. Na zaklęcie czarownika otiara jego puchnie, dostaje rwania po wszystkich członkach i nakoniec umiera. Znają także roślinę zwaną Maułda, którą zadawszy komu w napoju, sprawiają chorobę — a w końcu i śmierć, przeciwko czemu „cała apteka nie pomoże“—dodaje sprawozdawca; inni znów wykroją ślad nogi z ziemią, zaniosą na cmentarz, a osoba niechybnie zeinrze.

Krewe-krewejto, ob. Kry we-Kry w ej to.

Krewety, krewetki—rodzina raków długo-odwłokowych (Macrura, Decapoda), zwane inaczej Garnelami (Carididae). Zewnętrzna para rożków opatrzona w dużą łuskę podstawową, osadzoną poniżej wewnętrznej pary; ciało ściśnięte z boków; tarcza głowotułowia wyciągnięta ku przodowi w krótki lub długi „dziób“ czołowy, poprzecznego szwu pozbawiona; skrze-la liściaste; trzecia para szczękonóg w postaci nóg chodowych; nogi właściwe zwykle bardzo cienkie i długie; pierwsza ich para zwykle u-zbrojona w kleszcze.—Do rodziny tej zaliczono przeszło 300 gatunków; trzymające się w morzach europejskich gatunki po większej części nie przekraczają 10 cm. długości. Okryte cienką, delikatną, szklistą skórą, po większej części są bardzo trudne do dostrzeżenia w wodzie, najczęściej bezbarwne, niekiedy jaskrawo zabarwione, lub mieniące się tęczowemi barwami. — Zaliczamy tu następujące rodzaje: Crangon, Nika, Alpheus, Hyppolyte, Peutonia, Pelaemon i Penaeus. Większa część z nich jest jadalna. —Krewetką właściwą zwą rodzaj Palae-mon, uzbrojony w długi, zębaty, ku górze nieco zadarty dziób i potrójne zakończenie każdego z rożków wewnętrznej pary. Drobniejsze gatunki żyją w wodach północnych, większe zaś —w południowych. W Europie naliczono ich 10 gatunków; trzymają się zwykle gromadnie w pobliżu brzegów—na piaskach; są bar^ dzo cenione dla wykwintnego smaku. Po ugotowaniu są jasno-czerwone. Na rynkach europejskich najpospoliciej spotykane są następujące dwa gatunki: P. Ser*atus Fabr. (krewetka kamienna); na boku swego głowotułowia ma on bardzo często szczególny guz, wywoływany przez osiadłego na skrzelach tej K-i pasożyta Bopyrus. — P. Sąuilla—od poprzedniej mniejsza, trzyma się w miejscach płytkich.

Krewniacy, ob. Pokrewieństwo.

K-em. Opis K. przez Sury na w Tygodn. 111. 1878 JV° 130; Baliński M. „Pisma histor.“ ³-

Krewskie starostwo niegrodowe z dóbr stołowych około starożytnej osady tej nazwy, w końcu XVI w. wytworzone. W r. 1771 starostą był Slizień podkomorzy Słonimski; kwarta wynosiła 2 000 zł. 17 gr. Sejm pierwszego rozbioru oddał starostwo K. w 50-letnie posiadanie emfiteutyczne Józefowi Skarbkowi Ważyńskiemu. (Vol. leg. VIII 681).

Kreyda F lory an (* 1680—f 1708), pijar od św. Hieronima, nauczyciel w kolegium Chełm-skiem, pisał eulogie łacińskie na cześć M. B., wydał kilka panegiryków po łacinie—na cześć rodzin Krasińskich, Hieronima i Anny Lubomirskich; typ napuszonosci i przesady. Tytuły

Krewo, miasteczko rządowe nad rz. Kre-wlanką w gubernii Wileńskiej, powiecie Osz-miańskim, 2 okr. adm., o 97 wiorst od Wilna,

28 wiorst od Oszmiany, z pięknemi ruinami starożytnego zamku, w r. 1897 liczyło przeszło 2 200 mk. Niegdyś było stolicą udzielnego księstwa.

Przy podziale Litwy przez Giedymina pomiędzy synów około r. 1338 dostało się Olgierdowi. Po śmierci Olgierda syn jego Jagiełło, będąc wygnany z Wilna przez Kiejstuta, osiadł tu w r. 1381 jako w ojczystej swej dzielnicy.

W następnym jednak roku powrócił znowu do Wilna, a w K-e osadzony został i wtrącony do więzienia w baszcie zamkowej sędziwy Kiejstut, ostatni bohater pogańskiej Litwy. Tu u-

Red.

dusili go dworzanie Jagiełły. Syn Kiejstuta, ob. Estreicher XX.

czesny (* w r. 1837 w Kottbus w Prusach). Po nauczycielstwie w Gdańsku i w Grudziążu dostał się do Barmen w prow. Nadreńskich, wreszcie w r. 1870 został przełożonym nad szkołą wyższą dziewczęcą w Iserlohn w Westfalii.

Ulepszenie nauczania i prowadzenia dziewcząt w szkole niemieckiej jest w znacznej mierze owocem jego pracy. On dał pobudkę do pierwszego zjazdu nauczycielskiego w Weimarze w r. 1872; on uczestniczył w pracach korainissyi ministeryalnej, zwołanej w r. 1873 przez Falka; on powołał do życia Powszechny Związek Niemiecki zakładów użyteczności publicznej dla nauczycielek i wychowawczyń (Allgem. Deutscher Verband gemeinnütziger Anstalten f. Lehrerinnen u. Erzieherinnen); jemu zawdzięcza szkolnictwo niemieckie gruntowne prace: „Mädchenerziehung u. Frauenleben“ (Berlin 1872); „Die höhere Töchterschule“ (Lipsk 1874); „Sorge f. d. Lehrerinnen u.

Witold, również osadzony został w zamku K-im, Kreyenberg Gotthold, pedagog współ-lecz udało mu się zbiedz przy pomocy żony Anny. W r. 1385 przyjmował Jagiełło w K-e posłów polskich i węgierskich i zawarł z nimi układ określający warunki, na jakich miał panować w Polsce. Od czasów Jagiełły nie miało K. osobnych książąt, lecz wchodziło w skład posiadłości wielko-książęcych i było siedzibą wielkoksiążęcego ciwuna. Od czasów Zygmunta I ciwunów K-ich poczęto nazywać namiestnikami lub dzierżawcami. Za Zygmunta Augusta dzierżawę K-ą otrzymał wychodziec moskiewski, znany w dziejach kniaź Kurbski, który tu mieszkał czas niejakiś. Zamek K-i został zburzony podczas najazdu Tatarów za króla Aleksandra. Powracający z Moskwy w r.

Pfaftnau [w kant. Lucerny] 2 list. 1846 r.); pobierał studya na uniwersytetach w Bonn, Tu-bindze, Freyburgu i Monachium i napisał rozprawę o jednym z dyalogów Platona. Mianowany w 1875 r. profesorem filozofii w Lucernie, z powodu swych poglądó zbyt postępowych dla katolickiego miasta zmuszony był podać się do dymisyi i zająć bardziej skromne stanowisko w kant. Argowii. Od r. 1881 K. jest prywat, docentem filozofii w uniwersytecie Zu-

1518 poseł cesarski Herberstein zastał go już opustoszałym. Po Unii Lubelskiej K. stało się starostwem niegrodowem, obejmująeem miasto K. z przyległościami. K. było miastem kró-lewskiem, rządziło się prawem magdeburskiem i na pieczęci używało Leliwy. Na sejmie Erzieherinnen“ (Toruń 1875); „Handfertigkeit warszawskim z r. 1773—5 stany Rzpltej na- u. Schule“ (Frankfunt n. M. 1883); „D. deutsche dały starostwo K-e w 50-letnie posiadanie höhere Mädchenschule“ (t-że 1887). Z historyi emfiteutyczne Józefowi Skarbkowi Ważyńskie- pojęć wychowawczych dał K. „Gotthilf Salz-mu, podkomorzemu oszmiańskiemu. Był tu mann u d. Philantropinismus“ (t-że 1884). Pi-niegdyś kościół katolicki parafialny, jeden sał też biografie patryotyczne Ernesta sachsen-z ośmiu przez Jagiełłę w r. 1387 w dzień koburskiego z XVII w. zw. Pobożnym, królo-zniesienia pogaństwa fundowany. Kościół wej Ludwiki pruskiej, Teodora Körnera. < drewniany założony był zapewne na zwaliskach Kreyenbühl Jan, pisarz szwajcarski (* w dawnej świątyni pogańskiej. W r. 1440 Kazimierz Jagiellończyk fundacyę tę odnowił i nadał kościołowi Puciłów i Loszko (Łosk), oraz dziesięcinę. W r. 1526 Gasztoldowie fundusz probostwa powiększyli. O 2 wiorsty od K-a przy drodze do Smorgoń znajduje się starożytne grodzisko na wzgórzu, wysokości 10 sążni, kształtu owalnego. Wał otaczający grodzisko jest na 2 sążnie wysoki. Wnętrze zajmuje obszar jednej morgi W środku są ślady studni.

O wiorstę od grodziska znajdują się cztery wy- rychskim. Pisał o filozofii.

sokie mogiły, zwane na Litwie kurhanami. Kreyenhoff Korneliusz Rudolf Teo-

W okolicy K. mieszka znaczna liczba Tatarów, dor, ob. Kr a y en ho ff.

którzy tu osadzeni zostali przez Witolda. Me- Kreysig Fryderyk Ludwik (* w Eilen-czet swój mają oni we wsi Doubuciszkach pod burgu d. 7 lipca r. 1770—f w Dreźnie dn. 4

L. K

czerwca r. 1839), lekarz. Do nauk lekarskich przykładał się od r. 1788 naprzód w Lipsku, następnie w Pawii. Otrzymawszy od uniwersytetu lipskiego dyplom doktorski, został docentem prywatnym; w r. 1796 powołano go do Wittenbergi na profesora patologii i chirurgii; przedmioty te wykładał do r. 1801, puczem tamże objął katedrę anatomii oraz botaniki. W Wittemberdze urządził pierwszą w Niemczech klinikę ambulatoryjną i wogóle niemało przyczynił się do ulepszenia sposobu nauczania w wydziale lekarskim tamtejszym. W r. 1803 powołano go na lekarza przybocznego elektora saskiego, mianując go równocześnie rzeczywistym radcą dworu; odtąd zamieszkiwał stale w Dreźnie. W latach 1813 —1815 przebywał w Berlinie przy Fryderyku Auguście, królu saskim i księciu warszawskim, trzymanym wówczas w niewoli przez sprzymierzonych przeciwników Napoleona. Wtedy opracował najważniejsze z dzieł swych p. n. „Die Krankheiten des Herzens systematisch bearbeitet und durch Beobachtungen erläutert“ (Berlin 1814 — 1817, 3 części w 4 tomach), które przełożone zostało na kilka języków innych, a zawiera w sobie ustępy i dziś jeszcze zasługujące na przeczytanie. Gdy Collegium medico-chirurgicum drezdeńskie przekształcono na Akademię medyko-chirurgiczną, K. objął w niej katedrę patologii i terapii szczegółowej, zostając zarazem dyrektorem kliniki lekarskiej, W r. 1822, z powodu zdrowia nadwątlonego, ustąpił z katedry dobrowolnie, ale nie porzucił pracy naukowej, zajmując się zwłaszcza wiele botaniką. Z bardzo licznych prac jego, już przestarzałych, wymieniamy tylko „Ueber den Gebrauch der natürlichen und künstlichen Mineralwässer von Carlsbad, Ems, Marienbad, Eger, Pyrmont und Spaa“ (Lipsk 1825), ponieważ posiadamy ją w przekładzie polskim S. Pleszko wski ego p. n. „Wody mineralne, naturalne i sztuczne, Karlsbadzkie. Embskie [tak!], Marienbadzkie, Egierskie, Pyr-montskie i Spa“ (Warszawa 1832 — przekład skrócony, w 8-e, str. 75). — Por. „Allgem. Deutsche Biogr.“ (T. XVII str. 153); „Biographie médicale“ (T. V, str. 456); spis zupełny prac wszystkich K-a podaje Callisen w „Med. Schriftsteller-Lexicon“ (T. X, str. 388-395 i T. XXIX, str. 349—351).

Kreyssig Fryderyk, historyk literatury powszechnej (* 1818 — f 1879). Napisał: „Vorlesungen ü. Shakespeare“ (wyd. 3-e r. 1877) „Shakespearefragen“ ( 1874) „Gesch. der franz. Nationallitteratur“ (wyd. 5-e r. 1879 ; „Studien z. franz. Kultur - u. Litteraturgesch.“ (1864);    „D. franz. Geistesbewegung im XIX

Jahrh“. (1873). Są także jego „Vorlesungen ü. Goethe’s. Faust“ (1866). Był rektorem szkoły przemysłowej we Frankfurcie n. M. <

Kreza, Kryza, Kryzka, Kruszka, z niemieckiego od wyrazu Kraus, kędzierzawy, zmarszczony. Stąd pochodzą: Krause, Heilskrause, kołnierz marszczony, oraz Gekröse, wnętrzności. Oba te wyrazy utarły się w języku naszym. 1) Kreski = żołądek cielęcia, które żyło tylko mlekiem; nasz termiu właściwy brzmi podpuszczka; k r u z k ^wnętrzności. 2) Kreza (z tego samego źródła pochodzi wyraz rossyjski Kruże wa=koronki); tak zwał się kołnierz marszczony lub koronkami obszyty, męzki, będący w modzie za czasów Zygmunta III i Władysława IV. Za Jagiellonów wyłogi u szat zwano kruszkami. Nazwa ta jeszcze dzisiaj dochowała się u ludu. W Łęczyckiem zowią K-ą kołnierz obszyty falbanką (Kolberg „Łęczyckie“ 15); w Krakow-skiem tak nazywają się kołnierze u koszul (tenże „Krakowskie“ I 131). Często lud miesza wyrazy fryza i kryza. Ob. J. Karłowicz „Słown. wyr. obcych“ oraz „Słownik gwar polskich“.

Kreza J a k ó b, znakomity matematyk czeski (* 1648 w Smirżycach na Morawie —f w Bernie morewskim w r. 1715), jezuita. Nauczał matematyki na uniwersytecie praskim, później w akademii ołomunieckiej. Posłany przez zwierzchność swą do Hiszpanii, wykładał w kollegium madryckiem Karola II z taką biegłością i powodzeniem, iż dano mu zaszczytne przezwisko „Euklidesa Zachodu“ (Hesperiae Eucl.). Wraz z Karolem III, sięgającym po koronę Cesarską w Niemczech, opuścił Hiszpanię i wrócił do ojczyzny. W druku są jego: „Elementa geo-metriae Euclidis“ (Bruksella 1688); „Theses mathematicas' (po hiszp.), oraz pojedynczo: „De arithmetica speculativa“, „De fractioui-bus“, „De logarithmis“, „De Trigonoinetria rectilinea et sphaarica“, „De Astronomia“, „De Architectura militari“. Najważniejsze z jego dzieł: „Analysis speciosa trigonometriae sphe-ricae, primo mobili, triangulis rectilineis, progression! arithmeticae, aliisque próbie matis applicata“ wyszło już po jego śmierci (Praga 1720).

Krezalol, ob. Krezol.

Krezilas (Kr es i las), rzeźbiarz grecki z Kydonii (dziś Chania) na Krecie, z V w. przed Chr., czynny w drugiej jego połowie; tworzył w Atenach i w Hermionie peloponez-kiej, może i w Kydonii. Pliniusz starszy (Natur, hist.) wymienia jako dzieła K-a: Bojownika z dzidą, Padającego wboju, Ranioną amazonkę, Diitrefosa, wodza ateńskiego, i podobiznę Peryklesa. Dochowały się: trzy popiersia hermowe wielkiego polityka, Amazonka i Diitrefos, uważany za jednoznaczny z owym bojownikiem. Wysławiany jako „wielki olimpijczyk“ Perykles K-a jest istotnie szlachetnym i poważnym, ale bez rysu genialności (Gliptoteka w Monach.). Z kilku amazonek odpowiadających opisowi Pliniusza Lübke (Gesch. d. Plastik“ 1871) za najlepszą i najprawdopodobniej oryginalną K-a uważa kapito-

Dr J. r.

nem

Teorya przewiduje istnie-

meta

CH,

s OH

Fr. Zn

lińską; przy niej to współzawodniczył artysta z Fidyaszem i Polikletera. Ostatnie lata przynoszą żywe zajęcie się K-ra; głównie odznacza się tu Furtwängler, monachijski badacz i znawca eginetyków; rozszerza on znacznie obręb puścizny artystycznej K-a, doliczając do pliniu-szowych jeszcze głowę wojownika w Berlinie, posąg w Sala della Biga w Watykanie, Dio-meda w Gliptotece mon., Meduzę Rondaniniego i posąg Diadumenesa, z którego głowa dochowała się w czterech powtórzeniach. Kekule dorzuca K-i Anakreonta, ale odejmuje kilka innych. Wnosząc z Amazonki i Peryklesa możnaby K-a uznać za przedstawiciela poczynającego się naturalizmu. O K-u: Overbeck „Gesell, d. Griech. Plastik“ wyd. 4-te). Colli-gnon „Histoire de la sculpture grecque“ T. IL Furtwängler A. „Meisterwerke“ i „Abhandlungen d. bayerischen Akad.“ 1898. Kekule „Göttinger gelehrte Anzeigen“.

Krezka, kruszka, krużka, kryska» krzezka [zwykle wyrazy te używane są tylko w 1. m.] od niem. Gekröse, błona śród-jelitna, po łac. mesenterium (z grec. p.śaoę= średni, pośród czego znajdujący się, i xb svte-pov = trzewo, jelito). Anatomowie zowią tak zdwojenia, albo marszczki otrzewnej, służące do przytwierdzenia lub utrzymywania w położeniu właściwem jelit i trzew brzusznych (por. Ot r ze w na).—Pospolicie jednak nazwę krezek nosi tylko K. jelita cienkiego (ob.), zwłaszcza u zwierząt. Błona ta u cielęcia, cienka i tłusta, bywa używana na pokarm, przyprawiamy rozmaicie, a przez osoby niektóre chętnie jadany. —W wieku XVII, jak się dowiadujemy z książki kucharskiej St. Czerniec ki eg o, K-mi nadziewano także kiszki, a podawano je na stół w rosole.

Krezka jądra, ob. Jądro.

Krezol albo Krezylowy alkohol, C₇H₈o, jes najbliższym homologonem fenolu C₆H₅OH (kwa' su karbolowego), jest więc metylooksybenze-

c‘h<Shs-

nie trzech ciał o powyższym wzorze; w rzeczy samej istnieją trzy izomeryczne K-e:

orto

CH₃

21

!5    3 :

\    /

para

ch₃

OH

różniące się od siebie tern, że w związku meta grupy CH₃ i OH znajdują się przy sąsiednich węglach pierścienia benzolowego, w związku or to zajmują położenie 1.3, a w związku para złączone są z węglami 1 i 4. Są to ciała stałe o różnych własnościach fizycznych i chemicznych. Ortokre-zol topi się w 30°, meta—w 4°, a para—w 36°; odpowiednie punkty wrzenia leżą: orto w 191₀, meta 203°, para 202°. Wszystkie trzy K-e występują w smole pogazowej węgla kamiennego prawie w równych ilościach; w smole pogazowej węgla brunatnego znajduje się przeważnie m-krezol, p-krezolu znacznie mniej, a o-krezolu niema prawie zupełnie. Krezole można wydobyć z tej frakcyi, która pozostaje po usunięciu kwasu karbolowego. Jest to ciecz ciemna, która po kilkakrotnem przedestylowaniu znana jest w handlu jako „90 — 100$ surowy kwas karbolowy“. Ponieważ jednak oddzielanie K-ów izomerycznych połączone jest z wielu trudnościami, więc ciała te bywają otrzymywane na drodze innej, a wspomnianej mieszaniny krezolów używa się głównie do wyrabiania środków dezynfekcyjnych, znanych pod nazwą Liquor Cresoli saponatus, Sapocarbol, Lysol i t. p. Są to pr, eważnie roztwory mieszaniny Krezolów w mydle lub w roztworach niektórych soli, używane do dezynfieyowa-nia podłóg, ustępów, schodów i t. p. K-e rozpuszczają się częściowo w wodzie; wodne roztwory posiadają też własności antyseptyczne. Potasowa (lub amonowa) sól paradwunitrokrezo-lu znana jest w handlu pod nazwą oranżu Wiktoryi (Viktoriaorange = żółć złota). Roztwór tego barwnika z karminem indygowym tworzy zielony barwnik, używany do barwienia wódek (zieleń szmaragdowa). Mieszanina orto i pa-ranitrokrezolu tworzy Surrogat szafranu. - Ester salycylowy K-u, t. zw. Krezalol, używany jest w lecznictwie. Pod względem fizyologicznym ciekawe jest występowanie p-krezolu w postaci kwasu krezylosiarkowego w moczu.

Krezus, po grecku Kpoiaoę, po łacinie Croesus, ostatni król lidyjski, z dynastyi Mermna-d ó w (ob.), syn Alyattesa i karyjskiej nałożnicy, urodził się w r. 592 przed Chr/, na tron wstąpił po ojcu, według zwyczajnej chronologii, w r. 560, a sprawował poprzednio przez lat 14 namiestnictwo ziemi Myzyjskiej, gdzie w no-

wo przez Łidyjczyków zatożonem Adramyttion rezydował. Skoro tylko objął rządy, wyruszył w pole przeciwko azyatyckim Grekom i zmusił ich, z wyjątkiem Milezyjczyków, do nia swego zwierzchnictwa i do płacenia haraczu, pozostawiając wrszakże poszczególnym miastom w wewnętrznych stosunkach zupełną modzielność. Z poblizkiemi wyspami greckie-mi, którym na morzu dorównać nie mógł, warł sojusz, a z Miltyadesem, władzcą trackiego Chersonezu, stryjem bohatera z pod Maratonu, zostawał w przyjaznych stosunkach. Rozszerzył potem dzierżawy państwa swego aż do rzeki Halys. Królestwo lidyjskie stanęło tenczas na szczycie swej potęgi, obejmowało bowiem, według świadectwa Herodota (1,28), pod swem berłem Łidyjczyków, Frygijczyków,

kazał zaniepokojony ojciec wszelką broń z o-toczenia syna uprzątnąć, pozwolił mu jednakże raz jeden niebacznie, na usilne prośby jego, wybrać się na łowy na ogromnego dzika, który przecież, jak syn go uspakajał, nie ma żelaznego pocisku. Lecz właśnie pocisk taki trafił go z ręki towarzysza, Ad r a s t o n a (ob.), który do zwierza mierzył, a nieszczęsnem zrządzeniem śmiertelną ranę Atysowi zadał. Mimo ciężkiego bólu nie mścił się jednakże nieszczęśliwy ojciec na mimowolnym zabójcy syna, lecz pocieszał go nawet w rozpaczliwym żalu. Niebawem i o państwa swego losy troskać się począł K., kiedy młody i energiczny Cyrus, potężny władzca państwa perskiego, dziewierza jego, Astyagesa, króla Medów, z tronu strącił. Zauiepokojony wielkiemi sukcesami bezpośredniego sąsiada, i jego państwa bezpieczeństwu zagrażającego, zapytał się K. delfickiej wyroczni, do której, po licznych inuych próbach, miał największe zaufanie, o radę, czy ma Cy-rusowi wojnę wypowiedzieć, astarał się przytem łaskę Apollinazjednać sobie przez wielkie ofiary i nadzwyczaj hojne dary; wyróżniały się zaś pomiędzy temi dwa olbrzymie roztruhany, jeden ze ztota, drugi srebrny, tak zwane orato-res Croesi (Herodot, 1,50). Tłumacząc wtedy na swą korzyść dwuznaczną odpowiedź Pytyi, która brzmiała: Kpotaoę "AXov Staßac p.S7a)or)v àpXïjv xataXuost. (=skoro K. Halys przekroczy, zburzy wielkie państwo, Aristoteles, Rhet. 3,5), wtargnął jesienią r. 549 przez pograniczną rzekę Halys do wschodniej Kappadocyi, która od czasów podbicia królestwa medyjskiego do dzierżaw Cyrusa należała. Pod murami warownej Pieryi, w pobliżu miasta Synopy, którą lidyj-ska armia zajęła, napotkał na siły nieprzyjacielskie, jednakże walka, jaką z Cyrusem przez cały dzień toczył, nie była rozstrzygającą. Cofnął się wtedy K. przez rzekę Halys do stolicy Sardes, aby podczas zbliżającej się pory zimowej przygotować nową wyprawę i na czele potężniejszego wojska, wzmocnionego posiłkami już to Spartańczyków, już też i Babyloń-czyków i Egipcyan, z których królami Nabo-nedosem i Amazysem był się sprzymierzył, w pole przeciw Persom wyruszyć. Tymczasem zaś rozpuścił większą część wojska, i to zaciężnych, do domu, w przeświadczeniu, że Cyrus podczas zimy kroków nieprzyjacielskich nie przedsięweźmie. Atoli Cyrus zupełnie niespodzianie, myląc czujność Łidyjczyków, ponieważ nie chciał stracić sukcesów swych w pierwszej wyprawie, a mianowicie wrogowi dozwolić w trójnasób siły swe pomnożyć, stanął z zdumiewającą szybkością pod murami Sardes. Nieulękniony wszakże K. wyprowadził zaraz zastępy swoje do boju, który się toczył tuż pod wschodniemi murami stolicy. Główna siła jego polegała na wyborowej kon-

uzna-

sa-

za-

na-

Liczne te ziemie,

Myzyjczyków, Maryandynów, Chalybów, Pafla-gończyków, Traków Tyńskich i Bityńskich, Ka-ryjczyków, Jończyków, Doryjczyków, Eolczy' ków i Pamfylczyków.

mor-

z przyrody nadzwyczaj żyzne, kryjące w swem łonie także pokłady złota i srebra, a gdzie helleńskie szczepy osiadły, przez handel ski i lądowy zamożne i wysoką kulturą kwitnące, dostarczyły K-owi ogromnych bogactw owych, jakie odtąd w przysłowie poszły: bogaty jak Krezus. Gdy tak K. zasiadał na tronie lidyjskim, w całym blasku wielkiej potęgi królewskiej, olśniony skarbami ogromnemi, odwiedzali go wszyscy ówcześni mędrcy greccy, a pomiędzy nimi łakże sławny Ateńczyk Solon, z którego ust król przedewszystkiein uznanie i pochwały wielkiego szczęścia swego usłyszeć pożądał. Wszakże na pytanie K-a, kogo za najszczęśliwszego z wszystkich ludzi uważa, wymienił mu Solon najprzód Ateńczy-ka T e 11 o s a (ob.), któremu po życiu zacnie i szczęśliwie spędzonem także zgon chwalebny przypadł w udziale, a na drugiem miejscu szlachetnych młodzieńców Kleobisa iBitona (ob.), którzy w nagrodę za serdeczne przywiązanie do matki na prośby jej w świątyni Hery z woli bogów snem wiecznym zasnęli. Gdy K., urażony w swej pysze i zarozumiałości, wyrzuty czynił Solonowi, że jego szczęścia nadzwyczajnego ani nie myśli porównać z szczęśliwą dolą zwyczajnego obywatela, odparł mu mędrzec, że nikogo przed śmiercią mienić szczęśliwym nie może, ponieważ bogowie już wielu śmiertelnych chwilowem szczęściem obdarzyli, aby ich potem w nieszczęścia otchłaniach pogrążyć. Wkrótce potem doświadczył K. i na sobie, w najbliższem swem otoczeniu, odwiecznej prawdy o zmienności fortuny. Miał on dwóch synów, z których jeden był głuchoniemym, drugi zaś, nazwiskiem Atys, dorodny młodzieniec, wyróżniający się przed wszystkimi rówieśnikami, chlubę stanowił ojca kochającego. Śniło się otóż razu pewnego K-owi, że żelazne ostrze śmierć Atysowi przyniesie. I nicy, lecz tę spłoszył niebawem Cyrus przez Aby go ustrzedz przed takiem nieszczęściem, | pociągowe wielbłądy, których odoru konie

S. Di-z.

M. u.

b 1 i m tańcem, młynkiem, (mitologia).

znieść nie mogą. Po zaciętej walce wparł wreszcie Cyrus Lidyjczyków do miasta i rozpoczął jego oblężenie. Łudził się jeszcze K. nadzieją, że nadejdą tymczasem wojska sprzymierzeńców, których o pomoc bardzo teraz naglił. Persowie jednakże już po dwóch tygodniach wdrapali się na cytadelę, na miejscu, które zawsze za niezdobyte uchodziło, zdobyli Sardes, a K-a żywcem pojmali; Cyrus zaś, który dotychczas tylko pobratymcze ludy pod swą władzę podbijał, zawładnął teraz, w r. 546, całą wielojęzykową Azyą Mniejszą. Gdy przy zdobyciu miasta, jak pisze Herodot (1,85) napotkał perski wojak K-a, którego nie znał, i już się zamierzył na niego, aby królowi, na wszystko już obojętnemu, zadać cios śmiertelny, miał jedynak jego głuchoniemy, na widok ten strachem nawskoś przejęty, naraz mowę odzyskać i wykrzykiem: „Człowiecze, nie zabijaj Krezusa“ życie ojcu uratował. Tenże historyk opowiada dalej, że Cyrus rozkazał stos wielki postawić, a na nim pojmanego króla w więzach, razem z czternastu lidyjskimi chłopcami szlachetnego rodu żywcem spalić; płomienie obejmowały już nieszczęśliwe ofiary, kiedy K., pomny słów ateńskiego mędrca, że nikogo przed śmiercią szczęśliwym mienić nie można, donośnym głosem trzykrotnie imię Solona wymówił i zaciekawionemu tym wykrzykiem Cyrusowi spotkanie swe z Ateńczykiem opowiedział; głęboka prawda, kryjąca się w o-wem zdaniu, uczucie zależności od potęg wyższych jako i niestałości szczęścia ludzkiego, tak głęboko Cyrusa przejęły, że nie tylko ułaskawił K-a i pozostawił mu tytuł królewski, lecz nawet na przyjaciela go sobie obrał; z woli też króla wyraźnej był K. jeszcze i syna jego, Kambyzesa, doradzcą doświadczonym.—Zmienne losy K-a, który jako ofiara okrutnej katastrofy z najwyższych szczytów szczęścia, na jakie w blasku świetnym korony królewskiej nieprzebrane bogactwa rzekomo wynieść mogą, runął w przepaść strasznej niedoli i niewoli istotnej, ukształtowali greccy historycy, jak Herodot, Ksenofon, Ktezyas, Diodoros w przeróżnych szczegółach jako tragedyę fatalistyczną. Mianowicie zaś Herodot, który dzieje K-a w obszernym zarysie podał potomności, wyzyskał je w podwójnej tendencyi, już to jako gorliwy wyznawca głębokiego dogmatu religijnego, że wszelką pychę i przekroczenie naznaczonych człowiekowi granic, według niezłomnych i nieodmiennych wyroków odwiecznej sprawiedliwości losami ludzkiemi kierująca opatrzność, jakby z zawiści (cp9-óvo?) na wielką swą potęgę, swym gniewem ściga i w chwili sposobnej u-pokarza śmiertelnych, albo też doszczętnie ich w postaci Nemesys dziejowej niszczy, już też jako gorący patryota, jako szlachetny obrońca greckiej wyroczni delfickiego bóstwa, które, według świętego przekonania ojca historyogra-fii, w wyrokach swoich jest nieomylnem. Oko

krytyczne zatem niejednego niedokładnego, nieścisłego, z historyczną prawdą się rozmijającego, w pobożnej intencyi zabarwionego szczegółu w starodawnej tradycyi o losach K-a się dopatrzy. Sławne więc owo spotkanie się K-a z Solonem już dla samych trudności chronologicznych mało jest prawdopodobne. Opowieść zaś o śmierci, jaką królewicz Atys ponieść miał z ręki Adrastosa, powstała, oczywiście, na tle lidyjskiej legendy mitycznej o bożku Aty-sie (Atis), który również pod kłami dzika olbrzymiego ginie. A wreszcie rozkaz Cyrusa, aby K-a na stosie żywcem spHono, sprzeciwia się wręcz najprzód historycznie stwierdzonej łagodności wspaniałomyślnej, z jaką król perski względem zwyciężonych wrogów zawsze się obchodził, a przedewszystkiein fundamentalnej zasadzie religii Zoroastra, głoszącej niepokalaną czystość ognia jako najwyższego starodawnych Persów bóstwa, którego przez spalenie ludzkiej ofiary przenigdy nie było wolno splamić. Domysł ztąd słuszny, że sprawa cała istotnie w następujący sposób się rozegrała: K., uważając klęskę państwa swego jako zasłużoną karę bogów, zamierzył gniew ich według zasad fenicko-babylońskiej religii, której także Lidyjczycy hołdowali, ofiarą własnej osoby przebłagać. Pochwalając zamiar swego króla pobożnego, złożyli Lidyjczycy obok niego na stosie prócz złota i kobierców purpurowych najdroższe swe skarby, i to czternastu chłopców dorodnych, synów rodów najznakomitszych. Mikołaj z Damaszku (por. Mueller, Fragmenta, tom III, str. 408) opowiada, że gwałtowna ulewa płomienie buchające zagasiła, a znakiem to było wyraźnym, że bogowie ofiary takiej przyjąć nie chcą; urządzeniu zaś temu cudownemu zawdzięczał K. swe ocalenie (Ksanthos we „Fragmenta“ Muellera, tom I, str. 40 i nast.). — Por. Voemel, Exercitat. chrono-log. de aetate Solonis et Croesi, Frankfurt 1832.    p'-

Krezyos, po grecku Kprjatoę, po łacinie Cresius, przydomek bożka Bakchosa w Argos, ponieważ tutaj w swej świątyni kazał Ary adn ę (ob.), z Krety pochodzącą, pochować.

Krezylit, materyał wybuchowy używany we Francyi do napełniania bomb i grauatów; składa się on z trinitrokrezolu. K. ma działać silniej i być trwalszym niż melinit, z którego jednakże domieszką dopiero może nastąpić działanie wybuchowe K-u.

Krezylowy alkohol, ob. Krezo 1.

Kręciek, ob. Kołowa ci z na.

Kręciel. taką nazwę nosi niekiedy u ludu naszego wir piasku, przez wiatr podjęty na drodze lub polu. Niekiedy pojawia się forma kręcisz, kręciszek. Zwykle jednak taki wir zowią wichrem dya bełskim, dya-

Ob. Wiatr

L. K.

Kręcijan, także kręcisz, niekiedy kręt, | człowiek, postępujący drogą nieprawą, krętacz. W Kieleckiem (Kolberg 197) istnieje zwrot mowy: „Święty Jan Kręcijan“, z powodu powszechnej przeprowadzki w tym dniu.

Kręgosłup — Columna vertebralis. K-em nazywa się w anatomii porównawczej zwierząt skielet osiowy przeważającej liczby zwierząt kręgowych (Verlebrata). Jeżeli chodzi o ścisłość, to termin ten dotyczy właściwie tylko tych zwierząt kręgowych, których skielet osio-Kręcz karku, nazwa niewłaściwie nadawa-    wy zbudowany jest z pojedynczych członów

na zapaleniu nagminnemu opon mózgordzenio-    danych kręgami; ponieważ jednak kręgi, jak

wy cli (Meningitis cerebrospinalis epidemica),    row“!ez ,oh wyrostki , łuki-pnwm« ' «««s

ob. Opony mózgu i rdzenia (choroby    ^Ubr^e me pojawia« się jednocześnie, pon.e-

tych opon)    Dr J- p-    waz w rozwoJu kręgosłupa u poszczególnych grup

J v '    .    ... kręgowców istnieje stopniowość różnicowania

Krookl, her bpolski. IS a tarczy ściętej    się rozmaitych składników jego, przeto większość

w polu górnem czerwonem    anatomów, mając na względzie owe gienetyczne

pół srebrnego jednorożca,    ^ porównawczo anatomiczne cechy, używa ter-

a za nim trzy gwiazdy zło-    minu „kręgosłup“ i w anatomii tych zwierząt

te nad takiinże półksięży-    kręgowych, gdzie brak jeszcze kręgów właści-

cem; w polu dolnem sza- | WyC^ czyli zaczyna porównawcze rozpatrywa-chownica błękitno-srebrna. ; nje ^ego utWOru od najwcześniejszych stadyów Nad chełinem w koronie

L. K.

Kręcisz, ob. K r ę c i e 1.

jr

szlacheckiej pół jednorożca srebrnego. Herb starej rodziny kaszubskiej na Pomorzu, której jedna linia wylegitymowała się ze szlachectwa w Królestwie Pol-1840.

'A

np

skiem około roku ==4 Źródła: Siebmacher III, WĘ/ 267; Akta b. Heroldyi Kr ^ Polsk.

Di

Fig 159. Kręćki (herb). Kręgi, ob. Kręgosłup.

Kręgiel, kręgle, zabawa. J. Karłowicz („Słown. wyrazów obcych“) wyprowadza tę nazwę z niemieckiego Kegel. Jest to wywód pełnie słuszny, o ile chodzi o zabawę dzisiejszą miejską, zresztą znaną u nas i dawniej. Ale w gruncie rzeczy może wyraz jest swojski, od wyrazu k r ąg, a był dawniej stosowany do innej zabawy. W Krakowskiem w liczbie zabaw wiosennych O. Kolberg wymienia koła, rzucanki, kręglice, (I, 292). W okolicy Ropczyc istnieje zabawa pod nazwą „kręgla toczyć“, która już zastosowała ruchy kręgli niemieckich. Bawiący się toczą koło, rozłożywszy ręce i rozstawiwszy nogi; przybierają postać znaku X i rzucają się bokiem (Udziela „Zbiór wiad. do antr. kraj.“ X 77). W Sieradzkiem („Wisła III 489) K-em nazywa się zabawa, którą gdzieindziej lud zowie Kręgiem (ob. Krąg) —tutaj nazwa miejscowa i cudzoziemska Kegel pomieszały się już. Zwykle jednak K-ami nazywa się zabawa niemiecka Kegel, która upowszechniła się w kraju naszym za Sasów: w ogródkach gdzie sprzedawano trunki, przekąski, budowano umyślnie kręgielnie pod dachem dla osłony od deszczu i skwaru.

zu-

L. K.

Kręgownica u Kaszubów tulejka, rurka żelazna: w kręgownicy tkwi lu śni a (ob.) a kręgownica sama na osi jest osadzona.

Red.

jego różnicowania, a więc od ryb kręgoustych i pewnych spodoustych ( Gyclostomata i Selaciin) 1) K. u ryb. U kręgoustych istnieją stosunki najprostsze, ponieważ ryby te posiadają strunę grzbietową (chorda dorsalis) która ciągnie się wzdłuż grzbietowej strony ciała; struna ta ma kształt grubego pręta, zbudowanego z wielkich wielokątnych lub okrągła-wych komórek, wypełnionych wodniczkami i posiadających grubą błonę komórkową; komórki struny zawierają jądra przyścienne; struna grzbietowa otoczona jest całym szeregiem błon, z których dwie (pochwa pierwotna zewnętrzna) — elastica externa i (pochwa wtórna) elastica interna są wytworami samej struny (warstwy obwodowych nabłonkowych jej komórek), gdy błona, zwana pochwą skieletorodną, jest pochodzenia łączuotkanko-wego (ob. fig. 160, A, B, C, D); pochwa skieleto-rodna jest bardzo ważną, gdyż w niej występują pierwsze utwory chrząstne lub kostne kręgosłupa; tak, już u ryb kręgoustych na stronie grzbietowej struny w pochwie skieletorodnej zjawiają się dwa szeregi bardzo drobnych chrząstek (z prawej i lewej strony rdzenia); na każdy odcinek ciała przypadają dwie takie chrząstki; w ogonowej części ciała chrząstki te zlewają się i tworzą dwie jedno-ciągłe listewki chrząstkowe, brak tu wszakże kręgów, a nawet łuków, ponieważ poszczególne chrząsteczki nie zrastają się górnemi końcami i nie dają kanału do mózgu rdzeniowego. U ryb spodoustych (Selachii) i dwudysznych {Dipnoi) następuje dalsze różnicowanie się pierwiastków kręgosłupa dookoła struny grzbietowej, mianowicie: w pochwie skieletorodnej powstaje w każdym odcinku ciała para chrząstek grzbietowych i para brzusznych; pierwsze zrastają się ze sobą u góry i tworzą łuki grzbietowe (neurapophysae), które otaczają rdzeń pacierzowy (tworzą jego kanał); z góry łuki grzbie-

v.    . towe zamykają się wyrostkami nieparzystemi,

Kręgoskrzelne, ob. Gyclobranchiata- j które są dalszym ciągiem zrośniętych dwu

'C

sfc-.L

Fig. 160. Rozwój pochew struny grzbietowej i kręgosłupa (powstawanie kręgów kostnych), [przekrój poprzeczny, podług Wiedersheimaj; schemat. [Stadya wczesne rozwoju] (A—D—ilustrują stosunki w okolicy ogona). A.. Stadyum najwcześniejsze: nc—komórki struny; sh' pochwa pierwotna (elastica); sk.l—warstwa skieletorodna; B. Stadyum późniejsze filogenetyczne (u ryb kręgoustych i kostołuskich chrząstkoskieletowych); wewnętrzne komórki struny grzbietowej nc podległy uwstecz-nieniu (wakuolizacya ich), obwodowe nc.ep przybrały postać nabłonka; sh²—elastica interna; w warstwie skieletorodnej powstąją parzyste zaczątki łuków kręgowych—grzbietowych (da) i brzusznych (v.a). C. Tkanka chrzęstna przerywa pochwę pierwotną struny i przenika do elastica interna (u dwudysznych, spodoustych i zrosłogłowych). D. Tkanka chrzęstna obrasta strunę z boków pochew (u kościstych kostnoskieletowych, kościstych, płazów i owodniowców (ob ). E Stadyum późniejsze rozwoju kręga piersiowego; struna—«c znacznie uwsteczniona; wytworzył się trzon kręgowy c i łuki i wyrostki: na—łuki grzbietowe z wyrostkiem ościstym n.sp-, wyrostki poprzeczne — tr.p

i wyrostki stawowe—ort.

zostaje otoczona przez pochwę chrzęstną); tak więc na miejscach odpowiadających trzonom kręgów chrząstka znacznie grubieje, zaś na granicy kręgów tworzy warstwę cienką; tu więc struna grzbietowa jest rozszerzona; tego rodzaju trzony kręgowe (chrzęstne i kostne) są kręgami dwuwklęsłeini (vertebrae amphicoelae)\ jednemu kręgowi odpowiada para łuków grzbietowych i para brzusznych; w poszczególnych wypadkach pomiędzy dwoma łukami grzbieto-wemi powstają niewielkie chrząstki w stawne (intertalarki) (ob. fig. 161), przebite otworami, przez które wychodzą korzenie czuciowe danej pary nerwów. W takich pierwotnych chrzęstnych kręgach żarłaczy powstają zwapnienia najgłębszych części osłony chrząstkowej struny; u ryb

rvc

sîx.1-

da.

cL:cl

yjmmk

ehvf

?!

s/c.l

SI

s h,. J

nc.ep

t/.cz

sk.l

8fc.l

/ “T⁻ TV. S JJ

1 dcz.

T~i~. Æ

tr.p

G h. j

sa

ne

sh.a

/    / a./*/

TIC

■ZT.CC

przeciwległych łuków; wyrostki te uoszą nazwę ościstych — processus spinosi (wogóle wyrostki ościste mogą powstawać samodzielnie i od łuków niezależnie, dopiero później wchodząc w łączność z ostatniemi); w ten sam sposób drogą zrastania się dwóch przeciwległych chrząstek w okolicy brzusznej powstają łuki brzuszne (tylko w części ciała ogonowej) t. zw. haemapophysae, one-to zawierają ogonowe naczynia krwionośne; w okolicy tułowiowej ciała łuki brzuszne zanikają; o ile do wyrostków, łuki te tworzących, przytwierdzają się żebra,

(ob.) noszą one nazwę — parapopliysae. Już u ryb spodoustych powstają zaczątki trzonów kręgowych, mianowicie: tam, gdzie do zewnętrznej pochwy struny (pochwy skieletorodnej) przystają łuki, zostaje ona przerwana, a właści- dwudysznych w tych samych miejscach występuje wie zwężona dzięki wrastaniu podstaw łuków    kostnienie (o s s y f i k a c y a); wyrostki ościste

do wnętrza ku środkowi (ob. fig. 160 —C) i struna łuków dzięki otoczeniu przez pokład kostny

również otrzymują zewnętrzne osłony kostne a więc struna zostaje wyciśniona. U ryb kości-(wewnątrz jednak pozostaje chrząstka). Sto- stych (Teleostei) struna grzbietowa zachowuje

się zawsze w części; łuki grzbietowe i brzuszne, powstające jako utwory chrzęstne w pochwie skieletorodnej struny, ulegają częściowemu lub zupełnemu skostnieniu; części chrząstkowe łuków zachowują się niekiedy wewnątrz trzonów kręgowych kostnych i sięgają aż do pochwy zwężonej struny grzbietowej; trzony kręgowe {corpus vertebrae) są dwuwklęsłe (amphi-coelae), zwężone po środku, na obu zaś końcach rozszerzone (światło szerokie, wąska ścianka kostna),tak, iż przypominają klepsydry; tylko cienka warstwa struny przylega do ścianek wewnętrznych kręgu, tworząc na granicy dwu kręgów poprzeczną przegrodę. Wogóle kręgi całego K-a u ryb w budowie trzonów swoich w większości wypadków niejróżnią się znacznie od siebie, ponieważ ciało ryb nie posiada specyalnie zróżnicowanych okolic (szyjowej, tułowiowej i t. d.); różnice dotyczą jedynie pod względem zacho-

Jc

Cs

Vb

Tc

Fig. 161«. Kręgosłup ryby Spatularia widok z boku.

(z jesiotrów)

------Pr

ES- -

EL

Af

P -, Lr - 4

Ob

Cs

- -SE E’e

— 1/6

Wźl

FS

W.

Eo

»'-ft

DF

części promieni pletwowych, połączone z pochwą struny.

big. 1616. przekrój poprzeczny przez kręgosłup jesiotra Znaczenie liter ogólne:

Ao aorta; C—struna grzbietowa; Cs—wtórna pochwa struny (elastica interna); Ee—pochwa pierwotna; EL elastyczna wstęga podłużna w skieletorodnej warstwie; -Z—rozrośnięte boczne części łuków brzusznych, oamykające od dołu aortę; Ob, łuki grzbietowe (gór-ne); p—osłona mózgu rdzeniowego; l/s—wyrostek zścisty; S-S—warstwa skieletorodna; Ub—łuki (dolne) brzuszne; Ic—intercalaria—płytki wstawne; M—rdzeń.

sunki powyżej opisane istnieją u żarłaczy; u spodoustych zrosłogłowych (Holoccphali) i u dwu-dysznych (ob. fig 162) poszczególne trzony kręgów nie są zróżnicowane; tu struna grzbietowa jedno-ciągła otoczona jest niezróżnicowaną pochwą chrzęstną, pochodzącą z podstaw wszystkich łuków kręgosłupa; luki takie same jak i u żarłaczowatych. Stosunki w budowie Kr-ów u ryb kostołuskich chrząstkoskieletowych (Ganoi-dei (jhondrostei) są bardzo podobne do stosunków u grupy poprzedniej (t. j. u Holoccphali); nadomiar w okolicy tułowiowej ciała istnieją wyrostki (łuki) brzuszne (ob. fig. 161), które otaczają aortę; w okolicy ogonowej zaś istnieją dwa kanały: górny dla aorty i dolny dla żyły ogonowej; wyrostki ościste, a w części i łuki, podlegają skostnieniu; u kostołusków kostnoskieletowych (Euganoides) różnicują się trzony kręgowe; są one skostniałe, słabo dwuwklęsłe; powstają z podstawowych części pojedynczych łuków; ułus-kosta (Lepidosteus) kostnienie posuwa się znacznie dalej ;struna g rzbietowa ulega zupełnemu prawie zanikowi; kręgi różnią się od poprzednich, są tyłowklęsłe (opistocoelae)\ obie powierzchnie sąsiednich kręgów ściśle przylegają ku sobie,

BUfcJŁM- c

Fig 162. Kawałek kręgosłupa ryby dwudyszaej Pr ot-totems: C— struna grzbietowa, DF, FS i KT c

wania się łuków (zrastają się lub pozostają wolne) lub obecności żeber; jednak pewne mo-dyfikacye dają się dostrzegać u ryb kościstych (w rodzinach karpiowatych, sumowatych, pis-korzowatych i Chąracinidae). Tak np. u karpiowatych łuk górny i ościsty wyrostek I-go kręgu przekształcone są w dwie blaszkowate kosteczki, zwane strzemieniem (stapes) i rygiel-kiem (claustrum), a łuk Ii-go kręgu—w kostkę, zwaną kowadełkiem {incus)\ żebro Iii-go kręgu—w młoteczek (malleus), a IV kręg zaopatrzony jest w blaszkę (modyfikacya żebra), do której przytwierdza się ścianka pęcherza pławkowego; szereg tych połączonych ze sobą kosteczek wchodzi w poł ączenie z podstawową kością potyliczną occipitale basilare, do której przenikają części ucha, i pęcherzem pławnym. Jeszcze więcej złożone modyfikaeye występują u piskorza (Gobitis fossilis) (ob.). 2) K. upłazów. K. płazów (Amphibia) (ob. fig. 163) powstaje również w warstwie skieletorodnej struny grzbietowej. W porównaniu z rybim zajmuje on wyższy stopień różnicowania się w kierunku kostnienia i zaniku struuy grzbietowej; jednak ta struna zachowuje się mniej lub więcej u wszystkich płazów. Trzony kręgowe powstają albo z podstaw łuków, dzię

ki obrastaniu struny temi ostatniemi, jak to jest u płazów bezogonowych {Am. amura), albo niezależnie od łuków, w warstwie skieleto-rodnej struny; w zawiązkach swoich jak trzony kręgowe tak też i ich łuki są chrzęstne; kość zjawia się później (u postaci dojrzałych), rugując chrząstkę. Na granicy zaczątków sąsiednich kręgów do przestrzeni międzykręgowych przenikają komórki chrzęstne, otaczające strunę; powstaje t. zw. chrząstka między-kręgowa (której niema jeszcze u ryb); u wielu płazów chrząstka przenika i do wnętrza trzonów kręgowych, rugując strunę; stosunki istnieją u traszek, aksolotli, u wielu

Po

06.

Ps

- s.a:

Ptc

Oc.

Fig. 163. Kręgosłup płaza bezogonowego Discoglos-suK pictus (wedł. Wiedersheima). Ob łuk górny I-go kręga; Oc—os coccygis (wiostyl): Pa—procassus arti-culares—wyrostki stawowe (skośne—obliqui) kręgów-Po—przedni wyrostek dźwigacza; Ps—Processus spinosi (wyrostki ościste); Pt—processus transversi—wyrostki poprzeczne; Ptc — processus transversi w kręgach ogonowych; P — żebra; Sg — powierzchnie stawowe dźwigacza: S[V—sacrum—okolica krzyżowa (złożona z jednego kręga).

płazów bezogonowych. Trzony kręgowe płazów ogoniastych są tyłowklęsłe (V. opistocolae), u bezogonowych —p rz o d o wklęsłe (V. procoelae), niekiedy tyłowklęsłe (np. u rodź. Pipa)\ przez powstawanie chrząstki międzykręgowej u płazów powstaje zestawienie poszczególnych kręgów ze sobą (u ryb istnieje tylko połączenie stałe), każdy bowiem trzon kręgowy ma dwie powierzchnie dla zestawienia z kręgami sąsie-dniemi: jamę stawową i wyniosłość (główkę) stawową. Kręgi płazów posiadają różne rodzaje wyrostków kręgowych, które tworzą łuki lub pozostają wolne; istnieją tu, jak i u ryb,

łuki grzbietowe z wyrostkami ościstemi {processus spinosi), które tworzą kanał rdzenia, a u płazów ogoniastych—łuki brzuszne w okolicy ogonowej (te tworzą kanał naczyniowy); oprócz tych istnieją u płazów ogoniastych wyrostki boczne parzyste [jedua gałąź odchodzi od trzonu kręgowego (parapophysae ryb), druga od łuku]; zrastając się, wyrostki te ograniczają otwór (podobne stosunki istnieją w kręgach szyjowych ptaków i ssaków); u płazów ogoniastych istnieją tylko wyrostki poprzeczne {processus transversi), z końcami ich zrastają takie się krótkie żebra; pozatein również po raz pierwszy zjawiają się u płazów wyrostki sta-wowate {processus articulares) na poszczególnych wyrostkach łuków grzbietowych. U płazów zachodzi już różnicowanie się poszczególnych okolic kręgowych, co jest w związku z lądowym trybem życia. Krąg pierwszy wyróżniany jest jako dźwigacz {atlas), posiada na przedniej powierzchni trzonu dwie stawo-wate powierzchnie zagłębione, z któremi zestawiają się dwa kłykcie (condyli) kości potylicowej czaszki; na przodzie trzonu wystaje wyrostek zębaty (zdaniem wielu anatomów pierwszy krąg płazów ma odpowiadać drugiemu innych zwierząt kręgowych, t. zw. zwrotnemu (epistropheus); istotny pierwszy zrastać się ma z czaszką; następne kręgi są kr. tułowiowemi (u żaby wilości 7-iu, u traszek—12 —15-tu);okolicę krzyżową {sacrum) tworzy tylko jeden krąg {vertebra sacralis), (ob. fig. 163); długie wyrostki boczne jego (ze szczątkami żeber na końcu) zrastają się z kośćmi biodrowemi {ossa ilei) miednicy; dalej następują kręgi ogonowe, liczne dość u pł. ogoniastych (23-36 u trytonów), zrośnięte zaś u bezogonowych w jedną, z boków spłaszczoną, kość, zwaną urostylem (oscoccygis); u wielu jednak pł. bezogonowych na kości tej występują wyrostki poprzeczne i otworki międzykręgowe {foramina interverte-bralia) (ob. fig. 163). K. gadów jest jeszcze więcej zróżnicowany; ilość kręgów poszczególnych okolic wzrasta. Trzony kręgowe powstają w zawiązku z rozrastania się chrząstkowych podstaw łuków kręgowych; struna grzbietowa istnieje, znacznie jednak zwężona w przestrzeniach międzykręgowych; u wyżej stojących znika prawie zupełnie, tylko w grupach Ascala-bota i Sphenodon struna przechowuje się w ciągu całego życia (szczególnie w przestrzeniach międzykręgowych). Kręgi by wają najrozmaitsze: u wyżej wymienionych grup dwuwklęsłe {am-> phicoelae); u innych w większości wypadków przodowklęsłe {procoelae) (jaszczurki, węże, żółwie, krokod\le), tak, iż powstaje na przodzie kręgu stawowe zagłębienie, w tyle—takaż wyniosłość; niekiedy kręgi danego osobnika w rozmaitych okolicach ciała są różnych typów, tak, że w ogonie pewnych jaszczurek bywają dwuwklęsłe, w szyi żółwi -- tyłowklęsłe, dwuwklęsłe, a nawet z obiema powierzchniami

uwypuklonemi. U form kopalnych, jak Ichtyo-sauria, wszystkie kręgi są dwuwklęsło (rybie); takie same kręgi posiadają formy kopalne Te-leosaurii (krokodyle kopalne); na granicy sąsiednich kręgów u krokodyli istnieją między -kręgowe tarcze chrzęstne. —Łuki górne kręgów zrastają się z trzonami zupełnie lub też pozostawiają szwy; pierwszy wypadek spotyka się u węży i jaszczurek, drugi—u krokodyli i żółwi. Łuki grzbietowe sąsiednich kręgów są ze sobą zestawione tak, że wyrostki stawowe łuków przednich przechodzą do tylnych; łuki brzuszne (dolne) istnieją w okolicy ogonowej u węży, jaszczurek i krokodyli: w kręgach tułowia bywają one zastąpione jeno przez wyrostki ościste (jak u węży); wyrostki poprzeczne wychodzą zawsze od łuków górnych (grzbietowych). — Różnicowanie się poszczególnych kręgów dalej posunięte niż u gadów; istnieją dwa kręgi szyjowe: dźwigać z (atlas) i krąg zwrotny (epistropheus) (ob. fig. 164); są to tom, do tych grup należącym; ilość kręgów w okolicy piersiowej i lędźwiowej rozmaita (u aligatora 12 grzbietowych i 5 lędźwiowych); okolica krzyżowa złożona^z dwu kręgów (u postaci kopalnych 4—6); kręgi ogonowe bardzo liczne u krokodyli, jaszczurek, węży (kręgi ogonowe ostatnich są pozbawione żeber i tem jeno różnią się od poprzedzających je). — 3) K. u ptaków.—K. ptaków dzięki specyalnemu ich trybowi życia przybiera całą moc cech znamiennych. Za szczególną uważać należy powstanie tak zwanej „rzekomej okolicy krzyżowej“ (ob. fig. 165),

i— to.

.....9

7.

e?.

li,,.

L.

06-

li

i m /siI li

/Y.Jtïjfè f\ j

'k

mĄ fcl:

& s.

j-

ijjà

i' i

IŁ.

..

*■ \C

S.

co

to.

Fig. 164. Cztery pierwsze kręgi młodego krokodyla (wedł. R. V\ iedersheima).    A—dźwigacz (atlas): O—

t. zw. proatlas: s — luk dźwigacza; u część członu dźwigacza; Ep—epistropheus (zwrotny); 1S—tarcze mię-dzykręgowe; Ob — łuki górne; Po — wyrostek zębaty; Ps—wyrostki ościste; Ft — wyrostki poprzeczne, wybiegające od nasady łuków, a w f zestawiające się z żebrami (R, R¹, R³); WK—trzony kręgowe.

zmienione i mocno połączone ze sobą dwa pierwsze kręgi; krąg zwrotny posiada na przodzie wyrostek zębaty (processus odontoideuś), który jest wytworem trzonu pierwszego kręgu; u węży wyrostek zębaty zrasta się z trzonem kręgu drugiego, gdy u jaszczurek, krokodyli i żółwi z nim się tylko zestawia; dźwigacz posiada jedno za głębieuie stawowe dla zestawienia z kłykciem kości potylicznej.—Również i okolice kręgosłupa zróżnicowane silniej niż u płazów: odróżnia się okolicę szyjową, złożoną z nielicznych kręgów u form obecnie żyjących (7-iu u krokodyli [formy kopalne posiadały ich więcej]); grzbietową, albo piersiową, lędźwiową, krzyżową i ogonową; u takich form jak węże i Am phis-haenidae (jaszczurki, pozbawione kończyn) trudno wyróżnić nazwane okolice kręgosłupa; kręgi (z wyjątkiem dźwigacza) tych dwu grup cechuje obecność żeber (t. zw. pseudocostae, costae spuriae), które ułatwiają ruchy zwierzę-fj

Fig. 165. Okolica krzyżowa i ogonowa kręgosłupa gęsi od strony brzusznej fi^usbaum). Ss—pierwotne kręgi krzyżowe; L—część lędźwiowa okolicy krzyżowej; C— częśc ogonowa okolicy krzyżowej; C’—wolne kręgi ogonowe; C”—zlane, kręgi ) ogonowe (podł.

Gegenbaura).

która pochodzi od przyłączenia się do właściwego krzyża, złożonego z dwu kręgów krzyżowych, zrośniętych za pomocą wyrostków poprzecznych z kośćmi biodrowemi, licznych kręgów lędźwiowych i ogonowych; u kaczki np. w skład krzyża rzekomego (pseudosacrum) wchodzi 8 ostatnich kręgów lędźwiowych, dwa krzyżowe właściwe i 8 pierwszych ogonowych; u innych gatunków krzyż rzekomy składa się z 24—28 kręgów (ob. fig. 165). Jednak za-

wsze wyróżnić można krzyż właściwy po największych wyrostkach jego kręgów; wyrostki ościste kręgów okolicy krzyżowej zrastają się ze sobą w jeden podłużny grzebień. U zarodków ptaków okolica krzyżowa złożona tylko z dwu kręgów. Inną cechę znamienną K. ptaków jest zrastanie się kręgów ogonowych (o-koło 6-iu) w t. zw. pygostyl, blaszkowatą, ścieśnioną z boków kostką; służy ona za podporę sterówkom; u ptaków strusiowatych jednak kręgi ogona nie zrastają się; u takich form kopalnych, jak Archaeopteryx, ogon był rozwinięty inaczej niż u form obecnie żyjących; przebiegał przezeń K. (do 20 kręgów), do którego osłon przymocowywały się poszczególne pióra (ob).—Ilość kręgów w okolicy szyjowej bywa niekiedy bardzo znaczna (np. 23 u łabędzia, 18 u gęsi): wyrostek zębaty zwrotnika zrośnięty jest z trzonem tegoż kręgu (nie zestawiony); w okolicy szyjowej istnieją t. zw. żebra kręgów szyjowych, które zrastają się z utworami powstającemi z wyrostków poprzecznych łuku i trzonu kręgowego, przez co powstają t. zw. foramina transvcrsaria. 4) K. zwierząt ssących. We wczesnych stadyach rozwojowych ssaków (Mammalia) z warstwy skie-letorodnej struny powstaje pochwa chrzęstna, z której następnie wyrastają łuki kręgów. Łuki kręgowe kostnieją niezależnie, do kostniejących trzonów jednak przenikają pewne części skostniałych łuków. Struna grzbietowa szczątkowo zachowuje się i u postaci dojrzałych w wiązadłach międzykręgowych, tworząc t. zw. jądro galaretowate (nucleus pulposus): między poszczególne kręgi wchodzi warstwa skieletorod-na i wytwarza wiązadła międzykręgowe Ligamenta intervertebralia). K. ssaków (podobnie jak i w gromadach ptaków i gadów) zróżnicowany jest na poszczególne okolice: szyjną, pier-śną, lędźwną, krzyżową i ogonową (ob. fig. 166). okolicy szyjnej u większości ssaków jest 7 kręgów; wyjątek stanowią Brady pus tndactylus i Cholepus; (z szczerbatych—Edentata Hoffmanii i rodź. Manatus 6 kręgów). W kręgach szyjnych— foramina tv ansversaria (ob. fig. 1G7) przez nie przechodzą tętnice kręgosłupowe. Pierwsze dwa kręgi zróżnicowane jako dźwig acz {Atlas) i krąg obrotowy (epistropheus) z zębem, zrośniętym z jego trzonem; wyrostek ościsty (pr. spinosus) dźwigacza szczątkowy; wyrostki poprzeczne (pr. transver si), niekiedy (u Ungulata—kopytnych) silnie rozwinięte; na przedniej powierzchni dźwigacza dwie zagłębione powierzchnie stawowe, w które wchodzą dwa kłykcie (condyli) kości potylicznej czaszki; trzonem dzwigacza jest wzmiankowany już wyżej dens epistrophei; właściwy dźwigacz tworzy jakoby dwa zrośnięte z sobą łuki i ma kształt obrączki, którą przegradza na dwie części ścięgno (liyamentum transversum Atlantis); w części górnej przechodzi rdzeń, w dolną wstawiony jest wyrostek zębaty. Kręgi okolicy

Wielka Eucykl. Iluetr. Ser. I, Tom XL. Ze»z. 318b.

ll—S

fi

Fig. 166. Kręgosłup człowieka. 7c—kręgi szyjowe; ul—dźwigacz—atlas; ar zwrotny—epistrpoheus-, 12D— kręgi piersiowe (grzbietowe; 5L — kręgi lędźwiowe; S — kręgi krzyżowe; X— kręgi ogonowe, c — trzony (cordus vertebrae)-, n—otwory międzykręgowe foramina intervertebraliaprzez które wychodzą wspólnie nerwy rdzeniowe (ezuciowo-ruchowe); t—wyrostki kręgowe poprzeczne (Vr transverai); e—wyrostki ościste (pr. .opmosiy, 0T—wyrostki żebrowe kręgów lędźwiowych, utworzone przez żebra (zanikowe) i wyrostki poprzeczne zrośnięte ze sobą; /—powierzchnie stawowe dla zestawienia z żebrami.

I*.

as

ai

TV

as

''-S

ai

Fig. 167. Kręgi szyjowe z góry i boku widziane; dwa otwory boczne t. zw. foramina transversalia, utwo-przez wyrostki poprzeczne i części żeber szczątkowych; t—processus e. ansvcrti (inne litery takie, jak wyżej).

rzone

r,2

pierśnej ilędźwnej mają silnie rozwinięte wyrostki ościste (ob. fig. 168 i 169) dla przyczepu mięśni; na granicach trzonów sąsiednich są powierzchnie stawowe dla główek żeber; wyrostki poprzecznei

as

ir

t-

—c/u

Ui

f/M

MS

\ Æmrn

; ,1

....C

Fig. 168. Stosunek wzajemny dwu kręgów piersiowych (grzbietowych); dv -■ wiązadła międzykręgowe; (znaczenie pozostałych liter takie, jak na figurze poprzedniej).

7t

fi

as

as

as

St.. M.

C__

tc

’ai

Fig. 169. Kręgi lędźwiowe ludzkie (widziane z góry i z boku), c—trzon kręgu (korpus); «—kanał rdzeniowy; as—wyrostki stawowe; e- wyrostek ościsty; ai— wyrostek stawowy; t — wyrostek poprzeczny z powierzchnią stawową dla tuberculum (wyniosłość na szyjce żebra); tc— otwory dla nerwów rdzeniowych.

zestawiające się również z żebrami, rozwinięte silnie; zwłaszcza w okolicy lędźwnej kopytnych (właściwie wyrostki i zrośnięte z niemi szczątki żeber, które, jak z tego widać, pierwotnie

i w tej okolicy były rozwinięte); do wzajemne' go zestawienia kręgów służą tu jak u gadów i ptaków, wyrostki stawowe (skośne pro-cessus articular es) (ob. fig. 169); prócz wymienionych, w związku z silnym rozwojem układu mięśniowego, istnieją jeszcze t. zw.metapophyses i a-napophyses—wyrostki boczne łuków, skierowane ku górze i ku dołowi, wreszcie wyrostki sutko wate processus mami Hares (u gryzo-niów i bezzębnych) b. małe (u człowieka i małp) i wyrostki dodatkowe, processus acces-sorii. Co do ilości kręgów okolicy piersiowej, to u człowieka jest ich 12, u małp wyższych: orangutana i szympansa 12, u innych po 13 —14, u konia—18 i t. p.; ogólna liczba kręgów lędźwnych u rozmaitych ssaków=2—9-iu; u człowieka 5. Ilość kręgów krzyżowych waha się od 2 do 6 iu; u człowieka i wyniosłych (Primates)—5; kręgi krzyżowe zrastają się wzajem, tak, iż w całości okolica krzyżowa (Sacrum) ma kształt trójkąta: (ob. fig, 166) granice kręgów rozpoznać można po szwach i otworach bocznych, leżących (w liczbie 4), z boku zrośniętych, kręgów foramina sacralia). Sądząc z danych anatomii porównawczej ssaków okolica krzyżowa ich zawiera tylko jeden (lub 2) kręgi krzyżowe właściwe (vertebrae sacrales verae)\ te tylko bowiem opatrzone są dużemi wyrostkami poprzecznemi, zrastającemi się z kośćmi biodrowemi; jednak z tym typowym kręgiem krzyżowym zrasta się pewna ilość kręgów ogonowych, tworząc kr. krzyżowe rzekome (:vertebrae sacrales spuriae). Kręgi ogonowe występują u ssaków w rozmaitej ilości: od 3 do 50 (do 50 u Manis macrura); u człowieka — 5 — 6. Końcowe kręgi ogonowe są zmodyfikowane (szczątkowe) i nie wyrażają cech charakterystycznych. —Położenie K-a bywa rozmaite: u ryb i gadów o-goniastych poziome, K. jest zupełnie równy (wyjątek—część ogonowa ryb ob. Ogon); u zwierząt lądowych na to położenie ma wpływ głowa, sposób poruszania się i t. p. K. ptaków jest skośnie pochylony; w K-e człowieka występują rozmaite wygięcia (ob. fig. 166).

Kręgosłupa rozszczepienie (Spina bifida,

s. Rhachischisis s. Hydr or rachis), jest to wada rozwojowa, zdarzająca się dosyć często (6% wszystkich wad wrodzonych), bądź samoistnie, bądź w połączeniu z innemi zboczeniami wro-dzonemi. Bywa to guz torbielowaty (ob. Torbiel), biorący początek od rdzenia kręgowego (ob.), którego ściankę tworzą opony rdzeniowe (ob.) wszystkie trzy, albo często tylko opoua miękka, wypuklająca się przez szparę w dwu innych; guz ten występuje z przewodu kręgowego na zewnątrz pod skórę przez szczelinę nieprawidłową, wrodzoną, w części tylnej K-a powstałą wskutek niezrośnięcia się łuków jednego lub kilku kręgów sąsiadujących z sobą. Guzy takie bywają kuliste, nieraz u podstawy szypułkowato zwężone; czasem na szczycie ich widuje się zagłębieaie płytkie, pępkowate; wiel-

kość icli bywa rozmaita; mniejsze nie przechodzą rozmiarem orzecha laskowego, inne bywają nawet większe od jaja gęsiego; leżą zawsze wzdłuż linii środkowej grzbietu, najczęściej w okolicy lędźwi, rzadziej wyżej lub niżej, ale widywano je czasami też na karku, lub na końcu kości krzyżowej, wogóle występować mogą w każdem miejscu K-a od głowy aż do kości ogoźnej. Zawartość ich wodnista, przezroczysta, jest płynem mózgordzeniowym {Liquor cerebrospinalis), a gdy guz jest wielki i pełny, zawartość jego prześwieca przez skórę napiętą i ścieńczałą. Większość niemowląt rodzących się z wadą tą, zwykle żyje bardzo krótko, szczególnie jeśli obarczona jest nadto wadami rozwojowemi inneini; powodem częstym śmierci bywa pęknięcie guza. Wyjątkowo tylko osobniki obarczone guzami takiemi dochodzą do wieku dojrzałego.— Leczenie zboczenia tego wrodzonego może tylko być chirurgiczne, ale w większości przypadków nie odnosi skutku pożądanego, u-daje się zaś najczęściej wtedy tylko, jeżeli guzy nie są zbyt wielkie i jeżeli w skutek zrostów styczność wszelka między niemi a przewodem kręgowym i rdzeniem ustała zupełnie.

l>r. T. P.

Kręgosłupa skrzywienia. Oprócz garbów wynikających z próchnienia kręgów (ob. Kręgów gruźlica), K. podlega nadto skrzywieniu w kierunkach różnych, powstających z przyczyn rozmaitych, zgoła innych. Aby zrozumieć lepiej sposób ich powstawanie, zwrócić należy uwagę na krzywizny właściwe K-owi prawidłowemu, które uwidocznia nam fig. 166 na str. 889. Widzimy tam, że K. odbiega bardzo znacznie od linii prostej, że część jego karkowa {7 c), wygięta lekko ku przodowi zwraca wypukłość swą, pod nią leżąca część grzbietowa {12 D), największa i najbardziej wygięta łukowato, wypukła się ku tyłowi, pod nią leżąca część lędźwna (o L) zwraca znów wypukłość ku przodowi, a to nawet bardzo widocznie; nakoniec kość krzyżowa, będąca podstawą i zakończeniem K-a (S) wypukła się znów ku tyłowi, jednakże będąc złożona z kręgów zrosłych w jedną całość nie wpływa już zgoła na skrzywienia K-a, tak samo jak przyczepiająca się do niej kość ogoźna, czyli gu-zica (X).—Stosunek ten skrzywień fizyo-logicznych nie jest bynajmniej wrodzony, lecz wytwarza się dopiero z czasem, gdy człowiek zacznie chodzić, a powstaje bądź wskutek ciężaru ciała, gniotącego K., bądź jest wynikiem działania mięśni przyczepiających się do K-a, poruszających nim, oraz utrzymujących go w równowadze —K. noworodka wygięć takich nie posiada jeszcze. Jeżeli niemowlę położymy na grzbiecie, to K. jego utworzy linię prostą nieomal, gdy postaramy się potrzymać je w postawie siedzącej, to pod wpływem ciężaru ciała główka jego pochyli się ku tyłowi, wyginając przytem ciężarem swym kręgi karkowe również ku tyłowi z wypukłością zwróconą naprzód, kręgi zaś grzbietowe razem z lędźwnemi utworzą łuk wielki, zwracający się krzywizną w tył, nakoniec kość krzyżowa tworzyć będzie łuk jeszcze bardzo płaski, ku tyłowi nieco wypukły. Dopiero gdy dziecię zacznie chodzić, w K-iejego pomału wytwarzać i ustalać zaczynają się krzywizny opisane powyżej. Początkowo, gdy dziecko leży na wznak, krzywizny te prostują się jeszcze,, a dopipro w miarę wzrastania ciała całego ustalają sję ostatecznie, a wtedy i w położeniu tią grzbiecie nie ulegają prawie już zmianom żadnym. Oprócz tych skrzywień prawidłowych, zwracających się na przemian wypukłością to ku przodowi, to ku tyłowi, często bardzo spostrzegać się daje niewielkie skrzywienie boczne części grzbietowej K-a; zwłaszcza w odcinku jej dolnym, wystaje ono ku stronie prawej z wklęsłością na lewo zwróconą. Gdy którekolwiek ze skrzywień tych przekroczy widocznie granicę pewną i ustali się z czasem, staje się przez to objawem nieprawidłowym, a nawet kalectwem. Nadto zwrócić uwagę należy i na to, że, aby utrzymana została równowaga ciała, gdy jeden z odcinków K-a ulegnie skrzywieniu nadmiernemu, inne również nie mogą pozostać w stanie sobie właściwym, a zatem i one podlegają wtedy zboczeniom pewnym, większym lub mniejszym.—Ponieważ K., jak widzimy, w stanie prawidłowym posiada skrzywienia sobie właściwe, zwracające się wypukłością w kierunkach różnych, a jeno ich rozwinięcie się przesadne staje się dopiero kalectwem, więc rozróżnić trzeba było rozmaite ich rodzaje i nadać im nazwy odrębne. Skrzywienie pałąkowate ku tyłowi, najczęściej dotykające odcinka grzbietowego K-a, nazywany garbem, albo garbato ścią (Kyphosis); jeżeli zaś, jak to bywa nieraz, z garbatością łączy się równocześnie zboczenie na prawo, lub na lewo, to stan taki zowie się skrzywieniem tylno-bocz. nem (Kyphoscoliosis); wygięcie nadmierne z wypukłością ku przodowi, napotykane najczęściej w części lędźwnej K-a, nosi nazwę garbu z przodu {Lordosis s. lot doma), a połączone ze zboczeniem na prawo lub lewo zwie się skrzywieniem p r z e -d n i o - b o cznem (.Lordoscoliosis s, scoliolor-dosis). Nakoniec istnieją skrzywienia boczne {Scoliosis), zdarzające się nadzwyczaj często.—Do skrzywień K-a ku tyłowi, bardzo pospolitych, neleży garbatośó starcza, czyli plecy zgarbione starców (Kyphosis senilis), będąca główuie następstwem zaniku stopniowego mięśni prostujących K. Równocześnie odbywają się też zmiany pewne w trzonach kręgowych, w skutek których coraz mniej stają się zdolnemi do stawiania o-poru uciskowi ciężaru ciała. K. zatem w razie tym stopniowo wypukła się łukowato ku

tyłowi, tworząc zgarbienie rozległe. Z początku kręgi lędźwi, wyginając się jeszcze silniej ku przodowi, utrzymują przez czas pewien równowagę ciała, ale pomału i kręgi lędźwi górne wyginają się również ku tyłowi, wytwarzając ciąg dalszy garbu grzbietowego, a wskutek tego punkt ciężkości połowy ciała górnej przesuwa się coraz bardziej naprzód, aż nako-niec znajduje się na linii prostopadłej przed stopami. Od chwili tej chodzenie bez kija naprzód wysuniętego staje się niemożliwem. Zgarbienie starcze spotyka się najczęściej u ludzi, którzy w latach młodszych ciężko pracować musieli. —Oprócz skrzywienia tego, właściwego wiekowi sędziwemu, zdarza się również skrzywienie odcinka górnego części grzbietowej K-a, połączone zwykle ze spłaszczeniem wypukłości części szyjnej K-a, przyezem głowa pochyla się ku przodowi.

często spółcześnie ze skrzywieniami K-a powstawać zwykły zboczenia mniej lub więcej znaczne w żebrach i mostku, przez co klatka pierśna podlega zmianom różnym, dla zdrowia szkodliwym. Po roku życia 6-ym lub 7-ym sprawa krzywicza najzwyklej ustaje; pozostawia jednak po sobie zmiany już dokonane i usposobienie do skrzywień bocznych, t. zw. nawykowych.— Skrzywienie K-a boczne nawykowe (Scolioses habituates) należą do zboczeń napotykanych, niestety, bardzo często, zwłaszcza u pici żeńskiej, a dzielone bywają na proste i złożone. Pierwsze z nich zdarzają się nieomal wyłącznie tylko u niemowląt i dzieci drobnych, zajmując zwykle c:ły K., a mając wypukłość zwróconą na lewo. Wielu bardzo ortopedystów powstawanie tego rodzaju skrzywień przypisuje, o ile się zdaje zupełnie słusznie, obyczajowi nagannemu maniek, noszenia dzieci wyłącznie prawie ręką lewą. Więc dzieci opierają się ciągle stroną prawą ciała swego o ramię lewe niańki, przy-czem pochylać się muszą stale ku przodowi i na bok, a wskutek tego cały ich K., niepod-trzymywany jeszcze należycie przez mięśnie zbyt słabo rozwinięte, wykrzywiać się musi łukowato z wypukłością zwracającą się na lewo. Skrzywienie takie, jeśli na nie uwagi nie zwracać, ustalić się może na zawsze. — Skrzywienia boczne złożone bywają przeważnie prawostronne, t. j. wypukłość ich, występująca głównie w części grzbietowej K-a, zwraca się na prawo. Skrzywieniom tyra zwykło towarzyszyć drugie, wy-puklające się na lewo, a obejmujące ostatnie kręgi grzbietowe i górne lędźwne. Zboczenie to podwójne, stać się może potrój nem, jeżeli, jak się zdarza nieraz, przystąpi do niego jeszcze skrzywienie boczne kręgów karkowych, z wypukłością na lewo. Jako powikłanie, do skrzywień bocznych przystępuje nadto bardzo często skręcenie (Torsio) kręgów wszystkich około osi K-a podłużnej; a że wskutek tego w części grzbietowej i żebra połączone z nią skręcać się muszą równocześnie, więc i cała klatka pierśna przesunięta zostaje od strony prawej ku lewej. —Wszystkie skrzywienia te powstają najczęściej między rokiem życia 6-ym a 14-ym, a szczególnie często między 7-ym a łO-ym; w latach wcześniejszych, lub nieco późniejszych, tworzą się bez porównania rzadziej, a między rokiem 20-ym a 30-ym tylko wyjątkowo. —Chłopcy daleko rzadziej dotknięci bywają skrzywieniami takiemi, niż dziewczynki, a różnica jest tak wielka, że na 10 dziewcząt krzywych przypada tylko jeden chłopiec. Stosunek ten rażący wytłumaczyć sobie można tem, że dziewczynki są wogóle budowy wątlej-szej i mają mięśnie słabsze, a także zwykle siedzą więcej i mniej używają ruchu od chłop-

Skrzywienie takie powstaje wskutek trzymania się niedbale pochylonego podczas okresu wzrastania, a występuje zwłaszcza u młodzieży płci obu, jeżeli młódź ta rośnie zbyt szybko i bujnie; z latami skrzywienie to zwykło się powiększać jeszcze.—Zboczenie bardzo podobne do garba-tości starczej, zdarzające się również nieomal wyłącznie tylko w wieku podeszlejszym, jest to wygięcie K-a ku tyłowi wypukłe, będące następstwem zapalenia stawów mię-dzykręgowych zniekształtniającego (jKyphosis e polypanarthritide). Choroba ta nie jest zbyt częsta, natomiast bardzo wiele skrzywień K-a ku tyłowi powstaje u dzieci wskutek krzywicy (ob.). Choroba ta wywołuje zmięknienie kręgów, a przez to K. staje się nadmiernie gibkim i wiotkim, wyginającym się zbyt łatwo od ciężaru ciała, w następstwie czego dość szybko występuje skrzywienie znaczne grzbietu, zwracające się wypukłością ku tyłowi; niekiedy nawet takie garby krzywicze (Kyphosis rachitica) przybierają postać kątowatą, przez co stają się po-dobnemi do garbów będących następstwem gruźlicy kręgów (ob.). —Do skrzywień krzywiczych, ku tyłowi wypukłych, zajmujących wszystkie kręgi grzbietowe i górne lędźwi, z czasem wytwarzać się zwykły skrzywienia ku przodowi wygięte (Lordosis) kręgów karkowych i lędźwnych dolnych. Nieraz też występuje od początku samego skrzywienie ku tyłowi wypukłe całego odcinka lędźwnego K-a, a w ślad za nim tworzy się spłaszczenie, czyli wyprostowanie zupełne nieomal odcinka grzbietowego, usposobiające wielce do dalszych skrzywień bocznych. Wskutek krzywicy mogą też wraz ze skrzywieniami ku tyłowi, albo samodzielnie bez nich, powstawać skrzywienia boczne (Scoliosis rachitica). Zboczenia tego rodzaju rozwijać się zwykły między rokiem życia 2-im a

6-ym, wzrastają zaś nadzwyczaj szybko. —Ponieważ krzywica opada nietylko kręgi, ale J ców.—Wyłączywszy wpływ krzywicy i uspo-również inne kości ustroju, więc też bardzo I sobienie wrodzone, jako jedną z przyczyn głów-

nych skrzywień nawykowych uznać trzeba zachowywanie postawy wadliwej przez dzieci w szkole, szczególnie podczas pisania i rysowania, to zaś łączy się niewątpliwie z używaniem wyłącznem ręki prawej do wykonywania czynności wszelkich. Do wpływów szkodliwych zaliczyć też należy noszenie w ręce tek z książkami, albo dźwiganie dzieci mniejszych na reku, noszenie wody w konewce i t. p., przyczem zawsze K. wyginać się musi. Przyzwyczajenie opierania całego ciężaru ciała podczas stania na jednej nodze, u wielu dzieci spotykane, przyczynia się też nieraz do wytworzenia skrzywień bocznych. Przyczynami usposobiającemi, oprócz krzywicy, bywają: wątłość mięśni utrzymujących K. w położeniu właściwym, niedostateczna tęgość i sprężystość wiązadeł spajających kręgi między sobą, nakoniec zwątlenie pewne samych kręgów. Wogółe dzieci słabowite, przy-tem używające mało ruchu i nie odpowiednio odżywiane najczęściej zapadają na skrzywienia K-a. Przyczynami pośredniemi do powstawania ich stać się mogą cierpienia w stawach kolana, biodra, zboczenia wywołujące skrócenie jednej nogi, bo wtedy podczas chodzenia i stania, aby utrzymać równowagę ciała, krzywienie się K-a jest nieuniknione, a z czasem staje się zboczeniem stałym. — Objawy początkowe tworzących się skrzywień bocznych najzwyklej przechodzą niepostrzeżone; dopiero gdy jedno z ramion (najczęściej prawe) zacznie stale górować widocznie nad drugim, albo gdy jedno z bioder wystaje więcej od drugiego, matki zaczynają zwracać uwagę na nieprawidłowości te i udają się po pomoc do lekarzów. Badając dziecko w tym okresie, rozebrane do naga, to się rozumie samo przez się, zwykle łatwo już stwierdzić można zboczenie K-a, mniej lub więcej wyraźne. W tym stanie początkowym skrzywienia widoczne, gdy dziecko stoi lub siedzi, mogą zwykle wyrównać się zupełnie chwilowo siłą mięśni chorego, albo gdy wziąwszy go pod pachy podniesiemy go w górę, a wtedy można mieć nadzieję, że leczeniu uda się przywrócić stan prawidłowy. Ale jeżeli skrzywienie trwa już bardzo długo, jeżeli już kręgi same uległy zmianom pewnym, wyprostowanie w sposób rzeczony udaje się daleko tiudniej, albo tylko niezupełnie, a z czasem ustala się całkowicie. W przypadkach przestarzałych i zaniedbanych o wyprostowaniu już wogóle mowy być nie może.—Wobec tego, że skrzywienia boczne, szczególnie znaczniejsze, nietylko szpecą, ale też wywierajają wpływ ujemny na stan zdrowia ogólny, należy przede-wszystkiem zapobiegać możności powstawania ich. Więc w celu tym zwracać należy uwagę baczniejszą na to, aby dziecko w domu i w szkole zachowywało zawsze postawę ciała właściwą, a na to wywierają wpływ bardzo wielki ławki szkolne, urządżone odpowiednio i wymiarami przystosowane do wzrostu dziecka. Nie należy też dzieciom pozwalać na zbyt długie siadywanie na jednem miejscu, lecz owszem zachęcać je trzeba do używania ruchu, osobliwie na świeżem powietrzu, i baczyć na to, aby, siedząc, trzymały się prosto. Ponieważ dzieci wątłe posiadają najwięcej skłonności do nabywania skrzywień nawykowych bocznych, więc trzeba się starać, aby je wzmacniać za pomocą odżywiania stosownego i ćwiczeń ciała w sposób właściwy stosowanych. Gdy rodzice spostrzegą chociażby najlżejsze skrzywienie, albo trzymanie się dziecka niewłaściwe, zawczasu udać się powinni do lekarza, pamiętając o tern, że im wcześniej rozpocznie się leczenie skrzywienia, tern pewniej spodziewać się można usunięcia go. Jeżeli skrzywienie trwa już dłużej, jeżeli utrwaliły się już zmiany pewne w mięśniach, osobliwie zaś w wiązadłach i kręgach samych, rzadko już wtedy zdołamy usunąć je zupełnie, a w razie najpomyślniejszym można zwykle wtenczas tylko powstrzymać rozwój dalszy skrzywienia, lub zmniejszyć je mniej lub więcej. Skrzywienia nawykowe boczne bardzo już rozwinięte i przestarzałe nigdy już usunięte być nie mogą, ani nawet liczyć można na to, że się uda je zmniejszyć widocznie; wtedy jedynym celem leczenia być może tylko niedopuszczenie do powiększenia się ich dalszego.—Skutek pomyślny osiągnąć się daje głównie tylko za pomocą leczenia mechanicznego, czyli ortopedycznego, a wyniki wyborne daje t. zw. gimnastyka szwedzka, zwłaszcza w okresie początkowym, zastosowana umiejętnie pod dozorem lekarza doświadczonego i przez czas dostatecznie długi, bo szybko żadne skrzywienie usunięte być n'e może. Najwłaściwiej umieszczać dzieci w zakładach ortopedycznych, gdzie znajdują się wszelkie środki i przyrządy do wyleczenia ich konieczne, a gdzie zarazem ciągle pozostawać mogą pod dozorem należytym. Leczenie dorywcze, nie systematyczne, nigdy nie wiedzie do celu pożądanego, gimnastyka zaś, jeżeli bywa stosowana nie dosyć umiejętnie, raczej zaszkodzić niż dopomódz zdoła. Rozumie się samo przez się, że jeżeli przyczyną skrzywień takich są cierpienia w kolanie, biodrze, lub skrócenie nogi, to przedewszyst-kiem trzeba postarać się o usunięcie, o ile można, wpływów tych szkodliwych, lub przynajmniej o ich ograniczenie. Jeżeli skrzywienie rozwija sią na tle krzywicy, to równocześnie należy zwalczać chorobę tę środkami właści-wemi, bo inaczej leczenie mechaniczne nic nie dokaże. Wogóle z leczeniem ortopedycznem zawsze chodzić w parze powinno dyete-tyczne, stawiające sobie za cel wzmocnienie ustroju całego.—Nakoniec wspomnieć tu jeszcze wypada, iż skrzywienia boczne mogą być następstwem zapaleń ropnych opłucnej (ob.), a te należeć zwykły do niedających się usunąć, oraz że również powstać mogą wskutek blizn rozległych, jednostronnych, najczęściej wytwa-

tabł.).

rzających się po oparzeniach (ob.) bardzo znacznych, albo po skaleczeniach ciężkich, te niekiedy wyleczyć można za pomocą zabiegów chirurgicznych, zawodzących jednakże nieraz. — Przyczyną skrzywień różnorodnych K-a stać się też może t. zw. z mięknie nie koś ci (ob.), o wyleczeniu ich nigdy nie może być mowy; od wszystkicłi zaś innych skrzywień odznaczają się tern, że powstawaniu ich towarzyszyć zwykła zawsze bolesność wielka, i że rozwijać się mogą we wszystkich kierunkach, nieraz w sposób najdziwaczniejszy. — Por. podręczniki chirurgii, między innemi Hue ter a-L o s sen a „Wykład chirurgii szczegółowej“ (Warszawa 1900, przekład z niem str. 560 -595), dalej d.ieła wymienione tu na końcu art. „Ortopedy a“, oraz C. Nicola doili „Anatomie und Mechanismus der Scoliose“ (Stuttgart 1904, z 18 tab., i rycinami w tekście) i G. Müller „Die Scoliosenbehandlung“ (Berlin 1906 z 3

Dr j. r.

Kręgosłupa uszkodzenia. Kości składające K., podobnie jak wszystkie inne, podlegać mogą uszkodzeniom różnym, głównie zaś złamali i u i z w i c h n i e n i u, które tu z osobna rozpatrzyć należy. — Złamania kręgów należą wogóle do uszkodzeń rzadkich (na 22 616 złamań kości wszelkich, leczonych w szpitalach londyńskich, złamań kręgów było tylko 75), u dzieci nieomal nigdy się nie zdarzają, podobnie i w wieku młodzieńczym są rzadkie, częściej cokolwiek postrzegane bywają u mężczyzn niż u niewiast, co najprawdopodobniej stąd tylko pochodzi, że zajęcia mężczyzn bardziej i częściej narażają ich na dozuanie uszkodzenia tego rodzaju. Siła szkodliwa, działająca wprost na K. (upadek z wysokości, przygniecenie, przejechanie, kopnięcie kopytem końskiem i t. p.), zwykle łamie tylko wyrostki i łuki kręgów. Częstsze jednakże są złamania , trzonów kręgowych, powstające wskutek siły działającej na nie pośrednio, za pomocą nacisku (iip. upadek z wysokości znacznej na nogi lub głowę, przygniecenie ziemią i t. p.). Trzony kręgów mogą wtedy uledz pęknięciu, albo nawet zmiażdżeniu; rozumie się samo przez się, że równocześnie, tak samo łuki, i wyrostki ulegają złamaniom. Obrażenia tego rodzaju dotykają najczęściej kręgi karkowe, piąty i szósty, 12-ty grzbietowy i pierwszy lędźwny, co jest wynikiem budowy właściwej K-owi; złamania kręgów innych należą do wyjątków. Następstwem najzwyklejszym złamania kręgów jest ucisk na rdzeń pacierzowy, lub uszkodzenie go przez odłamki kostne, a to właśnie u-szkodzenia te czyni tak niebezpiecznemi, gdyż wywołuje natychmiast porażenie ciała poniżej kręgu złamanego, to zaś prędzej lub później staje się zwykle przyczyną śmierci. Tern się tłumaczy śmierć natychmiast występująca po większości złamań czterech górnych kręgów karkowych, zwłaszcza pierwszego i drugiego.

Wogóle złamania te, im bliższe głowy, tern są niebezpieczniejsze; wszystkie wszakże należą do uszkodzeń najcięższych, a ponieważ zazwyczaj towarzyszyć im zwykły obrażenia rdzenia większe lub mniejsze, następstwem ich bywa najczęściej śmierć wcześniejsza albo późniejsza, wyzdrowienia zaś, i to najpospoliciej niezupełne, należą do wyjątków wcale nie częstych.— Rany kłóte, jak również postrzałowe K-a, o ile uszkodzeniu uległy kości same tylko, bez nadwerężenia rdzenia pacierzowego, chociaż właściwie także niczem innem nie są, jak złamaniami, przeważnie wyleczyć można stosunkowo dosyć łatwo; życiu zagrażają wtedy tylko, jeżeli równocześnie rdzeń uległ obrażeniu znaczniejszemu. - Zwichnienia kręgów często bardzo występują razem ze złamań, ami, ale zdarzają się także samodzielnie, jeżeli wyrostki stawowe kręgów z jednej strony, lub z obu utracą styczność z sobą, co także połączone bywa ze zmianą trzonu kręgowego, który w razach takich wysuwa się mniej lub więcej naprzód albo w.tył. Najczęstsze są zwichnienia pomiędzy 5-m a 6-m lub pomiędzy 6-m a 7-m kręgiem karkowym, daleko rzadziej występują zwichnienia kręgów grzbietowych, a wyjątkowo tylko lędźwnych, co się tłumaczy położeniem ich, oraz budową silniejszą. Zwichnienia kręgów najzwyklej zdarzają się u ludzi w sile wieku będących (między rokiem 20 a 50), u starców nieomal nigdy, rzadkie są również w wieku dziecięcym; częściej od niewiast podlegają im mężczyźni. Niebezpieczeństwo wielkie uszkodzeń tych zależy od większego lub mniejszego ucisku, wywartego na rdzeń pacierzowy, który czasami narażony bywa na zmiażdżenie przez kręgi przesunięte, podobnie jak się to dzieje wskutek złamań ich. Jednakże zwichnienia pospolicie mniej życiu zagrażają od złamań, gdyż, jeżeli odrazu nie są śmiertelne, bez porównania częściej mogą być wyleczone, mniej lub więcej zupełnie. Stosunek średni wyzdrowień po złamaniach i zwichnięciach wyraża się jak 1:5. —■ W razach pomyślnych udaje sie nastawienie kręgu zwichniętego, a jeżeli rdzeń nie nległ uszkodzeniu znaczniejszemu, to wtedy powrót do zdrowia zupełnego jest możliwy. Nie zawsze jednak nastawienie da się łatwo wykonać, a zdarzyć się nawet może, iż podczas wykonywania zabiegu tego następuje nagle śmierć.—Najniebezpieczniejsze bywają zwichnienia czterech kręgów karkowych górnych, zwykle natychmiast śmierć sprowadzające; jest to pospolicie t. zw. „zbicie kręgów“. Zwichnienia 3 kręgów karkowych dolnych są daleko mniej niebezpieczne, gdyż w przeszło połowie przypadków powrót do zdrowia zwykle osiągnąć się daje, byle zastosowana została pomoc właściwa. —Gdy tylko po wypadku zaszłym podejrzewać można istnienie zwichnienia lnb złamania kręgów któ-rychkolwiek, należy koniecznie natychmiast

. Dr. J. F.

Kręgów próchnienie, ob. Kręgów gru

Kręgów złamania, ob. Kręgosłupa u-szkodzenia.

Kręgów zwichnienie albo zbicie, ob. Krę-g o s ł u pa uszkodzenia.

Kręgonste ryby, ob. Cyslostomi.

Kręgów gruźlica, czyli choroba Potta {Malum Potlii, Spondylarthrocace), będąca zawsze powodem skrzywień kręgosłupa (ob. wyżej) bardzo znacznych, z powodu istoty swej zajmuje miejsce odrębne w patologii skrzywień tych, i dlatego też osobno mówić o niej wypada. Cierpienie to, polegające na zmianach cho.o-bnych, odbywających się w trzonach K-ów na tle gruźliczem (por. Gruźlica Stawów i Kość i), chociaż znane niezawodnie od bardzo dawna, po raz pierwszy jednak dopiero należycie zbadane i opisane zostało przez lekarza angielskiego. Percivala Potta, w dziele p. n. „Remarks on that kind of pulsy of the lower limbs etc“ (Londyn 1779; przekł. niem. Lipsk 1779; po fr. Paryż 1792). Przypadłość ta, jedna z ciężkich, jest stosunkowo dość częsta, ponieważ na 100 przypadków gruźlicy kostnej wogóle, na nią przypada nieco więcej niż 35%.

Ulegają jej przeważnie dzieci między rokiem 3-im a 6-ym życia; w latach późniejszych dziecięctwa występuje rzadziej, u osób zaś dorosłych zdarza się jeno wyjątkowo, tylko jako jeden z objawów gruźlicy ogólnej. Ogniska zapalne, gruźlicze rozwijają się przeważnie w części przedniej trzonów kręgowych, co sprowadza ich próchnienie, a stąd wskutek ciężaru ciała trzony spróchniałe ulegają zgnieceniu, przez co powstaje skrzywienie, albo raczej załamanie kręgosłupa, sterczące ku tyłowi {Kyphosis), czyli garb (Oibbus), zwykle bardzo widoczny i wystający kątowato. Wyjątkowo tylko podlegają próchnieniu części boczne trzonów kręgowych, a w takim razie powstaje załamanie kręgosłupa boczne z wygięciem na prawo- lub na lewo; ale i w tych razach garb zwykle oburącz za głowę, aby ją podeprzeć

przywołać lekarza, ponieważ zwłoka, chociażby nie długa, nieraz uszkodzonego narazić może na utratę życia. Te same przyczyny, które wywołać są zdolne złamania, również stać się mogą przyczyną zwichnień kręgów, które zawsze mogą być tylko pochodzenia urazowego. Uderzenie silniejsze w kark kijem, lub nawet ręką, przekręcenie nagłe i silne szyi, albonid-miebne jej pociągnięcie, wystarczają już nieraz do zwichnienia kręgów, nawet śmiertelnego; dla tego też nie należy nigdy w żartach podnosić w górę dzieci, ująwszy je oburącz za głowę, ponieważ wtedy, zwłaszcza jeżeli dziec-kb rzuca i broni się, łatwo nastąpić by mogło zwichnienie kręgów karkowych górnych, zabijające w mgnieniu oka. — Szczegółów dokładniejszych o uszkodzeniach K-a doszukać się możua łatwo w każdym podręczniku chirurgii.

źlica.

zawsze wystaje również mniej lub więcej ku tyłowi. — Próchnienie gruźlic ze rozwinąć się może w trzonie każdego kręg u bez wyjątku, a najpospoliciej powstaje w dwu lub trzech stykających się z sobą; najwięcej choroba dotykać zwykła kręgi grz bietowe, a między niemi zwłaszcza 5-y do 8-go; zkręgó w karkowych najczęściej dotknięty bywa 2-gi i 3-gi, z kręgów lędźwi 4-y. — Objawy początkowe choroby tej bywają niewyraźne. Dzieci dotknięte cierpieniem w okresie tym rzadko tylko skarżą się na ból w grzbiecie; natomiast zauważyć można, że chodząc lub stojąc doznają szybko zmęczenia i chętnie wtedy szukają oparcia o sprzęty, aby w ten sposób ulżyć ciężar ugniatający kręgosłup. Te objawy nie starczą jednak do rozpoznania stanowczego choroby, budzą tylko podejrzenie. Dopiero, gdy wskutek zapalenia i wynikającego z niego próchnienia i zapadania się stopniowego trzonów kręgowych, spDstrzeżemy wystawanie jednego z wyrostków ciernistych, t. j, gdy garb już powstawać zaczyna, znika wątpliwość wszelka o istocie choroby. W okresie tym chorzy skarżą się też nieraz na ból w plecach, w międzyżebrzach, w lędźwiach i w brzuchu, częściej wszakże skarg takich z ust ich nie słychać. Bardzo znamienne bywa wtedy zachowywanie się chorych podczas stania i chodzenia, bo, aby ulżyć sobie, zwykli się opierać obu rękoma o uda swe, zginając przy tern nogi w kolanach, równocześnie starannie unikają wszelkiego nachylania się ku przodowi, n. p. gdy chodzi o podniesienie czegokolwiek z ziemi, dziecko chore nie nachyli się nigdy, lecz przykuca, aby w ten sposób dosięgnąć przedmiotu leżącego. Gdy się bada wtedy uważnie kręgosłup, częstokroć udaje się wymacać miejsce na ucisk bolesne, wszakże objawu teg) przeceniać nie należy. W miarę posuwania się sprawy próchnienia, garb staje się coraz wyraźniejszym i rośnie stale, a tem się różni od samego początku od wszelkich skrzywień innych, że nigdy nie bywa wygięty łukowato, lecz tworzy zawsze kąt, wystający wyraźnie ku tyłowi. Garby tego rodzaju powstają najprędzej w części grzbietowej kręgosłupa, prawidłowo już wygiętej ku tyłowi. Część kręgosłupa należąca do karku i do lędźwi prawidłowo bywa wygięta wypukło ku przodowi, więc jeżeli kręgi w tych jego odcinkach ulegną próchnieniu gruźliczemu, wytworzenie się garbu, w tył wystającego, trwa znacznie dłużej, a już wyprostowanie się części tych jest wskazówką pewną istnienia sprawy chorobnej, szerzącej się w nich. W okresie tym, jeżeli siedzibę choroby są kręgi karkowe, dzieci zginają ustawicznie głowę ku tyłowi, lub pochylają ją stale na jeden bok, trzymając kark sztywno i nieruchomo, gdyż wszelkie poruszenie nim sprawia im ból nieznośny, gdy wtedy z łóżka rano powstają, chwytają się

i zmniejszyć ból w karku.—Wskutek wzrasta- Vulpius „Ueber die orthopädische Behandlung nia garbu t. j. załamywania się coraz większe- der Wirbelsäulenerkrankungen“ (Lipsk 1905) go trzonów kręgowych, występuje też z czasem    i G. A. Wollen b erg „Wirbelentzündung und

większy lub mniejszy ucisk na rdzeń kręgowy    die moderne Behandlung derselben“ (Berlin

Dr J. P.

Kręgowce (Vertebrata). Nazwę swą najwyżej uorganizowany typ zwierząt otrzymał od kręgosłupa (columna vertebralis), stanowiącego najgłówniejszą część wewnętrznego skieletu ich. Stanowi on ich najcharakterysty-czniejszą cechę anatomiczną. Poza tem do najistotniejszych cech K-ów zaliczyć musimy; 1) zewnętrzną symetryę ciałaj 2) umieszczenie systemu nerwowego wzdłuż grzbietowej strony ciała ponad przewodem pokarmowym a krwionośnego, wydzielniczego i płciowego—wzdłuż dolnej, pod systemem pokarmowym; 3) ograniczona ilość kończyn, których najwyżej bywa 2 pary, a niekiedy brak zupełnie; 4) bezpośredni związek narządów oddechowych z przednim oddziałem przewodu pokarmowego; 5) zamknięty system krwionośny, oraz czerwone zabarwienie krwi, zależne od barwnika związanego z ciałkami jej; 6) odciukowość (Metamer ia), właściwa większej części organów: skielet, mięśnie, system nerwowy, narządy wydzielnicze; 7) występowanie w rozwoju embryonalnym brózdki grzbietowej. Co do o-gólnej postaci ciała, to aczkolwiek symetrya zewnętrzna stanowi charakterystyczną cechę kręgowców (zarówno jak i swobodnie poruszających się bezkręgowych), to jednak nie ma jej w wielu organach wewnętrznych; przytem i w układzie organów zewnętrznych występują tu niekiedy zboczenia.— Jelita bywają zwykle dłuższe od ciała, skutkiem czego muszą się układać w asymetryczne pętle i fałdy wewnętrzne, leżące zwykle nie na środku ciała. Serce i śledziona zsunięto bywają zwykle nieco na stronę lewą, wątroba zaś—na prawą. Asy-metrye wewnętrzne występują niekiedy i skutkiem niejednakowego rozrostu organów wewnętrznych parzystych. U zwierząt, szczególniej u wydłużonych, zdarza się to dość często. Węże np. posiadają prawe płuco rozwinięte znacznie silniej niż lewe. To samo powiedzieć można o narządach rozrodczych ptaków: lewe jajniki ulegają tu zwykle redukcyi, a uiekiedy i zupełnemu zanikowi. Najwyższy jednak stopień asymetryi występuje wśród ryb płastugo-watych (Pleuronectidae). Skutkiem właściwego ich zwyczaju leżenia na jednym boku na dnie morskiem oba oczy przesunięte tu są na jedną stronę głowy— w jednych wypadkach na prawą, w innych zaś na lewą. Przytem i układ kości czaszkowych ulega odpowiednim zboczeniom asymetrycznym, symetrycznej budowy ciała K-ów odróżniamy u nich stronę grzbietową i stronę brzuszną. Otwory—ustny, odbytowy i płciowo-wydzielni-czy—mieszczą się zwykle na stronie brzusznej. Budowa metameryczna poszczególnych organów

(ob.), a następstwem tego bywają rozmaite za- 1906). burzenia nerwowe, dojść mogące do porażeń (ob.) zupełnych, poniżej miejsca uciskanego.—

Najczęściej obok objawów tych, wskutek sprawy zapalnej kręgów, powstaje ropienie mniej lub więcej obfite, a z ropy, gromadzącej się coraz bardziej, tworzą się t. zw. ropnie opadowe (ob.), ukazujące się pod postacią guzów nie-bolesnych, niekiedy bardzo wielkich, często w miejscach znacznie oddalonych od ogniska choroby. Tworzeniu się ropni tych zwykła towarzyszyć gorączka, wzmagająca się wieczorem, ale zazwyczaj nie bardzo znaczna. Jeżeli ropień taki nakoniec pęknie nazewuątrz, to zwykle potym gorączka podnosi się szybko, ropa wypływająca z otworu staje się posokowatą (ob.

P o s o k a), a wtedy śmierć zwykle prędko zakończa chorobę. Pęknięcie ropnia do wnętrza jamy pierśnej lub brzusznej również staje się przyczyną śmierci. Jeżeli ropień wytworzy się na powierzchni przeduiej kręgów karkowych (w gardle) i dojdzie do objętości znacznej, może niekiedy stać się powodem uduszenia. —W razie najlepszym, jeżeli ani porażenia, ani ropnie chorego nie zmogą, możliwe bywa wyzdrowienie, t. j. wygasnąć może sprawa gruźlicza w kręgach, ale garb, który tymczasem powstał, niczem już usunąć się nie daje, a następstwami kalectwa tego bywają też dolegliwości rozmaite, źle zawsze wpływające na stan zdrowia osób niem dotkniętych. Wobec tego rokowanie w żadnym razie nie może być pomyślne, gdyż nigdy spodziewać się nie można wyzdrowienia zupełnego.—Do leczenia przystępować należy zawsze jak najwcześniej, gdyż tylko na samym początku rozwijającego się cierpienia można jeszcze mieć nadzieję jaką taką, że udać się może przynajmniej niedopuszczenie do wytworzenia się garbu bardzo wielkiego. Leczenie takie, aby mogło być uwieńczone skutkiem pomyślnym, wymaga zawsze czasu bardzo długiego, przestrzegania drobiazgowego przepisów lekarskich i cierpliwości wielkiej, a przytem nigdy zaręczyć nie można, że cel upragniony rzeczywiście osiągnięty będzie, ponieważ często bardzo, pomimo zabiegów wszelkich, choroba kroczy naprzód i śmierć pociąga za sobą.

Ogólnie zaś wobec

Chociaż nieomal zawsze przyczyną próchnienia kręgów bywa gruźlica, mogą ją też czasami wywołać przyczyny inne, to wszakże na przebieg choroby samej wpływu nie wywiera i zejścia bywają takie same.—Por. podręczniki chirurgii, między innemi H u e t e r a-L o s s e n a „Wykład chirurgii szczegółowej“ (Przekład z niem. Warszawa 1900, str. 547 — 560), nadto:

H. Bigg „Caries of the spine“ (Londyn 1902);

Daverne „Sur quelques observations d’ostéo-myelite vertébrale aigüe“ (Paryż 1903); O.

Głowa przechodzi

Charakterystyczną cechę rozwoju

u K-ów zewnętrznie jest niewidoczną; ciało zróżnicowane jest na trzy główne oddziały: głowę, tułów i ogon. W głowie mieści się otoczony czaszką mózg i główne organy zmysłów: wzroku, słuchu, powonienia i smaku, a także dość często i dotyku; w głowie mieści się i otwór ustny z przednim oddziałem przewodu pokarmowego, pozostający w łączności z narządami oddechowemi. w tułów bądź stopniowo, bez wyraźnego pośrednictwa szyi, jak np. u ryb, bądź też jest od niego wyraźnie odosobnioną przez zróżnicowaną szyję. Tułów stanowi środkową część ciała, a pod względem objętości i ważności fizyologicznej zamkniętych w nim trzewi—najważniejszy jego oddział. Mieszczą się w nim: jama ciała, jelito wraz z bocznemi gruczołami — wątrobą i trzustką—,serce, narządy wydzielni-cze i rozrodcze i płuca. — Granicę dzielącą tułów od ogona stanowi zwykle otwór odbytowy. W wyjątkowych tylko razach odbyt przesuwa się nieco ku przodowi, tak, iż tułów sięga poza otwór tylny jelita. W bezpośredniej łączności z tułowiem pozostają zwykle kończyny. Tułów kręgowców wyższych ze swej strony może być podzielony na trzy oddziały: szyję (collum), pierś (thorax) i brzuch (abdomen).— Szyja jest zwężonym łącznikiem tułowia z głową; pierś zawiera w sobie płuca i serce; brzuch — sploty jelit, narządy wydzielnicze i rozrodcze. U najwyższej grupy kręgowców— u ssaków—pierś od brzucha oddzielona jest przegrodą wewnętrzną—przeponą (diaphragma). Końcowa część ciała —ogon (cauda) zawiera w sobie krańcowe kręgi z odpowiednią muskulaturą; niekiedy K-om brak ogona zupełnie, albo też istnieje w stanie szczątkowym. Zewnętrzne wyrosty K-ów mogą być bądź parzyste, bądź nieparzyste. Nieparzystą kończynę stanowi np. płetwa grzbietowa ryb, która może być jednolitą, przebiegającą wzdłuż środkowej linii grzbietowej tułowia i ogona, i przechodzi bezpośrednio na stronę brzuszną, albo też rozpada się na grzbietową,-ogonową i pod-ogonową. Kończyny albo od noża parzyste występują zwykle w ilości dwóch par, niekiedy jedna z nich (Siren), albo i obie, zanikają (węże, minogi). Odpowiednio do spełnianych czynności fizyologicznych kończyny parzyste K-ów wykazują wielką rozmaitość budowy anatomicznej i, co za tern idzie, różne noszą nazwy— płetw u ryb, skrzydeł u ptaków, nóg lub rąk. u ssaków. Odpowiednio do swego stanowiska na ciele pierwsza para kończyn zwie się przednią, druga zaś—tylną. Do charakterystycznych cech skóry K-ów zaliczyć należy różne rogowe lub kostne twory jej. zewnętrzne, jak oto: włosy, sierść, kolce (igły), kopyta, pazury, pióra, łuski, płyty kostne (u żółwia) i t. p., oraz gruczoły potowe, łojowe, mleczne i t. p.- Niektóre z tych tworów stanowią charakterystyczną cechę poszczególnych

Wielka Enuykl. Ilustr. Ser. I, Tom XL. Zesz. 319a.

gromad, a mianowicie: pióra — ptaków, sierść i gruczoły mleczne—ssaków, łuski—ryb i t p. Skóra właściwa ssaków [Cutis), po większej części na zewnętrznej, zwróconej do nabłonka, stronie, posiada liczne brodawkowate wyrosty. Na brodawkach tych, u ssaków i ptaków spełniających czynność narządów dotykowych, osadzone bywają włosy, pióra, łuski i t. p. Niezależnie od rogowych i kostnych wytworów skórnych, stanowiących niejako skielet K-ów zewnętrzny—zwierzęta te posiadają charakterystyczny, typowy dla nich skielet (ob.) wewnętrzny; najistotniejszą składową część jego stanowi k r ę go s ł u p (ob.) na różnych szczeblach rozwoju K-ów różnie rozwinięty i do różnych funkcyi fizyologicznych różnie przystosowany. Najwyższy stopień organizacyi, bo najszcze-gółowsze zróżnicowanie anatomiczne i fizyolo-giczne, osiągnęły w typie K-ów powstałe systemy: system nerwowy (ob. Nerwowy syst e m), narządy zmysłowe (ob. Oko, Ucho, Język, Węch, Dotyk), system pokarmowy, oddechowy, krwionośny, wydziełuiczy i rozrodczy. Pod względem płciowym K-e należą do zwierząt rozdzielnopłciowych, wyjątkowo tylko, sporadycznie lub teratologicznie zdarza się tu hermafrodytyzm (Serranus, Cyprinus). Jądra i jajniki występują u K-ów w ilości jednej pary; u samic ptaków prawy jajnik ulega zresztą zanikowi tak, iż u form dorosłych pozostaje tylko lewy. U niektórych ryb brak zupełnie zewnętrznego kanału płciowego; jaja i plemniki dostają się wtedy z gruczołów płciowych wprost do jamy ciała i stamtąd dopiero przez porus genitalis wydalane bywają naze-wnątrz.

embryonalnego K-ów stanowi t. zw. brózdka zarodkowa, albo brózdka pierwotna, występująca w pierwszej fazie zawiązującego się zarodka i przebiegająca wzdłuż przyszłej głównej osi jego ciała. Brózdka ta tworzy grzbietową część zwierzęcia; później dopiero boczne krawędzie brózdki zarodkowej, rosnąc na boki, nachylają się ku spodowi i tworzą ściany brzuszne zwierzęcia. Młode K-e poza mniejszemi rozmiarami ciała i niedojrzałością płciową nie różnią się zwykle zasadniczo od postaci dorosłych. Tylko płazy (amphibia) i niektóre ryby podlegają przeobrażeniom (metamorfozie).—Typ kręgowców rozpada się na 2 rzędy: T Abranełiiata—rząd, obejmujący zwierzęta przez całe życie oddychające wyłącznie płucami, a mianowicie: 1) Ssaki, 2) Ptaki, 3) Gady; oraz II Branchiata—rząd, do którego zaliczamy zwierzęta, oddychające przez całe życie, albo przynajmniej za młodu, skr żelami,a mianowicie: 4) Płazy, 5) Ryby. Literatura, dotycząca anatomii, embryolo-gli i systematyki Kręgowców: Owen R. „Anatomy of Vertebrates“ (Londyn 1866 —1868); T. H. Huxley „Handbuch der Anatomie der Wirbelthiere“ (Wrocław 1873); A. Ma cali s ter

wa 1903).

!.. K.

r,. k

i,, j

1 a).

„Introduction to Animal Morphology“ T. II Ver-tebrata; Parker T. J. „Course of Instruction in Zootomy (Vertebrates)“ (Londyn 1884); W i e-dersheim R. „Lehrbuch der Vergleichenden Anatomie der Wirbelthiere“ (Jena 1886); Zelm Grundriss der vergleichenden Anatomie der Wirbelthiere“ (Jena 1898); Gegenbaur C. „Vergleichende Anatomie der Wirbelthiere“ (Lipsk 1898); Hertwig O. „Handbuch d. vergleich. Embryologie der Wirbelthiere“ (1901); Z i 11 e 1 „Handbuch der Falaeontologie“ (1887 —

1893); Stein mann u. Döderlein „Elemente der Palaeontologie“ (1890); Bronns „Klassen und Ordnungen des Thierreichs“ (C. K. Hoffman, Hubrecht, Sagemehl, Selenka, Gadow, Giebel, Lache); Nusbaum J. „Zasady anatomii porównawczej“ T. II (Warsza-

K. K-ć.

Kręgowe zwierzęta, ob. Kręgowce. Kręgulaszek, ob. Kro g u lec.

Krępa albo K rępiank a, rz. w gub. radomskiej, pow. Iłżeckim, poczyna się pod wsią Jawor, na północ Sienna, płynie ku wschodowi i za Solcem dwiema odnogami wpada z lewego brzegu do Wisły. Długa 21 wiorst.

Krępa, staroświecka gra w trzy karty, z których dwie zakryte. Z niem. Krimp, Krimp f., ang. crimp.

Krępa, wioska pod Maci e j o w i c a m i, (ob.).

Krępa, tą nazwą lud w okolicach Rabki oznacza dyby (Kop er nic ki „Zbiór wiad. do antr. kraj.“ XV 18).

Krępianka, rzeka, ob. K r ę p a.

Krępolan, ob. Protium.

Krępowie:ki Tadeusz (* 1798 r. — f 5 stycznia 1847 r.), osławiony działacz na emi-gracyi. Przed rewolucyą był nauczycielem w Warszawie; w 1822 r. redagował krótkotrwale czasopismo „Dzienuik nadwiślański“ (9 numerów) W 1830 — 1831 r. służył w arty-leryi w korpusie generała Dwernickiego, a po przejściu tego korpusu do Galicyi K. dezerto-wał z jego szeregów i ponownie wstąpił do armii powstańczej, do korpusu gen. Różyckiego, ponieważ, jak powiedział Worcell nad jego grobem: „nad opuszczenie rewolucyjnego stanowiska, przeniósł K. sąd wojenny i jego następstwa—niesławę“. Zatem przebywał w Warszawie i czynnie przyłożył się do wypadków 15 sierpnia, poczem gen. Krukowiecki mianował go swoim adjutantem. Na eraigracyi należał do grupy krańcowej. Rozgłośuem stało się wystąpienie K. na obchodzie rocznicy powstania listopadowego, urządzonym przez T o -warzystwo litewskie i ziem ruskich (ob ) w 1832 r.; K. wygłosił mowę, w której, występując w obronie niby ludu dał uście swej namiętności partyjnej i nawet wychwalał guę-bicieli narodu polskiego. Wypowiedział to wobec Lafayette’a i licznie zgromadzonych Francuzów, a nadto wydrukował te wywody płytkie: „Discours prononcé à Paris, Anniversaire

I de la Revolution Polonaise“ Paryż 1833), czem wywołał ogólne zgorszenie. Komitet emigracyjny Dwernickiego jednogłośnie uznał czyn K. za niegodny Polaka, a dążenia jego za zgubne. Lafayette w liście do emigrantów wyraził swoje oburzenie Teodor Morawski zbił ryczałtowe wyrody K. w broszurze: „Quelques mots sur l’état des paysans en Pologne“ (Paryż 1833). Założył K. gromadę (ogół) „Grudziądz“ i wydawał odezwy, pełne bezmyślnego miotania się: ob. „Polska i Rossya, rapport komitetu śledczego“. (Londyn 1834, autorami tego paszkwilu byli Kisiel, Krępowiecki i Dziewicki). Nawet i skrajna lewica emigracyi — Towarzystwo demokratyczne—odsunęła się od współdziałania z K., ponieważ teudencye jego nie miały ani cienia poważnej lub głębszej podstawy a jedynie nacechowane były bezrozumnem warchol-stwem. Wkrótce zupełnie zapomniany, K. prze-I mieszkiwał w Londynie, gdzie umarł; przed śmiercią został prawowiernym chrześcianinem. Por. „Dziennik narodowy“ 1847 r. 6 lutego; „Demokrata polski“ 1847 z 27 lutego, „Kronika emigracyi polskiej“ 1834, str. 201 i Gad on „Emigr. polska“ t. I i III.

Krępujący kaftan, ob. Kaftan krępuj ą c y.

Krępulec (z niemieckiego Krummholz), zgięty kawałek drzewa, na którym rzeźnicy wieszają cielęta i owce. W Poznańskiem tak zowią niekiedy kulę, t. j. wici rozsyłane celem zwołania na naradę gospodarczą (ob. Ku-

L K

Krępulec, czyli uciskadło (łac/compressor kim, franc, tourniquet) narzędzie chirurgiczne, służące głównie do wywierania ucisku silnego na tętnice, aby po przecięciu ich, ko-niecznem podczas różnych zabiegów chirurgicznych, krew nie wytryskała z nich. K-e bywają różne. Najprostszy, a przytem bardzo skuteczny i dający się doraźnie sporządzić, jest K. drążkowy, wynaleziony przez Morela, w r. 1674. Bierze się taśmę mocną, przynajmniej na 2 palce szeroką, okręca się ją podwójnie dokoła ręki lub nogi i związuje,, na-stępnie wzdłuż tętnicy wsuwa się między taśmę i ciało wałek podłużny z płótna zwiniętego; ze strony przeciwnej podsuwa się ,w sposób podobny krążek wycięty ze skóry grubej, tektury lub deseczki, podłożywszy podeń kawałek płótna w kilkoro złożony; uakoniec między powierzchnię zewnętrzną krążka i taśmę wtyka się drążek i kręoi nim tak długo, aż poniżej miejsca uciskanego tętno bić przestanie, wtedy, aby drążek nie zmienił położenia, przywiązuje się go za pomocą innej taśmy, lub opaski jakiejkolwiek. Wadą największą K-a tego jest to, że wywiera on ucisk nie tylko na tętnicę, ale i na cały członek, a nadto nie wszędzie można go nałożyć. Pod względem tym przewyższa go K. śrubowy, na początku wieku XVIII wynaleziony przez Jana Ludwika

Petita (ob.). Narzędzie to składa się z dwu poduszeczek (pelottes) grzybkowatych, niewielkich, połączonych z sobą ruchomo za pomocą taśmy mocnej, na 2 do 3 palcy szerokiej, dającej się spiąć za pomocą sprzążki, t śinę tę nadto napinać można dowolnie za pośrednictwem śruby dość długiej, połączonej stale z jedną z poduszeczek. Jedną z nich, niepo-siadającą śruby, przykłada się do tętnicy, drugą ze strony przeciwnej, poczem spina się taśmę na sprzążkę, przyciągając ją silnie, teraz, aby zwiększyć ucisk, wprawia się w ruch śrubę, która ponad poduszeczką przeciwległą tętnicy, powiększa ucisk jeszcze bardziej. Ten rodzaj K-a wywiera ucisk tylko w dwu miejscach, służących za oparcie poduszeczkom, nie uciska zatem członka całego, ale nie jest tak pewny, ponieważ łatwiej zsunąć się może z tętnicy poduszeczką uciskająca. Później starano się ulepszyć rozmaicie oba te K-e, uie odbiegając jednak od zasady pierwotnej. Ü-becnie narzędzia te rzadziej niż dnwniej używane bywają; zamiast nich służą teraz najczęściej taśma szeroka, lub powrózek gumowy, u a palec gruby, którym okręcany bywa kilkakrotnie członek powyżej pola operacyjnego.

dołowi —do wody. Przednia para nóg, opatrzona chwytnem zakończeniem, rozwinięta jest najsilniej, pozostałe zaś dwie, znacznie skrócone, grube, w kształcie płetw rozszerzone, wykonywają zręczne ruchy po wodzie i w wodzie. Zarówno chrząszcze dorosłe jak i ich larwy pędzą drapieżniczy sposób życia. Schwytane w rękę — w celu samoobrony — wypuszczają z siebie białą, odrażającą ciecz. Nurkując zręcznie w wodzie, zabierają z sobą pęcherzyki powietrza na końcu odwłoka. — Wydłużone, uzbrojone w 4-o członkowe różki i długie nogi larwy posiadają na bokach odwłokowych odcinka pierzaste wyrosty, spełniające czynność organów oddechowych (skrzela dycliaw-kowe) i na końcu odwłoka 4 cienkie ruchliwe biczyki. Schwytaną zdobycz wysysają zapo-mocą swych szczęk, mających kształt szczypców, tak samo jak i larwy pływaków. W po-czwarkę przeobrażają się po wyjściu z wody. Do rodzaju tego zaliczono przeszło 15 gatunków, zamieszkujących Europę. Najpospolitsze z nich: 6r. Natator L. — jajowaty, o wypukłym grzbiecie 5 —6 mm.—9, Minutus—wydłużony— 3,5 -4,5 mm.    K K c-

Kr§tarz, dawniej także skręt, stercze k, wyrostek ster k owy, kołowrotek i o -bracacz, łac. trochanter, nazwa wyrostków kostnych w części górnej kości udowej, do

dem, czyli kręcące nim. Jest ich dwa: większy (t. maior) po stronie zewnętrznej uda, dający się łatwo wyczuć przez skórę, ponieważ koniec jego leży tuż pod jej powierzchnią, i mniejszy (t. minor) po stronie wewnętrznej kości. —Por. Noga i Udo.

Kr§te jelito, ob. Jelito.

Krftogłów (Iunx torąailla), gatunek ptaków łażących (Scansores) z rodziny Iungi-dae, blizko spokrewnionej z dzięciołami. Upierzenie tego ptaka na stronie grzbietowej jasnoszare i brunatue, czarno nakrapiane i pręgo-wane; strona brzuszna żółtawo-biała z ciemne-mi plamkami; gardło i szyja od spodu żółta-wo-białe z rdzawym odcieniem i poprzecznemi ciemniejszeini prążkami; od ciemienia aż do dolnej części grzbietu ciągnie się podłużna czarnawa pręga; lotki z czerwono-brunatnemi i czarno-brunatnemi paskami. Pióra ogonowe z delikatnemi czarnemi kropkami i z ciemniej-szemi paskami, idącemi w poprzek. Oczy żółto-brunatne; prosty, stożkowaty dziób i nogi zielonawo-żółte. Długość ciała wynosi 18 cm., skrzydeł 9 cm., ogona 6.5 cm. — K. istnieje w Europie, Azyi i Afryce północnej; jako ptak wędrowny ukazuje się u nas przy końcu kwietnia, a w początkach sierpnia odlatuje. Przebywa najchętniej w okolicach, porosłych sta-remi drzewami; chętnie gnieździ się także w pobliżu domostw, np. w sadach. Pod względem wyboru miejsca na gniazdo K. nie jest wybredny. Zwykle urządza sobie gniazdo w dziuplach sta-

Dr. J. f

Sposób ten ucisku jest najpewniejszy i najłatwiejszy, ale posiada także przywary te same, co K. Morela. W razie krwotoku z tętnicy przeciętej, każda taśma dosyć mocna, powró- których przyczepiają się mięśnie obracające u-zek jakikolwiek, albo chustka złożona podłużnie, przewiązana mocno ponad (t. j. w kierunku do serca) raną krwawiącą, stanąć może za K. aż do przybycia lekarza.

Kr§ski, herb, ob. Nadelwicz.

Dr J. I'.

Kr§sko (Kranz) — w dawnym powiecie Kościańskim, województwie Poznańskiem, zbór pólski, luterski, fundacyi Nadelwicz-Kręskich założony przed 1553 r., następnie stale pod patronatem Dziembowskich. Obecnie czysto niemiecki. — Dzisiaj K. jest wioską, liczącą około 500 głów, w pow. międzyrzeckim (por.

„Zbory i senatorowie protestanccy w dawnej Rzeczypospolitej“. Warszawa 1904).

Kr§tak— Gyrinus, rodzaj owadów tęgopo-krywych (Coleoptcra), zaliczony do rodziny krętakowatych (Gyrinidae). Owady te, spokrewnione z pływakami (Dyticidae), pędzą wodny sposób życia i do warunków tego środowiska przystosowały się tak całą swoją orga-nizacyą jako też i sposobem życia. W 11 członkowych krótkich łóżkach—pierwszy, podstawowy ich członek jest tej samej długości, co następnych 7 razem wziętych; ostrą, boczną krawędzią głowy każde oko rozcięte jest na dwie połowy —górną i dolną, skutkiem czego doznaje się wrażenia, że owady te na każdej stronie głowy posiadają po parze oczu; podczas zwinnych swych ruchów, któremi zataczają one kręgi i różne zygzaki na powierzchni wody, „górnemi“ swemi oczami patrzą ku górze — w powietrze, „dolnemi“ zaś — ku

wciąga go.

wych).

Red.

zna-

u.

J. F. O.

rych drzew, zajmując najczęściej stare, brudne gniazda szpaków i wróbli i tylko w ich braku zakłada nowe, najczęściej na wierzchołku starej wierzby. W połowie maja samica składa 7 — 12 małych jajeczek, zupełnie białych. Po 14 dniach wylęgają się pisklęta prawie nagie lub pokryte rzadkim szarym puchem, które rosną dość szybko, lecz nie opuszczają gniazda, dopóki nie nauczą się zupełnie dobrze latać. —K. żywi się głównie mrówkami, szczególnie zaś ich poczwarkami, oprócz tego zjada także gąsienice i larwy innych owadów. Przy zdobywaniu pożywienia pierwszorzędną rolę odgrywa długi i lepki język; K. przez otwór lub szparę wsuwa język do mrowiska i czeka, dopóki nie przykleją się do niego mrówki i po-czwarki, poczem raptownie wraz ze zdobyczą

Cz. St.

Krętogon czyli Skomlik, ob. Call it hr ix.

Krętopornia (Maeandrima), rodzaj korali (Anthozoa) wieloczułkowych (Zoantharia v. Po-lyactinia) z rodziny Astraidae. K. tworzą kolonie szeroko rozpostarte; słupek (columella) dobrze rozwinięty, dziurkowaty. Rodzaj ten liczy około 20 gatunków w części kopalnych (w pokładach kredowych i trzeciorzędo-

Cz. St.

Krężel—walec drewniany półłokciowy, z jednego końca grubszy, na który rozwijają i przywiązują len, przygotowany do przędzenia. 0-znacza także kijek u przęślicy.

Krężęlnice (Grymnolaemata), rząd mszywio-łów (Bryozoa), zaliczanych dawniej do typu mięczakowatych (Molluscoidea), w ostatnich zaś czasach do typu robaków właściwych (Vermes).— Czułki, zazwyczaj nieliczne, osadzone są u K-ic na krawędzi podstawy (lophophorus), mającej kształt tarczy kolistej; otwór gębowy bez pokrywki. Są to drobne istoty morskie, tworzące, prócz rodzaju Paludicella, kolonie o najrozmaitszej postaci. Poszczególne osobniki kolonii, często niepodobne do siebie, rozróżniamy, jako „awikularye“, „wibrakule“, „owicelle“ i t. d. Wszystkie dotychczas ne gatunki kopalne mszywiołów należą do tego rzędu, bądź do Chilostomata, bądź do Cy-clostomata. Rząd K-ic- dzieli się na trzy pod-rzędy: 1) Chilostomata, 2) Ctenostomata i 3) Cyclostomata.    o*, st.

Kribelli (Cribelli, Crivelli), herb polski z indygenatu. Na tarczy dwudzielnej w polu prawem złotem — sześć kul — jedna, dwie, dwie i jedna, — górna błękitna z trzema liniami srebrnemi, reszta czerwone; w lewem — trzy pola, jedno nad drugiem: w pierwszein czerwo-nem — orzeł srebrny, w drugiem czterodzielnem (I i IV pola srebrne, Ili III purpurowe)— przetak złoty w pośrodku, w trzeciein wreszcie zielonem—pół konia srebrnego. Nad hełmem korona szlachecka. Udostojuiony przez dodanie Orła białego dla Sebastyana Cribelli v.

JûV

Fig. 111. Kribelli (herb).

Crivelli, modeóczyka, przy udzieleuiu mu indy-genatu przez Stefana Batorego, w dn 3. marca 1578 roku. Źródła: Metr. koronna, ks. 118, f. 193, Pawiński; Ostrowski.

Kricenskÿ Józef Jarosław, nowelista czeski (* 1812 — f 1886). Będąc synem nauczyciela, znosił dotkliwy niedostatek, co mu jednak nie przeszkadzało uczęszczać do gimna-zyum, lubo uniwersytetu w Pradze skończyć nie mógł, zmuszony zajmować się nauczycielstwem i doglądać chorego ojca. W r. 1834 ogłosił w czasop. „Kvety“ pierwszy swój u-twór poetyczny p. t. „Vojenska“. W 11 lat później przypomniał się światu drobnemi powiastkami i nowelkami, publikowanemi w „L/e-skć Vcele“. „Kvety“ i „Vlastimilu“ („Myslivcy“, „Lest nad silu“, „Karbanik“, Zdenëk z Mezi-leżic“. „Korar“. „Msta lâskÿ“). Oddzielnie wydał: „Laska ń hrich“ i „Fraśka v novele“ (Praga 1846); „Kamaradi“ (1856); „Jak se Koprnickÿ Vâvra dostał z rychtàrstvi“ (1856, 2 tomy); „Pravda ve lżi“ (1860).

Krieg, herb polski z indygenatu. Na tarczy w polu czerwouem —rycerz zbrojny z przyłbicą otwartą, z pióropuszem czerwonym na hełmie i szablą w prawej ręce, z lewą przy

Ol] -C

Fig. 111. Krieg (herb).

pochwie. Nad tarczą korona baronowska, w niej | czeg0 Zgromadzenia Stanów i później Fol-hełm ukoronowany, nad którym pół rycerza, jak na tarczy. Labry czerwono, podszyte srebrem. Używany przez rodzinę baronowską austryacką Krieg von Hochfelden, z której Franciszek, prezydent Galicyi, otrzymał indy-genat galicyjski w r. 1820. Źródła: Poczet szl. galic.; Rietstap.

kethingu, brał czynny udział w opracowaniu prawa prasowego i sądownictwa; w 1855 r. został szefem departamentu ministeryum szlez-widzkiego, w 1856 ministrem spraw wewnętrznych (do 1859 r.), w 1858 zarazem ministrem finansów, w 1863 r. członkiem Lands-thingu, wreszcie w 1864 r. pełnomocnikiem duńskim na konferencyi londyńskiej; w 1870 — 72 r. był ministrem sprawiedliwości, w 1872 — 74—ministrem finansów. W 1890 r. usunął się od życia politycznego. K. pierwszy dał inicyatywę do jedności prawnej trzech państw północnych Danii, Szwecyi i Norwegii w dziedzinie handlu, prawa wekslowego i morskiego; wraz z Norwegiem Aschehougiem i Szwedem, Bergem był twórcą podjętego w tym celu wydawnictwa „Nordisk Retsancyklopoedi“ (Kopenhaga 1878). Prócz tego napisał: „Den sles-vigske Formue-Familie-og - Arveret“ (Kopenhaga 1853 — 55). — Por. poświęcone K-owi: „Smaaskrifter af Nordiske Forfattere“ (Kopenhaga 1887).

D.

Krieger Fryderyk Wilhelm (’w Rotterdamie d. 23 listopada r. 1805--f w Lejdzie w r. 1881), zasłużony chirurg holenderski.

Naukami lekarskiemi zaczął zajmować się w r. 1822 w Groningen, ponieważ jednakże zabawiał się raczej literaturą niż niemi, ojciec w r.

Krieger, herb polski, ob. Kryger.

Kriegk Jerzy Ludwik, pisarz historyczny niemiecki (* 1805 w Darmsztacie—f 1878 w Frankfurcie nad M.). Był profesorem gim-nazyum i archiwistą miejskim we Fraukfnrcie. Pozostawił ważniejsze prace: „Die Völkerstäm-ihre Zweige“ (Frankf. 1848, 5-te wyd.

1825 skłonił go do opuszczenia uniwersytetu i umieścił w księgarni. Trzy lata oddawał się K. księgarstwu, potem wszakże udał się do Berlina i tam znów zapisał się do wydziału lekarskiego-, po półtrzecia roku wrócił do Groningen, gdzie nakoniec w r. 1834, po obronieniu rozprawy „De graviditate tubaria“, dyplom doktorski osiągnął. Osiadłszy jako lekarz w Rotterdamie, po dwu latach został powołany na lektora chirurgii w tamtejszej szkole klinicznej. W r. 1848 zaproszono go na katedrę chirurgii do Lejdy, gdzie, jako profesor ceniony, wykładał z pożytkiem niemałym do r.

me u.

1882); „Frankfurter Bürgerzwiste und Zustände im Mittelalter“ (tamże 1862); „Die goldene Bulle der Stadt Frankfurt“ (t. 1867); „Deutsches Bürgertum im Mittelalter“ (t.    1868, no

we wyd. 1871); „Geschichte von Frankfurt a. M.“ (t. 1871); „Deutsche Kulturbilder aus dem XVIII Jahrh.“ (Lipsk 1874, z dodatkiem: „Goethe als Rechtsanwalt“). Również opracował pierwsze wydanie Schlossera: „Weltgeschichte für dar deutsche Volk“ (Frankf. 1843—56, 18

Dr. J. Y.

1809, w którym z powodu rozwijającej się choroby umysłowej musiał ustąpić. K. był autorem cenionego w Hollandyi podręcznika klinicznego (Groningen 1847 — 1851) i kilku prac innych; w rękopisie, przechowywanym w bibliotece uniwersytetu lejdejskiego, pozostały po nim dzieje obszerne operacyi kamieni pęcherzowych p. n. „De geschiedenis der steensnyding“.—Por. „Biogr. Lexikon der her-vorr. Aerzte“ (t. III, str. 552).

tomów).

Kriegshaber, herb polski z nadania. Na tarczy ściętej w polu górnem srebrnem—dwa snopy złote rzędem; w dolnem błękitnem—kotwica srebrna, ukosem w lewo położona. Nad hełmem w koronie między dwoma skrzydłami czarnemi — snop złoty. Nadany wraz ze szlachectwem dziedzicznem Abrahamowi Kriegshaberowi, kupcowi lwowskiemu, w dn. 17 czerwca r. 1794 przez Franciszka II, cesarza św. państwa rzymskiego. Syn rzeczonego Abrahama, Antoni-Adam, członek Stanów galicyjskich, otrzymał w roku 1818 udostojnienie herbu powyżej opisanego przez dodanie dwóch jeszcze pól do tarczy—błękitnego z ulem zło-

Æ.

Krieger Fryderyk Chrystyan, malarz. Syn biednych rodziców (* w Zeuche pod Forsta w Saksonii w 1774 r.). Nie mając środków na kształcenie się, pomimo wybitnych zdolności do rysunków, został krawcem w rodzinnem swem mieście. Dorobiwszy się trochę, zarzucił rzemiosło i udał się 1800 r. do Drezna, dla kształcenia się w malarstwie: początkowo malował pastellami, następnie olejno. W czasach wojen Napoleońskich zwiedzał różne miasta dla zarobku, a w 1815 przybył do Warszawy. Malował portrety, sceny historyczne, rodzajowe i obrazy kościelne. Jego obrazy znajdują się w kościołach po-kapucyńskim i po-karmelickim w Warszawie, oraz w kościele parafialnym w Łękińsku w piotrkowskiem.

i UN

(fi

o, s. z.

Zostawszy profesorem malarstwa w szkole sztuk pięknych w Dreźnie w r. 1800, umarł tamże w r. 1833. Córka jego, Lina Krieger, znana była w latach 1830—45 w Dreźnie jako biegła malarka.

Fig. 111. Kriegsha-ber (herb).

Krieger Andrzej Fryderyk, prawnik i mąż stanu duński (* 1817 w Colbjornsvig pod Arendal — f 1893 r.). W 1847 r. objął katedrę prawa w uniwersytecie kopenhaskim; w roku następnym, jako członek ustawodaw-

Ukończywszy w r. 1875 kurs nauk lekarskich i osiąguąwszy dyplom doktorski, zajmował się początkowo w pracowni Helmholtza fob) w Berlinie, następnie przeniósł się do Lipska, gdzie został asystentem profesora fizyologii Ludwiga (ob.), a w r. 1878 docentem prywatnym. W r. 1880 powołano go na profesora nadzwyczajnego fizyologii do Freiburga; po czterech latach został tamże profesorem zwyczajnym tegoż przedmiotu. K. zajmował się dotąd najgłówniej fizyologią narządów zmysłowych, oraz fizyologią doświadczalną w kierunkach rozmaitych. Oddany zupełnie nauczaniu i zajęciom pracownianym, któremi włada po mistrzowsku, rzadko kiedy chwyta za pióro, a dotychczas żadnej pracy większej drukiem jeszcze nie ogłosił; prace jego mniejsze, nie liczne, ale cenne, zdobią łamy pism zawodowych, niemieckich.

tym (II) i srebrnego z półkoniem (IV), drugiego hełmu ukoronowanego z półkoniem nad nim i labrów błękitnych, podszytych srebrem, i czerwonych, podszytych, złotem wraz z tytułem Ritter von K. —Z rodła. Poczet szl. galicyjskiej; Borkowski; Hefner.

Kriehuber Józef, malarz i litograf (* 1801 w Wiedniu— f t-że 1876). W 13 r. życia wstąpił do Akademii wiedeńskiej; w 1818 r. przerwał study a i przez lat trzy przebywał w domu ks. Sanguszki w Sławucie, jako nauczyciel rysunków jego synów. Po powrocie uczęszczał do 1825 r. znów do Akademii, ostatecznie poświęcił się litografii i malowaniu miniatur. Utwory K-a pełne wytworności i prawdziwego artyzmu zjednały mu wkrótce powszechną wziętość w najwyższych kołach wiedeńskich; prócz artystycznej, mają one wysoką wartość kulturalno-historycz-ną. Jest koło 7 000 litografowanych portretów K-a. Seryę jego portretów wydano w „Gallerie der dramatischen Künstler des Hofburgtheaters in Wien“ i w „Studien nach der Natur“. Prócz portretów pozostawił K. krajobrazy akwarelowe z Austryi, Alp, Wioch północnych iPrateru wiedeńskiego. Był profesorem Theresianum i członkiem rady akademickiej; w 1861 r. otrzymał od cesarza Franciszka Józefa order.

Kriegsstein, herb polski z nadania. Na tarczy w polu srebrnem—rycerz stojący w zbroi, z listkami koniczyuy w prawej, z lewą na biodrze opartą. Nad hełmem w koronie szlacheckiej dwa skrzydła srebrne. Labry czerwone, podszyte srebrem. Nadany wraz z nobilitacyą

u.

Dr. J. P.

'ht

IT

ft

Krimmitschau lub C r i m m i t z s c h a u, miasto w okręgu Saskim Zwickau (Cwikawa), nad rz. Pleissą i na linii kolejowej Lipsk-Werdau; ma piękny kościół gotycki, sąd, filię banku państwa, telegraf, szkołę realną, tkacką i handlową 23 558 m-ców (1895) Znaczny przemysł (105 fabryk, 5 504 robotników, 112 machin parowych) sprowadza się głównie do przędzalnictwa i tkactwa; 80 przędzal ii dostarcza przeważnie przędzy wełnianej (produkcya roczna 7³/₄ mil. kgr. przędzy wartości J5 mil. marek), częściowo przetwarzanej na miejscu, częściowo wywożonej nietylko do prowincyj niemieckich, lecz również do Anglii, Rossyi, Skandynawii, Włoch i üzwajcaryi, a nawet do Ameryki. Wytwórczość bukskinu (materya-tu na ubrania męskie), w doborowych gatunkach, wynosi rocznie 37₄ md- metr., wartości 18 mil. marek. Prócz tego czynnych jest ! w K. 40 wielkich farbierni, 3 fabryki machin, kilka odlewni żelaza, 2 fabryki tutek, 2 browary fabr, wózków dziecinnych i kilka cegielni. K. był w r. 1903 widownią sławnego strajku trwającego prawie rok cały - tkacze żądali dnia 10-godzinnego pracy, który istniał już ; gdzieindziej, wywiązał się strejk, który zamienił się w sprawę tego, co Niemcy zowią K r a f t p r o b e —walki kto silniejszy.

Fig. 111. Kriegsstein (berb).

Karolowi Kriegssteinowi w dn. 11 listopada 1790 roku przez Stanisława Augusta, króla polskiego. Potomkowie rzeczonego Karola wylegitymowali się ze szlachectwa w Kr. Polskiem w pierwszej połowie wieku XIX z nazwiskiem Kriegsstejn. — Źródła. Akta b. Her. Król. Polskiego; Siebmacher III, 2, 268.

Kriemhild, postać z cyklu o Nibelungach, ob. N i b e 1 u n g i.

D.

Krinagoras z Mytileny, epigramatyk grecki. Dwukrotnie w 45 r. i 25 przed Chr. brał u-dział w poselstwie z miasta rodzinnego do Rzymu, gdzie zbliżył się do dworu cesarskiego i zjednał sobie utworami poetyckietni względy możniejszych patrycyuszów rzymskich. Przechowane w „Antologii“ 51 pieśni K-a świadczą o jego niepoślednim talencie (wydane przez RubensoSma, Berlin 1888). Prof. Sternbach wydał „Crinagorea“ (Wien. Stud.“ XII).

Kringen, przejście w norweskiem wójtostwie Gudbraudsdalen; tutaj w 1612 r. mie-Kries Jan von (* w Roggenhausen [Pru- , szkańcy doliny wyrżnęli w pień oddział zacięż-sy królewskie] d. 6 października r. 1856), le- ¹ nych Szkotów, ciągnących przez Norwegią do karz niemiecki, poświęcający się fizyologii. Szwecyi.

I)r. j. r.

Kris, pod tą nazwą malajską słynie oręż miał wpływ na współczesnych. W 1676 r. kłójący, będący odmianą sztyletu, ale o wiele powrócił z wygnania. K. widział w Rossyi dłuższy. Dawniej stosowano ten termin tylko potężnego sprzymierzeńca Słowian w walce do oręża malajskiego; dzisiaj etnografowie posługują się nim dla oznaczenia podobnych wyrobów spotykanych po za obszarem malajskim.

K. ma długości 30—40 centymetrów, jest zaostrzony z obu boków, bywa bądź prosty, bądź w kształcie wężykowatym. Odznacza się staranną robotą, pochwy zaś jego i rękojeści bywają niekiedy ozdabiane bardzo kosztownie.

O ile można wywnioskować z podań, K. jest orężem pochodzenia hinduskiego. Stal użyta różni się mocno od produktów naszych, przygotowanie zaś oręża jest połączone z mnóstwem przesądów: K. jest „mierzony“, uwaga jest zwrócona na różne skazy jako prognostyki przyszłości. ob. Skeat „The Malay Magic“ 526 —

L. K.

1773.

Kristofersen Krzysztof, pisarz norweski (* 1851 w Trondheimie —f 1892 r. w Chrystia-„Aunales des ma- nii) współpracownik i redaktor niektórych pism norweskich. Zwrócił na siebie uwagę bzeregiem obrazków z życia amerykańskiego Krishanicz Jerzy, pisarz południowo-sło- „Efter Lykken“, ogłoszonych w 1887 r.

w piśmie „Nordstjernen“. Po nich nastąpiły liczne nowelki i szkice, poświęcone wydziedziczonym i cierpiącym: „Fra Strand og Gade“ (1885); „Vaardise“ (1886); „Lövs-praett“ (1887); „Rydnings maend“ (1887); „Werdens Herre“ (1888); „Kjelbotten Sanatorium“ (1890); „Ravnekrokbilleder“ (1891). Najlepsze powieści K-a „Pram“ (1889) i „Paa świadczący o jego Forpost“ (1892) są częścią całego cyklu, obejmującego obrazy z życia społeczeństwa nor-W pismach swych obwiniał K. carów: weskiego od chwili rozbudzenia się narodowe-Aleksego i Fedora, nie wiadomo jednak, czy ¹ go Norwegii do czasów ostatnich. K. był op-

530.

Krisa, ob. K r i s s a.

Krishaber Maurycy (* w Feketehegy na Węgrzech d. 3 kwietnia r. 1836 —f w Paryżu d. 10 kwietnia r. 1883), lekarz paryski, laryngolog. Do nauk zawodowych przykładał się naprzód w Wiedniu i Pradze, następnie w Paryżu, gdzie mu w r. 1864, po obronieniu rozprawy „Du développement de l’encéphale. Étude d’embryogénie“, dyplom doktorski przyznano. Osiadłszy jako lekarz w Paryżu i zająwszy się głównie chorobami gardła i krtani, doszedł z czasem do wziętości i uznania; w r. 1872 otrzymał prawo obywatelstwa we Francyi. Z prac jego licznych wymienić można: „Maladies des chanteurs“ (Paryż 1873) i „De la névropathie cérébro-cardiaque“ (tamże tegoż r.); w pracy tej pierwszy opisał nerwicę, do dziś nazwę choroby K-a noszącą. Wydawnictwu wielkiemu „Dictionnaire encyclopédique des Sciences médicales“ dostarczył artykułów: „Maladies du larynx“ (rzecz napisana wspólnie z Peterem) i „Cerveau“ (wspólnie z Ballern). Liczne prace drobniejsze, treści bądź fizyologicznej, bądź laryngologicznej lub chirurgicznej ogłosił w „Bulletins et mémoires de la Société de biologie“ (w latach 1866 — 1874) i w „Bulletins et mémoires de la Soc. de chirurgie“ (od r. 1868). —Por. ladies de l’oreille et du larynx“ r. 1883, t. IX, str. 63.

wiański, panslawista (* 1617 r.). Jako duchowny, należał w Rzymie do kongregacyi hiero-ui mitów i występował w pismach przeciw schizmie. Dążenia panslawistyczne skierowały go do Rossyi, już jednak w 1661 r. zesłany został do Tobolska. Na Syberyi napisał K. obszerne dzieło o reformach w państwie Ros-syjskiem, rozprawę o sekciarstwie i traktat „Uber die Vorsehung“ wszechstronnem wykształceniu i bogactwie myśli.

z Turkami i Niemcami: to też był jej niezmiennym, zapalonym wielbicielem. Pracował również na polu językoznawstwa. Dzieła zbiorowe K-a wydał w nowszych czasach Bezso-now (Moskwa 1859—60). Pisali o nim: Jagić i Kukuljevié w wydawnictwach Akademii Za-grzebskiej i Bezsonow w czasopiśmie: „Prawo-sławnoje Obozrenije“ (1870).

Krissa lub Krisa w Starożytności bogate, na południo-zachód od poblizkich Delf położone miasto w Pocydzie, od którego otrzymała nazwę zatoka Krissejska, dzisiejsza zatoka Le-panto. K. miała protektorat nad Deltami, nadużywając swej nad niem władzy; od przybywających do wyroczni delfijskiej pielgrzymów pobierała mianowicie nadmiernie wysoki podatek, skutkiem czego z wyroku sądu amfiktyo nów zburzona została, bez prawa odbudowania, wraz ze swym portem Kirrha, podczas pierwszej wojny świętej (596 — 586 przed Chr.): mieszkańców sprzedano w niewolę, a ziemię ofiarowano Apollinowi pytyjskiemn, jak tego żądała wyrocznia. Odbudowanie pewnej części dawnego miasta przez Focejczyków i Amfissej-czyków dało powód do drugiej i trzeciej wojny świętej.- Ruiny K-y koło dzisiejszej wioski Chriso.

Kristiansand, ob. Christiansand.

Kristianstad ob. Chr ist anstad.

Kristiansund ob. Christiansund.

Kristinehamm ob. Christineliamm(n).

Kristnisaga, opowieść o wprowadzeniu chrześciaństwa do Islandyi w r. 981 przez biskupa Fredrika oraz jego dzieje do r. 1121. Zdaje się, pochodzi z czasów bardzo wczesnych, chociaż rzecz samą długo przypisywano prawnikowi islandzkiemu Hauk Erlendsonowi (f 1334), który jedynie skorzystał z rękopisów dawniejszych. Pierwsze wydanie w r. 1688. Dobre wydanie z przekładem łacińskim w r.

L K.

tymistą; wierzył w odrodzenie człowieka przez | wysokości, następnie Vela Greda (1 298 m.).

Subra (1680 metr.);

Dr. J. P.

(ob.).

Dr. J. P.

1899, wyd. 4).

Krivoszije, w Karście (ob. Karst), okolice górzyste, obfitujące w wapień kredowy, należące do żupanii Kotorskiej w Dalmacyi. Ze strony wschodnio-pólnocnej granicy K-j z Czarną Górą, z zachodniej z Hercegowiną i na południe z Bocclie di Cattaro, t. j. Kotorem. Gleba nader nieurodzajna; niedostatek wody zmusza ludność miejscową do używania wody z cystern w braku źródeł. Najwyższe wierzchołki wapienia kredowego: Oryen 1 895 metr.) i sąsiedni Vuci Zub (1802 metr.); Parua, grzebień górski, sięgający 1 774 metr.

Inne wierzchołki są:

Veli Vrh (1 277 m.); Goli vrh (1311    m.)

i t. p. W K-ach są dwie drogi z Risnja do Dragalja: jedna przez Crkvicę, druga przez Ledenicę. W r. 1869 i 1880 ludność tamtejsza wzburzyła się z powodu zaprowadzenia w Au-stryi nowego prawa o wojskowości. - Naucn.

J. F. o.

(1685 r.).—Naucn. Slov.

pracę i zespolenie się z przyrodą.

Kritotulcs. Lekarz nadworny Filipa U, króla macedońskiego, później również służył Aleksandrowi Wielkie mu. Podług Pliniusza („Histor. uatur.“ ks. VII, rozd. 37) wyleczył zupełnie Filipa II, rannego strzałą W oko i wzrok mu ocalił. Curtius Rufus („De rebus Alexandri“ lib. IX) podnosi zasługi jego oddane podczas choroby ciężkiej Aleksandra Wielkiego.

Kritodemcs, lekarz Aleksandra Wielkiego, który wygoił go z rany ciężkiej, w pierś mu zadanej. Podług Arrian a („De expeditione Alexandri“ ks. VI) K. pochodził z wyspy Kos i należał do rodu As klep i a-dów, który wydał również Hippokratesa

Dr. J. P.

Kriton, lekarz grecki, żyjący w wieku I po nar. Chr., należący do szkoły t. zw. empiryków; według świadectwa Galena (ob.) napisał dzieło treści kosmetycznej (Koap.Y]uxa) w czterech księgach, wysoko przez spółczes-nych cenione, oraz drugie o lekach (Uśpi <papp.axcov), których miał być znawcą niepospolitym. Oba dzieła te zaginęły.

Krjukow A d r y a n syn Aleksandra (* w r. 1849) lekarz rosyjski, zajmujący się z powodzeniem chorobami ocznemi. Do szkół i na wykłady lekarskie uczęszczał w Moskwie i w r 1873, po obronieniu rozprawy „Objek-tiwnoje cwietooszczuszczenije na pjerifjericzas-kich czastiach sjetczatki“, dyplom doktorski osiągnął. W roku następnym, dla wykształcenia się lepszego w okulistyce, wyjechał na dwa lata za granicę. Większość czasu tego spędził na pracy w Getyndze i Heidelbergu, krócej bawił w Paryżu i w Berlinie. Po powrocie osiadł w Moskwie i zajął się leczeniem chorób narządu wzrokowego, uzyskując dosyć szybko wziętość i rozgłos. W r. 1886 uniwersytet moskiewski powołał K-a na docenta chorób ocznych, a w r. 1892 mianował go profesorem tegoż przedmiotu. — K. ogłosił drukiem w wydawnictwach lekarskich rosyjskich sporo prac mniejszych; z większych przytoczyć tu można, ceniony w Rosyi „Kurs głaznych bo-ljezniej“ (Moskwa 1898, wyd. 4-e) oraz „Szrifty i tablicy dlja izsljedowanija zrjenja⁻ (tamże

Dr J P.

Slovn. XV.

Krivoklat, wieś parafialna w Czechach, ok. 800 mieszkańców (w 1905). Oprócz sądu okręgowego poczta, telegraf, stacya kolei żel. (Be-roun-Rakovnik), kościół ś. ś. Piotra i Pawła. W pobliżu pokłady rudy żelaznej i węgla kamiennego. K. jest ulubionem miejscem wycieczek letnich. Nazwa gminy K. pochodzi od zamku tej samej nazwy, leżącego na wierzchołku między Budami a Horą Amaliinową. K. jest miejscem urodzenia Macieja Hutskiego z K-u. W zamku zachowała się brama główna z herbem, przedstawiającym lwa w przyłbicy królewskiej i z dwoma szczytami, z koronowaną literą W. (Władysław,). Nad bramą wznosi się wieża czworokątna z daszkiem wysmukłym. Są tam jeszcze wieże z lochami podziem-nemi. Nad wejściem do kancelaryi urzędu o-kręgowego umieszczona jest tablica marmurowa z napisem łacińskim z r. 1493: „Anno Domini milesimo quadricentesimo nonagesimo ter-cio serenissimus rex Wladislaus est fundator h(ujus) do(mus)“. Kaplica zamkowa w stylu gotyckim z czasów Władysławowskich. Zamek K-i (właściwie Hrâdek K., w XV w. poprostu Hrâdek, niem. Burgleib, Burglin, Burglein, teraz Bür glitz) co do murów swoich pochodzi z XIII w.; odnowiony został w XV w. za czasów kr. Władysława. Zamek ten istniał już w r. 1109. W r. 1110 uwięziono tu Ottona Czarnego, księcia ołomunieckiego Radzi w zamku tym bawili Przemyśl I i syn jego Wacław. Przemyśl II kazał wybudować nowy pałac i ustanowił lenna, zależne od zamku i przez licznych wasalów sprawiane. Król Rudolf o-sadził załogę szwabską, którą wygnał Wilhelm Zajic z Waldeku, dzierżąc K. w swojej mocy. W r. 1316 — 17 wychował się tu kró-lewic Karol i tu później był więziony. W lochach tutejszych gorzkie chwile spędzał w r. 1322 wzięty do niewoli Henryk, ks. austryacki. Około r. 1330 K. dany był w zastaw Udalry-kowi Pługowi z Rabsztynu, ale w r. 1333 wykupiony przez królewicza, który tu niekiedy z małżonką Blanką przebywał. Potem znowu zamek był w zastawie. Bawił w K-cie Wacław IV (1399 r.). Klejnoty koronne, które tu złożono w 1419 i 1420, wywieziono najprzód do Pilzna, następnie do Karlsztyna. W r. 1548 — 1549 uwięziono w lochach braci czeskich: Jana Augustę i Jakóba Bilka. W r. 1643 K. zgorzał, a w 1685 zastawiony Janowi Adolfowi, hr. z Schwarzenbergu, którego potomkowie

sprzedali K Ernestowi Józefowi hr. z Waldsztynu

J.F. o.

Kriwjenko Sergjusz, syn Mikołaja (* 1847 w gub. tambowskiej). Nauki początkowe pobierał w zakładach wojskowych. W r. 1867, skończywszy szkołę wojskową Pawłowską, wstąpił w r. 1868 do instytutu technologicznego w Petersburgu, 'ale opuścił go po dwóch latach i rozpoczął działalność'"* publicystyczną. Hołdował temu kierunkowi wolnościowemu i demo

Z prac innych: Praca fizyczna jako niezbędny pierwiastek 'wychowania (wyd. I 1879, Il-ie 1888); Na rozdrożu (Petersburg 1895).

podobnież i w Wiedniu 1897.—„Naucn.

J F G.

». K. O.

F. V. G.

Kriżko P aweł, archeolog słowacki (* 1841 w Bańskiej Bystrzycy). Działalność literacką rozpoczął od powieści i poezyi, które ogłosił w rozmaitych pismacu słowackich, t. j w „Sokole“ (1861), „Slovenskych porestoch“, „Nar. novinäch“. Przywiódł on do porządku archiwum miejskie w Kreinnicy i ogłosił mnóstwo artykułów historycznych od r. 1862 - 99. Nie-tylko czasopisma słowackie („Sokol“, „Letopis matice slov.u, „Cirk. listy“, „Slov. pohlädy“, „Vlast a Svët“, „Sbornik slov. muz. spolecn.“ i t d.', ale niemieckie („Pressburger Zeitung“), i węgierskie („Szäzadok“) prace jego mieszczały.— Naucn. Slovn. XV.

Krka: 1) rzeka w Dalmacyi, wypływa z gór Dynarskich, z źródła Kerkiczy. Tworzy wodospady w pobliżu Knina, odkąd dopływ K. Bu-

kratycznemu, który znalazł wyraz swój w tak zasłużonych „Otjecz. Zapiskach“. W miesięczniku tym prowadził od r. 1881 dział kroniki wewnętrznej. Ale niebawem „Otjecz. Zapiski“ zostały zamknięte, podejrzewane o 'stosunki z organizacyą „Narodnej Woli“*, K. znalazł się w więzieniu i, po przesiedzeniu półtora roku, wr. 1885 został zesłany do Syberyi zachodniej. Po powrocie w r. 189l£wraz z Stanju-kowiczem redaguje „Russkoje Bogactwo“, które, związane łącznością idei 4 osób, wkrzesiło tra-dycye „Otjecz. Zap.“; później, około r. 1895'zna-lazł.-się w liczbie współpracowników „Nowego słowa“.

Red

Kriwina, ob. Cervena.

Ki*iż Marc'in, archeolog czeski * 1841). W r. 1863 tłumaczył z polskiego „Wieczory pod lipą“ Lucyana Siemieńskiego; pisał artykuły archeologiczne, etnograficzne, antropologiczne i t. p. Godne uwagfsą jego prace: „Der verlässliche Führer in die romantischen | Gegenden der devonischen Kalkformation (1867); „0 nëkterÿch jaskynich na Moravë a jich pod-zemnich vodach“ (Berno 1878); „Pruvodci do morawskyeh jeskyń“ (także po niemiecku 1884); „Lauf der unterird. Gewässer in den devon. Kalken“ (Jahrb. d. k. k. geologisch Reichsanst. Wiedeń 1883, 33). Za rozprawę „Kulna a Kostelik“ i Berno 1889—91) otrzymał odakad. czesk. nagrodę pieniężną. Inne prace: „Die Höhlen in den mährischen Devonkalken u. fihre Vorzeit“ (Jahrb. d. k. k. geol. Reichsanst. 1891, 41; 1892, 42); „0 dobë pravëké, pfedvëké a novovëké na Moravé“ (Berno 1892). Na zjeździe antropologów w Innsbrucku (1894) wygłosił odczyt o człowieku przedpotopowym na Morawach,

Slovn.“ XV.

Kriżek Wac ław, pisarz czeski (* r. 1833— f 1881); skończywszy gimnazyum w Klato-wach, wstąpił do Benedyktynów w Pradze; następnie porzucił klasztor, aby słuchać geografii i filologii słowiańskiej na tamtejszej wszechnicy. W r. 1855 został suplentem przy gimnazyum w Warażdynie w Chorwacyi; w kilka lat atoli powrócił do Czech i w r. 1860 już w Litomierzyeach wykładał w gimnazyum. W r. 1862 otrzymał posadę dyrektora gimnazyum w Taborze. Prace jego: „Nâstin dëjin

Wielka Fnrykl. Jliislr. Ser. I\ Tom X». Zesz 3l9a

klastera Benecfiktinského na Slovanech“, „Histo-rické pamëti Strażowa a jeho okoli“ (Pam. arcli. I 1855). W r. 1855 Matica czeska wydała: „Zprâwa o archivu Ces. Mus “, a w „Perlâch ceskÿch“ t. r. „Pojednâui o krâl. vëunÿch mëstecli v Cechach“. W Warazdynie napisał w 1850 i 1860 dla „uas. musejni“ „Strucnÿ prehled veskeré literatury jihoslovan-ské“, następnie zaś artykuł historyczny w Programie gimn. warażdyńskiego: „Ueber die Ursitze, Ausbreitung u. erste Entwickelung der Slaven“' (1857). W r. 1861 wydał: „Réc-uik latinsko-nëmeckÿ-hrvatski“. Według tego ułożył „Latinsko-cesko-nemecky slovnik“ (Praga ' 186*2); „Anthologia jihoslovanskâ (Praga

1862); ueskâ citanka pro nem. niżsi śkoly“ (Tabor 1862); „Das Realgymnasium erörtet vom Standpunkte einer Reform des österreichischen Mittelschulwesens“, „Slovo o realnych gymna-siich w rynëjsi soustavë skolské“ (1872); „Deji-ny vscobeené a rakouské w prehledu synchro-nistyckèm s 35 geneolog. tabulkami rodu pa-novnickÿch“ (Praga 1869 i 1872); „Slovnik la-tinsko-cesko-nëineckÿ pro nyżśi gymnasia“ (1871); „Dëjiny narodâ slovanskÿch v prehledu synchronistyckém“ - ^Tabor 1872);' „Statistika cisarstvi Rakouského“ (Praga 1874); „Zemëpis vseöbecny a raköusky w tabelärnim prehledu“ (Tabor 1873): „Strücuy dëjepis rise Rakousko-Uherské“ (Praga 1875).—Nauen. Slov.

Kfizik Franciszek, elektrotechnik i przemysłowiec (f 1887 w Planicy w pobliżu Kla-towa). Zbudował linię telegraficzną na drodze wschodniej na Węgrzech Pełniąc służbę telegraficzną na drogach żelaznych na Slązku, Morawach i w Czechach, zaprowadził wiele u-lepszeń, dotyczących się bezpieczeństwa podróżnych. W 1878 urządził bloki sygnałowe, wstrzymujące pociągi. Jest on wynalazcą lampy elektrycznej K. Pietteowej czyli pilzeń-skiej. Zaprowadził w Czechach pierwsze koleje elektryczne. Napisał: „Jak reśiti otâzku prażskych elekträren“ (Praga 1897). — Naucn. Slovn.

za-

J F G.

J. F. G.

JL

evangelica“. Slovn.“ XV.

248).

I,. K.

tysznica występuje także w postaci dwu wodospadów. Tutaj widać zabytki dawnej kultury rzymskiej w postaci malowniczych zwalisk amfiteatru, wodociągu i t. p. W pobliżu klasztoru greckiego ś. Archanioła wpada K. do basenu, tworząc wspaniałą kaskadę, skąd na 4 kilometry zamienia się w jezioro, w którego środku „ wznosi się wyspa z klasztorem Wysowcem z r. 1400.    2) K. rzeka w Karyn-

tyi (Korutany), zwana inaczej Kurka (Gur-k a), wpada do Drawy. Z lewej strony przyjmuje potok Motnicę (Metnitzbach) z Bystrzycą (Feistritzbach) i Olcę (Olsabach), następnie zaś potok Silberski (Silberbach), Gorczycę (Górt-schitzbach), wypływający ze Styryi (Styrsko), gdzie się nazywa „Hörfeldbach“ albo „Steyer-bach“. Z prawej strony Hlina (Glarz). — „Nau-cny Slovn.“ XIV i XV.

Krmarz Daniel, kaznodzieja luterski i pisarz czeski z XVII w. (* 1663 w Mszenie, 1740 w więzieniu w Brzetysławiu czyli Pres-burgu). W r. 1708 wysłany był do Karola XII kr. szwedzkiego, prosząc go o obronę protestantyzmu. Za agitacyę swoję w sprawie innowierców skazany na więzienie, tam u-marł. Wydał: Biblię świętą (Halla 1722, do spółki z Bielem); „Agendę“ (1734). W rękopisie zostawił: „Rudimenta grammaticae sla-vicae“, „De Slavorum origine“ i „Hungaria Pisał także wiersze. —„Naucny

J. F. G.

Krnov, nazwa czeska Kierniowa, ob.

Kro Jan zChociebuża, po łacinie zwany Ioann es deCotsebus, albo de Kot bus, rodem widocznie z Chociebuża na Łużycach, lekarz krakowski, działający w ćwierci pierwszej wieku XV. K. był doktorem medycyny i profesorem uniwersytetu Jagiellońskiego, może już od r. 1400, jednakże niewiadomo czego nauczał; w r. 1412 piastował godność rektorską. W aktach miejskich krakowskich znajdują się pod r. 1426 wzmianki, upoważniające do mniemania, że K. miewał wykłady lekarskie, ale może po za uniwersytem.—Por. Ambr. Grabowskiego „Staroż. wiad. o Krakowie“ (str. 231), J. Majera wiadomość o profesorach w „Rocznikach wydz. lekarskiego w uniw. Jagiellońskim“ (T. II str. 14 i T. III, str. 437), L. Gąsiorowskiego „Zbiór wiadom. do hist, sztuki lek. w Polsce“ (T. II, str. 26) i S. Koś mińskiego „Słown. lek. polskich (str.

Itr .1. P.

Kroaoi, ob. Chorwacya, Chorwaci.

Kroacko-Sławońskie Pogranicze, ob. Pogranicze Wojskowe.

Kroacya, ob. Chorwacya.

Kroba, Krobka, skrzynka pleciona, torebka z kory drzewnej, wreszcie przetak zwężony z jednego końca i przymocowany sznurkami do drążka, a służący do zbierania rojów pszczół z drzew. Z łacińskiego c orbis, zkąd węgierskie ku rab o, lite w. kor (a) bas, niem korb, rosyj. korobka (według J. Karłowicza: „Słów. wyr. obc“., inni uważają ten źró-dłosłów z., rdzennie słowiański).

Kröten, ob. Krobia.

Krobia, niem. K r ö b e n, miasto w powiecie tejże nazwy w W. Ks-wie i regencyi Poznańskiej o 1V₈ mili od granicy śląskiej, na lini kolejowej Leszno-Ostrowo położone. Jedno z najsta-rożytniejszych miast wielkopolskich; należało do biskupów poznańskich. Według jednego podania już Władysław Herman w XI w., dopełniając uczynionego ślubu, po urodzeniu się syna wzniósł tu kościół św. Idziego; według Długosza kościół ten jest dziełem Dunina z XII

w. W 1232 r. Władysław Plwacz, Książę wiel-ko-polski, nadał prawem dziedzicznem wieś Suikową Krobię Pawłowi Grzymale, biskupowi poznańskiemu, oraz jego następcom, z prawem założenia w niej mennicy. Archiwum biskupie w K-i spłonęło, niewiadomo zatem kiedy wieś prawa miejskie otrzymała. Biskupi, przebywając tu często, miasto zabudowali i ozdobili, a w XVI w. na wzgórzu za miastem wzniesiono zamek obronny przy drodze do Gostynia; budowniczym miał byc Włoch Jan Quadro. Z biegiem czasu K., rozwijając się pomyślnie wiele przywilejów zyskała, między innemi niewoliło tu było osiedlać się Żydom. W r. 1757 prawie całe miasto spłonęło, dopiero bp. poznań. Ks- Czartoryski odbudował je i nowemi przywilejami obdarował. Obecnie K. podupadła, liczy tylko 2000 -m-ców, prawie samych Polaków; ma 3 kościoły katolickie, jedenjewangielicki, synagogę, kaplicę dawną biskupią, cegielnię w okolicy, 3 gorzelnie, browary, fabrykę drenów. Kościół parafialny według Łukaszewicza sięga w. XIII; do w. XV był drewniany, dopiero Andrzej z Bnina wzniósł go w stylu gotyckim z cegły palonej. Budowana istuiałagdo r. 1641; jako zrujnowaną bp. pozn. Andrzej Szołdrski odrestaurował ją, rozszerzył i przybudował wieżę, która jednak w r. 1652, t. j. w lat kilkanaście, ruuęła, przygniotła dach, przebiła murowane sklepienie i ściany porysowała. Następny proboszcz wystawił świątynię i wieżę, które jednak wraz z miastem w 1757 r. spłonęły. Odbudowany ostatecznie przez ks.» Czartoryskiego, kościół poświęcony został w 1761 r. Mieszczą się w nim liczne nagrobki rodzin Czackich, Pudliszkowskich, wizeruukKbiskupówipoz-nańskich i proboszczów krobskich; między innemi wizerunek Stanisława Hozyusza malowany w 1737 r. przez Fridericiego. W księgach kościelnych, prowadzonych od 1636 r., zapisano wiele zdarzeń miejscowych i krajowych. W kościele zachowano starożytną chrzcielnicę z napisem „Factum 1520, renovatuin 1762‘‘, oraz kielich z r. 1595. W kościele tym bp. pozn. Wawrzyniec Goślicki dn. 18 czerw. 1602 r. odbył kongregacyę synodalną całego duchowieństwa z 7 dekanatów wielkopolskich.—Starożytniejszy od parafialnego kościół św. Idziego (ob. wyżej) jest

dziełem architektury romańskiej w XII w.-, zbu- i krochmalu kartoflanego. Do K-u pszennego dowany z czworogrannych głazów granitowych, bardzo jest podobny żytni i jęczmienny, spojonych gdzieniegdzie niezgrabną cegłą. Ma K. kukurydzowy ma postać nieforemnych jedną nawę i presbiteryum zamknięte półkoli- wielościanów, które powstają skutkiem tego, że stą apsidą, sklepioną kóuchowo; presbiteryum ziarnka wypełniają komórkę całkowicie i przy-i nawę pokrywa pułap drewniany. Łukasze- legają do siebie nader szczelnie. K. ryżowy wicz twierdzi, że go zbudował Andrzej z Bni- składa się z bardzo drobnych kanciatych ziarna, gdyż na jednej cegle w ścianie murowa- neczek, tworzących często kuliste konglomeraty, nej wybity jest r. 1440, cegła ta jednak mog- Zupełnie podobny kształt posiadają ziarnka K-u ła się dostać przypadkowo w czasie budowy koś- owsianego. Najdrobniejszym jest K. gry-cioła parafialnego, charakter zaś architektury czany: średnica jego ziarneczek sięga zaledwie i materyał: granit polny, obrabiany w kostkę, 0,0015 mm.—Najobfttszem i najważniejszem źró-świadczą o budowie starożytniejszej. Oprócz dłem, dostarczającem K-u, są kartofle, których tych świątyń jest w K-i jeszcze kościół św. Du- szczególnie dużo przerabiają Polska i Niemcy. India, uposażony w 1438 r. przez Stanisława Gioł- ne kraje oprócz kartofli używają do wydo-ka, biskupa poznańskiego, oraz na cmentarzu bywania K-u: zboża, ryżu i kukurydzy. W r. 1851 kaplica murowana św. Walentego, wzmianko- zaczęto sprowadzać do Europy K. z roślin pod-wane w wizytacyi Wolskiego z 1667 r. zwrotnikowych, zwany arrow-root; K. ten Porówn. E. Ca lii er „Szkice geograficzno-his- uważano jednocześnie za łatwo strawny i toryczne“ (serya druga, Poznań 1886). M. So- używano do wyrobu środków odżywczych dla kołowski „Kościoły romańskie w Gieczu, Kro- dzieci. Podobne zastosowanie znalazła mączka, bi“ (Kraków 1886); „Legenda o kościele św. wydobywana z korzeni krzewu kassawy i zwa-Idziego w Krobi“ („Przyjaciel ludu“ 1837—8); na tapioką. Oprócz tego pewnej ilości K-u „Catalogus bibliothecae decanatus Krobensis dostarcza palma sagowa; mączką wydobywa-archid Posnan. 1866 an. comparatus“ (Rawicz ną z rdzenia tej palmy, żywią się w znacznej 1862, drk. R. G. Frank.; 1780 dzieł); „Karte des . mierze mieszkańcy Indyj Wschodnich i N. Kreises Kroeben, 1834 lith. v. Delius.“ — „Słów- Gwinei — 2) Wyrób K-u Przeróbka karnik Geograficzny.“    tofli na K. obejmuje trzy operaoye: l-o roz-

Krobnik, motyl, ob. Cole oph ora.    cieranie wymytych kartofli; 2-o wymywa-

Krobyzowie. po grecku KpoßoCoi, po łacinie nie mączki z miazgi i 3-o czyszczenie i susze-Grobyzi, lud w europejskiej Sarmacyi, pomię- nie K-u. Do fabrykacyi należy używać kartofli dzy rzekami Istros (Dunaj) i Borystenes świeżo wykopanych lub przynajmniej dobrze (Dniepr), według Strabona (7, 318) w Dolnej przegotowanych, a szczególniej starannie ochro-Mezyi zamieszkały. Por. Herodot, 4,49; Plinius, nionych przed mrozem, gdyż kartofle prze-Nat. Hist. 4,12; 26.    ⁸- Drz- rnarzłe zawierają mniej krochmalu. Skład

Krocetyna, ob. Kro cyna.    przeciętny dobrych kartofli powinien wynosić:

Kröcher Jordan, polityk pruski (* 1846    75$ wody, 21% krochmalu, 2.8$ białka,

r.). Studya prawne odbył w Berlinie i Ge- 0.2$ tłuszczu, 0.4$ drzewnika i 1$ soli. tyndze; w 1866 r. wstąpił do wojska, uczestni- Przed właściwą przeróbką kartofle należy sta-czył w wojme francusko-pruskiej 1870/71 r„ rannie wymyć w celu usunięcia piasku i ka-pod Vionville i Sedanem otrzymał rany, a myków. Po umyciu rozciera się kartofle na w 1875 r. podałsię    do dymisyi.    W 1. 1879—    miazgę za pomocą tarek, podobnych do tych,

83 i powtórnie od    1888 r. był    deputowanym    które bywają używane do siekania buraków,

konserwatywnym sejmu pruskiego, przyczem ; Operacya ma na celu rozerwanie komórek kar-zyskał rozgłos jako    zręczny i dowcipny mów-    j    toflanych, w których znajduje się krochmal.

ca.

W 1898 r. po    ustąpieniu    Kóllera został    J    Następna operacya polega na wypłukiwaniu

Kraftmehl pierwszy dostrzegalny produkt asymilacyi węgla w organizmach roślinnych. 1) Po chodzeni e. Ciało to zbiera się głównie w nasionach, owocach, kłączach, bulwach i korzeniach w postaci ziarneczek, które zależnie od rodzaju roślin posiadają zmienny kształt i wielkość. Ziarnka K-u kartoflanego są największe: średnica ich wynosi 0,05—0,09 mm.; mają zazwyczaj postać jaj ko watą, są uwarstwione i zewnętrznie podobne do małych muszelek. K. pszenny jest znacznie drobniejszy, ziarnKa jego są okrągłe i spłaszczone, jak soczewki, posiaiają też uwarstwienie, lecz nie tak wyraźne, jak ziarnka

obrany przewodniczącym izby deputowanych, mączki z miazgi i uskutecznia się w aparatach, Krochmal albo skrobia, Z niemieckiego których część istotną stanowią sita. Na sitach (mączka amylum) stanowi tych rozciera się miazgę i płucze ją wodą dotąd, dopóki płynąca woda nie stanie się klarowną. Wymyta miazga zawiera po wysuszeniu jeszcze 60 $ K-u i służy za paszę dla bydła oraz do wyrobu cukru gronowego i spirytusu. Ściekający zaś płyn mleczny, zawierający w zawieszeniu mączkę, oraz włókienka komórek kartoflanych, przechodzi do zbiornika, w którym pozostawia małe kamyczki i piasek, a następnie bywa wpuszczany do rezerwoarów osadowych. Tam po pewnym czasie mączka o-pada na dno, tworząc dość ścisłą warstwę, na której powierzchni zbierają się resztki porwanych przez wodę błonek komórkowych. Po

Fr Zn

spuszczeniu wody zdejmuje się za pomocą łopat tę wierzchnią warstwę, zwaną K. szlamo-w y m, a pozostałą masę poddaje się powtórnemu odpławianiu. Po kilkakrotuem powtórzeniu tej operacyi otrzymuje się mączkę prawie zupełnie czystą. Wreszcie zbitą wilgotuą masę mączki K-owej kraje się i umieszcza na taflach gipsowych, które odciągają przeważną część wody. Ostateczne wysuszenie K-u odbywa się bądź na powietrzu, bądź na specyal-nych suszarniach, w których temperatura nie powinna przewyższać 60°. Wysuszoną twardą masę rozciera się na proszek lub kruszy na kawałki. Chcąc zaś otrzymać K. w postaci laseczek, zarabia się wilgotną mączkę klajstrem i przeciska przez otwory lejka na płótno zawieszone na drągach. W celu nadania K-wi odcienia niebieskiego używa się ultramaryny.—K. s z 1 a-mo wy oczyszcza się zapomocą filtrowania przez gazę jedwabną po poprzedniem dodaniu pewnej ilości kw. siarkowego, w którego obecności resztki błonek komórkowych marnieją i nie przedostają się dzięki temu przez otwory gazy. Z przeflltrowanegq w ten sposób mlecznego płynu osiada K., który należy w końcu przemyć słabym roztworem sody w celu zobojętnienia kwasu.—Przeróbka zboża, ryżu, kukurydzy i t. p. na K. jest wogóle podobną do wyżej opisanej. — 3) Skład chemiczny i własności chemiczne. Pod względem chemicznym K. jest węglowodanem o składzie empirycznym C₆K₁₀0₅, wielkość cząsteczki tego węglowodanu nie jest wiadoma; wydaje się jednak, że musi być dość znaczną. W wodzie zimnej, w alkoholu, w eterze, w benzolu, zarówno jak i w innych rozpuszczalnikach nie rozpuszcza się. Przez o-grzewanie w wodzie w temp. 60°—80° pęcznieje, tworząc klajster, którego gęstość wzrasta w temp. 100°. Kleistość klajstru K-go zależną jest nietylko od pochodzenia K-u, lecz także od sposobu wydobywania go, zwłaszcza od warunków suszenia i obecności resztek kwasów lub alkaljów. Klajster zawiera K. w postaci znajdującej się na granicy między roztworem a na-pęczniałą masą substancyi. Przez filtr z du-żemi porami klajster daje się filtrować względnie łatwo. W obecności jodu krochmal przybiera ciemne niebieskawe zabarwienie, które jednak znika za ogrzaniem. Przez długie ogrzewanie z wodą w temp. 160° K. ulega częściowo hydrolizie, przybierając wodę i rozpadając się na węglowodany o mniejszej cząsteczce. Tej samej hydrolizie, lecz całkowicie, ulega krochmal pod wpływem rozcieńczonych

cząsteczki cukru gronowego CßHlsOfi. Na tej reakcyi opiera się tabrykaoya cukru gronowego z K-u. Względem wodzianów alkalicznych i względem alkoholanów metali alkalicznych K. zachowuje się w teu sposób, że tworzy z metalami związki analogiczne do alkoholanów. Z alkoholanów tych można otrzymać K.—K. znajduje szerokie zastosowanie jako produkt spożywczy, stanowiąc przeważnie część składową mąki ze zboża, kaszy, kartofli i t. p. pokarmów mącznych. Prócz tego używa się K-u do wyrobu cukru gronowego, dekstryny, klajstru do papieru i tapet, znajduje on zastosowanie w fabrykacyi pudru, wreszcie służy do krochmalenia i nadawania połysku bieliźnie i materyałom płóciennym oraz bawełnianym. Zastosowanie K-u w tym ostatnim wypadku polega na tern, że pod wpływem wysokiej temperatury żelazka do prasowania lub walców, prasujących sztuki mate-ryału, K. zamienia się na dekstrynę, która powleka tkaninę cienką i błyszczącą warstewką. Dane historyczne wskazują, że znany był już w starożytności. Według Pliniusza wyrabiano go na wyspie Chios z mąki pszennej. O postępach fabrykacyi w Wiekach Średnich wiadomo niewiele. Obecnie fabrykacya K-u stanowi bardzo ważną gałąź przemysłu chemicznego.

Krochmal Nachman, syn Szaloma Kroch-malnika z Brodów, filozof żydowski, który na oświatę swoich współwyznawców, szczególnie galicyjskich, przeważnie wpłynął (* 1785 r. w Brodach). Kiedy fanatycy w r. 1816 prześladowali światłych i uczonych izraelitów: S. L. Rappoporta, Cwi Natkesa i Izaaka Ertera, rzucając ua nich klątwy, wtedy usiłowali także poniżyć K-a, zmyśliwszy, jakoby odłączył się od rabiiiiczuego judaizmu i stał się zwolennikiem Karaityzmu. K-owi, lubiącemu spokój, potwarz ta dotkliwy cios zadała, gdyż bał się, aby nie został wciągnięty w kłótnię i nie doznał przez to przeszkód w naukach swoich, wymagających swobodnego umysłu. Z uczynionego zarzutu zdołał się usprawiedliwić listem (wydrukowanym w części w dziele „Sulamith“, a w całkowitości w piśmie „Hacfirah“, wyda-wanem przez M. H. Letterisa), tale, iż nawet wielu ortodoxôw przekonało się o jego zupełnej niewinności. Młodzież izraelska, która od 1814 r. zaczęła się zbierać w jego domu, coraz to liczniej z zapałem się do niego garnęła. Nauczał ją to języków, to badań starożytności, to nakoniec inetematyki i algebry, stosując się w tym względzie do popędu i usposobienia słuchaczów. Nauk swoich najczęściej udzielał

kwasów mineralnych i niektórych fermentów, j podczas wieczornych przechadzek na polu za up. dyastazy. Jako pierwsze produkty hydroli- I miastem i ną sposób dawnych uczonych dzia-zy krochmalu zjawiają się dekstr y ny o o- łał na umysły więcej ustnemi rozmowami niż gólnym wzorze nC₁₂H₂₀O|₀H₂0, które jednak książkami. Wdziękiem swej mowy przyciągał rozpadają się jeszcze dalej, wydając w końcu do siebie ludzi i wielki miał dar rozwijania maltozę Ci2H₂₃0u. Kwasy hydrolizują jednak władz umysłowych i zdolności młodzieży. Naj-e szcze i maltozę, skutkiem czego powstają 2 większa część współczesnych mu uczonych

wyznania mojżeszowego w krajach północnych, może być uważana za jego uczniów; wpływał on bezpośrednio lub pośrednio na wszystkich, którzy prawdy szukali. Do liczby jego słuchaczów należą: S. L. Rappoport, później rabin w Pradze Czeskiej, i M. H. Letteris. K. był nader pobożnym, zachowywał bez wyjątku wszystkie przepisy religijne, ale powstawał na zabobony i chłostał fanatyzm, kiedy potrzeba było. Przyjmował prawdę, z jakiegokolwiek źródła pochodziła. Około 1826 r. poznał pisma Hegla i od owego czasu tak pilnie je studyował, iż ani jednego ustępu nie opuścił, któregoby nie zgłębił. Rzeczone pisma tego myśliciela (którego system „filozofią filozofii“ nazywał i za spokrewniony więcej z esseńskim judaizmem niż z chrystyanizmem uważał), pobudziły go do zrobienia próby wynalezienia dla heglowskich idei podstawy w judaizmie i wykrycia harmonii między teologią żydowską a prawdziwą filozofią. Dla niepowodzenia w interesach handlowych i nieszczęsnych wypadków opuścił w r.

które składa się z szeregu mniej lub więcej jednakowych pierścieni. Jakkolwiek z zewnątrz nie można wcale odróżnić w ciele K-ów tułowia od odwłoka, to jednak stosunki budowy wewnętrznej pokazują, że trzy pierwsze pierścienie odpowiadają trzem pierścieniom tułowia owadów. Ilość pierścieni bywa rozmaita, u o-sobników doskonałych nie mniej niż 10 (Pan-ropus). Zazwyczaj jednak ilość ich bywa znacznie większa, a u niektórych K-ów dochodzi do 173 (Himantarhim). W każdym pierścieniu odróżnić należy chitynową tarczę grzbietową (not um) i brzuszną (sternum), niekiedy zaś i boczne {pleurae). Na głowie istnieje: 1) para najczęściej nitkowatych lub szczecinkowatych rożków, złożonych najmniej z 5 — 7 członków, 2) oczy pojedyncze {ocelli), ułożone rzędem lub skupione, z wyjątkiem rodzaju Scntigera, mającego oczy złożone, 3) części puszczowe, przystososowane zwykle do kąsania i żucia, o-prócz rodziny Polyzonidae, u których tworzą smoczek, Jzbrojenie gęby składa się z wargi górnej, pary żuwaczek {mandibulae) i 2 par szczęk [maxillae), opatrzonych czasem głaszcz-kami. U Chilopoda oprócz tego pierwsza para odnóży zbliżona jest do głowy, tworząc t.

1836 Żółkiew i udał się do Brodów, gdzie, mając odpowiednią potrzebom utrzymania posadę i pożądany spokój umysłowy, napisał religijuo-filozoficzne dzieło: „More Nebuche hazman“

2) Skolo-

Pig. 111.    1) Krocionóg (Julusterrestris).

pendra (Scolopendra morsitans).

zw. szczęk ono g i.— Każdy prawie pierścień, prócz ostatniego (odbytowego), posiada jedną lub dwie pary odnóży, jednakowo zbudowauych, sześcio- lub siedmio-członkowych, zakończonych pazurkiem. U Chilopoda istnieje na każdym pierścieniu jedna para odnóży, u Chilo-gnatha {Diplopoda) zaś na pierwszych 3—5 pierścieniach po jednej parze, na pozostałych po dwie pary, skutkiem czego pierścienie te uważane są za podwójne, powstałe ze zlania się dwóch sąsiednich.— W skórze K-ów rozróżnić można warstwę nabłonkową t. j. h y pode r m ę , oraz wydzielony przez nią oskórek {cuticula), tworzący cieńszą lub grubszą powłokę chitynową. Na skórze bardzo są rozpowszechnione różnorodne wyrostki chitynowe (włoski, szczecinki i t. p.). Na szczególną u-wagę zasługuje obecność otworków skórnych, rozwiniętych w różnych miejscach ciała w postaci prostych lub zygzakowatych kanalików,

[ przez które uchodzą nazewnątrz gruczołki skórne

(„Przewodnik obłąkanych dzisiejszego czasu“), w którem złożył wszystkie rezultaty swoich studyów długoletnich. Obejmuje ono: wskazówkę obłędów każdego ze sirounictw krańcowych w religii żydowskiej; pogląd na starożytną historyę Żydów ze stanowiska ich duchowego rozwoju; dzieje religijnej filozofii u tychże, za czasów Pilona Alexandryjczyka; odkrycie oryginalnego systematu teologii w pismach Aben-Ezry; artykuły o kabbale, gnosty-cyzmie i t. p.; objaśnienie istoty Halach y i Agady i historyą ich powstania; wolną krytykę biblijną, co do czasu, w jakim niektóre ustępy i rozdziały psalmów i innych części Biblii ułożone zostały. W r. 1838, z powodu słabości zdrowia, K. przeniósł się do Tarnopola, by ostatnie lata życia w blizkości swoich dzieci przepędzić. W tymże roku wystąpił z artykułem w obronie M. Majmonidesa i A-ben-Ezry przeciw Samuelowi Dawidowi Luzza-to, który tych uczonych był zaczepił. J. L. Zunz w Berlinie uporządkował i na widok publiczny wydał pisma K-a, po zaopatrzeniu ich wstępem i niektóremi uwagami, we Lwowie 1851 roku (druga edycya nastąpiła tamże w roku 1863)

Praca ta zyskała uznanie u wszystkich uczonych żydów i w wysokiej a nich jest cenie.

Pomniejsze artykuły i listy K-a są zamieszczone po czasopismach żydowskich, a mianowicie w „Sulamith“ (1818), „Cefirach“ (Żółkiew 1824), tudzież w 4-ej i 5-ej części „Kerem Che-med“. (Encykl. Orgelbr. większa).

Krocień, roślina, ob. Croton.

Krocionogi czyli wije {Myriapoda), gromada zwierząt z typu stawonogów {Arthropoda).

Głowa wyraźnie oddzielona od reszty ciała, ! Do liczby tych ostatnich należą przedewszyst-

kiem gruczoły ślinowe mieszczące się w głowie. Oprócz tego u dwuparcó w (Diplopoda) zasługują na uwagę t. zw. gruczoły cuchnące (u Paradesmus gracilis wydzielana przez nie substancya zawiera kwas pruski), które -mają bezwątpienia znaczenie obronne. Otwory tych gruczołów, występujących w różnych pierścieniach, noszą nazwę odstraszających {foramina repngnatoria). Do kategoryi gruczołów jadowych należą u Ckilopoda gruczoły zaw.arte w szczękonogach i uchodzące nazewnątrz na wierzchołku końcowych pazurków tych ostatnich.—Przewód pokarmowy przechodzi przez cale ciało w kierunku prostym, bez skrętów, z wyjątkiem rodziny G.omeridae. Otwór gębowy prowadzi do cienkiego przełyku, który przechodzi w dosyć szerokie, a bardzo długie jelito środkowe, gęsto usiane liczuemi, krótkie-mi, ślepo zamkniętemi wypuklinami w rodzaju woreczków (trzustko-wątrobowe). Za jelitem środkowem następuje tylne, do którego początkowej części uchodzą dwa lub cztery cewko-wate, długie naczynia Malpighiego; bardzo często końcowa część jelita tylnego jest rozszerzona, tworząc t. zw. jelito proste; odbyt—na ostatnim pierścieniu ciała.—Co się tycze ukła-przetchlinka prowadzi do pojedyńczej rozgałęzionej dychawki lub do pęczka takich dychawek, przyczem dychawki oddzielnych przetchlinek wcale nie łączą się z sobą. U Diplopoda na każdy podwójny odcinek ciała przypadają po dwie pary przetchlinek i po dwie pary pęczków dychawkowych, przyczem przetchlinka prowadzi do małej kieszonki, na dnie której u-chodzą liczne, nierozgałęzione dychawki pęczka. U Ckilopoda występują najczęściej dwa główne boczue pnie podłużne, z których każdy za pośrednictwem króciutkich cewek poprzecznych łączy się z przetchlinkami odpowiedniej strony; z głównych pni wychodzą boczne, między temi bocznemi mogą występować drugorzędne podłużne; nadto różne pnie podłużne, a niekiedy i boczne prawej strony, łączą się z takiemiż lewej za pomocą pni poprzecznych. U Scutigera przetchlinki (nieparzyste) znajdują się na środkowej linii grzbietu nie na wszystkich pierścieniach; każda przetchlinka prowadzi do obszernego woreczka, na dnie którego otwiera się około 300 skupionych i promienisto ułożonych dychawek. —Układ nerwowy składa się z dość dużego parzystego zwoju mózgowego, z którego wychodzą nerwy do oczu

Fig. 111. Drewniak {Lithulnus forficatus).

du krwionośnego, to istnieje serce w postaci długiego naczynia grzbietowego, które ciągnie się wzdłuż całego prawie ciała; składa się ono z szeregu komór t. j. nabrzmień odgraniczonych przewężeniami (liczba ich odpowiada i-lości pierścieni). Serce przytwierdzone jest do bocznych części grzbietowej ściany ciała za pomocą wielu par trójkątnych mięśni skrzydlatych. W tylnym końcu każdej komory (a więc w każdym pierścieniu) z boków znajduje się para otworków zastawkowych (ostia). Przednia komora (tuż w tyle głowy) wydłuża się w trzy pnie naczyniowe, z których środkowy biegnie do głowy, dwa zaś boczne otaczają przełyk i wpadają do naczynia brzusznego (vas ventrale), które ciągnie się ponad brzusznym łańcuchem nerwowym i daje liczne boczne gałązki. U Paaropus brak naczynia grzbietowego i brzusznego.—Narządy oddechowe K-ów tworzy układ dychawek czyli tchawek, rozmaicie rozwinięty. Zewnętrzne otworki, prowadzące do dychawek, zwane przetchlinkami, mieszczą się albo u podstawy odnóży albo po bokach pierścieni, między tarczami brzuszną i grzbietową. W najprostszych razach każda i rożków, oraz z długiego łańcucha brzusznego, który w każdym pierścieniu ciała posiada wyraźnie zwoje parzyste. U Ckilopoda zwoje każdego pierścienia są zwykle połączone ze zwojami sąsiednich pierścieni za pomocą wyraźnych spoideł podłużnych, u Chilognatha (Diplopoda) na każdy podwójny pierścień przypadają po dwa zwoje, spoidła podłużne są bardzo skrócone i zwykle wcale niewidoczne, a łańcuch brzuszny wygląda jak jednolity sznur, na którym kolejne zwoje oznaczone są przez szereg nabrzmieli. W ostatnim, t. j. odbytowym, pierścieniu niema zwoju. Oprócz tego u K-ów, podobnie jaku owadów, istnieją parzyste i nieparzyste nerwy sympatyczne. —K-i należą do liczby istot rozdzielnopłciowych; niekiedy daje się spostrzedz zewnętrzua różnica między osobnikami odmiennej płci. Gruczoły płciowe zwykle nieparzyste, lecz przewody zachowują na mniejszej lub większej przestrzeni parzystość (u licznych np. Diplopoda) i uchodzą zazwyczaj na zewnątrz dwoma otworami. Otwory płciowe u Diplopoda i Pauropoda znajdują się u nasady drugiej pary odnóży; otwór nieparzysty u SymphUa na czwartym, a u Chi-

Polydesmidae

Kroczki (K r o c k al, miara długości u ludu, równa odległości pomiędzy rozstawionemi końcami palców wielkiego i wskazującego dorosłego mężczyzny Trzy K. tworzą tak zwrauą „miarę“, której używają „knapowie“ do mierzenia sukna i płótna. — Ob. „Spraw. Kom.

J, K

Kr Zn.

Red.

lopoda na przedostatnim pierścieniu. U niektórych K-ów istnieją parzyste lub nieparzyste zbiorniki nasienne (receptaculn seminis). Niektóre pary odnóży {na 7-ym pierścieniu u Di-plopoda, a na przedostatnim u Chilopodd) u samców bywają przekształcone w narządy spólko-wania.—K-i rozmnażają się za pomocą jaj, składanych w ziemi kupkami. Młode, opuszczające błony jajowe, mają albo taką samą liczbę pierścieni i oduóży, jak postaci doskonałe (np Scolopendra, Geophilus), albo mają ich znacznie mniej i dopiero po każdem lenieniu liczba ich stopniowo wzrasta (rozwój z przeobrażeniem) od przodu ku tyłowi. — K-i spotyka się we wszystkich częściach świata, lecz tylko w krajach podzwrotnikowych dochodzą one do'większych rozmiarów (do 25 cm.); są bez wyjątku mieszkańcami lądu; przebywają zwykle w wilgotnych, ciemnych miejscach np. pod kamieniami, liśćmi, korą, w szczelinach i t. p. Żywią się krocionogi przeważnie gnijącemi szczątkami roślin i zwierząt prócz Chilopoda, zjadających owady i drobne mięczaki. Julidae należą do liczby szkodników, gdyż nadgryzają korzenie i owoce roślin ogrodowych. Jadowite ukąszenie niektórych Chilopoda wywołuje u człowieka mniejsze lub większe cierpienia natury febrycznej. — Ilość znanych, obecnie żyjących gatunków dochodzi do 800, z których około 200 przypada na Europę. Szczątki kopalne krocionogów znane są dotychczas w nader o-graniczonej ilości; znaleziono je w pokładach węglowych Ameryki i łupkach Solenhofeńskich, a oprócz tego w bursztynie współczesne nam rodzaje, jak Scutigera, Lithobius, Scolopendra, Juins i in. —Gromada krocionogów dzieli się na cztery rzędy: 1) P i e r w o w o je (Symphyla). Tylko jedna para rozgałęzionych tchawek, otwierających się nazewnątrz na głowie. Otwór płciowy nieparzysty. Rodzaj: Scolopendrella. 2) S k ą-potchawce (Pauropoda). Rożki opatrzone na końcu dwiema wiciami. Jedna para dychawek, otwierających się nazewnątrz, na głowie. Otwory płciowe u samców parzyste, u samic nieparzyste. Rodzaj: Pauropus. 3) Jednoparce (Chilopoda). Liczne, metamerycznie ułożone pary dychawek; każdy pierścień ciała (z wyjątkiem ostatniego) ma jedną parę odnóży. Obie pary szczęk wolne; pierwsza para nóg tułowiowych, jako szczękonogi, zbliżona do głowy. Otwór płciowy nieparzysty. Rodziny: Scutigeridae (Scutigera), Geophilidae ( Geophilus), Scolopendri-dae (Scolopendra), drewniaki Lithobndae (Lithobius) i in. 4)jDwuparce (Chilognałha s. Di-plopoda). Liczne metamerycznie ułożone pary dychawek. Począwszy od piątego pierścienia ciała, każdy ma po dwie pary odnóży. Obie pary szczęk zrośnięte w t. zw. gnathochilarium-szczękonóg brak. Otwory płciowe parzyste. Rodziny: skul i ce— Glomeridae (Glomeris), Polyxenidae ( Polyxenus ) ,

(Polydesmus, Brachydesmuś), Julïdae (Juins) i in.'    Cz*st-język. Akad Um.“ V, 370.

Krocyna Cz<,H₄gO,5, albo LjgH₈g03l, skład i wzór chemiczny dokładnie nie ustalone. K-a jest barwnikiem żółtych owoców Gardenia grandiflora, z których można ją otrzymać za pomocą gotowania w alkoholu. W stanie czystym K. jest czerwonym proszkiem, rozpuszczalnym w wodzie. Wodny roztwór posiada zabarwienie kwasu chromowego. Sole ołowiowe strącają z roztworu K-y pomarańczowy osad. Stężone roztwory K-y przybierają pod wpływem kw. siarkowego zabarwienie niebieskie, które następnie staje się fioletowem. Jeżeli K. gotować w rozcieńczonych kwasach, to u-lega ona hydrolizie i rozpada się na pewien cukier: CriHta0₆, który odtlenia zaledwie połowę tlenku miedziowego, odtlenianego przez glukozę, oraz nakrocetynę C,₄H₄₆0u. Krocetyna jest bezpostaciowym proszkiem czerwonym, rozpuszczalnym w w wodzie, alkoholu, a nawet tlenie. Wodny roztwór zachowuje się względem kw. siarkowego tak samo, jak roztwór K. Sole ołowiowe strącają z roztworem K cytry-nowo-źółty osad.—Niektórzy chemicy uważają K. za ciało identyczne z polichroitem, barwnikiem szafranu.

Krocze, Ob. Narządy płciowe.

Kroczowski Hyacynt, akademik krakowski, wierszopis w połowie w. XVII. Napisał parę penegiryków, m.in. I) „Aeternus honor“, dedykowany dziekanowi J. Suchodolskiemu (Kraków 1647); 2) „Apollo Sieradzki na wesoły fest podczas solenney introdukcyi obrazu przeczystey Bogarodzice y Panny“ (Kraków 1650), dedykowany kasztelauowi Samuelowi Nadolskiemu; 3) „Heroica magnanimitas“ ku czci Mich. Jordana. Wydał zbiór ód na cześć 14 laureatów p. t. „Ro-setum D. Jagellonis, ex quo Apollo Sarmaticus rosarum amoenos flores decerptos elargitus est“ (Kraków 1644). Rzeczy liche, ob Estreicher XX.

Kroganick, Ob. Krojanka.

Krcgh Gerhard Krzysztof von, generał duński (*1785 w Aastrup w Jutlandyi, f —1860 w Kopenhadze). W 1848 r. gdy wybuchła wojna szlezwicka, był generał-majorem; w lipcu tegoż roku został wodzem nacźelnym armii duńskiej. Po nieszczęśliwej dla Duńczyków bitwie w kwietniu 1849 r. w zatoce Eckernförde złożony z urzędu przez gener. Biilowa. W 1850 r. otrzymał powtórnie dowództwo i zwyciężył pod lrstedt armię szlezwicko-holsztyńską. W^krótce po bitwie mianowano go generał-lejteuantem. Do

A. Pol

(Helsingfors 1891) i „Histoire du traditionisme en Finlande“ (Petersburg 1890).

Krój albo trzusło jedna z roboczych części pługa; jest to mocny, szeroki nóż żelazny, z ostrzem stalowem, osadzony ukośnie w grzą-dzieli, w kierunku ku przodowi. Zadaniem jego jest oderznąć skibę od calizny pionowo, gdy lemiesz odcina ją poziomo i podaje odkła-dnicy. Niektóre pługi, zwłaszcza przeznaczone do uprawy gruntów lżejszych, nie mają K-a; często też K. bywa zastąpiony naostrzoną krawędzią utworzoną przez linię zetknięcia się

St. Rew

Red.

wodził wojskami do chwili zawarcia pokoju w 1851 r.; w 1857 r. skutkiem ataku apoplektycz-uego podał się do dymisyi,

Krogulec pseudonim Antoniego Orłowskiego.

Krogulski Józef (*w Tarnowie r. 1815 — + w Warszawie 9 stycznia 1842 r.), kompozytor muzyczny, uczeń Elsnera i Kurpińskiego, W młodości wielkie budził nadzieje, których potem nie ziścił, a raczej ziścić nie zdołał, zgasł bowiem w pełni sił młodzieńczych, niezdoławszy wyrobić się należycie, licząc zaledwie 27-y rok młodego żywota. A był to talent niepospolity, który uwydatnił się zwłaszcza w kompozycyach religijnych. Napisał: dziesięć mszy z towarzyszeniem orkiestry lub organu, „Miserere“, oraz znaczną ilość kantat, psalmów, hymnów, śpiewów i t. p.; zaś z działu muzyki światowej: kwartet smyczkowy, oraz kantatę „Karawana“, na głosy solowe, chóry i orkiestrę. Wprawdzie nie wszystkie jego dzieła religijne są utrzymane w stylu czysto kościelnym, nie zbywa im za to na pięknych tematach melodyjnych i udatnem opracowaniu teclmicznem. Dla tych ważnych zalet jeszcze przed kilkunastu laty nie schodziły z repertuaru wszystkich chórów kościelnych w całym kraju.

Krohg C liry sty an, prawnik norweski (* 1777 w Gjerdrum -j* 1828 w Chrystyauii). W 1800 r. został docentem a w 1803 profesorem prawa w uniwersytecie kopenhaskim; w 1804 r. objął urzęd asesora przy sądzie apelacyjnym w Drontheimie. K. wypracował dla Norwegii prawo kryminalne, które ukończył w 1828 r., przewodniczył sekcyi prawnej w zasiadającym w Eidsvold zgromadzeniu reprezentantów narodu, którzy ułożyli zasadnicze ustawy państwa norweskiego. Wogóle położył K. wielkie zasługi w rozwoju konstytucyjnym Norwegii. W 1833 r. wzniesiono mu w Chrystyauii pomnik.

Krohn, ojciec i syn, wybitni folklorzyści finlandzcy: 1) Juliusz Leopold Fryderyk, historyk literatury, poeta i folklorzysta, używający pod utworami poetyckiem pseudonimu Suonio (*18 maja 1835 w Wyborgu,— + 1888). W uniwersytecie be singforskim stu-dyował nauki przyrodnicze, później zwróci! się do studyów językoznawczych i literackich. W r. 1862 został docentem języka fińskiego i literatury, w 1885 profesorem nadzwyczajnym, U-tonął w zatoce wyborskiej, podczas wycieczki na łódce. Naśladując Andersena pisał opowiadania, zwłaszcza cenne jest opowiadanie z hi-storyi Finlandyi dla młodzieży: „Suomen historia nuorisolle“. Z prac naukowych zasługują na wyróżnienie prace nad początkiem eposu fińskiego pod nazwą „Suomalaisen Kirjalli-sunden historia“ (Historya literatury finlandzkiej), tom I: Kalevala. Pracę tę ogłosił po szwedzku a pisał także po niemiecku: „Die Enstehung der einheitlichen Epen im allgemeinen“ (Zeits. für Völkerpsychologie XVIII 1888), oraz „Kalevala

Studien“ (tamże). W ogóle K. study ami swemi nad Kalewa'ą otworzył w tej dziedzinie nowy okres (Por. ocenę jego pracy w rozprawie Maj nowa w Żuru. Minist. Naród. Proswieszcz. 1884 maj). Ułożył słownik języka lapońskiego, napisał gramatykę estońską. Z prac z zakresu historyi literatury jeszcze zasługują na uwagę jego przyczynki do wpływów literatury szwedzkiej na finlandzką: „Suomen Kielinen runolli-suns Ruotsiuvallan aikana yunä kuwaelmia suo-inalaisuuden historiasta“. 2) Karol, syn poprzedniego, profesor folkloru fińskiego i porównawczego w uniwersytecie helsingforskim. W r. 1894 rozszerzył i wydał pracę ojca swego: „Suomen suvun Pakauallinen jumalan pal-velus“—studya uad mitologią ludów ugro-fiń-skich, nadto: „Die geograph. Verbreitung estn. Lieder“ (1893), „Bär, Wolf u. Fuchs“ (1889); „Mann u. Fuchs“ (1891); „Les collections folkloristes de la Société de littérature finnoise“

L. K.

odkładnicy ze słupicą.

Kroją, jeden z dopływów Muszy (ob.) przepływający obok miasteczka Pokroje (ob.), w pow. Szawelskim. Wypływa z jeziora Gu-dele i wpada pod Pomuszem do rz. Muszy z prawej strony.

Krojanka, właściwie Krajenka, niem. Krojenken, r. 1420 Kraina, 1453 r. Cray na, 1676 Kro gań i ck, miasto w regen-cyi Kwidzyńskiej, pow. Złotowskim (Fiatów) w ziemi Krainie (ob.), nad rzeczką Glumią, do której wpada tu strumień Kocuń i na linii kolejowej Piła (Schneidemühl) -Güldenbogen położone. Ma kościół parafialny katolicki i ewangelicki, synagogę, dawny zamek rycerski, garbarnię, rozwinięty handel i przemysł drzewny, 4 000 m-ców (w tem 1 055 katolików). Dawniej słynęła K. z wyrobu sukna, w 1805 r. liczono jeszcze wartość wyprodukowanego tu sukna na 2 876 talarów. -- K. jest jedną ze starożytniejszych osad w okolicy. Co do położenia swego jest jakby Krainą w Krainie, ze wszystkich stron wodami oddzieloną, odkraja-ną, stąd jej nazwa K-i. Na północ mianowi cie płynie Glumia, na południe struga od Sło* wianowa do Zelgnieńskiego lasu, ze wschód' Kocuń, a z zachodu stary kanał, łączący Glu11 mię ze strugą z pod Slawianowa. W XIV w-przyłączono K-ę do starostwa Nakielskiego. Była kolejno w posiadaniu rodów: Danaborskich

den z kronikarzy nie miał odwagi późniejszych dynastów z tymi praojcami powiązać“. (A. Bruckner). Kozma odszukał gród Krakowiec i utworzył z niego nazwę księcia, tak samo jak imiona córek wyprowadził z grodów: Lubuszyna i Tetina oraz z mogiły Kazinej, położonych w Sti-becznem (Czechy środkowe), ob. Libusza. L*K Krok, miara, którą między innemi posługuje się także lud nasz. Jest to przestrzeń pomiędzy położeniem obu stóp podczas chodu. W Niemczech pospolicie K.=0.75 m. kość K-u oraz prędkość jego odgrywają wielką rolę podczas pochodów wojskowych. W Niemczech w zwyczajnym marszu żołnierz robi 114 K-ów na minutę, w przyśpieszonym 120; w Austryi 115 — 118 K-ów, we Francyi 115. Zastosowanie w pochodach K-u równego, t. j. tej samej wielkości i prędkości, datuje się od niedawna. Jest jednak rzeczą prawdopodobną, że także w Starożytności używano takiego miarowego kroku: o tern świadczy istnienie orkiestry; Thucydides zaś z okazyi bitwy pod Manty -neą zaznacza, że wojacy Agisa ruszyli, a fleciści, rozmieszczeni po zastępach, przygrywali im, ażeby wojsko mogło iść K-em miarowym. Wiadomo także, że piechota Karola VI szła miarowym K-em. Ale dopiero około r. 1730 zaczęto pojmować znaczenie militarne we Francyi takiego kroku: wprowadził go Maurycy Saski, zapożyczywszy wzorów od Prusaków, którzy, zdaje się, naśladowali Szwedów. Ordonans z r. 1791 wyróżnił 5 rodzajów K-u, z r. 1884— cztery. Rzymianie także używali K-u jako miary pod nazwą gradus. Passus był K-em podwójnym, t. j. odległością między dwoma kolejnemi położeniami tej samej nogi, około

1.48 m.—Por. Kroczka.

z Danaborza lia Krainie, Kościeleckich, Grudzińskich, Działyńskich, Sułkowskich, Komie-rowskich. W r. 1820 przeszła do królewskiej familii pruskiej. W początkach XV w. otrzymała K. prawa miejskie. Istniał tu zbór lu-terski w r. 1721, za Józefa Jakóba Działyń-skiego zburzony; dopiero w r. 1779 nowy kościół ewangelicki wzniesiono i parafię przy nim ustanowiono.—Por. S c h mi 11: „Geschichte des Kreises Fiatów“; Niesiecki „Herbarz“; Thomas „Altes und Neues vom Zustande d. ev.-lutherischen Kirchen in Polen“. —„Słownik Geograf“.

Krojanke, ob. Krojanka.

Kroje, herb polski. Na tarczy w polu czer-wonem trzy kroje białe krzywe, wybiegające od środka pola młyńcem. Nad hełmem w koronie szlacheckiej ogon pawi. Jeden ze starszych herbów polskich; prawdopodobnie jedna z odmian średniowiecznych herbu Rola (ob.), a może nawet 'pierwotyp tego herbu. Znają go wszyscy heraldycy nasi, począwszy od Długosza, natomiast w zapiskach sądowych śre-

Wiel-

Red.

Fig. 176. Kroje (herb).

duiowieczuych i na dochowanych pieczęciach nie znajdujemy go dotychczas wcale. Używały go i używają rodziny: Rudków-Kalinkowskich (zgaśli), Ciemochowskich, Domaniewskich h. Rola (jedna linia), Gaudeckerów z odm. (rodź. pruska), Kranszewskich, Krojów, Krzeszów (zgaśli), Krzeszowskich, Skrawszewskich, Wickow-skicli i Zbrożków (jedna linia—inne przeszły do herbu Rola).—Ź rodła: Długosz; Paprocki; Okol-ski; Niesiecki; Małachowski; Boniecki; Borkowski: Uruski.

Krokidolit, minerał z rzędu sylikoidów, indygowo-niebieski lub brunatny, równoległo-włóknisty, o włóknach bardzo mocnych i spoistych; jest to azbest rybekitowy. Spotyka się go wraz z megnetytem nad rzeką Pomarańczową w Kaplandyi. Złocisto-brunatny produkt rozkładowy nazwano grykalandytem (z Griqualand, West). Połączenia tegoż z kwarcem używa się obecnie pod nazwą tygrysiego oka na wyroby galanteryjne. Minerał niebieski, włóknisty, osadzony w t. zw. kwarcu szafirowym z Golling, ma być również krokidolitem. Por. G. Tschermak: „Podręcznik mineralogii“ w przekładzie J. Morozewicza.

u.

Krokier Paweł, lekarz polski, żyjący w połowie pierwszej wieku XVII, dyplom do-Krok, książę czeski z czasów pogańskich, ktorski uzyskał w Krakowie,, Później K. był

przytoczony w opowieści Kozmy; ojciec trzech córek, Libuszy, Kazi i Tety. że Kozma zaczerpnął nazwiska z opowieści gminnej. Nowrsza jednak krytyka obeszła się nieli-tościwie z wątkiem podania, przytoczonego"p rzez Kozmę. „Jak o polskim Kraku, tak i o czeskim

lekarzem przybocznym Krzysztofa księcia Przypuszano, Zbarazkiego, koniuszego koronnego; panu temu, wyprawionemu w r. 1621 w poselstwie do Konstantynopola, towarzyszył w podróży. W stolicy tureckiej udało mu się wyleczyć matkę sułtańską, przez co zyskał sobie łaskę Kroku nie było 'co do opowiadania... nazwiska oso- i znaczenie u dworu, a wpływy jego miały się bowe po wydobywano z nazw miejscowych, ża- podobno przyczynić do załatwienia pomyślnego

spraw poselstwa. W r. 1651 balsamował ciało księcia Jerzego Zbarazkiego, kasztelana krakowskiego. Dalsze koleje życia jego nie są znane. Por. Siarczyńskiego „Obraz panowania Zygmunta III“ (T. I, str. 247) i S.

strouie brzusznej, u innych K-ów płytki brzuszne są wyłącznie rogowe. Poprzeczne rzędy płyt brzusznych albo bezpośrednio stykają się z grzbietowemi albo oddzielone są od nich bardziej miękką skórą, jakby ziarnistą; na ogonie płyty tworzą pierścienie, których ilość odpowiada liczbie kręgów ogonowych; na stronie grzbietowej ogona wystające wyrostki płyt formują początkowo podwójny, przy końcu zaś ogona pojedynczy grzebień zębaty. Skóra na głowie gładka lub usiana brózdami. Po bokach szczęki dolnej, otworu odbytowego i na tylnym brzegu pancerza istnieją gruczoły skórne, których wydzielina ma zapach piżma. Zbliżone do siebie zewnętrzne otwory nosowe leżą na końcu pyska i mogą być zakrywane fałdami skóry, tylne zaś otwory nosowe (choanae) znajdują się w okolicy gardzieli. Oczy zaopatrzone są w górną i dolną powiekę i błonę migawkową; źrenica pod postacią pionowej szpary. Słuch mają K-e bardzo delikatny; błona bębenkowa przykryta fałdem skóry; trąbki Eustachego kończą się w tylnej części gardzieli trzema otworami: wspólnym nieparzystym i dwoma pa-rzystemi. — Kręgosłup składa się z kręgów szyjowych (najczęściej 9) z krótkiemi żebrami, z 11 —13 kręgów grzbietowych, których żebra składają się z części kostnej i chrząstkowej (żebra środkowych kręgów mają haczykowate, w tył zwrócone wyrostki, podobnie jak u ptaków), 4—2 kręgów lędźwiowych, 2 krzyżowych i ogonowych w rozmaitej ilości. Trzony kręgowe, zwykle z przodu wklęsłe, w tyle wypukłe (procoel), połączone są z sobą tarczami chrząst-kowemi. Żebra piersiowe łączą się z mostkiem; za nim idzie 8 par skostnień na kształt żeber (żebrabrzusznej ktróe, łącząc xię z sobą na linii środkowej, tworzą t. zw. mostek brzuszny. Pas barkowy krokodylów składa się z dwu kości: wąz-kiej łopatki wraz z małą chrząstkową nadło-patką, oraz wązkiej kości kruczej, nachylonych względem siebie pod kątem rozwartym i połączonych chrząstką; obojczyka, istniejącego u niektórych kopalnych krokodylów, brak zupełnie u dziś żyjących. W pasie miednicowym zasługuje na uwagę ta okoliczność, że brzuszno-prze-dnie końce kości łonowych nie zrastają się (nie tworzą symphisis), lecz są połączone za pomocą szerokiej błony włóknistej, która rozpostarta jest między niemi, a ostatnią parą żeber brzusznych. Kończyny krótkie i mocne; przednie zakończone 5, tylne 4 palcami. Palce kończyn przednich są wolne, tylnych zaś połączone całkowicie lub tylko nawpół błoną pławną; pazury istnieją tylko na trzech wewnętrznych palcach kończyn, zarówno przednich jak i tylnych. Czaszka odznacza się nierówną powierzchnią kości i nadzwyczaj silnie rozwiniętą częścią twarzową. Dęte stożkowate zęby siedzą w zę-bodołach, w górnej i dolnej szczęce i w koś-

Kośmińskiego „Słownik lek. polskich“ (str.

248).

Dr j. p.

Krokiet, z ang. c r i c k e t, crocket, gra towarzyska na świeżem powietrzu, bardzo rozpowszechniona. Na równo ubitym placu ustawia się symetrycznie 10 bramek z drutu, tworzących pośrodku ze skrzyżowania się dwóch bramek figurę zwaną „dzwonem“ lub „hexą“. Gra polega na przepędzaniu uderzanych młotkami drew-nianemi (mallets) bil drewnianych przez poszczególne bramki i dzwon do palika środkowego, poczem drogą powrotną do palika przeciwległego, stanowiącego metę. Grający (od 2-8) dzielą się na partye; przy nierównej liczbie partnerów jeden z nich gra dwiema bilami.

Zręczność w grze polega na dobrem k r o k i e-towaniu, trafianiu w cudze bile, co daje grającemu dwa rzuty odrazu. Grający w jednej partyi starają się skoncentrować w pewnej części placu w pobliżu siebie, by pomagać swoim partnerom w posuwaniu ich bil naprzód, jaknajdalej zaś odbijać bile przeciwników. Każdy z grających może również grać na własną rękę, wtedy jednak całość jest o wiele mniej interesująca. Partya krokietowa rozegrywa się najlepiej przy trzech graczach, turniej krokietowy przy trzech partyach. Porówn. Heath „The complete croquet-player“ (Londyn 1874).

Krokiew. K-e w wiąźbie dachowej są to be-leczki proste, ułożone równolegle do pochyłości dachu, do których przybija się łaty lub deski, służące za podparcie dla właściwej kryćby dachowej. Beleczki przeznaczone na krokwie wyrabia się zwykle grubości 5, 6, 7 cali kwadrat, polsk., z młodej sośniny lub jedliny, albo też wyrzyna się ze starodrzewia.

M. H.

K-wie wyrabiane z osiki odznaczają się trwałością, ale tylko w tym wypadku, gdy zostają całe pod kryćbą, tj. pod dachem, a więc gdy nie wystają na zewnątrz. W żelaznych więź-bach dachowych, K. bywają żelazne, ale niekiedy i drewniane.

Krokodyl, ob. Crocodilus.

Krokodyle (Crocodilia), rząd zwierząt kręgowych ( Vertebrata) z gromady gadów (Reptilia).

Krokodyle pod względem swego wyglądu podobne są do jaszczurek, z któremi łączono je dawniej w jeden rząd. Ciało K-ów wydłużone i spłaszczone, głowa duża, ptasia z wydłużonym pyskiem. Skóra, z wyjątkiem niektórych tylko miejsc, pokryta grubemi, rogowemi płytkami, ułożonemi w poprzeczne rzędy. Na stronie grzbietowej pod warstwą płytek rogowych, zaopatrzonych w wystający wyrostek, znajdują się podobne co do kształtu płytki kostne, dzięki czemu skóra tworzy tutaj rodzaj pancerzagrzbie- j ciach międzyszczękowych. Nowe zęby, zastępu-towego; u aligatora płytki kostne istnieją i na | jące stare, znajdują się pod temi ostatniemi

i tworzą się przez całe życie zwierzęcia. Język płaski, przyrasta całą dolną powierzchnią, i dlatego nie może wysuwać się z paszczy. Miękka poprzeczna fałda na podniebieniu oddziela jamę gębową od tchawicy. —Żołądek krokodylów dzieli się na większy, przedni oddział i mniejszy tylny; jest, on bardzo muskularny, opatrzony na stronie brzusznej i grzbietowej tarczą ścięgoistą, do której przytwierdzają się włókna mięśniowe; kiszka cienka tworzy liczne sploty; kiszki ślepej brak; jelito tylne uchodzi do steku, gdzie otwierają się również przewody płciowe i moczowe; pęcherza moczowego krokodyle nie mają; otwór odbytowy pod postacią wąz-kiej podłużnej szpary.—Układ krwionośny K-ów przedstawia wyższy stopień rozwoju w gromadzie gadów. Serce dzieli się na cztery oddziały: dwa przedsionki i dwie komory; z prawej codïlus porosus, spotyka się i w morzu. Na ląd wychodzą K-e w celu wygrzewania się na słońcu, leżąc i śpiąc na piaszczystym brzegu prawie cały dzień, o ile nie zostaną spłoszone. Na lądzie również samica składa w nadbrzeżnym piasku lub między zaroślami jaja (20-100) wielkości gęsiego, okryte miękką, mało zwa-pniałą skorupą. Młode, wylęgające się pod wpływem ciepła słonecznego, rosną bardzo prędko i dochodzą do dojrzałości płciowej po 6-8 latach, poczem wzrost odbywa się bardzo powoli; przypuszczają, ze K-e żyją bardzo długo (być może kilkaset lat). Pożywienie ich składa się z ryb, ptaków wodnych i brodzących, z ssaków przychodzących pić wodę. Często rzuca się K. nawet na większe zwierzęta, jak konie i ludzi, nieoględnie zbliżających się do rzeki, przy tern tak zręcznie i szybko chwyta swoją ofiarę, iż

rV—'"N

22*

«§

rafi

■ -■

ggppj

•‘jËàmtf?

mm

ta

mm

'■«ms

* . y/

Fig. 177. Krokodyl nilowy (Crocodilus niloticus).

byczą krokodyl natychmiast zanurza się pod wodę, by utopić ofiarę, poczem dopiero pożera ją. Obok żywej zdobyczy K-e spożywają także padlinę. Napadając na zwierzęta domowe, wyrządzają nieraz znaczne szkody mieszkańcom. Polują K-e przeważnie o zmroku i w nocy.—Obecnie znajdujemy krokodylów w pasie gorącym i w krajach podzwrotnikowych. IS1 a zachodniej półkuli spotykamy ich między 35° szer. półn. a 32° szer. połud., na półkuli wschodniej między 34° szer. półn. a 21° szer. połud. W pasie gorącym K-e na czas suszy zapadają w sen, zagrzebując się w mule wysychających zbiorników wody; w Ameryce półn. sen rozpoczyna się z chwilą nastania zimnej pory roku. W.niektórych miejscowościach mięso K-ów. bywa

komory wychodzi tętnica płucna i lewy łuk | ratunek jest najczęściej niemożliwy. Z ujętą zdo-aorty, z lewej—prawy łuk. Między obydwoma lukami, ściśle przylegającemi do siebie, istnieje połączenie (foramen Panizzae), skutkiem czego powstaje do pewnego stopnia połączenie krwi tętniczej z żylną; zupełne zmieszanie jednej i drugiej następuje dopiero w aorcie zstępującej, utworzonej przez zlanie się obu łuków.—

U krokodylów istnieje mięśniowa przegroda, dzieląca jamę ciała na dwie części: piersiową i brzuszną; przypomina ona do pewnego stopnia przeponę brzuszną ssaków, której jednak nie odpowiada.—Wszystkie krokodyle przystosowane są do życia w wodzie, gdzie ruchy ich są nadzwyczaj zwinne i szybkie; przeważnie zamieszkują wody słodkie, szczególniej stojące lub woluo płynące, niektóre jednak gatunki, jak np. Cro-

dagaskar, wyspy Komory i Seyszelle; w Nilu spotyka się obecnie tylko w górnym biegu jego. Żywi się rybami i ssakami, napada tąkże i na człowieka. Samica składa 40-60 jaj, okrytych miękką, mało zwapniałą skorupą, zagrzebując je w piasku. Ludność miejscowa spożywa mięso, jaja i tłuszcz krokodyla. Pośród murzynów cenione są bardzo jego gruczoły piżmowe, jako kosmetyk. — W starożytnym Egipcie krokodylowi oddawano cześć boską; hodowano go w jeziorach i stawach, a trupy balsamowano. W niektórych pieczarach znajdywano tysiące mumij młodych i starych K-ów, a także nasycone smołą, zasuszone jaja.— Crocodilus porosus, dochodzący 6-u, a nawet, jak niektórzy utrzymują 9 metrów, zasługuje na uwagę z tego względu, że często spotyka się go w morzach; rozpowszechniony od Maskarenów do wysp Pidży, od Indo-stanu do Korei i na północnych wybrzeżach Australii. — Crococlilus acutus zamieszkuje północno-zachodnią część Ameryki północnej, Amerykę środkową i Indye zachodnie; mięso jego sprzedają na rynkach, jako postny pokarm.

Krokodylon, po grecku KpoxoSsiAwv, po łacinie Grocodilon, rzeka nadmorska w Samaryi, uchodząca do morza pomiędzy miastami Dora i Caesarea Palaestina; dzisiaj zowie się Serka, albo Nehr ol Falik lub Nehr ol Kassab (dosłownie =rzeka trźciny, sitowi, zarośla), którego ujście nosi miano Mojet-Timseh ( = bagno

S. Dr*.

S.|;Drz.

spożywane przez ludzi. —Szczątki kopalne krokodylów właściwych znane są w Europie z pokładów trzeciorzędowych, zaczynając od eocenu, w Ameryce—z pokładów kredowych. Kopalne formy K-ów z epoki trzeciorzędowej (Belodon i in.) odznaczają się szczególniej tern, że ze względu na położenie nozdrzy wewnętrznych zbliżają się do jaszczurek i żółwi: kości pod-niebienne i skrzydłowe nie tworzą rurki, nozdrza wewnętrzne uchodzą znacznie dalej na przodzie, aniżeli u form obecnie żyjących. K-ą z epoki jurajskiej, oraz część K-ów, znanych z epoki kredowej (Teleosaurus i in.), zbliżają się ze względu na położenie nozdrzy wewnętrznych do obecnie żyjących, albowiem kości pod-niebienne (lecz nie skrzydłowe), stykają się i tworzą razem rurę, wskutek czego nozdrza wewnętrzne posunięte są dalej ku tyłowi. Wszystkie dawniejsze formy K-ów tern się także różnią od obecnie żyjących, że trzony ich kręgów są z przodu i z tyłu wgłębione. K-e epoki trzeciorzędowej oraz kredowej zbliżają się natomiast w zupełności do obecnie żyjących: kości skrzydłowe biorą udział w utworzeniu przewodu nosowego, a kręgi są, jak i u obecnych, z przodu wgłębione, z tyłu wypukłe. W rzędzie K-ów występuje zatem bardzo interesujący szereg przejść w ciągu okresów geologicznych—Obecnie żyjące K-e zbliżone są pod wielu względami (istnienie dwu komór w sercu, rozwój mózgu i przewodu ślimakowego, oraz zęby, osadzone w zębodołach) do ptaków i ssaków.—Rząd obecnie żyjących K-ów obejmuje 24 gatunki i dzieli się na 3 rodzaje: 1) aligator (ob.) czyli kaj man {Alligator), z krótkim pyskiem i niezupełną błoną pławną pomiędzy palcami nóg tylnych; czwarty ząb szczęki dolnej zachodzi w otwór szczęki górnej; spotyka się w Ameryce (jeden gatunek w Azyi wschodniej). 2) G a-wial (ob.) {Gavialis), z bardzo długim i wązkim pyskiem, zupełną błoną pławną; czwarty ząb szczęki dolnej zachodzi w wycięcie na szczęce górnej; Indye wschodnie. 3) Krokodyl właściwy {Crocodilus) z długim pyskiem i zupełną błoną pławną pomiędzy palcami nóg tylnych; zęby niejednakowej wielkości, po 15 z każdej strony dolnej szczęki; pierwszy ząb wchodzi w jamkę kości międzyszczękowej, czwarty zachodzi w wycięcie z boku krawędzi szczęki górnej; do tego rodzaju należy około 12 gatunków, spotykanych na lądzie Starego i Nowego świata.—Najpospolitszy gatunek stanowi krokodyl nilowy {Crocodilus niloticus s. vulgaris) z długim, mniej lub więcej zwężającym się pyskiem; przegroda nosowa chrząstkowa; na potylicy 4 lub 6 płyt ułożonych w poprzeczny rząd; dalej idzie sześć płyt szyjowych, ułożonych w dwa poprzeczne rzędy; na grzbiecie 6-8 rzędów podłużnych. Strona grzbietowa ciemno-bronzowo-zielonego koloru, brzuszna—brudno-żółta; długość ciała wynosi 6-10 metrów. Krokodyl nilowy zamieszkuje południową i wschodnią Afrykę, Ma-

Cz St.

krokodylów).

Krokodylcpolis, po grecku KpoxoSsiAwv rcóAię, po łacinie Crocodilopolis: 1) miasto na wybrzeżu Samaryi, nad rzeką Krokodylon (ob.), znikło już za Strabona (16,    758) czasów bez'śladu;

—2) miasto w Środkowym Egipcie, w prowincyi Heptanomis, w pobliżu jeziora Moeris;—3) miasto w obwodzie Aphroditopolites, w Tebaidzie, w Górnym Egipcie, na zachód od Nilu, ruiuy jego widać jeszcze przy klasztorze Embeshunda, w sąsiedztwie Pustyni Libyjskiej.

Krokodylowa rzeka, ob. Limpopo. Krokody lowate, ob. Crocodilia.

Krokoit, minerał (PbCrOJ, należący do rzędu chromianów, mało rozpowszechniony, ale interesujący ze względu na niezwykły skład chemiczny. Kryształy jednoskośne, z wejrzenia bardzo rozmaite. Łupliwość (110) dość wyraźna, trwałość 2.5 do 3, ciężar wł. 5.9 do 6. Blask dyamentowy, barwa hyacyntowo-czerwona, rysa pomarańczowa. Skład chemiczny: chromian ołowiu, zawierający 68.9 tlenku ołowiu i 31.1 trójtl. chromu. Występuje w żyłach Berezowska, Murziuki, Niźnie-Tagilska na Uralu, Labo na Luzonie, rzadko koło Rezbanyi. Kryształy sztuczne otrzymał Manross, topiąc chlorek ołowiu z chromianem potasu, Drever-mann zaś —drogą dyfuzyi. Kryształy odtworzone przez Bourgeois okazały się romhowemi, równopostaciowemi z anglezytem. Chromianu ołowiu w postaci proszku używa się pod nazwą „żółtochromu“, jako farby nieprzezroczystej.

Por. (i. T sc herm ak: „Podręcznik mineralogii“ w przekładzie J. Morozewicza.

Krokonowv kwas—C₅Ha0₅-jest jednym z chinonów (ob.), pochodnym pięciometylem (C₅H₁₀). Barwy żółtej, przy utlenieniu daje kw. le uk o no wy, właściwie cli in on, o budowie

T.M.

M. H.

leciu do Prus Zachodnich, którego członkowie z czasem od dóbr Krokowa pod Gdańskiem pisać się zaczęli Krokowskimi. Z nich Wawrzy-n i e c był biskupem kamińskim ( 1556), Ernest, sędzia ziemski pucki (1600 r.), wielkiemi cieszył się względami króla Zygmunta III dla biegłości w sztuce wojennej i fortyfikacyi; Reinhold, oberszter wojsk koronnych (1612 r.), niemało wstawi! się w potrzebach moskiewskiej, tureckiej i szwedzkiej; Teodor był kasztelanem gdańskim (1725 r.)

Ms. o familiach pruskich; Herbarz Dach no w-skiego (w zbiorach prof. Piekosińskiego), Nie-siecki (podaje pole w tarczy czerwone, a w rysunku opuszcza lilie).

Krokowski Józefat, duchowny, profesor retoryki w szkołach kijowskich (w drugiej połowie XVII w.). Wydał podręcznik „Penua-rium Tullianae eloquentiae ad usus politicos Roxolauae Juventuti in Collegio Idjov. mobil, accomodatum“ (1683). Pracę tę podzielił na trzy części: w pierwszej podaje zasady wymowy, w drugiej jak układać mowy pochwalne, w trzeciej jak należy rozbierać wszystkie pisma.

Rod.

(C0)₅-f4H₂0.

Krokosz, roślina, ob. Carthamus.

Krokosz (Carthamus) rodzaj rośliny z rodziny złożonych; gatunek ich C. tinctorius jest rośliną farbierską. Nasiona tej rośliny wydają olej, korony zaś kwiatowe wysuszone są barwy czerwonej i dają materyał farbierski, zwany K-em ^s afl or). Najlepsze gatunki są: wschodnio-indyjski, egipski i hiszpański. K. zawiera dwa barwniki: żółty, w wodzie rozpuszczalny, i czerwony (Kartamina ob.), rozpuszczalny tylko w spirytusie i alkaliach. W farbierstwie stosują tylko czerwień krokoszową po oddaleniu barwnika żółtego. K. u-żywany był już w starożytności przez Ty ryj -czyków; Chińczycy otrzymują z niego farbę zwaną bing, a w Europie zaczęto go używać w wieku XVII, z powodu jednak nietrwałości, gdyż zmienia się pod działaniem światła i mydła, dzisiaj już rzadko kiedy bywa w użyciu. Kartamina znajduje się w handlu pod nazwą czerwieni roślinnej, hiszpańskiej, portugalskiej, a z dodatkiem sproszkowanego łojku i kilku kropli oliwy daje „róż“. W postaci proszku używa się K-u do szminkowania, do malowania na aksamicie i papierze, oraz na szkle i porcelanie, a także do farbowania likierów.

Krokowski, herb polski. Na tarczy w polu zlotem pod dwiema liliami błękitnemi rzędem -trąba myśliwska czarna z takieinże uawiąza-f/v.

i \o

'j

À;-;

Fig. 178 Krokowski (herb).

niem w złoto oprawna, barkiem na dół, wylotem w lewo, na czarnych dwóch nogach ptasich ze szponami złotemi. Nad hełmem w koronie dwie ręce złote w łokciach zgięte, do góry wzniesione. Używany przez stary frankoński ród von Wickerode, przybyły w XIII stu-

Źródła

u.

Red.

Krokowski Piotr Hyacynt, akademik krakowski w pierwszej połowie XV1I1 w. Pozostawił „Armamentarium Palladis Jagiellonicae victoribus in philosophico certamine athletis... praesentatum“ (Kraków 1725), rzecz poświęcona Janowi Małachowskiemu; oraz „Hecatombe inter seraphicos ignes coelo gratissirna“ (tamże 1718). — Por. Estreicher XX, 272.

Krokowy gruczoł, nazywany też przy-prątnym, przynasienuym i podpęche-r z o w y m, albo sterczem lub s t a r k i e m (łac. Glandula prostata s. parastata adenoida-lis), jest narządem, mieszczącym się w miednicy mniejszej pod pęcherzem moczowym, właściwym tylko samcom zwierząt kręgowych ssących i mężczyznom. U człowieka K. g. z postaci podobny jest do owocu kasztana śniedne-go; odróżniamy w nim część grubszą, czyli podstawę (Basis), skierowaną w górę i ku tyłowi i czubek (Apex), zwrócony w dół i ku przodowi; nadto dwa brzegi boczne i dwie powierzchnie: przednią i tylną. Długość jego, od podstawy do czubka, waha się od 3.2 do 4. 2 cm., szerokość od boku do boku 3.5 do do 5 cm., nakoniec grubość od 1.7 do 2.3 cm.; ciężar dochodzi od 17 do 18.5 gramów. Leżąc pod pęcherzem, gruczoł obejmuje część początkową cewki moczowej, która przezeń przechodzi bliżej powierzchni przedniej, graniczącej z wiązadłem łukowałem łona (.Ligamentum arcuatum pubis)-, z tyłu ku górze sąsiaduje z pęcherzykami nasiennemi, z dołu ze ścianką przednią odbytnicy (Rectum), przez którą łatwo palcem wymacać ją można. (Stosunek gruczołu do tworów sąsiednich uwidocznia rycina 79 h w seryi II, T. I, str. 251). W położeniu wła

na

sze.

o ile nie przyczyniają się do

918

Krokowy

gruczoł.

ściwem utrzymują K. g. 3 wiązadła w miednicy mniejszej, będące ódrostkami powięzi pod-brzusznej (Fasciahypogastrica). Powierzchnia przednia gruczołu jest gładka i równa, tylna zaś opatrzona dwiema, brózdami bardzo płytkie-mi dzielą go one do pewnego stopnia na trzy części, czyli zrazy, mianowicie na średni i dwa

VA

/i-d

ic _ »-

f-lrx

<-

7"

1rs

jn

Fig 179. Przekrój podłużny od przodu ku tyłowi, idący przez spód pęcherza moczowego, przez środek gruczołu krokowego i przez początek cewki moczo w ej.—wielkość od właściwej cokolwiek mniejsza. — (Podług E. II. w e b e r aj.

v powierzchnia wewnętrzna pęcherza moczowego — ur uście pęcherzowe moczowodu prawego—P część górna przednia gruczołu krokowego.— P’ t. zw. zraz średni jego.—P” zraz boczny prawy.—m pęcherzyk przynasienny, czyli łagiewka sterczowa{Uterus mascu-li'ivs).—tl przewód wytryskowy prawy. — od nasienio-wód.—vs pęcherzyk nasienny prawy.—m odcinek bło-nisty cewki moczowej.

boczne; rozróżnić je można wyraźnie w razie przerostu chorobliwego gruczołu (ob. niżej). Miąższ K-go g-u jest twardawy, ścisły i zwięzły, naczyń krwionośnych i nerwów posiada niewiele, obfituje zaś we włókna mięsne gładkie, które od środka rozchodzą się promienisto ku powierzchni jego. Wnętrze jego tworzą zraziki gruczołowe, składające się z pęcherzyków ułożonych w gronka, których przewodziki łączą się po kilka i uścia swe mają w cewce moczowej, której ściankę tylną przedziurawiają po obu stronach t. zw. wzgórka nasiennego (Colliculus seminalis). Wydzielina wypływająca z nich jest gęstawa, lepka i przezroczysta. Wewnątrz K-go g-u znajduje się mała torebka błonista, gruszkowata, mająca uście w cewce moczowej, w środku między obu uściami przewodów wytryskowych. Jest to t. zw. pęcherzyk przynasienny, albo łagiewka sterczowa (Sinus prostaticus

s. Uterus masculinus); twór ten morfologicznie odpowiada macicy niewieściej, należy zaś do rzędu tworów szczątkowych, nie posiada też dla u-stroju męskiego znaczenia żadnego; przy uściu ma2—3 mm. na dnie 5—7. — K. g. u sameów zwierząt rozmaitych bywa mniej lub więcej rozwinięty, a wydzielina jego, mieszając się z nasieniem, męskiem przyczynia się bardzo znacznie do podtrzymywania dłuższego żywotności plemników (ob.). — Uszkodzenia K-go g-u, o ile przypadkowe, z powodu położenia jego należą wogóle do rzadkości, najczęściej sprawia je ręka chirurga, bądź umyślnie, podczas wycinania kamieni pęcherzowych, bądź też mimowolnie, podczas uiedosyć ostrożnego wprowadzania cewnika do pęcherza. Rany cięte, nie wykraczające po za miąższ gruczołu, goją się zwykle łatwo, jeżeli jednak równocześnie przecięta zostaje powłoka włóknista, osobliwie u podstawy jego, stać się mogą bardzo niebezpiecznemi, a nawet nieraz śmierć sprowadzają. Rany zadane cewnikiem, t. zw. drogi błędne (fr. fausses routes), zwłaszcza przebijające gruczoł wylot, bywają nieraz bardzo niebezpieczne, a w każdym razie wymagają leczenia bardzo starannego i umiejętnego.—Wady rozwojowe K-go g-u są nadzwyczaj rzadkie, a że nie posiadają znaczenia praktycznego, więc można je tu pominąć zupełnie.—Choroby. Do zboczeń częstych należy powstawanie kamyków w K-ym g-e (Calculi prostatici). Są to zazwyczaj złogi bardzo drobue, wytwarzające się w wydzielinie gruczołu, niekiedy bywają nadzwyczaj liczne, ale zdarzają się i kamyki więk-Drobne i w ilościach wielkich, napotykane bywają często u mężczyzn w wieku podeszłej szym,

zwiększenia znaczniejszego objętości gruczołu, nie wywołują zaburzeń żadnych: atoli większe mogą stać się powodem cierpień dolegliwych i niebezpiecznych, więc usuwauie ich operacyjne może stać się koniecznością.—Zapalenia gruczołu tego zdarzają się ostre albo przewlekłe, a tak jednych jak drugich aie należy nigdy lekceważyć. Pierwsze z nich występują dosyć często jako następstwo rzężączki (ob.), zwężeń cewki moczowej, ciał obcych (kamieni), lub skaleczeń, są bardzo dokuczliwe, wymagające leczenia szybkiego i stanowczego. Wskutek zapaleń tych wytwarzają się niekiedy ropnie (ob.), mogące życiu zagrażać; ale najczęściej zapalenia te, byle wcześnie i dobrze leczone, kończą się wyzdrowieniem, mogą wszakże przejść w stan przewlekły, wymagający leczenia jeszcze staranniejszego. —Do przypadłości najzwyklejszych gruczołu tego należy przerost (Hypertrophia), nagabujący zwłaszcza mężczyzn blizko roku życia sześćdziesiątego. Jest to cierpienie bardzo dokuczliwe, utrudniające wielce oddawanie moczu, lub sprowadzające zatrzymanie go, albo wyciekanie mimowolne kroplami, to samo starczy już by zatruć życie człowieka, a uadto nieraz pociąga za sobą choroby pęcherza i nerek. Przerost najczęściej rozwija się w t. zw. zrazie średnim, ale przytem i zrazy boczne zwykle także powiększają się, a wtedy wymiary i ciężar narządu niejednokrotnie zdwajają się lub potrajają.

Dr J, Ł>.

Leczenie we wszystkich tych przypadkach miewa niewielkie widoki powodzenia; dobrze jeszcze, jeżeli choremu ulgę pewną sprawić zdoła. Operacye chirurgiczne, zasadzające się na wycięciu części gruczołu większej lub mniejszej, także dotąd nie wydawały wyników zadawalających, zwłaszcza że wiek podeszły chorych nie usposabia ich do znoszenia zabiegów tego rodzaju.—U ludzi młodszych, rzadziej u starszych, K. g. bywa także siedliskiem zmian gruźliczych (ob. Gruźlica), prędzej czy później kończących się śmiercią. — Mię sak i i raki (ob. te wyr.), chociaż się zdarzają, należą do liczby przypadłości rzadkich gruczołu tego. Leczenie w razach tych zwykle ograniczać się musi do zabiegów, mających na celu zmniejszenie cierpień chorego; usuwanie operacyjne nowotworów tych, do wykonania nie łatwe, dotąd nie może pochwalić się zejściami pomyślne-mi. —Po szczegóły dokładniejsze odsyłamy do podręczników chirurgii szczegółowej i chorób dróg moczowych, oraz do dzieł następujących: R. P r o u s t „De la prostatectomie perineale totale“ (Paryż 1900 z 2 tabl); R. Ha r rison „Vasectomy relative to prostatic disorders and catheter life“ (Londyn 1901); V. Rauchet „Examen clinique de l’urètre, de la prostate el de la vessie“ (Paryż 1901); E. D e s n o s„Traitements modernes de l’hyphertrophie de la prostate“ (tamże tegoż r.); H. Minet „Les suppurations prostatiques et périprostatiques (tamże t. r.); F. P. Guiard „Le traitement du prostatisme“ (tamże

t. r.); A. Freudenberg „Die Behandlung der Prostatahypertrophe mit der galvanischen Methode nach Bottini“ (Lipsk 1902); A. Socin „Die Verletzungen und Krankheiten der Prostata“ (Stuttgart 1902 z 3 tab. i 153 rye.); P. G. Frey er „Clinical lectures on structure of the urethra aud enlargement of the prostate“ (Londyn 1902, wyd. 2-e), G. Petit „De la prostatè-ctomie périneale dans l’hypertrophie“ (Paryż

1902); C. M. Mo ul lin .Enlargement of the prostate, its treatement etc“ (Londyn 1904, wyd. 3), Vrain „De la prostatectomie“ (Paryż

1904); A. Gue pin „L’hypertrophie sénile de la prostate“ (tamże 1905); T. B. De a ver „Enlargement of the prostate“ (Londyn 1905); V. Schmieden „Neuere Anschauungen überdas Wesen und die Behandlung der Prostatahypertrophie“ (Berlin 1905); R. Proust „Traitement de l’hypertrophie prostatique per la prostatectomie“ (Paryż 1906); F. Leguen „Traitement de l’hypertrophie prostatique“ (tamże t. r.) P. G. Fr e y er „Clinical lectures on enlargement of the prostate“ (Londyn 1906); A. Freudenberg „ Die chirurgische Behandlung der Prostatahypertrophie“ (Wiedeń 1907); nadto niejedno znaleźć można w wykazie literatury podanej p. w. „Rzeżączka“.

Kroksztyn v. wspornik (z niem. Kragstein) ob. K ur z ę d a.

Król, wyraz wzięty przez ludy słowiańskie od imienia Karola W. i użyty na oznaczenie osoby, mającej w ręku swojem władzę najwyższą. Za pomocą tego terminu język nasz wyraża pojęcia treści najrozmaitszej, a więc zawarte w terminach rex i ßaatXeo?, jak i w terminach nowoczesnych kö ni g i t. d.; idąc w tym razie wzorem innych języków. Badania jednak nowoczesne wykazują niewspół-raierność tych różnych terminów, i zwolna u-stala się zwyczaj używania terminów miejscowych na oddanie osoby panującej, takich jak mikado, szach sułtan. To postępowanie należałoby zastosować do czasów barbarzyńskich, względem których terminu K. używa się na oddanie treści zgoła odmiennej od K-a nowo czesnego. Wogóle zarówno rodowody władzy K-skiej jak jej prorogatywy są bardzo odmienne. W okresie niższego barbarzyństwa istnieją obok siebie zwykle dwa urzędy niezależne — sachema i wojewody (wodza wojennego). Sachemi często są tylko seniorami rodów, tj. najstarszymi przedstawicielami linii pierworodnej (ob. Pierworodztwo). . Spełniają oni czynności natury cywilnej a nadto kapłańskiej. Takie czynności kapłańskie ciążyły także na osobach świata starożytnego, noszących nazwę rex lub ßaaiXeo<;: prawdopodobnie byli oni pierwotnie sachemami plemiennymi lub przedstawicielami federacyi dwu lub kilku plemion. Władza zwykle jest dziedziczna, zasada wyboru stosowana była jedynie do osób uprawnionych przez to prawo dziedziczne. Podczas wyprawy wojennej powołany zostawał do kierownictwa naczelnego wo j e w o da (ob.), którego władza znikała z zawarciem pokoju. Takim wojewodą był H e r z o g niemiecki, wódz przy boku dynasty, Koni g a. W niektórych wypadkach wojewoda staje się dziedzicznym fuukcyonaryu-szem, władcą, istniejącym obok dynasty właściwego. Tak było w ustroju politycznym Japonii. To znowu wojewoda znika, a sachem prócz innych czynności spełnia zadania wodza wojennego. Ale bywa i odwrotnie: wódz wojenny przywłaszcza sobie wszelką władzę; takiego rodzaju K-mi byli królowie z Merowingów, królowie longobardzcy, szogunowie japońscy i t. d. W tym rozwoju władzy monarszej odgrywa niezmierną rolę drużyna, która z biegiem czasu wyodrębnia w plemieniu wojaków, od reszty ludności, i robi z nich ludzi księcia, tj. dynasty (ob. Wojskowa organizacya: rodowody). Taką drużyuę przy boku Mieszka I i Bolesława I ukazują nam źródła arabskie i kronika Gallusa. „Dzielny gość, który zalecił się z rycerstwa, nie za żołdaka, lecz jakby za syna własnego był miany “ przez Bolesława Chrobrego. Wzrost drużyny umożliwia dynastom, względnie wojewodom przywłaszczenie nieużytków i kniej plemiennych, na których osadzają oni łazęgów (ob. Łażę g a) i rabów, two-

!.. K.

rząc wsie ludności zależnej. Królewszczyzny te bywają rozdarowywane drużynnikom. W ten sposób powstaje w społeczeństwie nowej for-macyi szlachta, służebna, w odróżnieniu od dawnych linij pierworodnych, szlachty rodowej (ob. Szlachta), a z nią obszary wielkie dworskie (ob. Wielka własność ziemska). Jednocześnie, opierając się na drużynie, książę obciąża wolnych kmieci posługami z prawa publicznego, przechodzącemi zwolna w obowiązki pańszczyźniane (ob. Poddaństwo, Rodowody). Przyczynków poddających rozbiorowi początki władzy królewskiej jest bardzo mało; rzecz ta ' bowiem bywa wplatana w obraz całego bytu pierwotnego, jak u Morgana „Społeczeństwo pierwotne“, Fr. Engelsa „Początki cywilizacyi“. Frazer poświęcił świeżo niewielką, ale ładną pracę rozbiorowi obowiązków kapłańskich K-a barbarzyńskiego: „Lectures on the early History of the Kingship“ (Londyn 1905). Ob. Monarchia.

Król W Polsce. W Wiekach Średnich prawo do nadawania godności K-a posiadał tylko i wyłącznie papież. Za zgodą też papieża Jana XIX, w porozumieniu się z nim, koronuje się pierwszy z monarchów Polski królem Bolesław Chrobry w r. 1024. Wprawdzie nieraz pisze się i mówi o koronacyi tego władcy przez cesarza rzymskiego Ottona III w Gnieźnie w r. 1000; nie była to jednak właściwa koronacya, nie nadawała ona mu godności królewskiej, gdyż do tego nie miał cesarz mocy. Włożenie korony przez Ottona na głowę Bolesława miało na celu zaznaczenie stosunku jego do cesarstwa (zwolnienie od lenna), uznanie, że mógł wykonywać w obrębie swego państwa takie atrybucye, jakie przysługiwały królom, t. j. zwłaszcza nominować biskupów; nie było jednak koronacyi na króla. Warunkiem też uzyskania władzy królewskiej było, by kraj, mający zostać królestwem, posiadał samodzielność kościelną, t. j. własną metropolię, co stało się dopiero w czasie tego zjazdu. Pierwszą więc koronacyą jest koronacya z r. 1024. Koronuje się następnie królem Mieszko II w r. 1025 i Bolesław Śmiały w r. 1076. Po Bolesławie Śmiałym na długi okres zanika władza królewska. Dążenie do wskrzeszenia władzy królewskiej zjawia się dopiero w XIII wieku, łącząc się z kwestyą kultu św. Stanisława. Kiedy poprzednie koro-nacye oznaczały przedewszystkiem, iż państwo polskie jest niezależne od cesarstwa niemieckiego, koronacya w XIII wieku miała być wyrazem dążności do złączenia rozbitych dzielnic Polski w jedną całość. Koronuje się, również za zgodą papieża, na króla Przemysław II, książę wielkopolski, w r. 1295, następnie Wacław II czeski, w r. 1300. Łokietek, po odebraniu Polski, wskrzesza ten tytuł w r. 1320, za cichą zgodą papieża. Od niego też koronują się królami polskimi wszyscy bez wyjątku jego następcy, do ostatniego, Stanisława Augusta. Oznaką zewnętrzną przyjęcia tego tytułu jest koronacya (ob.), która polega na namaszczeniu władcy wśród przepisanego ceremoniału. Jest to jakby rodzaj święcenia. —Jak długo utrzymywała się w Polsce dynastya Piastów, tytuł królewski mógł otrzymać tylko jeden z jej członków. (Wacław czeski jest spokrewniony z Piastami przez żonę). Mógł też królem być tylko jeden. Od śmierci Kazimierza W. Polska stanowi już jednolite państwo, którego władca jest królem; lata jednak panowania liczą się dopiero od koronacyi. Władza królewska po Kazimierzu W. przeszła na Ludwika i jego męzkich potomków. Że ich nie miał, tron musiał zapewnić dla córek, z których rządy objęła Jadwiga - przez elekcyę (w Koszycach 1374 r.). Jest to pierwsza elek-cya w Polsce, lecz elekcya dynasty i. To prawo do tronu obok Jadwigi (i jej męża, który jako mąż zyskiwał władzę królewską i był koronowany) było zapewnione także i dla jej męzkich potomków. Ponieważ ich nie było, a Jagiełło swoje prawa gruntował na prawach Jadwigi i tego ewentualnego potomstwa, po śmierci Jadwigi kwestya praw do tronu staje się niepewną i przychodzi do nowej elekcyi synów Jagiełły. Jest to pierwsza właściwa elekcya, już osoby, nie dynastyi. Władysław Warneńczyk jest pierwszym elekcyjnym królem; elekcyjnymi są też wszyscy kLÓlowie następni. Jak długo jednak nie brakło Jagiellonów, faktycznie zawsze z ich rzędu wybierano królów. Po ich wygaśnieniu na Zygmuncie Auguście (1572 r.) już swobodnie króla się w Polsce obiera. Zasadę wolnej elekcyi stwierdza cały szereg ustaw. Prawa kardynalne z r. 1775 zastrzegły nawet, iż po ojcu nie mogą następować synowie i wnukowie. Za Jagiellonów przychodzi do elekcyi nieraz jeszcze za życia monarchy (elekcya synów Jagiełły za życia Jagiełły, Zygmunta Augusta w r. 1529/30 za życia Zygmunta l); później jednak zastrzeżono, iż za życia króla nie może być obierany jego następca. To postanowienie zawierają po raz pierwszy t. zw. Artykuły Henrykowskie z r. 1573, powtarzają zaś późniejsze ustawy 1576, 1593, 1607, 1661, 1667, 1668, 1670, 1699, 1736, 1768, 1775, 1789, 1791 (w dwu na ostatku wymienionych latach normy przedwstępne do Konst. 3-go Maja). W elekcyi królów bierze udział od XVI wieku już cała szlachta, obok której inne czynniki mają tylko podrzędne znaczenie, Okres czasu między śmiercią lub ustąpieniem króla a wyborem i koronacyą jego następcy nosi nazwę „interregnum“, a postępowanie w czasie tego bezkrólewia, władze i t. d. były unormowane szczegółowo przez zwyczaj i ustawy od bezkrólewia po Zygmuncie Auguście począwszy (ob. Elekcya, Interregnum). Warunki, jakim miał odpowiedzieć król, określano zawczasu przed elekcyą. W r. 1696 zastrzeżono, że

nie ma być Polakiem, naodwrót, że ma być , dę, zastrzegając tylko kontrasygnatę jego za-Piastem—w r. 1733, kiedy się jednak do tego | rządzeń przez którego z ministrów. Minister nie zastosowano. Również w XVII wieku przy- ; też tylko ma być za te zarządzenia odpowie-jęto, w r. 1669 po raz pierwszy, jako zasadę, dzialnym, nie król, który znowu staje się nieod-iż musi być katolikiem. Po elekcyi król koro-    powiedzialnym. Co do uposażenia królaj ob.

nowałsię (ob. Kor onacy a), wydawał t. zw. „de-    Króle wszczyzn y. OK-u; Wojciechowski T.

uczestników

z roz-

nuntiatio régis coronati“, t.j. uniwersał o tem, że „Królestwo polskie i Koronacya Bolesława II“ się koronował, w osobnym uniwersale zawiada- („Szkice historyczne XI wieku“) 1905. Żukow-miał o złożonej przysiędze, oraz potwierdzał ski A. „Stosunki Bolesława Chrobrego ze Sto-w „Confirmatio generalis“ ogólnie prawa i przy- licą Apostolską“ (1877); Abraham W. „Orga-wileje.—Te zasady zniosła dopiero Konstytucya nizacya kościoła w Polsce do połowy XII wie-3-go maja 1791 r., która ustanawia tron dzie- ku" (1893); Rawer K. „Polityczne znaczenie dziczny, mianowicie w osobie ówczesnego elek- zjazdu gnieźnieńskiego“ (1882); Zeissberg H. tora saskiego Fryderyka Augusta, jego córki „Über Zusammenkunft Kaiser Otto III mit Her-i jej męzkich potomków. —Pierwotni królowie zog Boleslav I von Polen zu Gnesen“ (1868); polscy mają władzę nieograniczoną, jako wład- Abraham W. „Stanowisko kuryi papieskiej wo-cy absolutni, a jeśli zapytują możnych o radę bec koronacyi Kokietka“ (1900); Balzer O. na wiecach, to jednak jej się trzymać nie są „Z powodu nowego zarysu historyi ustroju Pol-obowiązani; przez przywileje jednak, nadawa- ski“ ( „Kwartalnik histor.“ 1906); Kutrzeba S. ne na rzecz instytucyi czy jednostek, a później „Kilka kwestyi spornych z historyi ustroju stanów, ograniczają swą władzę, zapewniając spo- Polski“ (tamże); Sobieski Waci. „Trybun łeczeństwu prawa. Rada królewska zaczyna ludu szlacheckiego“; Lengnich „Prawo pospoli-zyskiwać coraz większe znaczenie (za Jagiełło- te Królestwa Polskiego" (wyd. Helcia 1836). sk-nów, ob.) na sprawy państwa; w końcu XV wieku Król — taką nazwę nosi główna osoba obok niej pojawia się i izba poselska, tworząc w bardzo wielu zabawach ludu i dzieci, a tak-z nią pełuy już sejm (ob.); sejm powoli za- że głównie bywa w takich grach, jak szachy, garnął w swoje ręce szereg spraw, zwłaszcza kręgle, karty. Szczegóły ob. Kurkowy król, w zakresie ustawodawstwa, które też w prze- migdałowy, majowy, weselny. Nieważnej części na sejm przeszło (ale nie całe), kiedy sama gra lub zabawa nosi nazwę kró-W zakresie zarządu kraju również król został 1 a. W pow. Tarnobrzeskim i Nizkim w Gali-skrępowany, zsvłaszcza przez to, iż według kon- cyi pod tą nazwą znana jest gra gdzieindziej stytucyi z r. 1538 mógł pociągać do odpowiedział- zwana b iczki (nprz. w Międzyrzeckiem w Kró-ności urzędników jedynie o tyle, o ile to przewi- lestwie). Biczki, w liczbie czterech, z prę-działy ustawy. Od r. 1573 zmienia się pod- cika brzozowego (gdzieindziej ziarnka rozlupa-stawa rządów króla. Kiedy dawniej był on ne grochu) są rzucane przez jeszcze tylko ograniczony przez przywileje, od- dopóty, póki nie dostaną się komuś wszystkie tąd zaczyna się opierać jego władza na umo- białe. Gracz ten otrzymuje nazwę K-a; komu wie, przy elekcyi zawartej. Zawarte są te zo- paduą trzy białe biczki, zostaje marszałkiem, bowiązania zdvôch pierwszych elekcyj w t. Ci dwaj dygnitarze biczek nie rzucają, lecz zw. Artykułach Henrykowskich (wyłuszczają- pierwszy wydaje wyroki, drugi je wykonywa, eych niejako główne zasady ustroju Polski, któ- póki los znowu nie wskaże nowego K-a lub rych król ma przestrzegać) oraz w t. zw. „Pac- marszałka. Po ustaleniu władzy, gracze, ta conventa“ (zobowiązania osobiste), później których liczba jest nieograniczona, rzucają już tylko w samych „Pacta conventa“, które obję- w dalszym ciągu biczki: komu padnie równa ły przepisy obu rodzajów: P acta conventa liczba białych i czarnych pręcików (po dwa), i Articuli Henriciani. Wypływem tego by- zostaje szlachcicem i nie podlega karze; jeżeli ło zastrzeżenie nieuznawania władzy króla w ra- zaś wyrzuci jeden biały, jest chłopem i zie, gdyby naruszył prawo, i możność wypowie- kazu króla marszałek uderza go raz jeden dzenia mu posłuszeństwa. Jest to t. zw. „Articulus w rękę pytą; jeżeli zaś wyrzuci wszystkie de non praestanda obedientia“ ( Vol. leg. II 864). czarne, okrzyknięty jest za cygana i bity ad Skrępowanie króla idzie jeszcze dalej, zaStanisła- libitum przez króla („Wisła“ III 605 — 606; „Zb. wa Augusta. Przy ustanowieniu Rady Nieustającej wiad. do antr. kraj. XIV 219 — 220) (Ob. Król, (r. 1774) także co do zarządzeń administracyj- gra w karty). Inna gra, 'Przegrywany nycli zastrzeżono, że król musi wykonywać król, jest naśladownictwem wojny: król każdy uchwały większości, oraz nominować może u- ma wojaków, wysyła starszego po zdobycz rzędników tylko z terna przez radę przedłożo- do przeciwnego obozu, a ten, rozpędziwszy się, nego. Sejm Czteroletni jeszcze dalej sięgnął. wpada na koło przeciwników i ilu jeńców o-Zmianę sprowadziła Konstytucya 3-go maja detnie, tylu przyprowadza swemu K-owi; jeże-1791 r., która wprawdzie odebrała K-i jeszcze li nie przerwał koła, sam zostaje wojakiem nawet prawo sankcyi ustawodawczej, dając mu strony przeciwnej i t. d. („Wisła“ III 63; „Zb. tylko dwie kreski w senacie, ale za to w za- wiad. do antr. kraj.“ X 79—80, oraz XIII 81, rządzie kraju przywróciła mu zupełną swobo- XIV 221—w różnych odmianach). Jeżeli zwa-

116

Wielka Encykl. Ilustr. Ser. I, Tom XL. Zesz. 319a

b K.

Red.

Zwykle te dwa grosze

r. •

X i na pocz. 1 ludności z. w.

w.

żymy, że wiele zabaw ludu są zleniouemi, przeżytkowemi obrzędami publićznemi (up. rozmaite gry w piłkę), gdzie ceremonią Kierował dostojnik wojskowy, to łatwo zrozumieć, że często nazwa K-a zastępowała inną, dawniejszą. Niekiedy ta stara nazwa wypływa obok nowoczesnej, up. w P t a s z k a c h, gdzie istnieją król i stara mać. Stara mać wywołuje wszystkich, zgadując ich nazwy, a nawet króla, na którego miejsce wybierano innego. Jeżeli mać wywołała wszystkich, a nazwy K-a nie odgadła, ten zostaje naówczas macią („Wisła“ III 136).

Król, gra karciana. Z 4-ch grających jeden jest marszałkiem czyli panem, drugi szlachcicem, trzeci mieszczaninem, czwarty chłopem; w miarę jak za pierwszem, drugiem lub któ-remkolwiek zadaniem kto 7 lew zrobi, w następnej grze chłop królowi 2 karty najlepsze a marszałkowi mieszczanin jedną składa w daninie, biorąc na jej miejsce najgorszą. Kmiotek tylko od monarchy to dobrodziejstwo miał świadczone, że lewy zbywające szły na jego korzyść. Mieszczanin chciał zostać szlachcicem, magnat (marszałek) królem. Gra była wymyślona na wyszydzenie rządów Rzplitej. Tem się jednak pocieszać można, że nie wszyst-stko było w upadku, skoro istniała swoboda krytyki i gra podobna była popularną. (Enc. Staropol).

Król Kazi mi erz (* 13grudnia 1853 r. w Częstochowie. Wykształcenie pobierał na pensyi prywatnej tamże, następnie w ghnnazyum piotr-kowskiem, a w r. 1876 ukończył ze stopniem kandydata wydział filologiczny w uniwersytecie warszawskim. Zamieszkawszy w Warszawie, poświęcił się zawodowi nauczycielskiemu i pracuje w nim dotychczas. W r. 1879 — 1880 był nauczycielem w szkole technicznej b. kolei Te-respolskiej; od 1880 do 1886 w szkole realnej rządowej w Warszawie; od 1885 do 1892 wykładał w seminaryum duchownem tamże. Działalność literacką rozpoczął od sprawozdań krytycznych w „Kronice Rodzinnej“ w r. 1874. Brał udział w przekładzie cennego dzieła H. Zeiss-berga p. t. „Dziejopisarstwo polskie Wieków Średnich“ (1877). Przy swym zawodzie nauczycielskim w piśmiennictwie zajmował się głównie przekładami. Tu należą: J. Ylach „Ląd afykański w świetle najnowszych badań“ (przekład z czeskiego, 1883); „Słownik naukowy rosyjsko-polski dla uczniów i uczennic“ (1884);

J. Brandes „Wrażenia z Polski rosyjskiej“ (przekład z duńskiego, drukowany w skróceniu w „Kraju“, 1886); J. Wünsch „Pompeja i Pompej anie“ (przekład z czeskiego, w „Przyjacielu Dzieci“, 1894); „Przygody i opowiadania mi-syonarza w Sudanie egipskim“ (podług J. Ohr-waldera, 1894); G. Courtellemout „Podróż do Mekki“ (prz. z francuskiego, 1897); A. Sypniewski „Dzieje czasów najnowszych“ (prz. z niemieckiego) 1898); Minchsang kraju piramid“

(z niemieckiego, 1898); H. de Raaf „Psychologia elementarna“ (prz. z francuskiego razem z I. Moszczeńską, 1902); Fryd. Queyrat „Logika dziecka i jej kształcenie“ (prz. z francuskiego razem z J. Moszczeńską, 1902); Fryd. Tracy „Wiek dziecięcy“ (przekład z angielskiego, 1903); G. Stanley Hall „Znaczenie stu-dyów nad dziećmi“ (prz. z niemieckiego, 1903); E. Chaudouin „Trzy miesiące niewoli w Daho-meju“ (opracowanie podług francuskiego w tygodniku „Naokoło świata“ i oddzielnie 1903); „Cyd“ (opracowanie prozą, w „Przyjacielu Dzieci“ 1901-2 i oddzielnie 1904); „Pieśń o Rolandzie“ (opracowanie prozą, w dodatkach książkowych do „Przyjaciela Dzieci“ 1903); „B'rytjof“ (opracowanie prozą w ,, Przyjacielu Dzieci“

1903); „Eneida“ (oprać, prozą, tamże 1904); E G. Lancaster „Wiek młodzieńczy“ (przekład z angielskiego razem z A. Grudzieńską, 1904); Lombroso Paulina „Życie dzieci“ (przekład z włoskiego, 1904), Wspólnie z J. Kitowskim napisał dla użytku szkolnego „Historyę literatury polskiej“, która znalazła uznanie i rozpowszechnienie fwyd. 1-e Warsz. 1898, 2-e t-że 1903). Artykuły publicystyczne, sprawozdania i recenzye zamieszczał w różnych czasopismach; był współpracownikiem „Słownika Geograficznego“; bierze udział w opraco-waniu wychodzącego obecnie „Słownika języka polskiego“; należy do składu redakcyi „Encyklopedyi Wychowawczej“; w r. 1898 został sekretarzem redakcyi „Przeglądu Pedagogicznego“, od 1900—6 był jego głównym kierownikiem. („Roczn. Lit.“ 1905).

Król L ad a wy, ob. M a r c ho cki Ignacy.

Królczyk Adam, misyonarz protestancki (* 1826 w Wiednowie w Prusiech Zachodnich — t 1872 w Hongkong). Studyował teologię w Królewcu, później był pastorem na Mazurach. W r. 1859 wstąpił do Towarzystwa misyj anglikańskich i został wysłany do Chin, gdzie w r. 1864 osiadł na stałe w prow. Szekiang. Wydał: „The entrance of the Yiu-territory“ (1870); „The manners and the costums of Jutse“ (1872).

Królestwo. Była to nazwa, używana na o-kreślenie dwóch groszy z łanu, płaconych w Polsce według przywileju koszyckiego z r. 1374 na rzecz króla, z łanu określano jako łan o we (ob.). Królestwo Polskie.

Układ rozdziałów.

r. Wytworzenie. Granice i obszar pierwotny. Powierzchnia i krajobraz.

II.    Rozległość i podział administracyjny

1867. r

III.    Ludność w końcu

IV.    Dane statystyczne

V.    Rolnictwo (statystyka rolnicza).

VI.    Przemysł. Rękodzieła. Handel.

VII. Komunikacye:

VIII. Szkoły.

IX. Prawa. Instytucye społeczne wogóle.

X.    Zarząd kraju Orgauizacya i układ władz.

proste zajęcie kraju stojącego otworem, dokonane z pomocą Austryaków, odpędzających po przyjacielsku wojsko polskie coraz dalej na zachód i południe. Gdy po kapitulacyi Paryża (31 marca 1814) i traktacie w Fontainebleau (11 kwietnia), gdzie było zastrzeżenie powrotu z bronią w ręku, cesarz Aleksander przyjął wojskowych polskich jako przedstawicieli wojska, a nie jako jeńców; gdy nad szczątkami 80-tysięcznej armii polskiej odbył uroczysty przegląd (24 kwietnia); gdy te szczątki oddal pod ster swemu bratu i domniemanemu następcy w celu dalszej organizacyi wojska wyraźnie polskiego—znalazł się też odra a w podobnej konieczności, w jakiej Napoleon wytwarzał Księstwo Warszawskie, wezwawszy przedtem Polaków do broni i nakazawszy im zorganizować własne wojsko: do tego wojska musiałby już Tylży dostawić i państwo, nawet gdyby mu tego inne jeszcze względy nie nakazywały. Europa kongresowa, obca wszelkim sympatyom dla ludów, z prostego interesu t. zw. równowagi sił przekładała utrzymanie dalsze państwa, choćby pod nową postacią i na uszczuplonem terytoryum nad proste a brutalne wcielenie jego ziem do Cesarstwa Rosyjskiego. Poruszona też przez Castlereagh’a jako argument przeciwko Rosyi myśl przywrócenia Polski Sobieskiego wzmocnić tylko mogła raz powzięte postanowienie. Ujęcie się Europy za Fryd. Augustem, którego Prusy, przez ces. Aleksandra popierane, chciały już wynieść nad Ren, nadało zasadniczym zobowiązaniom samodzierżcy rosyj-

XI.    Wojsko Polskie do r. 1831 włącznie.

XII.    Wiadomości statystyczne niepomieszczone

w rozdziałach poprzednich.

XIII.    Dzieje polityczne.

XIV.    Bibliografia.

Królestwo Polskie. I. Wytworzenie. Obszar i Granice. Powierzchnia. A) Wytworzenie.

K. P. jest utworem dyplomacyi europejskiej na Kongresie Wiedeńskim, a nawet przy takiej genezie właściwie jest tylko przetworzonetn Księstwem Warszawskiem; w każdym razie słusznie nosi nazwę Królestwa Kougresowego. Gdyby nie pogrom Prus, poruszenie ziem i serc polskich, konieczność osłabienia potęgi pruskiej i współrzędna z nią konieczność zbudowania choćby małego państewka uad Wisłą, państewka, które przecież polskiem tylko być mogło; gdyby nie to wszystko, co ostatecznie wyraziło się w obu Traktatach Tylżyckich (7 i 9 lipca 1807) jako wola Napoleona, mająca za sobą wytworzoną już rzeczywistość—nie powstałoby i K. P. przy podziale łupów napoleońskich w r.

1815. Tak olbrzym żył nawet w dziele tych, którzy go w ziemię wkopywali. Cesarz Aleksander, zająwszy Księstwo (styczeń-kwiecień 1813 r.), odrazu, na długi czas jeszcze przed Kongresem, oświadczył Europie w memoryale Nesselrodego, że uważa ziemie zajęte za swą zdobycz wojenną; rządu Księstwa nie uznał; ustanowił ze swego ramienia Radę Najwyższą Tymczasową; po-obsadzał kraj swymi rządcami wojskowymi, trzymał w nim i żywił ogromną swą armię rezerwową i drugą jeszcze, oryginalnie w aktach skiego względem króla pruskiego postać już

rosyjskich miano „polskiej“ noszącą. Wyraźnie Księstwo już dla niego istnieć przestało; ale nie przestawali istnieć Polacy, ich prawo nabyte, a tak świeże, nie przestawało istuieć wolsko polskie jako fakt; musiał się też cesarz liczyć i ze współczuciem ogólnem dla Polski i z własną swą przeszłością jeszcze palącą, a pełną wynurzeń i zapowiedzi, obietnic i nawet przyrzeczeń. Szybko podczas układów ze sprzymierzeńcami w miarę postępu kampanii odwetowej 1813—4 roku poznał, że na jednostronne rozwiązanie sprawy Księstwa sprzymierzona z nim Europa mu nie pozwoli. Rzeczywiście szczery stosunek łączył go tylko z Fryd. Wilhelmem III; ale właśnie ta szczerość krępowała także i z tej strony jego zamiary względem opanowanego kraju. Już umowy kalisko-wrocław-skie (luty—marzec 1813) pozwalały w ostateczności przewidywać zwiększenie szczupłych Prus ówczesnych ziemiami Księstwa; a konwencye (1813) w Reichenbach przewidywanie to jeszcze wzmocniły. — Gdy się zbierano na kongres (zjazd we wrześniu 1814 r.), z owej teoryi podboju nic już nie zostało: każdy na mocy układu w Chaumont (marzec 1814) musiał włożyć do wspólnej puli to, co zarobił był w koalicyi, a zarobek wojenny Rosyi w Księstwie nie kosz- | rządem, konstytucyą i wojskiem, z tronem oso-tował jej nawet jednej kropli krwi: było to j bnyrn, przy wspólnym tylko panującym i współ-

konkretną. Fryd. Wilhelm wolał ziemie polskie, zapewniające mu ciągłość terytoryaluą od Królewca do Wrocławia, niż potrzebną dla Fryd. Augusta a niezabraną jeszcze połowę Saksonii. Była chwila (grudzień 1814), kiedy cała waga kongresu padała na komitet sasko-polski, a w tym znowu komitecie stosunki tak się zaostrzyły, że Anglia, Austrya i Francya musiały się związać tajemnem przymierzem przeciwko Rosyi i Prusom (3 stycznia 1815 r.). Metternich skwapliwie chwycił się alternatywy postawionej przez ministra angielskiego cesarzowi Aleksandrowi: albo cała Polska, jaka była, albo Księstwo do wspólnego podziału między trzy państwa zaborcze; władca rosyjski nie mógł rozbudzonego apetytu austryackiego lekceważyć. Rozwaga Aleksandra I, pośpiech z jakim Castlereagh opuszczał Wiedeń, mała powaga, wręcz nicość, Talleyranda wpośród radzących, wreszcie, i to głównie, powrót Napoleona z Elby — ułatwiły ostateczne porozumienie się, którego zasady umówione już były w lutym 1815 r. Treść samych traktatów ustalono ostatecznie w kwietniu. Księstwo miało istuieć nadal jako K. P., wprawdzie na mniejszym obszarze i pod warunkiem przyłączenia na wieki do Rosyi, ale z własnym

nej polityce zagranicznej, bez żadnego zgoła in- Ustanawiając summę strat w przybliżeniu na nego węzła zależności od Rosyi. Nie miało to mil 635—40, można na cały pierwotny obszar być mocarstwo, ale miało być państwo. Unii Królestwa wyznaczyć mil konwencyonalnych nie można było nazwać osobistą, bo na to nie pozwalało owo „przyłączenie“; ale nie wolno też było uważać jej za realną w zwykłem znaczeniu, życie bowiem wewnętrzne obu państw pod wspólnym monarchą miało się rozwijać w zupełnej niezależności jednego od drugiego. Pewien wzgląd jakby przyzwoitości, oglądanie się na opinię ludów Europy, z wyjątkiem Prusaków i zakamieniałych w nienawiści i wstecznictwie Rosyan, a w części inicyatywa angielska pobudziły dyplomacyę kongresową do przyrzeczenia ustępstw dla narodowości polskiej nietylko u-ezuciowych, moralnych, ale i ekonomicznych, we wszystkich trzech zaborach, po za obrębem K-a P-go. Dwa traktaty przyjaźni zawarte w rocznicę Konstytucyi 3-go Maja przez Rosyę z Austryą i Prusami powołały do życia nowy wytwór polityczny, a akt zakończający kongres (Acte final) d. 9 czerwca oddał go pod gwa-rancyą ośmiu mocarstw urzędownie w kongresie uczestniczących. — B) Obszar i Granice.

ok. 2310 — 15. Stratę terytoryalną zwiększyła materyalna, ekonomiczna. Art. II pomien. traktatu nietylko pozbawił nowe Królestwo współposiadanej z Austryą Wieliczki i Skawiny, ale wręcz już wydzierał mu współwłasność żup solnych, przyznaną w Schönbrunn. — Granice z Rosyą pozostały niezmienione, jak były za Księstwa. Zastrzegł był sobie wprawdzie władca rosyjski możność nadania Królestwu Polskiemu takiej rozciągłości, jaką uzna za stosowną, ale z możności tej nie skorzystał choćby tylko dla powrócenia Księstwu-Królestwu Ob w. Białostockiego.—Granica od Prus była przez lat prawie trzydzieści prostowana, w rozmiarach niewielkich poprawiana a nawet urządzana na nowo. Art. I Trakt. Przyjaźni z Prusami oznaczył granicę tak ogólnikowo i niewyraźnie, że już d. 11 listopada 1817 r. musiano zawrzeć w Berlinie konwencyę go rozwijającą. D. 24 kwietn. 1823 r. gen. ros. d’Auvray i podpłk. ze sztabu kwatermistrzowstwa polskiego Ignacy Prądzyński spisali w Warszawie z pełnom. pruskim Knoblochem „Akt rozgraniczenia ostatecznego“, wszakże tylko od krańca zachodnio-połd. Prus Wschodnich podN. Dworem, wprost Biernat, do połudn. W. Ks. Poznańskiego około Kempna. W dalszym biegu nranicy, wzdłuż Ślązka były już roboty z r. 1808 wykonane na gruncie przez Kosińskiego i Dankelmana, lecz dopiero po 27 latach obszerny, nader szczegółowy akt z d. 4 marca (1835) ustalił prawa Królestwa i Prus aż po ujście Białej Przemszy. Granicę z r. 1823 odnowiono i znowu sprostowano w „Artykułach Dodatkowych“ do Traktatu z r. 1823, spisanych d. 8 Kwietnia 1843 r. w Poznaniu przez Wierzbołowicza i Grevenitza.—Z Austryą pierwsze protokuły rozgraniczenia podpisano w r. 1824. D. 26 grudnia 1826 r. konsul gen. austr. w Krakowie Lipowski z pełnom. ces. Mikołaja owym gen. d’Auvray i podpłk. kwatermistrzostwa Adamem Bojanowiczem podpisał

K. P. jest znacznie mniejsze od Księstwa po traktacie w Schönbrunn. Odebrane przez Napoleona Prusy Południowe, tak zwany Netze-District, połudn.-wschodni pas Prus Zachód, aż pod Grudziądz, Prusy Nowo - Wschodnie i część wojew. Krakowskiego zachodnia, wraz z ks. Siewierskiem włączona już w Provinz Schlesien—miały razem według obliczeń pruskich ok. 2080 mil. Z tego przeszło 190 mil z Prus Nowo-wschodnich podarował Napoleon ces Aleksandrowi na Obwód Białostocki,

nicę z r. 1776, de facto już posuniętą za rzekę, a w akcie samym nieznacznie tylko na połu-dniowo-wschoduim krańcu obciętą. Nad Bugiem nie zmieniono nic, lepiej tylko opisano punkt wejścia jego w granicę Galicyi. Po za Sanem i Bugiem obie strony poczyniły sobie ustępstwa, ale drobne; San tylko na rozciągłości jakiej półtorej mili miał być pogranicznym, jak dotychczas. Akt z r. 1826 postawił zasady o-gólne dla władania politycznego kępami na rzekach.—Idąc za wymienionemi tu aktami, o-raz za traktatami tylżyckiemi i umowami o trzeci rozbiór można z pomocą mapy kwatermistrzostwa z r. 1839 granice Królestwa opisać tak: a) Na północy: Niemen od Wierz-

1890 zabrało do siebie księstwo. Po traktacie Schonbruńskim przybyło mil ok. 1060; obszar więc zajęty w r. 1813 przez ces. Aleksandra wynosił razem ok. 2950 mil Dla całkowitego wynagrodzenia Prus za mile i dusze utracone, a w Wiedniu w innych porachunkach nieodzyskane, cesarz Aleksander, zgodnie z zasadniezemi uchwałami kongresu i z własnemi swemi zobowiązaniami względem Fryd. Wilhelma, odstąpił mu zachodnią część Księstwa: departamenty Byd- w Brodach „Akt ostateczny rozgraniczenia“, w któ-goski (obejmujący już i okrąg Noteci i ów pas rym Austrya nad Sanem odzyskała prawnie gra-południowy Prus Zachodu, z częścią Ziemi Chełmińskiej i prawie całą Michałowską) i Poznański, wraz z zachodniemi i połudn. skrawkami dep. Kaliskiego, a nadto pozwolił mu na zajęcie Gdańska, który zrazu sam chciał mieć nadal wolDym, pragnąc podobnie urządzić i Toruń.

Odstąpienie to wyrwało księstwu 605 mil Na volne miasto Kraków dało księstwo 23 mile [3 Zastrzeżone w art. III Traktatu przyjaźni z Austryą przywrócenie granicy do stanu z przed r. 1809, kiedy-to stara Galicya, na mocy ostatecznego Traktatu rozgraniczenia z d. 9 lut. 1776 r. w Warszawie, sięgała na prawym brzegu Sauu poniżej Zawichosta aż w okolice Leżajska, chociaż niewykonane w zupełności, uszczupliło znowu obszar Księstwa o mil kilkanaście, bołowa na zachodzie do Leonowa na płd.-wschó d

od Kowna, b) N a zachodzie: Sucha granica od Niemna do Szeszupy; Lipena, dopływ Sze(yjrwinty; s. gr. dojez. Wisztynieckiego, toż jezioro; część zach. jez. Rajgrodzkiego przepołowiona; s. gr., Wincenta dopływ Pissy; s. gr., Orzyc, dopływ Narwi; s. gr., Dzialdówka (Wkra)

s. gr., Drwęca; od Lubicza u. Drwęcą Bywka, jej dopływ; s. gr. do Wisły na zachód od 0-sieka przed Toruniem. Całe to pasmo od Niemna do Wisły jest odwieczną granicą polityczną polsko-prusko-krzyżacką, w r. 1460 przez Traktat Toruński, na całej rozciągłości od N. Dworu do Torunia zamienioną w wewnętrzny szlak Rzplitej, między Mazowszem i Ziemią Dobrzyńską a województwami pruskiemu Druga część granicy zachodniej, już na lewym brzegu Wisły, biegnie najpierw rzeczką Tąrzyną (w akcie z r. 1823 „Tonzyna“), potem krańcem pow. Noteckiego byłego Księstwa i zmierza do Gopła, przecina je po równoleżniku i po południku; Stamtąd ciągnie się pasmem jezior: Kownackiego, Suszewskiego, Budzisławskiego i Powidzkie-go, dzieląc je wszystkie między K. P. a W. Ks. Poznańskie. Wsuwa się następnie między Strzałkowo i Słupcę (forma staropolska) i w kierunku mocno zachodnim dosięga Warty na zachód od Pyzdr, a północo-zachód od Tarnowa. Od tego punktu, przypadającego na ujście Prosny, biegnie tą rzeką do Kościelnej Wsi; tam ją opuszcza, aby odsunąć się od Kalisza (wszelako nie w półkolu o promieniu jednomilowym, jak być miało), wraca na najgłębszy nurt {Thalweg) Prosny i, wychodząc ustawicznie na ląd, wije się na prawo i lewo, to jedną to drugą odnogą rzeki, coraz uboższej w wodę, bo bliższej źródła i przy niespławności młynami i śluzami pozastawianej. Ołobok i Grabów zostawia linia graniczna Poznańskiemu, Wieruszów i Bolesławiec Królestwu. Pod Chrościnem i Golą rozpoczyna się pogranicze ze Śląskiem, Dotychczas obwód zachodni Królestwa do Tarnowa trzymał się kierunku przeważnie południowego, z lekkiem tylko ciążeniem wschodniem; odtąd wraz z samą rzeką skręca prawie pod kątem prostym na wschód, aby o trzy mile dalej wrócić do południowego. Rzekę, mającą swe źródła na Śląsku, opuszcza za Prażką pod Żytnio-wem; ciągnie się potem lądem aż doLi(s z, sz, cz)-warty, lew. dopływu Warty; po często przerywanym biegu schodzi z niej na ląd, bez mala na równoleżniku Częstochowy, i trzyma się już lądu, z wyjątkiem krótkiego biegu Kamieniczki, aż do Brynicy, dopływu Czarnej Przemszy pod Siewierzem. Od pierwszego zejścia w Lizwartę aż do Białej Przemszy granica K-a jest starą granicą Ślązka i Małopolski, później zaś samej Rzeczypospolitej i Czech, a po Czechach Austryi. Panujący od Bolesławca kierunek wschodnio-południowy pod Rudnikiem W. zmienia się na czysto-południowy. Od okolic Siewierza linia graniczna idzie Brynicą, ale wciąż zbacza na obie strony, póki nie dojdzie do Czarnej Przemszy, aby po niedługim biegu ustać przy ujściu Białej, rozpoczynającej już grani-cępołudniową. c) Ta biegnie zrazu B. Przemszą, później już stale lądem aż do Czulić, przeważnie na wschód, z lekką dążnością ku południu; od Czulić prostopadle spada ku Wiśle na Pobiednik W. i M., nawprost Niepołomic (przez Wisłę), a na zachód od Igołomii, z tej strony rzeki. Cała ta część granicy południowej wrazz Cz. Przemszą od zachodu i Wisłą od płdnia daje obwód Wolnego M. Krakowa. Od Pobiednika linia graniczna ciągnie się bez przerwy Wisłą aż do Zawichosta ponad ujściem Sanu; niedotykając zrazu wcale tej rzeki, biegnie niby równolegle do niej, ale z moonem wygięciem ku wschodowi i dopiero niedochodząc Krzeszowa łączy się z Ssuem na małą, dwu mil niewynoszącą, odległość; zresztą aż do Buga jest, z wyjątkiem drobnych rzeczułek i strumieni, wciąż suchą. W punkcie zetknięcia się jej z rzeką leży Piaseczno; w pobliżu Kryłów i Waręż. d) Grani a wschodnia biegnie Bugiem w dół aż o ujścia Nurca, tą rzeczką, prawym jej dopływem, lewym dopł. Narwi pod Śuraż, Narwią, prawym jej dopł. Biebrzą - Bobrzą, suchą granicą, Łosośną, dopływem lewym Niemna na zachód od Grodna i nakoniec Niemnem w dół do Leonowa na płd. Rumszyszek. W środka prawie granicy wnęka z dawnego Obwodu Białostockiego daje jej zrazu kierunek nółn. zachodni, potem zaś półn.-wschodni, zresztą bieg' jej jest stale północnym. — Obwód powyższy, poprowadzony na mapie Rzeczypospolitej, ukazuje w K-e P-m. następujące jej teryto-rya polityczno-administracyjne od północy na południe, od zachodu na wschód: 1) Z ks. Żmujdzkiego część południową, przedniemeń-ską; 2) Z woje w. Trockiego część zachodnią przedniemeńską tylko po Biebrzę i granicę suchą do Niemna pod Grodno; w tych dwu częściach leżał t. zw. Trakt Zapuszczański; 3) Z wojew. Podlaskiego skraj północny po Biebrzę; ze środka część objętą biegiem Narwi pod Suraż i Nurca aż do Buga, wreszcie cały skraj południowy, odcięty przez Bug; 4 — 6) Całe Mazowsze, t. j. wojew.: Płockie, Mazowieckie i Rawskie, z krainą Kurpiów Puszczą M>szyniecką, z Puszczą Zieloną i Czerwonym Borem w wojew. Mazowieckiem; 7) Ziemię Dobrzyńską po Drwęcę, bez zagarniętej przez Prussy ziemi Michałowskiej; 8) Z wojew. Inowrocławskiego róg wscho' dni od ujścia Drwęcy ku Gopłu; 9) Wojew. Brzesko-Kujawskie na zachód po Gopło; 10) Z wojew. Kaliskiego część wschoduią, większą, którą odcina linia Wilczyn-Słupca-Pyzdry-Prosna; lł) Wojew. Łęczyckie całe; 12) Wojew. Sieradzkie wraz z Ziemią Wieluńską, z wyjątkiem drobnej (może jakiej Vu'⁰]) części na zachód od Prosny; 13) Z wojew. Krakowskiego część północną, mniejszą, odciętą przez granicę póln. Wolnego M. Krakowa i Wisłę aż do

ujścia Nidy, niegdyś pogranicznej wojewódz-    dojdzie tylko pod Sapieżyszki, znacznie na

twa. W tej części leży i 14) księstwo Sie-    wschód i południe od Gielgudyszek; linia zno-

wu odwrotna z Giełgudyszek utknie już na Biebrzy. Punkt przecięcia się linii pierwszej z łączącą ów punkt ok. Pyzdr i Tarnowa n. Wartą z Piasecznem n. Bugiem przypada na okolicę Radomia. C) Powierzchnia i krajobraz. Ów kadłub w figurze chorograficznej K-a P-go pochyla się mocno na północ od Tatr ku Bałtykowi—fakt wykazany na umyślnej tablicy przy „Ziemiorodztwie“ Staszica, a) Szyja wraz z głową (Augustowskie) mają już zupełnie charakter niziny bałtyckiej, jednakowy z pojezierzem pruskiem, sięgającem aż w Poznańskie, i tak samo miejscami, zależnie od składu geologicznego, ukazują lekkie zmarszczki i wydrążyny

wierskie bpów krakowskich; 15) Z wojew. Sandomierskiego część północną, większą (prawie ³/₄) ograniczouą od południa przez Wisłę; 16)

Wojew. Lubelskie całe, z wyjątkiem drobnego pasa płdn.-zach, na wschód od Sanu; 17) Z wojew.

Bełzkiego przed Bugiem część północną od Kulna (Kolno) n. Sanem do Piaseczna n. Bugiem; 18) Ziemię Chełmską przedbużną całą;

19) Z wojew. Brzeskiego całą część zachodnią, przedbużną, od Białej na zachodzie, po Wohyń,

Parczew, Uhrusk i Włodawę na południu. Na otoku granicznym K-a P-go najdalej wysunię-temi punktami są: na północy Giełguduszki górne, na zachodzie punkt na prawym

Jeziora Augustowskie. Jest ich do pięćdziesięciu; największe: Wigierskie, Augustowskie, Sejno, Rajgrodzkie. Nizinność powierzchni przedostaje się i do samego kadłuba na wschodzie z północy; objawia się jednak, nie obfitością jezior, tak znamienną dla całej owej północnej części figury K-a P-go, ale bagnistością r z e k, które tu jako dopływy Narwi (Pisa, Skawa, Rozoga, Orzyc górny, Omulew), Wkry (Mławka, Lidynia, Sona) i Skrwy północnej, doprowadzają do północno-zachodniego Mazowsza wody jezior pruskich, lub moczarów wewnętrznych Płockiego. Jezior samych na południe od Pojezierza niema, lecz moczary przekraczają ku zachodowi Skrwę. Przed tą rzeką leży jedno tylko jeziorko lodowcowe, Bielsko, w którem pi zed kilkudziesięciu laty łowiono jeszcze sielawy. Dopiero między tą rzeką a Drwęcą, bliżej Wisły, w Lipnowskiem, na zna« nie już wyniesionym lądzie, przy większej niż na północy suchości gruntu występuje grupa znaczniejszych powierzchni jeziornych (największa Kikół). W zg ó r z y s t o ś ć widać już w szyi rajgrodzko-wincento-wiskiej nad W}sią (Wisa) i dalej na południe wzdłuż zachodniego prawego brzegu Biebrzy i północnego, także prawego, Narwi, przed Łomżą. Na południe od tego miasta, już na drugim brzegu rzeki, rozciąga się Czerwony Bór, puszcza leśna z lasów i piasków, na pewnej już podniosłoś«, sfał-dowana w wyżyn}, w międzyrzeczu Buga i Narwi największe. Im bliżej Wisły, tern

brzegu Warty na zachód od Pyzdr, a płn.-zchd. bardzo liczne, wypełnione wodą lodowcową od Tarnowa, na mapie kwatermistrzowstwa bez nazwy; ua południu Pobiednik; na wschodzie u krańca półn. punkt na płdn.-wschd od Peliszek ponad Strową, wpad. do Niemna; na krańcu poludn. Piaseczno. Pierwszy i trzeci punkt leżą w przybliżeniu na równoleżnikach 55°6' i 50°2', drugi, czwarty i piąty na południkach 85°20' i 41u50' Per. — Figura chorograficzna K-a P-go jest w wysokim stopniu niekształtną: na kadłubie głównym między Drwęcą, Prosną i Przemszą Czarną, a Narwią i Bugiem osadzona na linii Wincenty i ujścia Biebrzy do Narwi wązka szyja rajgrodzko-wiska, na niej zaś jakby głowa krótka, prostokątna, o wysokim czerepie, czapą niezdarną nakrytym, między starodawną granicą Prus krzyżackich a Niemnem, który nadaje profil jej obliczu.

To zniekształcające a głębokie wyżłobienie od wschodu wytworzyły Traktaty Tylżyckie przez odstąpienie ces. Aleksandrowi Obwodu Białostockiego. Kadłub ów, aż po krawędź północną Wincenta-Kolno-Wizna-Tykocin, odznacza się znaczną dośrodkowością, dąży uawe-wnątrz do zogniskowania się we wspólnym środku, który, w zależności od niezupełnie prawidłowych kształtów, nie mogąc się ustalić, przy każdem jednak nowem ustosunkowaniu geometrycznem zmienia się tylko nieznacznie, nie przechodząc poza obręb koła o niewielkim promieniu. To koło ruchomego, niestałego środka znajduje się między Utratą na połn.,

z lewego bizegu wielkiej rzeki na prawy, stale już ciągnący się wyniośle przez Zakroczym,

Rawką na zach., Pilicą na połudn., a Wisłą na wschodzie. Linia od ujścia Białej Przemszy wyższe też są brzegi prawe obu tych rzek. Dziś poprowadzona do Tykocina przecina się z po- wytwarzają one już tylko wały od właściwych dobuąż poprzecznicą od Pyzdr do Piaseczna o- nabrzeży odsunięte—na Bugu od Kamieńczyka, koło Czerska. Czworobok wpisany w kadłub na Narwi od Różana—przecinające się w wy-zostawia na ogół mniej skrawków niż opisany j soko wyniesionym, malowniczym Sierocku (Se-mieści w sobie powierzchni Już. poza granicami rock). Ta wyżyna wałowa ciągnie się dalej Królestwa leżących. Przy takiem ukształtowa- powiślem prawem od samego ujścia Wkry do niu K-a P-go, jakie obszarowi jego nadała dy- Wisły, jakby przenosząc morfikę powierzchni plomacya w r. 1795,    1807, 1809 i 1815, nie

podobna jest poprowadzić linii prostej a wewnętrznej między dwoma przeciwległenu punk- ! Wyszogród i, po przerwie nieznacznej, Płock, tami największej rozbieżności, północnym ! z piękną „górą“ płocką, aż poza Włocławek i południowym. Linia do Pobiednika w górę j i Bobrowniki, i opadający dopiero w Podzamczu to ruńskiem. Cały ten wał zbudowały siły twór- w tym znowu wszystkie prawie, zwłaszcza w za-cze powierzchni z gliny, która ciągnie się jeszcze po płaskowzgórzach, na zewnątrz w nizinę spadających, lub po płaszczyznach wywijających się spokojnie z krawędzi wału. Szczególniejszym wytworem w tym pasie jest odosobniona wyżyna Niecki nad Wkrą pomiędzy Radzanowem i Sarnowem w Płockiem. Na całym obszarze jest dużo wody gruntowej, błota, sapu, torfu, piasku. Piaski ostrołęckie i zambrowskie ciągną się długiemi szlakami i tworzą całe wzgórza (Sadykierz). Glina jest na obszarach poza wałem Wiślanym, idzie od Czy-żewa pasem pod Łomżę, skąd na zachód znajduje się nawet próchnica (Kupiski i Montwica).

chodniej połowie, odciętej przez Wisłę, mają swe źródła na płd., ujścia na płn., ale większych wewnętrznych, a własnych pas ten nie posiada. Jego rzekami są: pograniczna Prosną, wypływająca ze Ślązka; Ner i Widawka z prawego brzegu do Warty; Zgłowiączka, odlew jezior kujawskich. Skrwa południowa oryginalnie naprzeciwko Skrwy płn. do Wisły vypa-dająca; Bzura z Wartą i Rawką, Jeziorna, Świder, Wilga i Okrzejka — dopływy Wisły, trzy ostatnie z kierunkiem zachodnim; dalej, Liwiec, Krzna i Włodawka, lewobrzeżne Buga; wreszcie Tyśtnienica, prawy dopływ Wieprza, rozszerzająca się w jezioro, obfita w wodę, odwadnia Podlasie i Lubelskie wschodnio-północne i wysysa wodę z dawnej Puszczy Puchaczowskiej. Pilica, jako odgraniczająca pas środkowy od południowego w jego środku, na mapie ukazuje z lewego brzegu nagość: prócz drobnych strug na całej rozciągłości od Rozprzy do ujścia nie wpada do niej żadna znaczniejsza rzeka trzeciorzędna,>. ale strugi są liczne. Od południa po wielkim, prawie 90°-ymskręcie między Roście-szynem a Toporowem wkracza w zachodnią część obszaru środkowego Warta, pod Ciemiętnikami na południe od Sulejowa Pilica, pod Demblinem Wisła, pod Łęcztią i Zawieprzycami Wieprz, pod Dorohuskiem wreszcie Bug. Błota zalegają nad Wartą od ujścia Widawki aż do Pyzdr,

Dobre grunta ma Dobrzyńskie (Lipnowskie) i Przasnyskie, nie jest bez nich i Pułtuskie.

Puszcza Kampinowska. We wschodniej części pasa na południe od Krzny aż do linii krańcowej bagna, grunta podmokłe mają przewagę nad innemi postaciami powierzchni. W widiach Pilicy i Wisły rozciąga się nizina, zalewana przez rzeki przy większym przyborze, na porzeczach samych urodzajna, w głębi trójkąta widłowego sapowata i piaszczysta. Tu rozciągała się Puszcza Kozienicka, ze wspania-łem bartnictwem. —Jedynem bogactwem, wy-dobywanem z ziemi w tym pasie jest solanka ciechocińska, mająca wspólny zbiornik podziemny z inowrocławską.—Prócz części powiśla około dobiegu Pilicy, jak na północy tak na południu, dobre grunta są tylko na Kujawach i w Gostyńskiem. Znamienny fakt z geografii antropologicznej ukazuje w całej chodniej, popruskiej, przez Napoleona w roku 1807 odebranej części tego pasa osadnictwo niemieckie, uporczywie od stu lat przeszło trzymające się jeszcze do dziś dnia wybrzeży rzek: Wisły (Kazuń, N. Dwór, Dziekanów, Kępa, Rożniszew, Magnuszew), Warty, Neru i Bzury i przechowujące stale swój charakter narodowy, a wraz z nim i niechęć, nawet nienawiść do ludności rdzennej. Cały ten pas wyniesiony już jest znacznie nad poziom poprzedniego; ale sama jego szerokość przy słabern pochylaniu się na północ w zachodniej części przed Wisłą ła

Nigdzie nie wykryto dotąd bogactw naturalnych prócz bursztynu w piaskach ostrołęckich i wątpliwego lignitu. Wielkie massy głazów erraty czuych charakteryzują ten obszar. Lasy sosnowe. b) BiegWisły od Modlina do Torunia, jako też Narwi-Buga i samego Buga do ujścia odcina w kierunku równoleżnikowym część północną K-a Polskiego od środkowej, odciętej znowu od południa załomem Warty za Działoszynem, linią z pod Radomska poprowadzoną w ujście Czarnej do Pilicy, na prawym już jej brzegu, i biegiem samej tej rzeki ku Wiśle, coraz bardziej północnym, aż do Przybyszewa, stamtąd linią suchą największe około Konina, przechodzące na Ner, do ujścia Wieprza, tą rzeką do Zawieprzyc, który w dolnym swym biegu ma w moczarach nakoniec linią sięgającą pod Dorohusk nad Bu- naturalny łącznik z Bzurą. Błotnistą też jest giem. W całym tym pasie środkowym panuje równina, a w składzie gruntu wogóle im dalej na wschód, tern bardziej przeważa piasek i sap nad gliną i rędziną. Tu leży i przysłowiowe z piasków Mazowsze południowe i, nie lepszej od niego sławy używające, Podlasie. Wód bieżących jest, zwłaszcza na zachodzie, sporo, ale bardzo drobnych. Na samym krańcu zachodnim tego pasa Pojezierze pruskie, które w pasie pierwszem znalazło było kres prawie na historycznej granicy starodawnej, tutaj wdziera się ostatniem już swojem, najdalej na południe i zachód sięgającem, rozgałęzieniem z Poznańskiego w K. P. Gopło, jez.

za-

Powidzkie, Budzisławskie i inne, wymienione już w opisaniu granic, leżą na samem pograniczu; ale rozległe jezioro, a raczej systemat jezior Śleszyńskich dociera do moczarów Warty pod Koninem.

Najdalej na wschód wysunięte jest jezioro Gombińskie; najbardziej na południe Brdowskie i Chodeckie. Wszystkich jest niewiele i z wyjątkiem Śleszyńskiego nie są wielkie, ale takie, jakie są, stwierdzają na gruncie polskim całą rozłożystość, cały rozciąg jednego z największych wypadków w dziejach geologicznych Europy. Jak w pasie pierwszym rzeki, nie jego własne zresztą, miały kierunek z płn. na płd., z wyjątkiem pogranicznej Drwęcy (Narew, Bug i Wisła są względem pierwszego pasa zewnętrznemi), tak

godzi to wrażenie. W środku iniędzyrzecza Prosny i Warty, na południu pograuiczonego ujściem Widawki, na wschód od Kalisza ciągną się wzgórza płn.-południowe, a jakby ich strażnicę przodową stanowi, podobnie jak owe Niecki, nagle z równiny strzelająca wyniosłość pod wsią Roisko. Drugą taką nadzwyczajnością jest góra Rzeżucho wa pod m. Wartą; trzecią Chełm pod Rado mskiem, niedaleko źródeł Widawki. Im dalej na południe, tern bardziej powierzchnia faluje, wzgórkowatość się ustala. Na północy wał wiślany przechodzi na brzeg południowy od Raciążka po za Włocławek, urywa się zupełnie na Skrwie i poczyna się natiowo dopiero za kolanem modlińskiem przed Młocinami- biegnie aż do Góry. po za Czersk, przery-wanem jednak pasmem; ustaje wreszcie tam, gdzie rzeka ma wziąć w siebie Pilicę. Oczywiście, że jest on krawędzią podniesionej równiny; na nim leży Warszawa, przyrodzony powab swych okolic nad Wisłą wyniosłości tej, jej stokom i wyrwom zawdzięczająca, tak na północy jak na południu, gdzie powab ten jest większym; człowiek umiał nie skorzystać z niego, umiał nawet zniszczyć pracę dawniejszych pokoleń. W części wschodniej dość wyniosłe są brzegi Liwca; na prawym w głębi ciągnie się płu.-płdniowe pasmo wzgórzy, przeważnie piaszczystych i żwirowatych, daleko na południe pod Łuków. Najpiękniejszy krajobraz na podlaskim brzegu Wisły daje Świder, wierny swej nazwie, niewielki, ale ładny, miejscami nawet zatrzymujący stopę wędrowca (źródła za Latowiczem). Cały brzeg Buga od Liwca jest nizinny, bagnisty, a i sama kraina na wschód od Tyśmienicy przeważnie wodą przepojona, sapowata, na większych nawet przestrzeniach przez moczary łączne zajęta. Ten charakter powierzchni występuje najsilniej w czworoboku Parczów-Włodawa-Łęczna-Opalin, w Radzyńskiem. Jeszcze przed stu laty było tu wiele licznych jezior (Piaseczno, Bliczonka, Brzeziczne, Ciesiaczyn, Głębokie, Piskorze, Łu-kie, Uścimierz) przechodzących za Bug; czas, słońce, uprawa pozniżały ich poziom, nawet mniejsze z nich pozamieniały w bagniska. o) VV trzecim pasie wzgórzystość już uderza, najbardziej na krańcu zachodnim, gdzie już na północ od Wielunia zaczyna się rzeźba powierzchni. Prawy brzeg Prosny rośnie. Lisz-warta wije się już do Warty pomiędzy wzgórzami. Pasmo wyżyn w Częstochowie kształtuje się w Jasną Górę, przekracza Wartę i i-dzie na Olsztyn, ze stalaktytową grotą, wydrążoną w wapieniu, który wytwarza miąższ wszystkich tych wzgórzy wieluńsko-częstochow-skich i wogóle samem pojawianiem się swojem charakterystycznie wykreśla zrąb północny całego pasa; jest już pod Sulejowem, Drzewicą, Przytykiem, Radomiem, Zwoleniem, Janowcem i przedostaje się do Kazimierza n. Wisłą. Zachodnia owa połać szybko się podnosi, przez

Wartę, na południe i wschód od Olsztyna sięgając do górnej Pilicy, która całej tej zachodniej części pasa kładzie krawędź wschodnią, wydłużającą się aż do samej południowej granicy K-a P-go. Z wyniosłego już (350 metrów) płaskowzgórza olkuskiego wzbijają się, pierwszy raz w tym dopiero pasie, nagie skały, zbudowane z wapienia, wyodrębniające tę krainę jako wybitną indywidualność geograficzną. Skaliste wzgórza, sięgające szczytami swemi do 430 metrów, poprzerzynane parowami, pomalowane farbą atmosferyczną popielato-rdzawą, postrzępione i powypłukiwane w nadzwyczaj urozmaicone kształty i powierzchnie, mają dziki romantyczny powab. Nie uśmiechnie się tu o-ku zielone błonie; ale powstrzymają stopę gęste zarośla, w skwarne lato spalone wysokie trawy, wądoły i wąwozy, ozdobione kwieciem. Najwymowniejszą jest ta kraina, mało Polakowi znana, pod Kromołowem, na górze Łośnicy, pod Smoleniem, Ogrodzieńcem, i Rabsztynem, wogóle w obszarze źródlisk Warty i Pilicy. Tutaj pod Kromołowem przed stu jeszcze laty, dawała przyroda dziwowisko ze znikającego co parę lat jeziora (Krynica albo Bryuica; Politowski). Nieco spokojniejszą, a przy wyniosłości powierzchni mniej wzgórzystą postać mają u samej granicy zachodniej Siewierz, Bobrowniki, Bendzin; ale na wschodzie, poza linią od Pilicy do Prądnika, ograniczającą morze piasków zsypanych od Ząbkowic przez Sławków poza Olkusz, rozściela się nowy uroczy wytwór tektonicznego du cha natury: głęboka Dolina Ojcowska, przecięta przez Prąduik, wyciągająca się ku Krako-wu, między ścianami, upostaciowanemi w zbocza górskie, zalesione a skaliste. Uroczysko to układa się w jedną całość z Grodziskiem i Pieskową Skalą. W Oj co wie (ob.) już nie jedna, ale kilkadziesiąt grot, dwie ze szczątkami prastarego życia człowieka i zwierząt pierwotnych, czyni całe to uroczysko pociągającem nie-tylko dla wędrowca, ale dla uczonego. Flora ojcowska odznacza się oryginalnością; w górze rosną wspaniałe lasy jodłowe; jagody przyziemne, maliny, jeżyny w dwójnasób przewyższają wielkością wytwory nizin. Prądnik, potok górski, żywi pstrągi. Legenda z podkładem prawdy dziejowej opromienia jeszcze piękno natury blaskiem historyi. Właściwością flory-styczną zachodniego skraju całego pasa południowego jest buk, sięgający z pod Olsztyna za linię Pilicy, najpiękniejszy, jeśli jeszcze niewycięty, za Rabsztynem, przy drodze do Wolbromia. Cały ten obszar, ogarniający źródła Warty i Pilicy i w Królestwie kończący się na Ojcowie, na zach. wkracza w Śląsk, na południu w okolice Krakowa (Krzemionki, Panieńskie Skały, Bielany, Tyniec). W zachodnio-połu-dniowymrogu K-a P-go pod płaską już powierzchnią, ze sterczącym tylko z głębi Gołouogiem, na południe od Siewierza a zachód od Sławkowa leży Zagłębie Dąbrowskie, skarbiec węgla ka

na

na

Samo ognisko wyży-

nowe

za-

za

rze

orne

za-

mieunego dla Ziem polskich pod panowaniem rosyjskiem. Pierwsze spojrzało nań jako dar przyrody dopiero w końcu XVHI w. oko niemieckie. Ten kąt genetycznie nie należy już do Wyżyny Małopolskiej, stanowi część twardej przedpotopowej skorupy, formacyi węgla kamiennego, sięgającej aż na Morawy przez Śląsk. Inne jeszcze bogactwa mineralne kupiły się na południowej krawędzi opisywanej tu krainy, od Będzina i Gołonoga do Sławko-i Olkusza: rudy cynku, ołowiu i srebra. Kopalnie olkuskie czynne już były w XIII w.

d) Pod Wolbromiem wkraczamy między Pilicę i Wisłę, w dział środkowy pasa południowego, noszący ścisłą nazwę Wyżyny Małopolskiej. Podnosi się on tarasowato ku Wiśle, a nie dochodząc jej ma już znacznie mniejsze wyniesienie u. poziom morza i samej rzeki niż dział poprzedzający, zachodni. Poczynając od krawędzi półu. w części zach. wyżyny skorupa zbudowana jest przeważnie z wapienia i zlepieni marglowych; we'Qwschodniej, odciętej linią Szy-dłowiec-Suchedniów-Bodzentyn przeważa piaskowiec i kwarcyt, tu dopiero zjawiające się obszarze Królestwa. Piaskowiec odrazu już pod Szydłowcem jest doskonałym białym ciosem; ciągnie się ponad Kamienną pod Denków, aż do Janikowa nad Wisłą. Kamieni erratycznych wcale już tu niema.

zbudowały stare formacye dewońska i sylurska z dopuszczeniem jury. Z półn.-chodu od Tomaszowa na Opoczno, podchodzą pod to ognisko bokiem Małogoszczy ławice piasku i mimo znacznego wyniesienia brzegów skalistych Czarnej (do Nidy) przedostając się Nidę, sięgają jeszcze dalej ku Pińczowu. W skład skorupy, zwłaszcza jej wyżyn, na całym obsza-wchodzi i kreda i wapień, miejscami z fauną kopalną; na wschód od Jędrzejowa, a południe od Sobkowa przed półwiekiem jeszcze pola usiane były skamieniałościami ślimaków i małż morskich (Korytnica). Na zach. i w środku, między Drzewiczką a Kamienną, legły rudy żelazne, niespotykane wcale w dwu pierwszych pasach, chyba pod postacią rudawic błotnych. Tutaj ześrodkował się też przemysł metalurgiczny żelazotwórczy Królestwa. Na chód od ogniska jest miedź (Miedziana Góra), kopalin niemetalicznych marmur, głównie w samych Chęcinach, ale i w kilku jeszcze innych miejscowościach. Najpierwsze od północy wyniosłości powierzchni spotykamy na zachodzie, ponad Drzewiczką i nad samą Pilicą. Pod Sulejowem wyżyna jest już wybitną; dalej na południe z objęć Pilicy i Czarnej wzbija się Dyabla Góra; z jej odnogi, sięgającej do Przedborza, snują się dwa pasma: jedno na wschód, drugie na płdn.-wschód; pierwsze przez Mała-chów i Mniów biegnie pod Zagn(d)ańsk w środku wyżyny, rosnąc coraz bardziej na wysokość; drugie, pod nazwą Gór Pr z e d b o r s ki c h, po skręcie na płnc zawadza o Małogoszcz i dosięga Chęcin, gdzie ma punkt najwyższy, ale trzon najtęższy, najszerzej rozpostarty, upiętrzony— w Górze Małogoskiej, między Żarczycami Więk-szemi a Małogoszczą. Do jego podstaw przylegają pola ubogie, z piasku i żwiru. Zagnańsk należy już do orograficznego ogniska całej wyżyny, jest najdalej na północ wysuniętą, a przy-tem najwyższą tu jej postacią górską (360 metr.). Zakończa cały ten płat obszaru między Pilicą, obu jej dopływami, Drzewiczką i Czarną a Nidą kraina wyżynowa Miechowskiego, prawie że nieznająca płaszczyzny, pomarszczona w wyniosłości, bądź rozsiadające się szeroko na coraz wyższych płaskowzgórzach, bądź też, głównie na płd.-zchd., ostro pościnane, z mnóstwem parowów i dolin, z potokami spadaj ąceini do górnej Pilicy, do Mierzawy, do samej Nidy i trzech innych rzek drugorzędnych, zasilających południową Wisłę. W budowie wszystkich tych wyniosłości wielki udział ma glina z lössem, ale przoduje wapień. Nie z gór, ale z doliny wysącza się prastara rzeka miechowska, srebrna Sreniawa (Srzeniawa, zepsuta So-rzeniawa), woda pierwotnej cywilizacyi wrę-bującycli się w puszcze leśne Lechitów-Chro-batów. Ponad nią rozciąga się Proszowskie, od północy nad Nidzicą —Skalmierskie, ziemie słynne z urodzajności, którą zawdzięczają rozłożonemu lössowi. Powabne są ujścia trzech rzek wewnętrznych Krakowskiego, wpadających w Wisłę: Srzeniawy, Nidzicy i Nidy; zwłaszcza ostatnie, pod Winiarami u N. M. Korczyna, wspaniałością spiętrzonych jedno nad drugiem zielonych płaskowzgórzy przykuwa wzrok. Tu leży jedyne może jezioro krakowskie, wspólne dzieło przyrody i człowieka, Czartorya. —e) W środkowym (pionowym) pasie Wyżyny Małopolskiej w ścisłem znaczeniu, jadąc od północy z owych wideł Pilicy i Wisły, dopiero za Radomką dostrzega się nieznaczne wyniesienie powierzchni, ale już za Szydłowcem wjeżdża się we właściwą krainę wyżynową przez wyniosłość mającą u ludu nazwę Pogo-rzałe. Nad Kamienną i już ze jej dopływem zachód.-płn., Kamionką, mamy krainę górską, w umiarkowanem pojęciu góry. Suchedniów ze swoją prześliczną kotliną wśród wielkich lasów o drzewostanie nadzwyczaj bujnym i obfitym poprzedza górę zagnańską, przedłużającą się na północ od Bodzentyna w pasmo G. K a-miennych, które około Kunowa przechodzi w wysoki prawy brzeg Kamiennej. Jest to północna krawędź zbitej massy, zbiorowiska czy ogniska gór; środek zajmuje Łysica z Ł y-s ą (G. Sw. Katarzyny i Sto Krzyzka) krawędź południową stanowią Góry Dymińskie. Grupa środkowa jest najwynioślejszą w Polsce na północ od Beskidu i jego podgórzy. Łysica

sięga do 570 metrów; wraz z Łysą otrzymała przemysłu.—Jak nad Srzeniawą i Nidzicą tak nazwę od nagiego wierzchołka, usypanego z gła- i nad Nidą płonęło w przedhistorycznych cza-zów przeważnie kwarcytowych. ale zbocza obu sach ognisko pierwotnego uspołecznienia Lechii gór są pięknie jodłami obrosłe, a przytem, j cbrobackiej: tędy szły jej dziejowe koleje, całe zrzadka jednak, głazami obsiane. Na drugą z tajemnic, dziwnie pociągających badacza, zło-stronę gór spadek do Słupi Nowej z Łysej gwałtowny. Wszystkie trzy grupy powyższe mają rozciąg równoleżnikowy, pomiędzy drugi i trzeci wciskają się Góry Witosławskie, znacznie niższe od wyniosłości zagnańskich, skierowane na płd.-wschód w Opatowskie, gdzie wyniosłości Iwanisk, Bogoryi i dalsze, ponad Koprzywianką dążące ku Sandomierzowi, noszą swoistą nazwę Opatowskich, a wraz z dalszemi jeszcze odnogami, sięgającemi na wschód pod Zawichost, otrzymały zbiorowe miano Gór Sandomierskich, chociaż, właściwie biorąc, wszystkie góry od Łysej i Łysicy, aż do Wisły są terytoryalnie sandomierskiemi. Całe powiśle od Nidy do Zawichosta jest wysoko wyniesione n. p. m. (150—200 metr.); pod Sandomierzem, gdzie kończyny wschodnie, stromo ścięte ku Wiśle, mają nazwę Gór Pieprzowych, samo łożysko rzeki wznosi się jeszcze na 125 metrów n. p. m. Powyższe zbiorowisko gór w K-e Polskiem najwyższych wysyła na Wyżynę Małopolską rzeki niewielkie, ale o wartkim pędzie, obfitujące w wodę i mające górski charakter. Najwyraźniejszym on jest w wypływie północnym, w Kamiennej, usprawiedliwiającej swą nazwę upostaciowaniem wysokich wybrzeży, załamującej się dwukrotnie, a z siłą: pod Ćmielowem i pod Bałtowem, gdzie się ma widok rzadkiego piękna natury, i wreszcie po krętym biegu wpadającej do Wisły pod Pawłowicami. Z zachodu rzuca się jedna Czarna do Nidy, druga do Wisły, obie o bystrym nurcie. Na wschodzie ogniska orograficznego mają swe źródła Koprzy-wianka i Opatówka, obie zasilające główną rzekę polską. Znamiennym dla krainy wyżyno-wej na płd. i wschód od Łysogór i ich uzupełnień równoleżnikowych jest gips, są źródła słone, siarkowe i jodowo-solankowe, pierwsze w Busku, drugie o parę mil na wschód w Solcu. Na nagim prawie stepie z opoczystych pokładów wapiennych i gipsowych pomiędzy Buskiem i Wiślicą sączy się z błot solanka siarkowana z ciepłotą wyższą od zwykłej źródłowej, a w dzień upalny wyziewy siarkowo-do.u przejmują powietrze. Z tej siarkowicy buskiej osadza się siarka, którą w Czarkowej zbierano jeszcze do niedawna i przyrządzano na towar handlowy. Na północ od Buska w Szańcu ciągnie się ku zachodowi długi i wysoki wał wapienny z gipsem; w nim czynniki atmosferyczne po wydrążały jaskinie, aby dalszą pracę oddać człowiekowi. Osobliwością prawego porzecza Kamiennej jest glinka porcelanowa pod Ćmielowem, zużytkowywana dla

żonę. Z mgły wieków wyblyskują podania o Walgierzu i Heligundzie, wiążące Tyniec z Wiślicą a dostarczające wątku domniemaniom o zawiązaniu się państwości i społeczności na płd. wschodzie pierwotnego obszaru polskiego współcześnie z wykluwającą się większą orga-nizacyą zbiorową na północy (Potkański „Kraków, przed Piastami¹). Całe powiśle od Czarnej Przemszy do ujścia Wieprza po obu stronach macierzystej rzeki polskiej było widownią pierwiastkowego osadnictwa polskiego na dziewiczej, żadnem poprzedniem najściem nietkniętej jeszcze ziemi. Tu i nad Gopłem poczyna się naród, rodzi się ojczyzna. — f) Do Wyżyny Małopolskiej należy także i kraina między Wieprzem, Wisłą, Tanwią, dopływem Sanu, południowemi stokami wyniosłości tomaszowskich, odsądzająca się od nizinnego Buga płaskowzgórzem wschodniem, którego krawędź najogólniej oznaczyć można linią od Chełma na południe do Tomaszowa. Wyżyno-wość, znacznie mniejsza niż na lewym brzegu Wisły, trzyma się tu głównie tej rzeki, oraz Wieprza i Bystrzycy. Przeważający kierunek tych rzek pld.-płn. sam już świadczy o takim samym spadku powierzchni za Wisłą ku Bałtykowi, jaki ma powierzchnia lewo-brzeżna; ale oprócz tej północnej pochyłości jest jeszcze i wschodnia: od Wisły ku Bugowi. Leżąca już w pasie skłonu wschodniego wyniosłość chełmska należy do pierwszego z tych układów, a sama jej jakby porywczość w wystąpieniu nad poziom, obnażenie czystej kredy skalistej, opoki, w tej właśnie wyniosłości, mogło być owocem wspólnej pracy sil denudacyjnych, działających jednocześnie na pochyłości od południa i na pochyłości od zachodu Głownem tworzywem skorupy w Wyżynie Lubelskiej jest wapno, przy niem i piaskowiec, ale miększy, gorszy, późniejszy od owego sandomierskiego, jurajski. Wisła, mająca do ujścia Kamiennej oba brzegi wyniosłe, w dalszym biegu odsuwa się od lekkich wyniosłości prawo-brzeżnych aż do Janowca, ale od strony lubelskiej liczne jej a drobne dopływy przerzynać się do niej muszą przez wzgórza. Malowniczą jest dolina Boho-tnicy, wpadającej pod Kazimierzem, w górnym biegu, pod Wąwolnicą, uwikłanej w sieć wąwozów, które może sama w lössie i glinie powyżła-biała. Droga z Nałęczowa do Kazimierza spada-po romantycznem wydrążysku, położenie zaś samego Kazimierza, z widokiem na przeciwległy, poblizki Janowiec, z pyszną glebą ogrodową, a dzikiem jeszcze gospodarstwem, z dojazdem wśród kazimierzowych śpichlerzy, nie całkiem

Kaliska

Kielecka

Lubelska

Łomżyńska

Piotrkowska

Płocka

Radomska

Siedlecka

Suwalska

Warszawska

powiatów miast miasteczek gmin

39

142

34

128

52

143

25

72

40

151

16

95

52

10

142

12

34

140

19

92

44

179

jeszcze zniszczonych, czyni go jedną z najpięk' niejszych miejscowości nadrzecznych. Drogę wo' dną od Puław zagradzają na wijącej się tu Wiśle góry; w mgle rannej rzeka wygląda przez chwilę jakby zamknięte jezioro. Tę niespodziankę urządzają wzgórza gliniasto-marglowe, które od Bo-hotnicy, dopływu Wisły, ciągną się ponad rzeką aż pod Puławy, a same przez się zajmują wzrok i urozmaiconą roślinnością swoją i kształtami stoków nader stromych. Piękność Puław, wyzyskaną i spotęgowaną przez człowieka, opiewała już nieraz poezya. — Wi e p r z przebija się przez wyżynę o spadku północnym, w ustawicznych skrętach na wschód i zachód, a od Bystrzycy do Tyśmienicy wyniosłe jego brzegi, wężowate koryto i nurt przyśpieszony przypominają rzekę górską. Punkta uajżywszego zajęcia ma tu oko w Szczebrzeszynie, Tarnogórze, około Kra-snegostawu, przy zbiegu dwu rzek, w Biskupicach, Zawieprzycach, Lubartowie i Firleju. (O wyżynie w zach. części Pow. Krasnostawskiego ob. ten artykuł). W przyźródłowym biegu rzeki, wypływającej z Ord. Zamojskiej, ciągną się olbrzymie jej lasy o wszelkim drzewostanie, rodzaju i gatunku, szumią czarne puszcze i bory, gdzie w osłonionych głębiach leśnych dochował się jeszcze cis we wspaniałych okazach, niegdyś w Polsce nawet dalej na północ pospolity, dziś tylko tulący się do Beskidu wschodniego. Na południowym obszarze wyżyny lubelskiej, tu, jak i we właściwej małopolskiej, również tylko na południu, rosną lasy bukowe; tu również pięknie wyrastają wiąz i brzost. Cały róg płdn.-wschodni między Huczwą a Bugiem, który ją w siebie przyjmuje, jest bezleśnym, płaskim, zaledwie pagórkowatym, bez znaczniejszych wyniosłości; ale ma najznakomitszy może czarnoziem w Królestwie. Aż do Hucz-wy od Dorohuska cały pas wschodni Lubelskiego, już po za wyżyną, przypierający do Buga, jest nizinny, wilgotny, z przeważającemi gruntami łąkowemi.    s-

II. Rozległość i podział a dm in i s ł r. obecny. Według pomiarów geograficznych rozległość Królestwa wynosi 2312.19 mil. kwadratowych, t. j. 127 319 kilometrów kw., 111 875.4 wiorst lub 11620166 dziesięcin; według najnowszych badań Warsz. Komitetu Statystycznego rozległość ogólna gruntów wynosi w Królestwie 22 044 338 morgów, czyli 108 451.5 wiorst kw. Ta liczba ostatnia jest więc mniejszą o 323 137 dziesięcin od pierwszej, gdyż pochodzi ze zsumowania danych oddzielnych katego-rji własności ziemskiej, wśród których są jeszcze obszary niedość ściśle wymierzone, a nadto pomija całkowicie wody, jeziora, błota, drogi publiczne i t. d. Jest ona jednak o wiele dokładniejszą od otrzymywanych tą drogą liczb dawniejszych. —Wprowadzony w roku 1867 podział administracyjny kraju na 10 gubernij trwa dotąd z niewielkiemi zmianami, dokona-nerni w ostatnich latach, a mianowicie: powiat górno-kalwaryjski połączono z grójeckim; powiaty pułtuski gub. Łomżyńskiej i płoński Płockiej włączono do gub. warszawskiej; gminę Słupia Nowa z powiatu opatowskiego gub. Radomskiej przyłączono do kieleckiego gub. Kieleckiej; miasteczko Kamieńczyk przeniesiono z powiatu węgrowskiego gubernii Siedleckiej do radży mińskiego—Warszawskiej; gminę Kro-inołów z powiatu olkuskiego gub. Kieleckiej, włączono do powiatu będzińskiego — Piotrkowskiej; miasto Wartę i gminę Bartochów przeniesiono z powiatu tureckiego do sieradzkiego w gubernii Kaliskiej. Nakoniec, dawne „posady“, Sosnowice i Puławy, wyłączone zostały z gmin i przemianowane na miasta (1906).—Rozległość poszczególnych gubernij jest obecnie następująca:

1    992 036 morgów 1732 627

2    892 445

1    762 882

2    162 714

1    676 575 2150 883

2    476 612 2191290

3    006 274

22 044 338

Te dziesięć gubernij dzielą się na 84 powiaty, zawierające 116 miast i 1284 gminy. Wszystkich miast jest w Królestwie 471, lecz 355 z pośród nich wyłączono z kategoryi miast i przemianowano na t. z w. „posady“, które my nazywamy miasteczkami. Według gubernii liczba powiatów, miast, miasteczek i gmin dzieli się jak następuje:

Kaliska

Kielecka

Lubelska

Łomżyńska

Piotrkowska

Płocka

Radomska

Siedlecka

Suwalska

Warszawska

84    116    355    1 284

Ad. Z.

III. Ludność. Wśród różnych działów statystyki Królestwa Polskiego najobfitszym materyu-łem i najbardziej wiarogodnym rozporządza statystyka ludności. Opiera się ona na księgach ludności, zaprowadzonych w całym kraju postanowieniem Księcia Warszawskiego, z dn. 18 Stycznia 1810 roku i odtąd też z małemi przerwami prowadzonych w miastach i gminach w całym kraju. Materyał, w księgach ludności zawarty, opracowywany był kilkakrotnie przez Warszawski Komitet Statystyczny, w którego

296500    319918

1 151340 1212 203

1 118 076 914 518 1 394 948 611426 1 732 627 666 889

1    039 389 912610 616 418

2    363 543

kazuje: w miastach

2371 172 968 843 8 030 429

1893

1906 746 513 329 056 63 048 62 817 57 925 36 341 34 471 33 826 30 104 29 943 29 135 28 473 28 422 24 200 23 961 21 123 20 203

501 021 149 899 (daw, wieś) 28 976 46 505 13 849 18 251

23    343

24    338 18 820 18 945 18 243 18 399 18 346

16    746

17    270 17 519

6.66 na 1 w. kw. 22.09 104.8 22.56

0.53

2.47

„ Trudach“ znajdujemy cztery tomy (III, XI, XXIII i XXVI) poświęcone statystyce ludności Królestwa w latach 1890,    1898,    1905

i 1906. Nadto świeżo ogłoszony zbiór rezultatów spisu jednodniowego, dokonanego poraź pierwszy w państwie rossyjskiem d. 9 lutego 1897 roku, zawiera działy dotychczas w statystykach urzędowych pomijane, jak nap. podział ludności według języka ojczystego, według zajęć, według wieku i t. d. Dane spisu jednodniowego w ogłoszonych dotąd zeszytach podawane są wszakże tylko dla całych gu-bernij, gdy wydawnictwa Komitetu Statystycznego zawierają dane według gmin i miast, dają zatem możność zestawień i porównań ściślejszych,‘uwydatniających właściwości charakterystyczne każdej miejscowości. Z obydwóch więc tych źródeł w pracy tej korzystać będziemy.—L udność ogólna Królestwa wynosiła w dniu 1 Stycznia 1906 roku 11 370 444 osoby płci obojej, a mianowicie:

5 577 381 mężczyzn

5 793 063 kobiet.

Liczba ta według gubernij dzieli się jak następuje:

Kaliska Kielecka Lubelska Łomżyńska Piotrkowska Płocka Radomska Siedlecka Suwalska Warszawska

Podział według miejsca zamieszkania wy

w miasteczkach (t. zw. „posadach“) we wsiach

Co do ludności miast poszczególnych przytoczymy tu liczby dla większych z pośród nich, zestawiając dane z dwóch lat 1893 i 1906:

Warszawa

Łódź

Sosnowice

Częstochowa

Lublin

Będzin

Pabianice

Piotrków

Płock

Radom

Kalisz

Włocławek

Kielce

Łomża

Siedlce

Tomaszów rawski Suwałki

W ogóle więc ludność miast urosła znacznie, jakkolwiek nierównomiernie we wszystkich. Do następnej kategoryi należą miasta, liczące od 15 do 20 000 mieszkańców (Zgierz, Chełm, Pułtusk, Zduńska Wola) i t. d. Najmniej ludne z miast Królestwa są: Brześć Kujawski—2881, Dobrzyń—2 591, Sejny—3126, Preny—3 056 i Szaki —3165. Natomiast wśród

t. zw. „osad“ znajdujemy niektóre od miast ludniejsze, jak nap. Włoszczowa—6 395, Jędrzejów—5 980, Stopnica—5 608, Iłża —5 580, Janów siedlecki —5 809 i t. d. —Gęstość ludności w Królestwie wynosi przeciętnie dla całego kraju 104.8 mieszkańców na wiorstę kwadr. (=1.37 klm. Q), przyczem według gubernij liczba ta znacznie się waha: najmniej w gub. Siedleckiej —74.9, Łomżyńskiej—70.5 i Suwalskiej—57.2,—najwięcej w Piotrkowskiej —162.8, Kaliskiej —114.1, Warszawskiej- 109.5 i Kieleckiej—107.3. Najgęstszą jest w kraju naszym ludność przedewszystkiem w pasie ciągnącym się od Warszawy w kierunku zachodnim i o-bejmującym powiaty warszawski, błoński, so-chaczewski, skierniewicki, łowicki, kutnowski, gostyński—gub. Warszawskiej; powiaty północne gubernii piotrkowskiej: brzeziński, łódzki i łaski, i prawie całą, bo z wyjątkiem tylko powiatu wieluńskiego, gubernią Kaliską. Drugim obszarem o gęstem zaludnieniu jest w Królestwie grupa powiatów południowych, ciągnących się wzdłuż granicy austryackiej od Sosnowca do Zawichosta: będziński, olkuski, miechowski, pińczowski, stopnicki, sandomierski. Najmniej zaludnione obszary znajdują się natomiast we wschodniej części kraju. Do nich należą: pas północny, obejmujący całą gubernię Łomżyńską (z wyjątkiem powiatu ostrowskiego), a dalej na wschodzie powiaty południowe gub. Suwalskiej: suwalski, sejneński i augustowski, zaś na zachodzie powiaty przasnyski, mławski, sierpecki i rypiński gub. Płockiej, oraz powiaty bialski, włodawski, ra-dzyński, konstantynowski, siedlecki i łukowski gubernii Siedleckiej. W porównaniu z Cesarstwem Rosyjskiem Królestwo posiada zaludnienie o wiele gęstsze, jak to widać z liczb następujących:

całe Cesarstwo Rossya Europejska Królestwo Polskie Kaukaz Syberya Azya środkowa

Dla charakterystyki ogólnej ruchu ludności w Królestwie Polskiem przedstawimy tu główne dane, dotyczące liczby urodzeń, śmiertelności oraz przyrostu ludności w okresie 27-letnim według pięcioleci, dla których istnieją dane:

1860 — 1870

1871-1875

1876 — 1880

1881—1885

1886-1890

1891—1893

liczba urodzeń śmiertelność przyrost naturalny

10 0 0

ludności

44.5

42.7

39.8

39.0

41.5

41.3

Pomimo dość znacznych wahań widoczną jest jednak stała tendencya zmniejszania się zarówno śmiertelności jak i liczby urodzeń, wskutek czego w przyroście naturalnym wahania są nieznaczne. Przyrost rzeczywisty ludności Królestwa, tein się różniący od przyrostu naturalnego, że przy obliczaniu go

gub. Piotrkowska „ Radomska „ Kaliska

Warszawska

Kielecka

Płocka

Lubelska

Siedlecka

Łomżyńska

Suwalska

m. Warszawa

28.4

29.6

25.4

26.1

25.6

26.2

HU

13.1

14.4

12.9

15.9

15.1

bierze się pod uwagę immigraeyą i wychodźtwo ludności, wynosił w okresie 1867—1894 — 23.5 na 1 000 mieszkańców. — Przyrost ten według guberuij w okresie wspomnianym i w zestawieniu z przyrostem natur Dym ludności przedstawia się jak następuje:

przyrost naturalny

przyrost rzeczywisty

16.8

16.6

15.8

15 7

15.0

14‘3

142

13.4

12.5

11.0

8'G

35.1

23.2

18.7

21.6

19.8

12.0

26.8

21.6

16.6

10.3

36.7

w całym kraju

14.5

23.5

Widzimy ztąd, że    w dwóch tylko guber-    olbrzymią liczbę 8    653    157    osób,    czyli, że lud-

niach, płockiej i suwalskiej, przyrost, rzeczywi-    ność powiększyła    się    4.18    razy    w    stosunku do

sty jest mniejszy od    przyrostu naturalnego,    liczby pierwotnej,    jak    to widać    z    następujące-

co się łatwo tłómaczy    brakiem w nich wszel-    go szeregu:

kich ognisk przemysłowych, przyciągających ludność, a jednocześnie dość znacznym, zwłaszcza około 1890 roku, prądem emigracyjnym do Brazylii, Stanów Zjednoczonych Ameryki północnej i t. d. Przeciwnie, w guberniach przemysłowych — Piotrkowskiej, Radomskiej, w Warszawie—przyrost rzeczywisty jest o wiele wyższy od naturalnego. —Zmiany w liczbie ogólnej ludności. W ciągu całego okresu istnienia Królestwa przyrost ogóluy wynosi t.

lata

1816

1829

1831

1840

1845

1850

1855

1860

1867

ludność

2    717 287 4 137 634

3    762 003

4    488 009 4 798 658 4 810 735 4 673 899

4    840 466

5    388 534

lata 1870 1875 1880 1885 1890 1897

1905

1906

Zwłaszcza po reformie włościańskiej 1864 roku przyrost ludności szybkim postępuje krokiem. — Podział ludności Królestwa według wyznań przedstawiamy w następującej tablicy, w której podajemy osobne liczby dla miast, osad i wsi (1 stycz. 1906):

ludność

5    903 391

6    515 153

7    104 864

7    687 893

8    256 562

9    402 253 11 312 275 11 370 444

razem

8 644 150

1 635 110

603 419

486 943

822

wsiach

7 018 046

216 424

420 943

374 806

210

w miastach miasteczkach

465 080

1 161 024

Rzym.-katolicy

463 093

955 593

Żydzi

20 239

162 237

Protestanci

20 422

91 7 5

Prawosławni

35

603

Innych wyzuań

Zaznaczyć tu należy, że z chwilą wprowadzenia swobody wyznań (ukaz z 17 (30) kwiet. 1905) ludność dawniej unicka, zaliczana do prawosławnej, tłumnie przyjmować zaczęła katolicyzm. Z tego-to powodu nawet statystyka urzędowa notuje zmniejszenie się ludności prawosławnej w ciągu 1905 roku o 98 353 o-sób; obecnie zmniejszenie się to jest w rzeczywistości znacznie większe, do ludności ogóluej olbrzymią większość, bo 76.02°

maleje w miastach do 49.0%, podnosi się zaś we wsiach do 87.4%. Ludność żydowska stanowi 14.38% ogólnej, ale w miastach dochodzi do 40.3, a w miasteczkach nawet do 47.8% spadając we wsiach do 2.7 %. — P r o t e s t a n-

W stosunku

/o

stanowi ludność katolicka; liczba ta

c i, wszelkich obrządków, stanowią 5.31 % ludności ogólnej, 6.8% miejskiej, 5.2 wiejskiej. Wreszcie ludność wyznania prawosławnego wynosi 4.28% ludności ogólnej: 3.9% w miastach, 4.7% we wsiach (w dn. 1 stycznia 1905 i. stanowiła ona 5.17% ludności o-gólnej, i 5.8% wiejskiej). Z pośród oddzielnych gubernij najwyższe liczby ludności katolickiej znajdujemy we wsiach guber-nii Kieleckiej—97.3%, a dalej 95.9—Radomskiej, 94.1—Łomżyńskiej, 90.0—Kaliskiej, 90.0—Płockiej; najmniejsze we wsiach gubernii Siedleckiej — 79.1% i Lubelskiej—72.7%; oraz w miastach gub. Radomskiej—36.3%, Suwalskiej—32.9% i Siedleckiej—29.6%; stosunek ludności żydowskiej dochodzi do 64.1% w miastach gub. Siedleckiej i 61.3% w miastach gub. Radomskiej, spada zaś do 1.6% we wsiach gubernii Lubelskiej i 1.2% we wsiach gubernii Płockiej. Ludność wyznania prawosł. stanowi znaczniejszy odsetek tylko w guberniach: Lubelskiej (18.91%) i Siedleckiej (13.44%), we wszystkich innych wyobraża ułamek nieznaczny (0.1 do 4.8% w Warszawie); to samo ludność innych wyznań. — Podział luduości według narodowości znajdujemy tylko w danych, zgromadzonych w czasie spisu jednodniowego w r. 1897, dzięki zamieszczonym w arkuszach spisowych rubrykom o j ę z y k u ojczystym. Wprawdzie częste nadużycia popełniane przy spisie tym nakazują traktować jego dane z wielką ostrożnością i podajemy je tylko ze względu, iż jest to jedyny w tak ważnej sprawie materyał. Zauważyć również należy, iż dane spisu obejmują wszystkich, którzy się w danym dniu znaleźli w danej miejscowości, a więc np. wojsko, robotników czasowo przebywających i t. d. Przedstawiamy tu w całości szczegółowy podział luduości Królestwa według narodowości, podając jednocześnie i podział według płci, gdyż daje nam on możność rozróżnienia ludności osiadłej od przebywających chwilowo w kraju naszym żołnierzy, urzędników, cudzoziemców i t. d. Wykaz szczegółowy obejmuje 53 następujące narodowości, rozklasyfikowane na podstawić podawanego przez samą ludność języka ojczystego (mężcz i kobiet):

Polacy Żydzi Niemcy Małorusini Litwini

Wielkorosyanie 215 344 15 941

3    498 5 212 5 000

4    347 4 279

462 1 610 570

Białorusini

Czesi, Słowacy

Rumuni

Łotysze

Estowie

Tatarzy

Francuzi

Mordwini

Cyganie

2 952

11

64

25

57

1274

486

6 450 5 223 5 064 4 372 4 336 1 736 1 618 1 056

929

929 i Z pośród nich mianowicie, cztery północne: 698 ‘

365 290 245

Czuwasze Bułgarzy Anglicy Zy ranie Żmudzini Czeremisi Wotiacy

Serbowie, Słoweńcy 160 Ormianie Węgrzy Grecy Włosi Szwedzi

inne 25 narodowości

(przeważnie wśród wojskowych)

Pierwsze wymienione tu siedem narodowości obejmują całą prawie ludność kraju, a mianowicie 99.63%, tak, że na wszystkie pozostałe przypada zaledwie 0.37% ludności ogólnej, a mianowicie 35 116 —i ta reszta składa się niemal wyłącznie z żołnierzy—jak to widać ze znacznej przewagi ludności męskiej nad żeńską (wśród Łotyszów, uaprzykład, 5 000 i 64,

Rumunów: 5 212 i 11, wśród 929 Czuwa-szów, 245 Czeremisów, 161 Kałmuków —kobiet niema wcale)—lub z cudzoziemców (wśród Francuzów zauważyć się daje odwrotnie znaczna przewaga kobiet nad mężczyznami: 1 274 i 462).

Stosunek wzajemny tych pierwszych siedmiu narodowości jest następujący:

Polacy stanowią 71.85% ludności ogólnej Żydzi Niemcy Małorusini Litwini

Wielkorosyanie Białorusini

Co do rozmieszczenia tych narodowości w różnych częściach kraju, nie wdając się w szczegóły, powiedzieć można, że siedem z pośród dziesięciu gubernij kraju naszego uważać należy za rdzennie polskie, gdyż inne narodowości, jakie się tam znajdują, są to tylko albo cudzoziemcy koloniści, miejscy lub wiejscy (Niemcy w Piotrkowskiej —10.6% ludn. ogólnej, nieliczne grupy staroobrzędowców wielkoro-syan w powiecie płońskim gub. Płockiej, w grójeckim gub. Warszawskiej i t. d.), albo Żydzi, przeważnie w miastach i miasteczkach zdawna osiedli. Najbardziej polską jest gubernia Kielecka, w której Polaków jest 90.1%, następnie Radomska— 83.6%, Płocka—80.9%» Łomżyńska—77.3% i t. d. Rzecz się ma inaczej w pozostałych trzech guberniach: Suwalskiej,

Siedleckiej i Lubelskiej, w których obok polskiej, rdzenną jest także ludność litewska w pierwszej, zaś małoruska w dwóch następnych.

W gubernii Suwalskiej ludność litewska przeważa nawet nad wszelkiemi innemi narodowościami, stanowiąc 52.2% ludności ogólnej.

Przewaga ta okaże się jeszcze większą, jeżeli rozpatrzymy oddzielne powiaty tej gubernii. | ją znaczną przewagę liczebną.—Dla gubernii

683

154

288

108

245

233

133

139

124

67

58

1 073

13.49

4.33

3.57

3.24

2.84

0.31

15

211

137

245

234

57

49

34

26

36

27

265

217

182

173

«o o oo

om io

1 338

władysławowski, kalwaryjski, maryampolski i wołkowyski za czysto litewskie uważać należy, gdyż tu ludność polską i żydowską spotykamy wyłącznie prawie w miastach, zaś żywioł polski po wsiach reprezentują tylko nieliczni obywatele ziemscy i ich oficyaliści. Jest to wogóle ze względu na narodowość najbardziej różnolita gubernia Królestwa, gdyż oprócz ludności rdzennej: litewskiej w powiatach północnych i polskiej w południowej, znajdujemy tu liczne kolonie wielkoruskie, założone w wiekach ubiegłych przez wychodźców, którzy w Rzeczypospolitej Polskiej znajdowali schronienie od prześladowań religijnych. — Znaczną jest tu także stosunkowo domieszka Niemców i Żydów, jak to widać z liczb następujących:

52.2

22.9

10.1

CM

cc

CM

CO

razem

304 548

134 006

59 129

30 485

kob.

159 445

70 033

30 612

15 867

męz.

145 103

Litwinów

Polaków

28 517

14 618

Żydów

Niemców

-+

26 567

12 911

13 656

Białorusinów

~r

24 460

2 082

089 1

5 940

18 520

Wielkorosyan

I-

!>•

185

295 070    582 913

2 005

1 451

287 843

Ukraińców

mn. narodowości

[Z zestawienia liczb ludności męzkiej i żeńskiej widocznem jest, że ludność ukraińska, a także w znacznej części i wielkorosyjska, są napływowe (żołnierze, urzędnicy i t. d.)]. W poszczególnych powiatach tej gubernii stosunek dwóch narodowości, polskiej i litewskiej, jest następujący:

p. suwalski „ augustowski „ sejneński „ kalwaryjski „ maryampolski „ wyłkowyski „ władysławowski

Polacy 62 076 38 921 18 754 7 094 3 312 2 982

Litwini 7 877

180

48 867

51    142 87 960

52    832

867    55 690

134 006    304 548

W pięciu powiatach zatem Litwini posiada-

Dla powiatów zaś: ludność polska 115 267

803

106 850 100 115 100 091 88 486 86 805 80 794 70 785 63 866 61 306 60 363 60 611 58 147 47 463 36 043 32 776 25 978 23 387 21 017

2 455

173

1 404 9 211

207

5 576 1 590 3 904

20 071

604

301

46 003 48 940 18 733 29 202 60 413 54 653

6 641 560

46 380 34 119 31 387 1 157

382

144

127

36

34

26

24

23

to -i

6 755 503

302 142 7 993

305

153

wy-

1 264 907 1 253

422

342

143

50

. 16

15

11

367 922

28 930 3 616 1 497

734

716

11

3 126

CC ►—

siedleckiej i lubelskiej podział według narodowości przedstawia się jak następuje: Polacy

gub. siedlecka 510 621 —66.1% 107 785 — 14.0% gub. lubelska 729 529—62.9% 196 476 — 16.9%

ludność rusińska

lubelski puławski garwoliński janowski zamojski łukowski krasnostawski lubartowski radzyński węgrowski biłgorajski siedlecki sokołowski chełmski tomaszowski konstantynowski bialski

hrubieszowski włodawski

W powiatach wschodnich: hrubieszowskim, tomaszowskim, bialskim i włodawskim przewaga liczebna jest po stronie ludności rusińskiej; nigdzie jednak stosunek ludności polskiej nie spada tak nisko, jak w litewskich powiatach gub. Suwalskiej. —Wśród ludności, która podała język polski jako ojczysty, było według w yz n a ń: katolików

wyzn. mojżeszowego prawosławnych ewangelików kalwinów ormian-katolików mahometanów baptystów karaimów mennonitów anglikanów raskolników

ormian obrządku gregor. buddystów innych chrześcjati „ niechrześcjan

Wśród Litw. Żmudź, i Łotyszów: katolików ewangelików prawosławnych wyznania mojżeszowego ormian katolików reformowanych baptystów mahometan raskolników innych wyznań

310 631

Co do Żydów, których liczba ogólna nosi osób wyzn. mojżeszowego 1 321 100, a osób mówiących po żydowsku 1267194 (jest to liczba osób, które podały język żydowski jako ojczysty), to było w drugiej z tych liczb według wyznań:

wyzn. mojżeszowego „ katolickiego „ ewangelickiego „ prawosławnego , karaimów „ mahometańskiego „ reformowanego „ raskolników „ baptystów „ anglikanów „ ormian katolików „ orm. gregoryańskich „ innych wyznań

1 267 194

Natomiast 46 380 osób wyzn. mojżeszowego podały jako ojczysty język polski, 6 439 —rosyjski, 3 126 —niemiecki, 153 litewski, 95 inne języki, zaś 1 264 907 —żydowski.

Niemcy Królestwa Polskiego dzielą się według wyznań jak następuje: ewangelików katolików baptystów reformowanych prawosławnych menuonitów anglikanów raskolników wyznan. mojż. buddystów ormian katolików crmian gregoryanów karaimów in. chrześcian

407 274

Z tej liczby 148 765 przypadało na gub. Piotrkowską, 61 482 na Kaliską, 77 160 na Warszawską, 35 931 na Płocką, 25 972 na Lubelską i t. d.—Rozmieszczenia innych narodowości rozpatrywać nie będziemy. Zaznaczymy tylko, że z ogólnej liczby Czechów — 6 450, w gubernii Piotrkowskiej mieszka —4 987; Francuzów jest w tej gubernii — 509 (w Zagłębiu dąbrowskiem), zaś w Warszawie 176 męż. i 613 kobiet, z liczby ogólnej 1 736 dla całego kraju (przeważają w ludności tej kobiety).

Z innych działów statystyki ludności przytoczymy już tylko najogólniejsze i najważniejsze dane. —Podział według płci wykazuje w Królestwie jako ogólną przeciętną stosunek 103.9 kobiet na 100 mężczyzn, według danych z roku 1906. Najwięcej stosunkowo kobiet znajdujemy w miastach — 104.6, podczas gdy we wsiach stosunek ten wynosi—103.8. Według stanu cywilnego podział ludności Królestwa wykazywał w r. 1897:

razem

5 469 515

3 493 544

426 536

8 345

4313

9 402 253

Rzuca się w oczy przedewszystkiem, znany zresztą i wielokrotnie sprawdzony, fakt przewagi płci męskiej nad żeńską wśród dzieci. Te same dane dla ludności polskiej są następujące:

kobiet

2 644 675

1 708 902

328 513

5 737

2 336

4 690 163

49.8

36.8

13.4

mężczyzn

2 824 840

1 784 642

98 023

2 608

1 977

4 712 090

w ió h in » 06 d © o

03 03    r—i

100.0

w stanie wolnym

małżeńskim

wdowców i wdów

rozwiedzionych

nie wskazało stanu

Stosunek wzajemny tych kategoryi daje nam liczby następujące, które obliczyliśmy także oddzielnie dla ludności polskiej i żydowskiej:

w stanie wolnym

„ małżeńskim wdowców i wdów

cała

ludność Polacy Żydzi 58.1    58.0    59.0

37.0    37.0    36.7

4.8

5.0

3.9

razem

kobiet

mężczyzn

240 187 1 700 574 1 424 878 1 040 026 907 831 544 986 458 104 437 506 1 411

3 306 051    3 449 452    6 755 503

118 944 848 219 724 938 566 273 457 106 272 092 234 390 226 688

802

121 243 852 355 699 940 473 753 450 725 272 894 223 714 210 818

609

rozwiedzionych

0.1

0.2

0.06

Wśród Żydów więc okazuje się cokolwiek większy stosunek osób stanu wolnego, pomimo wczesnego zawierania związków małżeńskich; przyczyną tego jest większa liczebność dzieci.

Podział ludności Królestwa według wieku w liczbach spisu jednodniowego przedstawia się w sposób następujący:

niżej 1 roku

10 — 19 20 — 29 30 — 39 40 — 49

59

50

60 i wyżej

w wieku

mężczyzn

kobiet

razem

stosunek °/₍₎

poniżej 1 roku od 1 — 9 lat „10-19 „

„ 60 lat i więcej niewiadomego wieku

165 854 1 159 880 964 124 866 825 604 104 367 207 299 090 283 518 1 488 4 712 090

162 690 1 156 341 1 010 622 766 780 611 938 368 633 313 197 298 731 1 231 4 690 163

328 544 2 316 221 1 974 746 1 633 605 1 216 042 735 840 612 287 582 249 2 719

9 402 253

>—¹ >—¹ to io

O 05 05 ^ to <1 t-¹ ^ 05

ö t.o b b b II b b u*

49.1

38.2

12.7

f.

100.0

Wreszcie wśród ludności żydowskiej było:

całej ludności Polacy Żydzi

49.1

38.2

t^C0010C05C005030 «5 te w iû h t» ià o d

(M (M H H

100.0

U10ZT3I

♦

47 012 333 206 303 334 199 848 149 815 93 150 74 566 65 822

441

1 267 194

w wieku 0 — 19 20-49 50 i wyżej

Podział ludności według zajęć obejmuje według danych spisu jednodniowego kilkaset różnych kategoryj, z pośród których przytoczymy tu tylko najliczniejsze lub najbardziej charakterystyczne. Głownem zajęciem ludności Królestwa jest rolnictwo i związane z niem zajęcia pokrewne. Zatrudniają one:

49.8

36.8

53.9

35.0

12.7

13.4

11.1

kobiet

23 048 166 278 160 089 103 620 77 035 48 886 39 420 32 567

211

651 154

mężczyzn

23 964 166 928 143 245 96 228 72 780 44 264 35 146 33 255

230

616 040

Przy nich członków rodzin

kob.

męż.

1 545 052    2 421 631

27 249

8 966

2 616

221

14 959

4 617

1 585

118

niżej 1 roku

10 — 19 20 — 29 30 — 39 40 — 49

59

50

60 i wyżej niewiadom. wieku

Osób samodzielnych

kob.

204 181

14 490

TOT

91

35

męż.

1 016 537

58 099

5 528

1 384

278

Zestawienie liczb procentowych wykazuje:

cała ludn. Polacy Żydzi

3.5

niżej 1 roku 1 — 9 10—19 20 — 29 30—39 40—49 50-59 60 i wyżej niewiad. wieku

W rubryce 4-ej (wiek 20—29) ludność rdzenna, zarówno Polacy jak i Żydzi, wykazuje stosunek niniejszy niż jest w całej ludności Królestwa, gdyż w tej kategoryi mieści się ludność napływowa t. j. wojsko, a także przeważna część ludności urzędniczej. Natomiast porównanie ludności polskiej z żydowską wykazuje znaczniejszy wśród tej ostatniej procent dzieci i młodzieży, co powoduje mniejszy procent klas ludności wieku starszego. Wystąpi to jeszcze wyraźniej, jeśli podzielimy ludność na grupy większe: dzieci i młodzieży, osób w sile wieku i starców:

24.6

21.0

17.4

12.9

7.9

6.5

6.2

0.0

21.

15.4

13.4

8.0

6.9

6.5

0.0

3.7

26.3

23.9

15.8

11.9

O en O’ -3

Rolnictwo

Hodowla bydła

Leśnictwo

Rybołówstwo

Pszczeln. i jedwab.

Razem więc rolnictwem i pokrewnemi gałęziami produkcyi zajmowało się w Królestwie 5 32 7 66 3 osób, t. j. 56.7°/₀ całej ludności kraju. Z kolei co do liczebności następuje przemysł (wielki i drobny), w którym było zatrudnionych osób: samodzielnych mężczyzn kobiet 377 103    77 039

razem

dności kraju. Wśród różnych gałęzi przemysłu najważniejsze w kraju naszym są:

przy nich członków rodzin mężczyzn kobiet

286 050    536 350

1 276 542 osób czyli 13.6% lu-

przy nich członków rodzin

samodzielnych

męż.

kob.

męż.

kob.

wyrób odzieży

27 156

107 982

88 624 163 657

przemysł tkacki i przędzalniatwo

67 584

35 543

45 497

85 809

przemysł metaliczny 56 921

1 061

38 583

72 653

przemysł drzewny

44 780

1 467

34 126

65 127

przemysł spożywczy 37 687 314 954"

2 785

68 012

33 186

240 016

60 024

447 270

samodziel.

18 961    761    17 106    33 081

3 300    150    1 684    3 923

samodziel.

104 537 51 359 85 214 165 189

W tych pięciu więc gałęziach przemysłu znajduje zatrudnienie i utrzymanie 1 070 252 osoby czyli 83.9% całej ludności przemysłowo-rzemieślniczej kraju. W górnictwie i hutnictwie pracuje osób i utrzymuje się przy nich:

samodziel. członków rodzin w kopalniach 17 592    865    10 176    20 855

przy przetapianiu metalów 3 491    119    2795    5 381

21083    984    12 971    26 236 razem osób 61 274.

Handel we wszystkich licznych swych gałęziach zatrudnia w kraju naszym:

131 159    22 371    169 012    297 561

razem 620 103 osoby, czyli 6.59% całej ludności, Do grupy tej zaliczyć można także dwie kategorye następujące:

czŁ rodzin

pracownicy kolejowi

pracow. pocztowo-telegraficzni Wreszcie ostatnią kategoryę ludności pracującej tworzą jeszcze grupy następujące:

czł. rodzin

wyrobnicy bez określonej specjalności

służba domowa 31 341 173 210 18 370    33 410

Wszystkie kategorye powyższe obejmują cały lud pracujący oraz tak z w. inteligencyę zawodową, zatrudnioną w przemyśle handlu i rolnictwie. Sprowadzić je można do następujących działów głównych:

rolnictwo, hodowla bydła itd. 5 327 663 czyli 56.66%

przemysł, rzemiosła, górnictwo i t. d.

1 337 816

13.87

handel, koleje i t. d.

699 069

7.43

wyrobnicy niefachowi

406 299

4.32

służba domowa

256 331

2.72

Razem 8 027 178 czyli 85.38% cał. lud.

Razem więc te kategorye zajęć obejmują, jak | osób). Z pośród tych ostatnich wymienimy widzimy, 85.38% ludności kraju, tak, że wszyst- | tu tylko niektóre: kie pozostałe tworzą zaledwie 14.62% (1 375 075 |

duchowieństwo prawosławne „ iun. wyzn. chrześ.

„    „ niechrześ.

1198

4 875

1 170

100

986

1 969

157

2 568

5 120

1 598

2 703

wojsko

administracya, sąd, policya

239 364

21 477

116

4 125

9 740

14 561    30 931

działalność pedagogiczna uczeni, literaci

12 257

4 959

11 143    20 463

337

49

126

340

rentyerzy

utrzymywani przez krewnych

zajęcia nieokreślone prostytucya

30 896

10 362

10 747

31

16 747

9 196

8 408

1 023

37 822    74 585

3 978

8 921

4 828

10 858

53

109

samodziel.

czł. rodź.

Zanotować tu wypada niektóre charakte- Zaznaczamy także dla porównania, że w państwie rystyczne szczegóły: duchowieństwo prawosła- rosyjskiem ludność rolnicza stanowi 70.27% lu-wne w stosunku do ludności prawosławnej kra- dności ogólnej, ludność przemysłowa—9.78°/₀, ju stanowi 0.7°/₀, katolickie zaś i wszystkie handlowa—3.450/₀ i t. d: Przewaga przemysło-inne chrześciańskie — 0.16%, t. j. w stosunku wa naszego kraju wyraźnie się w podanych wyżej 4Y₂ razy mniejszym. Stosunkowo nieznaczną liczbach zaznacza. Podział ludności według liczbę osób „trudniących się“ prostytucyą tern stanów przedstawiamy na podstawie danych objaśnić należy, iż sporo osób tej kategoryi z roku 1897 w tablicy następującej, podając umieszczono wśród „zajęć nieokreślonych“ lub i obok liczb ogólnych także liczby dla dwóch naj-wśród „utrzymywanych przez krewnych“ it. d. I liczniejszych grup narodowości w kraju naszym:

ludność ogólna

Polacy

Żydzi

szlachty dziedzicznej szlachty osobistej i urzęd. duchowieństwa

135 055

110 039

65

44 582

29 242

128

7 280

2 164

17

obywateli honorowych

3 815

924

471

kupcy

9 618

3 032

5 078

mieszczanie

2 211 964

887 652    1 188 827

włościanie

6 862 024

5 635 178

71 809

inne stany

cudzoziemcy

nie wskazało stanu

17 000

5 516

217

108 033

80 286

312

2 882

1 470

270

9 40 253

6 755 503    1 267 194

Zau-

Ludnośę włościańska stanowi więc 72.9% ludności krajowej, mieszczanie 23.5%. szlachta 1.4%, cudzoziemcy 1,1% it. d. Wśród ludności polskiej włościan jest 83.4$, mieszczan 13.1$, szlachty 1.6$ i t. d. Co do innych narodowości zauważymy tylko, że wśród

żydów kupcy i mieszczanie stanowią 94.2°/0 (1 193 905 na 1 267 194); liczba 71809 włościan Żydów oznacza zapewne ludność żydowską, zapisaną do gmin lub gromad wiejskich, ważymy także, że podział na stany nie znajduje w prawodawstwie naszem jasnych podstaw i dla-

osób z wyższem wykształceniem

29.1

40.4

1.4

4.4

25.7

0.5

27.4

1.3

0.5

34.1

0.3

42.4

5.6

32.6

0.8

Ad. Z.

/o-

w ciągu lat 1816—1906 przedstawia się jak następuje:

rok

ach

1829

1831

1832

1833

1834

1835

1840

1841

1842

1843

1844

1845

1846

1847

1848

1849

1850

1851

1852

1853

tego liczb powyższych za ścisłe uważać nie można. W porównaniu z ludnością Cesarstwa cechą charakterystyczną ludności polskiej jest znaczna liczba szlachty: kiedy bowiem w Rosyi szlachta stanowi zaledwie 0.76% ludności o-ogólnej, to wśród Polaków stosunek ten dochodzi do 4.41% (biorąc całą ludność polską Cesarstwa pod uwagę). Mieszczan wśród Polaków jest również więcej, niż wśród innych narodowości, a mianowicie 15.28% (wśród Rosyan— 7.38%), natomiast włościan jest mniej, bo 77.69%-podczas gdy wśród ludności rosyjskiej włościanie stanowią 86.22%. Statystyka analfabetów w Królestwie Polskiem wykazywała w r. 1897: a) wśród ogółu ludności: umiejących czytać i pisać 1 523 724 męż. ii 212 238 kobiet, razem więc 2 735 962 osoby, czyli 29.1% ludności ogólnej; osób, które otrzymały wykształcenie ponad elementarne 88 678 męż. i 43 880 kob. — razem 132 558, czyli 1.4% ludności ogólnej.—b) Wśród ludności polskiej: umiejących czytać i pisać: 943 158 męż. i 905 263 kobiet —razem 1 848 421 czyli 27.4% ludności polskiej; osób z wykształceniem wyższem ponad elementarne: 60 428 męż. i 27 633 kobiety—razem 88 061 czyli 1.3% ludności polskiej. c) Wśród ludności żydowskiej: umiejących czytać i pisać: 233 983 męż. i 139 733, kob. —razem 373 716, t. j. 29.7% ludności ży-skiej; osób z wykształceniem ponad elementarne: 3 030 męż. i 8 442 kobiet, czyli 0.5% ludności żydowskiej. — d) Wśród ludności litewskiej; umiejących pisać i czytać: 56 948 męż. i 49 029 kobiet—razem 105 977, czyli 34.1% ludności litewskiej; osób z wykształceniem wyższem: 1063 mężczyzn i 23 kobiety—razem 1086,

t. j. 0.3% ogółu Litwinów. — e) W śr ó d 1 u d n o-ści miejskiej: umiejących pisać i czytać 499 462 męż. i 372 075 kobiet—razem 871 537, czyli 40.4% ogółu ludności miejskiej; osób z wyższem wykształceniem: 60 769 męż. i 33 606 kobiet — razem 94 375 czyli 4.4%. /) Wśród ludności wiejskiej: umiejących czytać i pisać: 1 024 262 męż.i 840 163 kobiet, razem 1 864 425 osób, czyli 25.7% ogółu ludności wiejskiej; osób z wyższem wykształceniem 27 909 mężczyzn i 10 274 kobiety—razem 38 183, czyli 0.5%. //)Wśród polskiej ludności miejskiej: umiejących pisać i czytać: 213 095 mężczyzn i 233 109 kobiet, razem 446 204 czyli 42 4% polskiej ludności miejskiej; z wyższem wykształceniem: 39 640 mężczyzn i 19 941 kobiet, razem 59 581, czyli 5.6%. h) Wśród żydowskiej ludności miejskiej: 151 652 męż. i 96.840 kob.—razem 248 492, czyli 32.6% o-gółu; z wyższem wykształceniem 2 680 męż. i 3 195 kobiet, —razem 5 875, czyli 0.8% ludności żydowskiej miast. Stosunki powyższe zestawiamy w następującej tablicy:

umiejących pisać i czytać

ogół ludności Królestwa ludn. miejska ludu wiejska ludn. polska ludn. żydowska 29.7 ludn. litewska ludn. polska miast

ludn. żydowska miast

Widzimy stąd, że o ile ogół Żydów przewyższa ogół ludności polskiej pod względem liczby umiejących pisać i czytać, o tyle w miastach stosunek zmienia się na korzyść Polaków. (Pamiętać jednak należy, że właśnie w miastach wiele osób wyznania mojżeszowego podało się za Polaków). Najkorzystniejszy w tym względzie stosunek zachodzi wśród ludności litewskiej, która wykazuje największą liczbę u-miejących czytać i pisać. Natomiast osób z wyższem wykształceniem najmniej jest wśród Litwinów, najwięcej zaś wśród ludności polskiej w miastach. — W Rosyi na podstawie tych samych danych jest zaledwie 21.1% umiejących pisać i czytać, a specyalnie dla ludności rosyjskiej liczba spada do 19.8; najwyższą zaś liczbę według narodowości państwa rosyjskiego znajdujemy u Niemców — 59.2 i Łotyszów — 52.5°

IV. Dane statystyczne o ludności z \n XIX.

A) Wzrost hi dn ości w latach 1816— 19 06. Wzrost ludności w Królestwie Polskiem

liczba m-ców

2    717 287

3    978 211

4    032 335 4137 634 3762 003 3914665 4 037 952 4 059 517 4188 112 4488 009 4 520 775 4 612 010 4 643 508 4 761 253 4 798 658 4 867 129 4857 700 4 790 061 4 781 355 4810 735 4851 639 4812 577 4813091 4797 745

rok

i—, f—.i    f—» »“—*    H—1    1    i—“ t"™*    H⁻*    I—1    1 )“■*    >"—    —H—•    *    k—L    f™—^    *    h—*    h—‘ *■—¹    h- 1    r—¹    ł—

Ç050X>OO.OOOOOOOOOOOOOOOOOCOOOOOOOOOOOOOOOCOOOOOOCCOOGOOCOOOOOOOOOOOOOOOOOOQO

ooo^^ęoooooccoooo^oooooooos^ssss-^^^iNasojaGłOiaoioioiCHCHw

>-0 îO t— Oï O

jest to wytwór wielu

w Królestwie

w Niemczech

we Francyi

1895

1896

199.7 %

304.0 %

wioski

miasta

5 373 16 992 869 208 głów 3163127

214

239

liczba m-ców

4 673 869 ’ 4 696 912 4 733 760 4 747 454 4 840 466 4910 608 4 972 193

4    986 230

5    436 210 5 388 534 5 705 607 5 800 4 8

5    903 391

6    087 866 6193712 6337 316 6 398 731 6 515 153 6639 846 6 771 574 6860 127

6    977 897

7    104 864 7 232 292 7 328 731 7 422 325 7 545 142 7 687 893 7 851 700 7 990 752 8166 708 8124 868 8256 562 8808 969 9 402 253

11588 585 11 312 275 11 370 444

Warto zwrócić uwagę w tych kolejnych spisach ludności: l-o) na lata 1831 — 1835, t. j. okres związany z Rewolucyą listopadową: ludność kraju naszego spadła w r. 1831, poczom zaczyna się podnosić, ale dopiero w r, 1835 dosięga poziomu, na którym znajdowała się przed wybuchem wypadków r. 1831; 2-o) na lata 1847 —1859, kiedy przyrost ludności zostaje powstrzymany, a niekiedy, jak w latach 1847, 1848,1852, 1854, 1855 spada nawet w porównaniu z rokiem poprzednim czynników, a więc głodów, cholery, wypadków politycznych związanych z r. 1848, wreszcie Wojny Krymskiej i powiększonej branki do wojska. Bądź co bądź w ciągu lat 1816 — 1906 ludność Królestwa P-go wzrosła 4.18 razy — stopa przyrostu niezmiernie wielka, o któ reJ pojęcie da nam zestawienie następujące, a mianowicie było ludności: w r. 1831

3 762 003    9402 253

1830/31 25518 125    52279901

1830/31 31 787 000    38517 975

Ten szybki przyrost ludności jest faktem doniosłości jaknaj większej, który dotychczas jeszcze nie doczekał się oceny należytej: to powiększenie ludności położyło piętno swoje na wszystkie strony życia naszego społecznego, a nadewszystko na kształtowanie się stosunków agrarnych. Wobec względnie słabego rozwoju wytwórczości w rolnictwie z góry należy oczekiwać, że ten przyrost ludności znalazł ujście w szybko rosnącym przemyśle, oraz, że Królestwo z kraju rolniczego, wywożącego ziemiopłody, zamienia się w kraj przemysłowy, który zaczyna potrzebować dowozów z zewnątrz - właśnie ziemiopłodów. W parze z tern idzie emigracya ze wsi do miast i okręgów przemysłowych. Ludność miast w porównaniu z ludnością kraju całego w ciągu lat 1857 — 1897 wzrosła u nas: w całem Królestwie w osadach i miastach pospołu 252.0 % w 114 miastach B) Struktura społeczna w r. 1827 a). Miasta i wsie. Ludność Królestwa, w r. 1827 wynosząca 4 032 335 głów, przebywała w 453 miastach i w 22 365 wioskach, z których przypadało na

narodowe prywatne ludność

Przy zestawieniu ludności miejskiej ówczesnej z obecną należy pamiętać, iż z pośród o-wych 453 miast w r. 1827 zalicza się dzisiaj wskutek reformy 1866 r., do rzędu miast zaledwie 115, inne zamieniono w tak zwane osady. Dawne te miasteczka były w rzeczywistości, pod względem zajęć (rolnictwo przeważało! —jedynie wioskami, mającemi prawo targów i jarmarków, nieco szynków i garść rzemieślników. Wogóle rozmiary ich były nieznaczne. Prócz Warszawy, która liczyła w r. 1826: 128 052, a w r. 1827:    131 465 mieszkańców [65 387

mężczyzn, 66 078 kobiet], do większych miast należały: Kalisz 12 107 m-ców i Lublin 13 475 m-ców. Nadto istniało sześć miast mających

5—10 000 m-ców, a mianowicie: Kalwarya 5 248 m-ców, Ozorków 5 308, Zamość 5 414, Hrubieszów 5 454, Częstochowa 6168, Płock 9 412. Z pozostałych miast przypadało na miasta

liczące 4 000—5 000    m-ców

poniżej i 000

14

36

50

167

177

Wśród tych 14 miast, mających 4 000—5 000 I targowe, wreszcie 3 ^Szczuczyn, Tykocin, Wyłko-m. znajdowały się: Kielce, Pińczów, Radom, Piotr- wyszki) po 3 dni targowe, w pozostałych ków, Tarnogród, Maków, Pułtusk, Kutno, Zgierz, ! miastach nie było targów. Jakie znaczenie Włocławek, Aleksandrów, Międzyrzecz, Siedlce, ; miały targi i jarmarki, świadczy o tern nie-Tykocin. Starczy porównać rozmieszczenie o- j znaczna liczba kupców, kramarzy i przekup-becnych ognisk ludności miejskiej, a ognisk niów w r. 1827. A mianowicie było podówczas

w całym kraju wWarsz.

1401 2614

z r. 1827, ażeby spostrzedz, iż nastąpił zupełny

przełom w stosunkach: Kalwarya, Hrubieszów, kupców i kramarzy Zamość, Pińczów, Maków, Pułtusk i in. były < przekupniów naówczas ogniskami poważnemi życia i handlu; dzisiaj utraciły zupełnie dawne znaczenie. Inny szczegół bardzo ważny: wielkie miasta ówczesne były miastami drewnianemi. Z ogólnej liczby domów przypadało na miasta 80 238, na wioski 401 047. Naturalnie, domy wiejskie, jak i dzisiaj, były z drzewa zbudowane. Co do miast, było domów (bierzemy wszystkie miasta mające więcej nad 5000 m-ców)

6 996

5 553

w całem Królestwie

Warszawa

Lublin

Kalisz

Kalwarya

Ozorków

Zamość

Hrubieszów

Częstochowa

Płock

drewnianych murowanych 71 559 1 685 315

8679

1493

446

O 1 co —

GO 05 CO O t—

307

497

390

475

Katolików obr. greckiego Luteranów Kalwinów

Różnice są bardzo znaczne—pomiędzy Płoc- Żydów kiem np. a Hrubieszowem. Rzecz ciekawa, że najlepiej zaopatrzonych w domy murowane miast należy poszukiwać pomiędzy mniejszemi miastami: Kielce (207 mur., 153 drew.), Kazimierz (119 mur., 160 drew.), Olkusz (76 i 82),

Ostrołęka (158 i 14), Wyszogród (120 i 95), a w tej liczbie jedno z pierwszych miejsc zajmują miasteczka prywatne (Andrzejów płocki 128 i 1, Józefów lubelski 105 i 27, Myszyniec 14n i 3, Ostrów Płocki 171 i 2). Już zaznaczyliśmy powyżej, że miasta ówczesne były poniekąd wielkiemi wioskami, mającemi prawo jarmarku, a niekiedy targów. Jarmarki te służyły ludności do zaopatrywania się w różnego rodzaju przedmioty, a liczba ich 3 552 świadczy, że handel wielu przedmiotami odbywał się; nie codziennie, lecz w pewnych odstępach czasu.

Na pojedyncze miasto przypadało rocznie 7.4 jarmarków (jedynie w Warszawie i w 27 drobnych miasteczkach nie było jarmarków). Aż w 128 miastach odbywało się rocznie 12 i więcej jarmarków. Zwłaszcza województwo krakowskie w nie obfitowało: Wolbrom miał rocznie aż 26 jarmarków (2 716 m-ców), Pilica 24 (2 861 m-ców), Miechów 19 (1 230 m-ców),

Żarnowiec 17. Pozatem po 16 jarmarków liczyły: Latowicz (w Mazow.), Lublin, Częstochowa, Dobrzyń nad Drwęcą. Targi tygodniowe, jeden lub dwa na tydzień, umożliwiały nabywanie nabiału i t. d. mieszczanom. W r.

1827 z połowy miast miało 282 po jednym dniu targowym w tygodniu, 67 po dwa dni | poniżej 1 000    „

6?3

05 b-

Liczby te wskazują bardzo pierwotną strukturę gospodarczą kraju. — b) Podział ludności według płci i stanu. W r. 1827 było mężczyzn 2 019 133, kobiet 2 013 202. Co do stanu warto zestawić lata 1827 i 1870, W r. 1827 liczono szlachty 301971, stanu gminnego 3 730 364; w r. 1870 wyróżnił spis szlachtę dziedziczną i osobistą, pierwszej było 60 279, drugiej wraz z urzędnikami 42965. Statystyka r. 1860 podaje 33 253 szlachty dziedzicznej, 9931 osobistej. Chwiejność tych liczb wskazuje lekceważenie przez ludność spraw stanu. (Zmniejszenie się liczebne szlachty pochodzi w znacznej mierze z nieuwzględniania szlachty zagonowej).—c). Podział według wyznań W r. 1827 przypadało:

Kraj cały 3 390 947 •

78 843 177 415 3 035 377754 4291

Warsz.

92882

816

6 443

627

30 697

Innych wyznań

Żydzi tworzą w r. 1827 wśród ludności 9.1°/₀ (w r. 1870 13.53^). Siedzą w miastach, ale rozmieszczenie ich jest bardzo niejednolite. Są miasta, nawet znaczniejsze, gdzie statystyka w r. 1827 nie podaje ani jednego żyda. Są to w wojew. Krakowskiem: Kielce (4 135 m-ców), Sławków (2 510), Koziegłowy (1 7’6 m-ców), Siewierz (1 802), Czeladź (1 570), Jędrzejów (1500), Miechów (1230), Skała (1071), Małogoszcz (1016), Skalmierz (892); w Sandomierskiem Sieciechów (540), Białaczów, w Podlaskiem Stężyca (899), Łaskarzew (719); wreszcie Pawłów w Lubelskiem (555). Obok nich możnaby umieścić miasta, gdzie żydzi tworzyli drobny ułamek: Proszowice (18 żyd. na 11-7 m-ców). Z drugiej strony Kossów w Podlaskiem liczy 315 m-ców wyłącznie żydów, Piotrków Żydowski ma na 687 m-ców aż 6S'0 żydów, Maków na 4 541 m-ców 4 090 żydów, Przytyk na 1 230 m-ców 1 060 żydów. Żydzi stanowili przeszło 50% ludności miejskiej

liczba miast, ogólna liczba gdzie żydów miast

2— 3 000

1- 2000 „

więcej nad 50£

14

36

50

167

177

41

29

Właśnie z miast większych mają więcej nad 50°/o żydów: Lublin (6 795 na 13 475 m-ców), Hrubieszów (2 924 na 5 454 m-ców), Kalwarya (3 515 na 5 248 m-ców), Zamość (2 874 na 5 414 m-ców). Rdzeń żydów siedzi najzwarciej głównie w miastach mających 2—3000 m-ców. Jest to rzecz zrozumiała. Wszystkie prawie miasta prócz 9, mające po nad 3 C00 m-ców, są miastami wojewódzkiemi lub obwodowemi, powiatowemi, co stwarzało z nich ogniska świata urzędniczego, polskiego; miasta poniżej 1000 m-ców, a nawet 2 000, były to raczej wioski, mieszczanie tam trudnili się w znacznej mierze rolnictwem. Co do miast, gdzie żydów wcale nie było, cztery są dobrami duchownemi (Pawłów, Skala, Skalmierz i Sieciechów). Ludność żydowska była w województwach mieszczona dość jednolicie. Inaczej rzeczy stały z innemi wyznaniami. Przypadało na województwa:

Znaczna część pryw. oficyalistów przypadała na oficyalistów dóbr ziemskich—wpływowa ongi grupa ludności, która dzisiaj prawie zmalała. y) Szkolnictwo. Młodzieży szkolnej liczono:

Król. całe 29 750 11 157

Warszawa 4 372

1346

roz-

chłopców dziewcząt

Liczby te świadczą, że wychowywanie dziewcząt odbywało się głównie w domu, Warszawa nie stanowi pod tym względem wyjątku, a nawet znajduje się poniżej poziomu przeciętnego, bo w Królestwie całem liczba dziewcząt kształcących do chłopców ma się jak 39dol00, w Warszawie zaś jak 30dol00. Pensyj, tj. szkół prywatnych było 57. w tej liczbie w Warszawie 7. Nauczycieli liczono 1 756, w tej liczbie w Warszawie 192. d) Służba zdrowia. Znajdowało się:

Król. całe

Warszawa

Krakowskie Sandomierskie Kaliskie Lubelskie Płockie Mazowieckie Podlaskie

Augustowskie 7 846    28 845

Do innych wyznań zaliczeni zostali mahometanie i w ogóle wyznawcy religii niechrześ-ciańskich. d) Podział według sposobów do życia. W ogólnym zarysie przypadało na trzy zasadnicze sposoby do życia:

55

874

28

lekarzy

chirurgów

dentystów

akuszerów i akusze-

:o er.

53

43

rek

561

197

felczerów i cyrulik.

(z czeladzią) aptekarzy

Nadto było 40 osób utrzymujących łazienki (18 w Warszawie), oraz 99 hyclów (6 w Warszawie). Na Warszawę przypada więc 31% ogółu lekarzy, chirurg. 18° ₀ (taka liczba znaczna chi-

500

298

102

rolnictwo

rzemiosła fabr.

handel

Królestwo Warszawa

Król. całe Warszawa

Król. całe Warszawa

osoby główne ich rodziny

87)259    247

2 221 188 620

140377    22328

358035

35126

49 888

7378

131 031    14800

Naturalnie ten podział nie obejmuje ani | rurgów na prowincyi świadczy, iż ten odłam profesyj wyzwolonych, ani nie uwzględnił wielu innych zajęć. Dlatego warto zaznajomić się szczególniej z rozmieszczeniem osób według ich sposobu do życia: a) duchowieństwo. Znajdowało się w r. 1827 osób stanu duchownego 5 554, a mianowicie duchownych świeckich obrządku rzymsko-katolickiego 2 740 księży świeckich, zakonników 1 267, zakonnic 436; greckiego 354. luterskiego 24, kalwińskich 8, mennonitów 11; wreszcie duchownych staroza-konnych 714. Nadto 3 046 osób znajdowało zajęcie w charakterze służby kościelnej, ß) u -rzędnicy publiczni i prywatni. Liczono:

oficyaliści i urzędnicy publiczni

osoby żyjące z wysłużonej pensyi oficyaliści prywatni

całe Król. Warszawa

8 414

2 779

1000

13 754

CO en

CO -O

lekarzy najbardziej odpowiadał wymaganiom, w innych chorobach udawano się do znachorów i felczerów), 75°/₀ dentystów, 35% akuszerów i akuszerek, 38% aptekarzy. Prawdopodobnie w Warszawie samej obowiązki felczerów pełuili fryzyerzy — było ich z czeladzią 159 w Warszawie z ogólnej liczby 184 w całem Królestwie. Złotników nocnych było 22 w (Warsz. 8). Konowałów 117 (w Warszawie 14); kominiarzy 515 (w Warszawie 134). e) Profesye wyzwolone. Statystyka profesyj wyzwolonych grzeszy wielkiemi brakami, np. nie podano prawników, techników i t. d. Istnieją daty tylko względem paru zawodów. Było muzyków 833 (w Warszawie 213), aktorów 64 (w Warszawie 63), architektów 45 (w Warszawie 13), geometrów 116 (w Warszawie 21). Tutaj należy zaliczyć także kuglarzy 3 (w Warszawie jeden), fechmistrzów 2 (w Warszawie jeden),

katarynkarzy 78 (w Warszawie 43).—C) Osoby żyjące z dochodów. Liczono kapitalistów, tj. osoby żyjące z wypożyczania kapitałów, 726 (w Warszawie 495). Właścicieli posesyi miejskich było 41654 (w Warszawie 2 581). Nadto, przeważnie w miastach, znajdowali się posesorowie emfiteutyczni: było ich 1886 (w Warszawie I 225). Co do dziedziców wiejskich ob. pod Roi ni ctw em. 7]) Rolnictwo. Znajdowało się dziedziców dóbr 4 205, dziedziców części szlacheckich (szlachta zagonowa) 32 490. Dobra znajdowały się przeważnie w ręku dzierżawców. Było dzierżawców dóbr prywatnych 3 226, narodowych 885. Czeladź dworska składała się z 144 210 parobków, 115 803 dziewek. Gospodarstw włościańskich było 280 592 (46 475 czynszowników); kolonistów znajdowało się 7 591 osad; z tej liczby 3 494 przypadało na województwo mazowieckie. Liczono chałupników 70 446. Prawdopodobnie do liczby ludności wiejskiej należała większość wyrobników, których jest 135 99 (z tej liczby ńa Warszawę przypadało 5 964). Chmielar-stwem trudniło się 228 osób, flisactwem i oryl-stwem 1 224, wypalaniem węgli 366, pędzeniem dziegciu 42, smoły 377, popielarzy i potażni-ków było 145, dobywaniem torfu trudniło się osób 8, pracowało jako tracze 1 085. Do rzemieślników wiejskich przeważnie należy zaliczyć kowali: 9 291 (410 w Warszawie). Hodowla owiec tworzyła ważną rubrykę w gospodarstwie wiejskiem: owczarzy było 6 056. Eks-ploatacya gospodarstwa mlecznego znajdowała się w rękach pachciarzy: było 2 082 pachcia-rzy (jeden w Warsz iwie). Ogrodnictwem trudniło się w kraju całym 2 886 osób (279 w Warszawie), rybactwem 790 (57 w Warszawie). Przewóz. Odgrywa znaczną rolę przewóz wodą. Było oryli i flisaków I 2 24 o-soby, berlinkarzy 73, szyprów 98. Przewo-źnictwein trudniły się 391 osoby (108 w Warszawie). W Warszawie rozwinęło się wożenie wody; było woziwodów w kraju całym 222 (w Warszawie 171). Liczono furmanów najemnych 1 234 (w Warszawie 92), dorożkarzy 281 (282 w Warszawie), tragarzy 212 (w Warszawie 107). W ogóle przewóz odznacza się bardzo małym rozwojem, co świadczy o niskim stanie stosunków handlowych, oraz o tern, że pojedyncze gospodarstwa same przewoziły swój totfar, nie posługując się wyspecyalizowanemi przedsiębiorstwami. i) Sprzedaż trunków, jadła i t. d. Było:

winiarzy

traktyerników

cukierników

kawiarni

Król. całe Warszawa 240

95

184

168

92

68

82

74

Tutaj można zaliczyć także bilardzistów: 179 (86 w Warszawie). x) Handel innemi przedmiotami. Bardzo poważną rubrykę tworzą kupcy zboża i bydła: 2 366 (w Warszawie 189). Handlarzy tabaki było 394 (w Warszawie 86). Kupców i kramarzy liczono 6 996 (w Warszawie 1401), przekupniów 5 553 (w Warsznwie 2 614), tandeciarzy 327 (w Warszawie 147). Księgarzy 27 (21 w Warszawie). Nadto było liwerantów 60 (32 w Warszawie), markietanów 16 (w Warszawie 10). Znajdowało się 679 faktorów (265 w Warszawie). X) Handel pieniędzmi. Liczono bankierów 8 (4 w Warszawie, wekslarzy 26    (7

w Warsz.). p.) Przemysł i rzemiosła. Statystyka z r. 1827 nie odznacza się pod tym względem dokładnością. Pomiędzy fabrykantami wraz z czeladzią podano fabrykantów cy-koryi 86 (jeden w Warszawie), fajansu 95, instrumentów 63 (47 w Warsz.), kart 10 (wszyscy w Warszawie), krochmalu (11 w Warsz.), laku 16 (9 w Warsz.), mebli 56 (85 w Warsz.), menniczni 3 (w Warsz.), octu 28 (6 w Warsz.), oleju 442 (4 w Warsz.), ołówków 6 (3 w Warsz.), papieru 295 (2 w Warsz., 126 w woj. Mazowieckiem), pojazdów 46 (29 w Warsz.), saletry 7 (6 w Warsz.), świec woskowych 129 (15 w Warsz., 104 w woj. Mazowieckiem), szkła 356 (9 w Warsz., 124 w woj. Mazowieckim), tabaki 19, terpentyny 13, ciągnionego złota i srebra 16. Było: górników 1852 (1059 w woj. Sandomierskiem), gorzelników 2 723, sukienników 8 6M (1 893 w woj. Kaliskiem), tkaczy 5 335 (2380 w Lubelskiem), piwowarów 1 307, a w browarach pracowało 2 927 osób. Destylatorów wraz z czeladzią, liczono 24. Co do właściwych rzemiosł miejsce poczesne zajmowali (majstrowie i czeladź):

Królestwo całe Warszawa 2 877 1 794 410

szewcy

krawcy

kowale

młynarze

piekarze (bez czeladzi) rzeźnicy (bez czeladzi) cieśle (bez czelad.) stolarze szklarze

Król. całe Warszawa

17 468 12 433 9 291 5 773 3 896 3 430 3 ul5 2 823 2 805 2 770

cn o:

576

430

karczmarzy oberżystów szynkarzy trunków

szynkarzy soli

O CO

lO co

CC

O <M

li

co

garncarze bednarze (bez czeladzi) 2 467 garbarze

kuśnierze i czapnicy kołodzieje ślusarze

77

230

stelmachowie

2 230 2 404 1 680

1 139 1 126

131

136

87

CO i—(

Wielka Kacyki, llustr. Ser. 1, Tom XL. Zeez. 319b.

119

Po nich idą (500- 1000 osób zatrudnionych) majstrowie z czeladzią: szwaczki (bez czeladzi) rymarze szklarze zduni

kapelusznicy grabarze

pasamonnicy i szmuklerze 645 malarze kominiarze

Tutaj szwaczki ogniskują się głównie w Warszawie. Jeszcze niższe pod względem liczebności miejsce (100—500 osób) zajmują następujące zawody (liczba majstrów i czeladź):

487 467 458 430 410

Z nich postrzygacze ogniskują się w Kali-skięm (143) i w Mazowieckiem (287), farbiarze w Mazowieckiem (132), sitarze w Lubelskiem (343 —przemysł biłgorajski!): powroźnicy mydlarze introligatorzy węglarze kotlarze siodlarze

gwoździarze (bez czeladzi) 313 orgarmistrzowie

Węglarze w rzeczy samej należą do produk- I cyi rolnej — było ich w woj. Sandomierskim 277.

kamieniarze gonciarze złotnicy grzebieniarze waciarze zegarmistrze mosiężnicy dranicarze drukarze

Gonciarze najobficiej, jak poprzednio węglarze, siedzieli w Sadomierskiera (1 31), dranicarze w Mazowieckiem (139). rękawicznicy brukarze (bez czelad.) sztyehaeze

białoskórnicy (bez czel). lakiernicy dekarze (bez czel.) szmatarze

wapniarze (bez czel.) galanternicy nożownicy puszkarze i rusznik. haftarze i (haftarki b. czel.) 103

postrzygacze

farbiarze

tokarze

blacharze

sitarze

875

816

800

765

674

648

198

534

515

391

377

376

366

345

341

309

292

281

248

239

239

236

233

216

200

193

178

173

161

148

144

147

142

140

109

105

95

134

o: a; o: 05

Ci 00 Oi>

O CO

74

152

39

36

GO i—* OC    Ot ^ OO

148

OÎ

o t-h zd ^

cc co

Inne rzemiosła nie liczyły wyżej nad 100 o-sób głównych z czeladzią: jubilerzy (bez czel.) pończosznicy hamernicy piernikarze tapicerzy koszykarze mechanicy

modniarki (bez czel.) szczotkarze (bez czel). studniarze drwale (bez czel.) parasolnicy (bez czel.) pieczętarze druciarze klepkarze szlifierze krześlarze guzikarze konwisarze lulkarze drelicharze snycerze (bez czel.) iglarze

sztukatorzy (bez czel.) ludwisarze szpadnicy (bez czel.) skalcarze

99

89

84

77

76

75

74

73

71

65

54

48

44

34

32

30

28

27

27

24

21

20

17

12

21

63

26

25

52

40

20

33

14

t'» Ow GO Ot’

Warszawa była ogniskiem przemysłu rzemieślniczego; wogóle województwo Mazowieckie

I i po niem Kaliskie przodowały. Na drugim j końcu znajdowało się Augustowskie. v) Służba domowa. Było jej w r. 1827:

Król. całe Warszawa 19 793 24 384 5 867

służący domowi, lokaje służące, panny stróże domowi

Tutaj także należy zaliczyć froterów 68 (w Warszawie 57), praczki 722 (w Warszawie 324), a poniekąd berejterów 23 (w Warszawie 18.) £)Żebracy i zbrodniarze. W r. 1827 liczono 3 536 osób, osadzonych w więzieniu (z tej liczby przypadło na Warszawę 1 403), oraz znąjdowało się w szpitalach z jałmużny żyjących osób 7 445 (w Warszawie 852). Istniał jeden Tnistrz sprawiedliwości, rezydujący w Warszawie, e) Podział według wieku Statystyka r. 1827 dzieli mężczyzn na kate-goryę co do wieku:

popisowych wy szły ch z lat popis.

niedoszłych lat popisu

/) Ruch ludności. W ciągu roku 1827: chrześcian i in-

5 344 14 836 9 174

223 046

894 073

902 014

2    urodziło się

2i    zmarło

55 j zaślubiło się par

nych wyznań 173 875 138 040 44 151

żydów 14 873 12 458 3 558

C) Stos u n h i iv ci <[ g u lat 18 8 ,2 — 1 8 5 8. a) Wzrost gęstości zaludnienia. Zr. 1858 średuio na milę kwadr, przypadało w Królestwie Polskiem 2 024 osoby. Okolice objęte lewym brzegiem Wisły i granicą pruską z małym wyjątkiem należały do rzędu najlepiej zaludnionych: tu przemysł fabryczny głównie się usadowił, co ściągało cudzoziemców, a także ludność miejscową, gospodarstwo rolne stało na wyższym poziomie, na południu zaś gleba odznacza się urodzajnością swoją. Najbardziej zaludnionemi były powiaty (ówczesne):

gęstość zaludnienia w r. 1832 w r. 1856 przyrost 2617

1    857

2    260 2:54 2 421 2 071 2 152

1    901

2    044 1 801 1 596 1 577 1 657

Nadto do kategoryi powiatów lepiej zaludnionych należały zamożne powiaty zamieszkane przez Litwinów, oraz Płocki i Lubelski; Kalwaryjski Maryampolski Płocki Lubelski

Najgorzej stały pod względem gęstości zaludnienia powiaty położone pomiędzy rzekami Bugiem, Wieprzem i Narwią. Wogóle co do wzrostu zaludnienia inne powiaty przedstawiały się jak następuje:

Rawski Wieluński Pułtuski Hrubieszowski Łomżyński Zamojski Lipnowski Kielecki Radomski Siedlecki Opoczyński Przasnyski Opatowski Mławski Ostrołęcki Stanisławowski Krasnostawski Łukowski Augustowski Sejneński Bialski Radzyński

Łęczycki

Łowicki

Olkuski

Stopnicki

Miechowski

Sandomierski

Kaliski

Koniński

Sieradzki

Gostyński

Włocławski

Warszawski

Piotrkowski

3 825 3 049 2 646 2 635 2 627 2 582 2 566 2 468 2 434 2 072 2 057 2 045 2 042

o cc oo o

511

414

567

390

271

461

468

385

1 857    1 985

1 858

1 470

1 866

1 599

1 561 i 547 1 598 1 346 1479 1 455

l 536

1 384 1 355 1 369 1 264

1 271

i 292

1 238

1 329

1 403 1 233

1 982

1 906

1 906 1 899 1852 1 775 1 774 1 713 1 706

1 696

1 683

1 669 1 645 1 594 1 575 1 552

1 532

1 481

1 460 1 445 1 435

cc co a c

l\S INS co

ins ca co

(N ÎQ (M M (M (M W

OO-fOOO

OO -rf OS ^ o

OOONNHNIOOIO-I —I O CO

bo co

b) Małże ń s t w a. Przypadało małżeństw w latach rocznie:

1815—1820 1837-1842 1850—1856

bezwzględnie na 1000 głów '    ludności

13.2

11.1

1856

36 116 48 100 46 233 42 262

9.7

8.9

Rzuca się w oczy coraz bardziej zmuiejsza-jąca się liczba małżeństw w stosunku do 1000 głów ludności. W Warszawie stosunek ten jest nieco wyższy niż w kraju: dla okresu 1850—56 wynosił on tam 10.9. Warto zaznaczyć, iż lata 1850 — 58, które są w ogóle dla kraju naszego okresem bardzo ciężkim, przedstawiają bardzo znaczne wahania w liczbie zawieranych małżeństw, jak wskazuje poniżej załączona tablica zawartych związków:

1850

1851

OO OC 00 00 OC

49    788

50    978 46 655 48817 42 691 42 441 42 262

c) Urodzenia. Co do liczby urodzeń:

jedno urodzone urodziło się na mieszkańców

QOOOOOOOOOCOOOÛOOOCOOOCOOOOOOOOOOOOCOOOOQOOOOOOOOCOO

OQ000^40iC7Itf^&0C0

167 712 189 523

208    908 183 663 198149

209    749

194    511 209 686 216 124 205 417 218 966 218 161 211 122 192 163

195    745 186 728 171 918

196    908 202 331 201 409 196 374 199 624 192 798 171 446 195 602 220 096

22.3

21.3

19.4

22.7

21.4

20.5

22.7

20.9

20.7

22.1

21.1

21.1

22.1

24.9

24.8

26.0

27.8

24.3

23.7

24.8

24.5

24.2

24.8

27.2

24.0

21.7

Innemi słowy, największa procentowo liczba urodzeń przypada na lata 1832 — 1844, w r. 1845 następuje pogorszenie, które zwłaszcza dosięga najwyższego poziomu w r. 1848. U-bytek ludności męzkiej, zdrowej; będącej w peł

ni sił, wpłynął na to i wrywołał zmniejszenie stosunków urodzeń. Wśród tych urodzeń przypadało dzieci nieprawych:

na 1000 Królestwe całe

urodzeń

Warszawa

1846

1847

1848

1849

1850

1851

1852

1853

1854

1855

1856

przecięt. 1846-56    11.6

Rzucają się stosunki lat 1855—1856, związane z kampanią krymską; lata te przyczyniły się znakomicie do powiększenia liczby dzieci nieprawych zwłaszcza w Warszawie, d) Śmiertelność. Stosunki śmiertelności w okresie 1832—1858 przedstawiają się jak następuje:

jeden skon przypada na mieszkańców

23.7

29.5

30.7 31.9

31.7

28.3

33.5

31.3

34.4 32.2

14

13

10.7

10.9

12.3

10.8

10.9

9.9

12.8

10.9

1832

1833

1834

1835

1836

1837

1838

1839

1840

1841

33.1

32.5

35.3

31.8

32.2

25.8

21.1

26.9

31.9

32.5

22

28

24

<03 04

41

54

51

55

77

66

72

69

25

104

65

63

Śmiertelność jest bardzo znaczna w r. 1832. Cholera w r. 1837 zrządziła także znaczne spustoszenia, ale następujące dziesięciolecie odznacza się niską względnie stopą śmiertelności. Dopiero w ciągu lat 1847 — 1855 klęska po klęsce zaczyna trapić kraj. Już wypadło podkreślić nam parokrotnie ten straszny okres dla kraju naszego. Cholera srożyła się w latach 1848, 1852 i 1855. Wogóle na cholerę:

I—‘ I—‘ I—»

OO OO OO OO OO OO GO ÎO OO

zachorowało zmarło 54177    24 756

16 200    8 369

(M 05 ^ 1Û lûlûlûlftlÂ

190

96

103 527 10 346 3 286 77 539

48 502 4 255 1806 39 563

Naturalnie, pierwszy rząd liczb, podający obfitość chorych, dotyczy tylko wypadków cięższych, które władza notowała. Śmiertelność w r. 18"5 była największa w Warszawie i jej okolicach, oraz w powiatach Pułtuskim i Płockim: następnie w Lubelskiem, Krasnostawskim i Bialskim, oraz w Kaliskim. Najmniejsza, l-o na północy, w pow. Maryampolskim, Kalwaryj-skim, Sejneńskim i Augustowskim; 2-o na południu: w pow. Kieleckim i Sandomierskim, 3-0 w pow. Kaliskim, gdzie wynosiła minimum. C) Stosunek liczebny starozakonnych do innych wyznań. Przypadało:

na 1 000 mieszkańców przypadało

innych wyzn. starozakonnych innych wyzn.

starozakonnych

ludność kraju

922

106

886

879

78

66

114

121

2519380

212944

1816    2 732 324

3 389 079

4 309 234

4107992

372 924

557 895

565 877

1841    3 762 003

1846    4867 129

1855    4 673 869

Co do miejsca pobytu, znajdowało się sta-rozakonnych:

w miastach liczby % °gółu bezwzgl. star.

1816    143 999    67.7%

1856    491972    85.9%

Specyalnie co do Warszawy było:

w wioskach

liczby % ogółu bezwzgl. star. 68 945    32.3%

8o 606    14.1%

w procentach

chrześcian starozakonnych

19.2%

22.4%

25.4%

26.7%

26.2%

26.2%

80.8%

77.6%

74.6%

73.3%

73.8%

73.8%

chrześcian starozakonnych

15 579

65 641

27 801

31 384

44150

41 662

40 922

990 96

92151

120 981

1 15 500

115150

chrześcian niechrześcian razem 638 651    491313    1 129 964

89 613    3 603 796

9 000    10 000

powyżej    10 000

Do liczby miast mających więcej niż 10 000 mieszkańców należały: Warszawa 158 120, Łódź 26 073. Lublin 16 056, Płock 12 614, Kalisz 12 276, Suwałki 10 939, Piotrków 10 036. Częstochowa liczyła 9 233 m-ców; 8 000—900;' liczyły: Augustów, Międzyrzec, Zgierz, Radom, Kalwarya; 7 000—8 000 Siedlce; 6 000-—7 ()■ 0 Łęczyca, Ozorków, Włocławek; 5 000—6 000: Biłgoraj, Hrubieszów, Koniu, Kutno, Łomża, Łowicz, Maków, Sieradz, Sierpc, Staszów, Tomaszów, Władysławów, Włodawa z Orchów-kiem, Wiłkowyszki, Zduńska Wola. Starczy porównać ten spis z odpowiednim spisem z r. 1827, ażeby spostrzedz znaczne różnice: kraj nasz zaczyna różniczkować się już na dzielnice przemysłowe z gęstą ludnością i na okolice wiejskie, czego nie było jeszcze w r. 1827. Łódź po Warszawie zajmuje już pierwsze miejsce. Swoją drogą w miastach, nawet w wielkich istnieje wielka liczba domów drewnianych. We wioskach liczono 450192 domów. W miastach

w miastach w wioskach 3 514 783

64

5«

15

15

zaś było w r. 1857:

mieszkańców

81 220

123867

123535

165131

156562

156072

w kraju całym w Warszawie 2 032

14555 75 986

1816

1824

1831

1846

1855

1856

D) Struli tur a h r aj u w r. 1 8 5 a)

Miasta i wsie. W r. i858 liczono mast 453 i wsi 22 613, z których przypadało na:

miasta 224 229

wsie 3 446 17 837

rządowe prywatne donacyjne instytutowe miejskie

Ludność sama była rozmieszczona w sposób następujący pomiędzy miasta a wioski:

837

122

83

murowanych drewnianych

Do liczby najlepiej zabudowanych miast należą: 1 -o) miasta na południu Królestwa, co się tłómaczy obfitością kamienia: Kielce (588 mur. i 122 drew.), Książ Wielki (85 i 4), Małogoszcz (114 i 60), Olkusz (91 i 65), Pińczów (ł81 i 101), Przedbórz (119 i 96), Włoszczowa (loi i 84): 2-0) niektóre miasta gubernialne: Kalisz (252 i 254), Lublin (439 i 306), Płock (381 i 179), Radom (223 i 138); 3-o) miasta mające przeszłość historyczną i zazwyczaj należące do duchowieństwa: Pułtusk (164 i 120), Wyszogród (127 i 110); 4-o) miasteczka takie jak Cegłów (375 i 70), Józefów (105 i 89), Osięciny (24 i 20). Łódź jest jeszcze miastem drewniauem: na 185 domów murów, przypada drewnianych 904. b) Podział ludności według wieku i płci. W r. 1857 z całej liczby 4 733 760 głów przypadało co do płci: mężczyzn kobiet Co do wieku:

2 283 239 2 450 521

21114

1973 382 1 562 201 1 198177 pochodzenia:

1859 3 714 467 216 295 26? 778

42

81

1 066

75

478

371

316

339

Izraelitów 57 i 421 Cyganów Neofitów

589 683

143

starozak.

213709

253 261

88 745

200 022

137 604

70176

105 766

125 429

3 623 485

4 340

218 456

462

3 812 267 887

4 512

680

1532 571679

339

235

poniżej lat 20 w wieku lat 20—40 powyżej lat 40 c) Podział według w r. 185(5 Słowian 3640 814 Litwinów 215 458 Niemców 264 438 Holendrów Anglików Francuzów Włochów Greków Tatarów

235

2 682 niewyodręb Co do Litwinów, w r. 1856 znajduje się ich 212 604 w obr. gub. Augustowskiej, są też w Warszawskiej i w Płockiej; Tatarzy przebywają w gub. Lubelskiej (187) i w Augustowskiej (Î 52); codo Niemców, na gub. Warsz. przypada ich 1783 M, Augustowską 28 706, Płocką 3bl61, Radomską 6 634, Lubelską 6 582. Niemcy siedzą liczniej w Zgierzu (1 966 na 3 515 całej ludności), Babiaku (146 na 521), Dębiu (893 na 2980), Gostyninie (969 na 3118), Izbicy (497 na 2119), Kaliszu (1698 na 12066), Kole (446 na 4 610), Koninie (1 004 na 5147), Konstantynowie pod Łodzią (1413 na 2 917), Lipnie (610 na 3 884), Łodzi (10140 na 24 655), Nowym Dworze (707 na 2 683), Opatówku (469 na 1659), -Ozorko-wie (1868 na 6577), Pabianicach (1085 ua 4 365), Przedeczu (355 na 1955), Rypinie (651 na 2 282), Tomaszowie (1 770 na 5 136), Turku (1 044 na 4 773), Zduńskiej Woli (1 676 na 6 347), Zgierzu (3185 na 8337). Wogóle miasteczka gubernii Kaliskiej wszystkie liczyły znaczny procent ludności niemieckiej. Greków jest 198 w gub. Lubelskiej. Prócz Cyganów inni cudzoziemcy zogniskowywali się głównie w Warszawie. W Warszawie przebywa także aż 20 002 wpośród ogółu unitów (wszędzie w powyższych datach gub. Warszawska brana bez Warszawy). Wreszcie co do rozmieszczenia Żydów, w Warszawie przebywało 7.2 & całej ich liczby, na wsi zaś 14.1&. Reszta zamieszkiwała miasta i miasteczka. Miasta w stosunku do Żydów rozpadały się podówczas na cztery kategorye: 1) takie, w których żydom wolno było mieszkać bezwarunkowo; 2-o) tak zwane uprzywilejowane, tj. mające przywilej niedopuszczania żydów na mieszkanie; 3-o) u-rewirowane, gdzie na zamieszkanie żydów była wyznaczane oddzielne części miasta; w innych zaś częściach może Żyd mieszkać pod pewue-mi warunkami; 4-o) położone w pasie pogranicznym, rozciągającym się na 21 wiorst od granicy—do tego pasa nie wolno się było sprowadzać Żydom z innych okolic kraju. W tych różnych kategoryach przypadało ludności:

chrześciań.

« 1) w 246 m. pierwszej kategoryi

2)    w 90 m. uprzywile

jowanych

3)    w 31 m. urewirowa-

nych

4)    w 111 m. pogranicz

nych

Zresztą z pośród 111 miast pogranicznych 25 należało do uprzywilejowanych lub urewi-rowanych, tak, iż w powyższych rubrykach są one dwa razy liczone. W wielu miastach pierwszej kategoryi ludność żydowska stanowiła niekiedy większość przeważającą, np. w Czy-żewie (43 chrześciań na 1 441 starozakonnych), Łaszczowie (66 i 1010). Z większych miast i miasteczek tutaj należały: Kalwarya (1615 i 6 522), Kałuszyn (567 i 3 667), Chęciuy (1 003 i 2873), Korczyn Nowe Miasto (1 004 i 2 350), Kutno (2 0u9 i 3859), Maków (986 i 4 231), Orchówek z Włodawą (1673 i 4 304), Opatów (1212 i 2 2’9), Ostrowiec (691 i 2 720), Pińczów (1530 i 2 883), Przedbórz (1114 i 3154), Siedlce (2 533 i 4 998), Sochaczew (912 i 2 936), Stawiszki (336 i 2 234), Suwałki (3 997 i 6 587), Szydłowiec (I 018 i 2 780), Terespol (239 i 2 346), Tykocin (1491 i 3 456), Wiłkowyszki (840 i 4 445), Władysławów (1054 i 4 409), Wyszogród (979 i 2 841). Nie było wcale Żydów w miastach: Białaczów, Brzesko, Busk, Czeladź, Jędrzejów, Gliniany, Kielce, Koziegłowy, Małogoszcz, Miechów, Opatówek, Proszowice, Raciążek, Siewierz, Skała, Skalmierz, Sławków, Słupca, Stężyca; a obok nich istniały inne, gdzie liczba Żydów była bardzo nie-znaczua, np. Urzędów (7 żydów na 1 890 clirześ-cian), Wyśmierzyce (67 na 1 075), Słomniki 37 na 1 796), Pawłów (6 ua 622), Chocz (44 na 1 096) i t. d. d) Podział według wyznań w r. 1356. Przypadało na wyznania:

rzym.-katolickie prawosławne grecko-unickie jednowierców raskolników ewang.-augsb. ewang.-reform, braci moraw. mennonitów starozakonnych mahometan cyganów

Prawosławnych w samej Warszawie było 1510, a w r. 1857—1531. W r. 1857 liczniejsze osady prawosławne istniały: w Drohiczynie 99, Kaliszu 11, Koninie 13, Lipsku 365, Lublinie 280, Łęczycy 33, Piotrkowie 40, Płocku 21, Pułtusku 10, Radomiu 39, Rawie 14, Sandomierzu 11, Siedlcach 18, Sopoćkiniach 81, Suwałkach 101, Tar-

nogrodzie 91, Węgrowie 11, Zakroczymiu 10, Zgierzu 10. W innych 46 miastach liczba ich nie przewyższała 9 głów, w pozostałych nie było ich wcale. Wogóle przypadało w r. 1856 na gubernie:

razem

ocoœr-wo

U5 -+ C lO

t-H t-H r-H

prawosł. unitów jednowier, raskol.

Warszawską bez Warszawy 819 Radomską Lubelską Płocką

Augustowską 105    7 950    462

na Warszawę 1 510

Co do Braci Morawskich i Menuonitów, siedzieli oni w gub. Warszawskiej i Płockiej. O rozmieszczeniu Żydów i Mahometan (Tatarów) mówiono,, rozpatrując podział ludności według pochodzenia, e) Podział ludności według zajęć, a) Duchowieństwo. Było duchowieństwa świeckiego katolickiego 2 212, (w tej liczbie 1 255 proboszczów, 334 administratorów paräfij, 510 wikaryuszów). W klasztorach męskich katolickich 1 756:    164 przeło

żonych. kapłanów 896, kleryków 3b2, laików 274, nowicyuszów 60; w żeńskich: przełożonych 36, zakonnic 370, nowicyuszek 58 —razem 464. W 11 seminary ach iiczono 299 alumnów. Duchowieństwa prawosławnego liczono świeckiego 94, oraz zakonnego 26; greko-unickiego było: świeckiego 200, zakonnego 14; ewangelicko-augsburskiego 65, ewangelicko-reformowanego 7. Rabinów i podrabinów itd. było 1487. ß) Szkolnictwo. W zakładach naukowych było w końcu r. 1857:

123

l 898 210 336

385

10

160

3 288

21

religii nauk rysunk. i kaligr. śpiewu

CO 1—1 t-H £1 I t— 03 rH ^

to    OS

w gimnazyach

szk. realn. wyższ.

powiatów, filolog. 27

nauczycieli

I nauk

\ robót ręcznych

nauczycielek

utrzymujących mężczyzn

ochmistrzyń

nauczycieli

nauczycielek

ream.

niedzielnych

elementarnych

elementarnych żydów.

w zakładach prywatnych

1 712 1683

w 8 zakładach specyalnych 6 gimnazyach filologicznych 2 szkołach realnych wyższych 26 szkołach powiatowych 94 szkołach niedzielnych 1224 szkołach elemen. rządowych 181 zakładach prywatnych 1441 zakładach W tej liczbie znajdowało się 49 002 uczniów i 25 341 uczennic. Według wyznań młodzież szkolna rozpadała się: rzymsko-katol. prawosławnego greko-unickiego ewangelickiego mahometańskiego starozakonnego według stanów: dzieci szlachty

„    urzędników    cywilnych

„    „    wojskowych

„    osób stanu    duchów.

„    właścicieli    znacznych    majątków

„ kupców „ mieszczan „ włościan Nauczycieli było:

604

4 134 6 239 53 184

6 787

74 343

56 663

447

1 013 12 905

3 309

tsS CC

Ol

^ CO L\C O

CO Ol —J

Nadto w domach prywatnych było 126 nauczycieli i 122 nauczycielki. W summie było o-sób nauczających 2251. y) Służba zdrowia W r. 1857 znajdowało się:

Towarzystwo lekarskie liczyło 171 członków. Aptek było 211, z nich 29 w Warszawie; składów materyałów aptecznych 10 (6 w Warszawie. d) Rzemiosła. Liczono w r. 1856 pracujących w rzemiosłach 95 509 osób, w r. 1857 zaś 98 867. Pierwsze miejsce co do liczebności zajmują w. r. 1857: szewcy krawcy kowale młynarze piekarze rzeźnicy stolarze bednarze mularze cieśle

zduni i garncarze

Zatrudniały 1000—2000 osób rzemiosła następujące.-

Ci to

16 617 12 593

8 351

6 501

4 697 4 311 3 932 3 398 3 022 3 007 2 273

kołodzieje

ślusarze

szklarze

kuśnierze

czapnicy

1 873 1 600 1 441 1 420 i 304 1 074

„Wojenno Statist. Sbornik“ podaje nieco inne liczby dla r. 1866. A mian. było w tym roku: ludności miejskiej 1 348 325 głów, tj. 25.3 % „ wiejskiej 3 971 038    „ tj 74.7%

452

rymarze

Dawały zajęcie 500 — 1000 osobom rzemiosła: kotlarstwo (905), stelmacliy (864), tokarze (737), blacharze (654), gwoździarze (603), szwaczki (542), liniarze i powroźnicy (527), introligatorzy (513), kominiarze (507). Jeszcze mniej osób zatrudniały fachy: mydlarstwo (427), sio-dlarstwo (385), kapelusznictwo (181), pasamon-nictwo (340), waciarstwo (520), malarstwo (311), rękawicznictwo (301), zegarmistrzostwo (288), magazyny mód (243), brukar&two (241), mosię-żnictwo (241), jubilerstwo (220), złotnictwo (218), grzebieniarstwo (172), lakiernictwo (119) tapicerstwo (119), nożownictwo (90), puszkar stwTo (78), perukarstwo i fryzyerstwo (89) kamieniarstwo (75), bronzownictwo (48), szczotkar-stwo (43), pieczętarstwo (25), konwisarstwo (19). W powyższym opisie nie wymieniono 11 050 osób, pracujących w rzemiosłach, s) Pracownicy fabryczni We wszystkich zakładach fabrycznych pracowało 56 364 osób w r. 1857. Zakłady tkackie i sukiennicze zatrudniały 8 257 osób, a nadto było pomniejszych rękodzielni i pojedynczych sukienników 2 143; zakłady bawełniane — 14 387 (w r. 1356: 9 823), a nadto było pomniejszych tkaczy 2 437; zakłady wyrobów płóciennych — 4 303 osoby, a nadto było pomniejszych płócienników 12 554; zakłady wyrobów jedwabnych i mieszanych z jedwabiem 88- Cukrownie i rafinerye cukru w liczbie 52 dawały zatrudnienie 7 670 osobom olejarnie—902, labryki papieru 1 068, garbarnie i białoskórnie 3-61, fabryki włosienie i wyrobów sitarskich 1 857. Fabryki żelaza, odlewnie i t, d. dawały zajęcie 4473, miedzi 521 wapniarnie 945, cegielnie 3162, fabryki wyrobów blaszanych, lamp, bronzu — 1 685, szkła 811, fajansu 727. Ludność górnicza stała wynosiła 6 640, czasowo zarobkująca na dowozy 3 360. E ) L at a 18 6 0—1 8 0 ?'. o.) W z r o s t gęstości zaludnienia. Na milę kwadratową: w r. 1859 (bez Warszawy) 1996 „ 1866 1867

miast wiosek 32 430

Ludność miejska szybko się odtąd zwiększa, wynosiła ona:

głów

% ludn. miejs. w stos. do lud. całej

2432

1872

2569

2753

1873

2737

„    1897    4066

ß) Rozmieszczenie ludności. W r, 1866 dokonano reformy, która zamieniła w tak zwane ,,osady“ pewną liczbę miast. Pozostało 125 miast, utworzono zaś 327 osad. Przed dokonaniem reformy liczono w r. 1866 (W. Załęski):

ludności w miastach

1 354 268 180 657

lud. w Warszawie budynków mieszkał, w kraju 95 997 z tego w Warszawie

3 339

CO 00 oo

<0 OS

944 539

1    057 936

2    055 892

t. j. w ciągu lat 25 wzrosła o 94.33%- Ten wzrost ujawnił się najbardziej w gubernii Piotrkowskiej, gdzie dosięgał 272.96%» następnie w Warszawskiej 121.00%- Dla pozostałych gubernij był on poniżej przeciętnej stopy wzrostu ludności miejskiej w całym kraju, a mianowicie dla Kieleckiej wynosił 64.72%, dla Siedleckiej 56.76%, Radomskiej 58.61, Lubelskiej 53.57%, Płockiej 27.14%, Kaliskiej 23.11%. W Łomżyńskiej ludność miejska pozostała prawie ta sama, bo wzrosła zaledwie o 5-65%, a w Suwalskiej nawet się zmniejszyła o 4.03%! Ten wzrost ludności miejskiej odbywa się zwłaszcza w większych miastach. Mianowicie, biorąc 32 miasta, które w r. 1897 miały więcej nad 10 000 mieszkańców, znajdujemy, że ludność ich w r. 1872 wynosiła 653 986 (tylko 14 miast miało nad 10 000 m-ców), a w 1897 aż 1 560 621, t. j. przyrost 25-letni wynosi 138.63%-Warto zwrócić uwagę na wzrost ludności w paru najwybitniejszych wypadkach, a mianowicie: przyrost ten za okres 1872—1897 wynosił dla Łodzi 524.20%, Chełma 255.56 (z 5 410 na 13 826), Pabianic 248-70%» Będzina 223.71%» Częstochowy 214.54, Radomia 150.10%, Tomaszowa 142.58%, Kielc 137.32%, Warszawy'131.24%, Mławy 125.81%, Noworadomska 105.07%. Wzrost miast, prócz Chełma, gdzie zaważyły względy administracyjno-polityczne, był dziełem rozwoju ognisk przemysłowych, lub, jak dla Mławy i Kielc, przewozowych.— y) Podział według wyznań. Według wyznań przypadało:

w r.

1859

1863

16.21%

21.74%

1870

3 687 492 3 804 951 4 596 956 4 688\

219 558)

katolików prawosławnych unitów raskolników luteranów kalwinów braci morawsk.

i mennonitów żydów mahometan cyganów

5) Podział według płci. W r. 1867 liczono 106.76 kobiet na 100 mężczyzn (prze-wyżka 180 433 nad mężczyznami), w r. 1870

229 484    280 620

4 926 327 815

3 049    3 359J

589 683    652 972    815 443

271

143

329

426

204

245

103.63 (przewyżka 164.979). Ta wielka prze-wyżka kobiet nad mężczyznami w r. 1867 jest rezultatem wypadków r. 1863— e) Statystyka urodzeń. Przypadało na 1000 mieszk.:

w tej licz. niepraw. w kraju

całym w Warszawie

Obfitość ślubów jest większą na wsi niż w miastach. Na 1000 mieszkańców zawarto małżeństw:

wogóle urodzeń

00 00 00 00 00 00

lOœCOI>NN

CO tO I-* CO tO OO

OO OO 00 00 00

w miastach 6.59 4.07 4.01

na wsi

8.30

7.46

7.27

43.1

1.8

13.7

t-- t-

1.9

14.6

4.17

4.51

7.27

8.04

!.. K.

1889

26.7

w stosun. do 100 urodź. 4.56

2.4

37.36 34.43 35.49 33.58 36.34

Jak widać liczba urodzeń nieślubnych w ciągu lat 1889—1893 wykazuje dążność ku zniżce. Zawdzięczać to wpływom wsi, albowiem dziło się dzieci nieprawych na 100 urodzeń:

na wsi

1890

1891

1892

1893

w miastach

3.49

3.49

3.42

3.21

uro-

V. Rolnictwo. A) Statystyka rolnicza. P o-

dział gruntów według rodzajów u-prawy. Obszar ogólny gruntów Królestwa Polskiego dzieli się według uprawy jak następuje:

rozległość stos. do cał. 734451 mórg. 3.3 $ 12139 545 1 890 452 1 669 191 4 534 597 1 076 121

Zabudowania i ogrody Kole (grunta orne) Łąki

Pastwiska

Lasy

Nieużytki

22 044 337

55.0 „ 8.6 „ 7.6 „ 20.6 „ 4.9 „

1889

3.75

8.48 4.98 5.67 4.62 5.00

C) Statystyka śmiertelności. Przypadało na 1000 mieszkańców wypadków śmierci:

1871

1872

1873

1889

1890

1890

189ł

1892

1893

w r.

3.30

3.30

3.27

3.00

24.5

29.4

37-4 23.40 21.70 20.61 23.42 23.16

Rzecz ciekawa: śmiertelność jest większa po wsiach niż w miastach. Zmarło na 1000 płci odpowiedniej:

1891

1892

1893

w miastach kob.

100.0

Pomiędzy oddzielueini częściami krąju zachodzą jednak w tym względzie dość znaczne różnice. Największą rozległością gruntów ornych odznaczają się gubernie zachodnie: kaliska — 62.2,$, płocka — 60.5 $ , warszawska—64.2 $ piotrkowska—59.0 $, — najmniejszą: łomżyńska— 45.9 $ , suwalska —47.1 $, siedlecka — 50.4$. Natomiast łąk posiada najwięcej gubernia suwalska—14.4 % , najmniej kielecka— 6.1$ i warszawska—6.3$. Z ogólnej przestrzeni leśnej najwięcej przypada na gubernię lubelską—725 831 morgów (25.1$), najmniej płocką—227.183 (13.5$). W powiecie koneckim gub. radomskiej stanowią lasy prawie połowę przestrzeni ogólnej (163 811 m. czyli 49$), w nieszawskim zaś zaledwie—4 $, w łęczyckim—5.3$ i t. d. Ważnem i ciekawem jest w tym względzie porównanie Królestwa z innemi krajami, co uwidocznia tablica następująca dla głównych kategoryj gruntów:

grun. orne    łąki    lasy

55.0$    8.6$    20.6$

36.7    „    23.8    „    32.6 „

42.7    „    23.4    „    27.8 „

48.5    „    16.3    „    25.8 „

50.5    „    15.7    „    23.5 „

26.2    „    15.9    „    38.8 „

56.3    „    10.5    „    15.8 „

18.0 „    43.6    „    3.6 „

54.1 „    21.1    „    16.6 „

39.9 „    25.0    „    15.7 „

Własność ziemska. Podstawą o-becnego ustroju agrarnego Królestwa jest prawodawstwo 1864 roku, z mocy którego wszelkie grunta, znajdujące się w posiadaniu włościan, stały się ich własnością. Podział o-gólny własności ziemskiej przedstawiał się w roku 1904 jak następuje:

na

na wsi

męż.    kob.

męż.

Stwierdzamy tu fakt śmiertelności większej po wsiach świadczący nie tyle o większej higieniczności miast naszych, ile o braku opieki na wsi nad chorymi, y]) Statystyka związków małżeńskich (na 1000 m.): w r. 1871 1872

OO OO OO 00 OO

ÇO CD co co co

CO to h-* O CO

7.5

7.1

Król. Polskie

Austrya

W ęgry

Niemcy

Prusy

Rosya

Francya

Anglia

Belgia

Włochy

1873

1889

1890

1891

1892

1893

7.3

7.94

6.75

6.67

6.64

7.30

Wielka Encjrkl. Ilustr. Ser. X, Tom XL. Zesi. 319b.

1 307 334 mórg. 5.9% 1.3 „

1.    Państwo

2.    Miasta

3.    Miasteczka (tak zw.

„posady“)

4.    Wielka własność

5.    Włościanie

6.    Szlachta drobna

7.    Gminy, kościoły,

szkoły    116 768    „    0.5 „

Grunta skarbowe składały się przeważnie z lasów, których jest 1 157 423 morgów, co w stosunku do rozległości ogólnej własności rządowej—1 307 334 stanowi 88%. Stosunkowo najwięcej ziemi należy do skarbu w gub. suwalskiej—18.2% i łomżyńskiej —12.3%, najmniej w gub. kaliskiej, siedleckiej i lubelskiej (1.6—1.7%). Obszarami terni zarządza mini-steryum dóbr państwa, oprócz gruntów, należących do innych instytucyi rządowych, jak np. majątków Banku Państwa, obszarów nabytych w ostatnich czasach przez ministeryurn wojny, majątków „apanażowych“ i t. d. Własność miejska stanowi w Królestwie 1.3% obszaru o-gólnego. Największym obszarem własności odznaczają się z pośród miast: Augustów (16 rys. m.), Ostrołęka (9 580), Gostynin (9 030). Własność miast mniej szych, czyli t. zw. w języku urzędowym „posadów“, zajmuje 570 506 morgów. Jak wiadomo, z mocy ukazu 28 paź. 1866 roku zamieniono w Królestwie 337 miast mniejszych na tak zw. „posady“, przyznając im samorząd, którego miasta pozbawione zostały. Mieszkańców tych miasteczek podzielono na dwie ka-tegorye: a) mieszczan rolników, posiadających grunta i b) trudniących się handlem i przemysłem. Do pierwszych zastosowano ukaz o u-właszczeniu, drugich zaś uwolniono tylko od rozmaitych powinności, dziesięcin i t. d. Gospodarstw tej kategoryi jest obecnie 83 995, przeważnie bardzo drobnych. Własność wielką w kraju naszym tworzą przede wszy stkiem folwarki szlacheckie; drobną tylko jej cząstkę stanowią posiadłości towarzystw akcyjnych, prze- i Role myślowych (kopalnie węgla, fabryki żelaza jak Łąki Starachowice i t. d.), oraz dobra donacyjne, Pastwiska rozdane przez rząd z majątków skarbowych ! Lasy lub poduchownych różnym urzędnikom cywilnym Nieużytki i wojskowym, jako nagroda, według brzmienia ukazu, „za współudział w ostatecznem poskromieniu powstania i uspokojeniu Królestwa Polskiego“. Po roku 1830 rozdano tą drogą 128 majątków, zaś po powstaniu 1863 roku—124. Rozległość ogólna tych „majoratów“ wynosi obecnie około 677 000 morgów. Oddzielną również pod względem prawnym kategoryę tworzą dawne i pó-

299 409

2.6 „

570 506 7 730 396    „ 35.1 „

10 748 160    „ 48.8 „

1 271 765

5.8 „

źniejsze ordynacye, wśród których największą stanowią dobra Zamojskich w gub. lubelskiej. (340 815 morgów). Po potrąceniu tych wszystkich kategoryj pozostaje więc obecnie na wielką własność prywatną około 6 milionów morgów. Największą stosunkowo rozległość własności wielkiej znajdujemy w guberniach: kaliskiej — 52.7%, lubelskiej — 48.1%» warszawskiej — 47.6% najmniejszą w łomżyńskiej— 21.9 % i suwalskiej K-a P-go miejsce naczelne w tym względzie zajmuje powiat kutnowski, w którym własność wielka dosięga wyjątkowych, nawet dla naszego kraju, rozmiarów, gdyż zajmuje—72.9% przestrzeni ogólnej. W tej okolicy też, t. j. w zachodnio-północnym kącie kraju, grupują się inne powiaty o znacznych obszarach gruntów dworskich: nieszawski (58.8), włocławski (55.1), lipnowski (54.9), płocki (55.1) rypiński

(59.5) , słupecki (56.3), kaliski (57-6) łęczycki (58.7), sieradzki (51.2), turecki (52.7). Drugą podobną grupę znajdujemy w południowej części kraju na żyznych gruntach małopolskich, w lubelskiem z jednej strony i Sandomierskiem z drugiej; są to powiaty: pińczowski (58.2%), sandomierski (50.2), miechowski (51.2), włoszczow-ski (55.0), jędrzejowski (54.1), zamojski (54.2), lubelski (54.8), krasnostawski (51.8), tomaszowski (50.3), i hrubieszowski (54.3). Natomiast minimum własności dworskiej spotykamy w powiatach kurpiowskich i szlacheckich północnego Mazowsza: ostrołęckim (10.9), kolneńskim

(17.6) , ostrowskim (22.1), przasnyskim (23 4), szczuczyńskim (24.1), mazowieckim (22), augustowskim (19\ oraz w powiatach litewskich dawnego województwa trockiego, obecnie w gub. suwalskiej: maryampolskim(21.1), władysławow-skim (18.7), suwalskim (13.5).—Co się tycze rodzaju gruntów, własność wielka odzraczasię znaczną ilością lasów. Podział ogólny jest następujący:

Ogrody i budynki

22.5%. Wpośród powiatów

156 027 czyli 1.8% 4 430 680    „    49.9 „

7.4    „

5.4    „ 31.2 „

4.3 „

(Liczby te odnoszą się do roku 1894, kiedy rozległość ogólna własności wielkiej stanowiła 8 957 969 morgów). Nareszcie podział dóbr na zasadzie rozległości według danych zgromadzonych przez Towarzystwo Kredytowe Ziemskie, a odnoszących się tylko do dóbr stowarzyszonych, przedstawia się jak następuje (1893):

rozległości ponad

rozparcelowanych

3 000 mg.

1 000 — 3 000 „ 1 696 300 — 1 000 „ 3 857 100 —    300    „    1653

100 „

dóbr 282

30

711

566

5.0 „

Zauważyć należy, iż wykaz ten obejmuje nie- | minimum dla całego kraju — w kutnowskim całą przestrzeń własności wielkiej, bo bez dóbr j (22.2°/,,). Pod względem rodzaju gruntów w gospo-donacyjnych, majoratów, ordynacyi i niewielkiej i darstwie włościańskiem przeważają grunta zresztą liczby dóbr prywatnych, nieobciążonych J Według danych z 1894 roku podział był nastę-pożyczką Towarzystwa Kredytowego ziemskiego; z drugiej zaś strony włączono tu trochę gospodarstw włościańskich, przeważnie pochodzących z parcelacyi dóbr dworskich. Niemniej jednak charakteryzuje on dostatecznie wielką własność naszego kraju. Przeważają w niej, jak widzimy, dobra o rozległości od 1000 do 3 000 morgów; większych jest tylko 282, a z tej liczby na gubernię Lubelską przypada 49 i na Siedlecką 50, na wszystkie pozostałe 183. Własność włościańską w kraju naszym stanowią grunta dwojakiej ka-tegoryi: a) część największą tworzą ziemie od wieków w posiadaniu włościan będące, a w roku 1864 za własność ich uznane; wyjęte są one z pod praw ogólnych, rządzących własnością nieruchomą, gdyż nie mogą być sprzedane osobom nienależącym do stanu włościańskiego, a także dzielone poniżej 6 morgów. Nadto do tej kategoryi włączane są także grunta otrzymywane przez włościan za zrzeczenie się praw serwitutowych, na mocy układów z właścicielami gruntów, serwitutami obciążonych. Wynosi ta kategorya 8 957 283 m. (1904). b) grunta nabyte przez włościan z wolnej ręki lub przy pomocy Banku Włościańskiego z dóbr dworskich. W roku 1904 rozległość tych gruntów wynosiła 1 790 874 morgi. Tak więc własność włościańska w kraju naszym od czasu reformy powiększyła się znacznie, a w ostatniem dziesięcioleciu 1894-1904 przyrost wynosi 1 242 221 morgów (z 9 505 939 do 10 748 160). Według danych z 1894 roku własność włościańska tylko w 16 powiatach przenosiła połowę przestrzeni ogólnej, a mianowicie we wszystkich prawie powiatach gubernii Suwalskiej, bo z wyjątkiem jednego augustowskiego (od 67.1% we władysławowskim do 60.9 w wiłkowyskim), zaś z innych gubernij w powiatach: łowickim —

69.8%, radomskim — 62.0%, skierniewickim, biłgorajskim, będzińskim, olkuskim, kozienickim, łódzkim, radzymińskim, iłżeckim i puławskim (50.7 — 58%). Najmniejszą jest własność włościańska w powiatach szlacheckich Mazowsza i Podlasia (w mazowieckim—13.1%)» winnych zaś: w koneckim gub. radomskiej (34.2%, włocławskim gub. warszawskiej (31.5%) i — jako

orne.

pujący:

ogrody, budynki role

zatem

gospodarstw rozległości: w roku 1870 poniżej 3 morgów

129 197

od 3 do 15 „

240 922

powyżej 15 „

222 698

razem

592 817

432 969 mórg. t. j. 4.6% 6 362 334 1 010 665 923 832 325 345 450 791

66.9 „ 10.5 „ 9.6 „ 3.4 « 5.0 „

Niezmiernie trudno jest oznaczyć dokładnie liczbę gospodarstw włościańskich, istniejących obecnie na wskazanym obszarze własności włościańskiej Królestwa. Pomimo przepisu prawnego, zabraniającego podzielności gruntów poniżej 6 morgów, wiadomo, iż w rzeczywistości podział odbywa się powszechnie i z tego powodu liczba gospodarstw w wykazach urzędowych mniejszą jest od faktycznie istnie- • jących. Ostatnie dane statystyczne dostarczają faktów dwojakiej kategoryi, których do jednego mianownika sprowadzić nie można: wykazują one mianowicie 778 445 gospodarstw na gruntach ukazowych, oraz 179 076 na gruntach nabytych przez włościan, razem więc: 957 521.

Z ostatniej jednak icategoryi tylko 95 772 gospodarstwa, utworzone na gruntach nabytych przez włościan bezrolnych, stanowią niewątpliwy przyrost liczby ogólnej gospodarstw włościańskich w kraju, gdyż pozostałe 83 304 nabyli włościanie posiadający już uprzednio grunta własne: ci więc dołączyli grunta nabyte do dawnych swych posiadłości, albo też przenieśli się na nie, wyzbywając się dawnych, albo wreszcie utworzyli nowe zupełnie gospodarstwa dla synów i t. d. Tylko więc w ostatnim wypadku powiększyli sobą ilość włościan gospodarzy rolnych. W przybliżeniu więc liczbę o-gólną gospodarstw włościańskich obecnie przypuszczalnie na 900 000 oznaczyć możemy. Z powyższych względów trudno jest oznaczyć zmiany, jakie odbyły się wśród własności włościańskiej w obrębie wzajemnego stosunku gospodarstw różnej rozległości. Tylko dla gruntów „ukazowych“ pewne światło na tę ważną kwestyę rzucają liczby, obejmujące podział gospodarstw włościańskich według rozległości dla dwóch lat, dla których istnieją dane. Było mianowicie:

łąki

pastwiska

lasy

nieużytki

1904

126 295 czyli o    2.2% mniej

110.3% więcej

506 592

145 558

34.6% mniej

778 445 czyli o 31.3% więcej

(„Prace Warsz. Komitetu Staty-Tom XXI. Część III-cia. Str. 24).

24 958 6 962 16 501 2 519 1 385

772 758 czyli 59.4% 98 024 169 946 147 999

7.5 „

13.0 _ 11.3 „ 3.7 „ 5.1 „

71 001

3 441 987 morgów 874 816

żyto

pszenica

b) zboża jare:

1 815 607 morgów 755 778

280 402 213 462 54 311 36 406 21 315 7 682 7 030 5 440

razem

c)    kartofle

d)    len konopie

Przy zwiększeniu ogólnem blizko o % część zmniejszyły się kategorye skrajne, urosła zaś znacznie liczba gospodarstw średnich. Różnice zachodzą tu jednak znaczne w różnych częściach kraju co do kategoryi najniższej: o ile bowiem gospodarstwa większe zmniejszyły się co do liczby we wszystkich guberniach z wyjątkiem jednej tylko Płockiej, średnie zaś znacznie się powiększyły, to liczba drobnych pomnożyła się w pięciu guberniach: Kieleckiej, Lubelskiej, Piotrkowskiej, Radomskiej i Siedleckiej (w Radomskiej nawet o 53.5%); natomiast zmalała znacznie w Warszawskiej, Kaliskiej, Płockiej, Łomżyńskiej i Suwalskie). Same te nazwy wskazują zupełnie jasno przyczynę tego zjawiska: w guberniach, w których się rozwiuął i stał się zjawiskiem stałym ruch emigracyjny, włościanie małorolui wyzbywają się gruntów; za to jednak później stają się nabywcami parcel z obszarów dworskich, jak to widzieliśmy wyżej. Z ogólnej rozległości 1 790 874 morgów, o które powiększyła się własność włościańska od chwili uwłaszczenia, nabyli włościanie bezrolni 1 079 185 morgów, zaś posiadający już grunta własne—675 241 (nadto 36 448 morgów znajduje się w posiadaniu niepodzielnem nabywców); pierwsi zatem przeważają w stosunku 62 do 38%. stycznego“

Przeciętna wielkość gospodarstwa włościańskiego według danych z roku 1894 wynosiła w Królestwie 13.8 morgów. Zachodzą jednak olbrzymie różnice pomiędzy różnemi okolicami kraju. Największe gospodarstwa włościańskie znajdujemy w powiatach litewskich, w których przeciętna rozległość dochodzi do 31.8 morgów na osadę w po w. włady sławo wskim, 22 — w sejneńskim, 20 w kalwaryjskim i t. d. W tej gubernii znajdowało się 7 190 gospodarstw włościańskich przenosząęych 40 morgów rozległości, z liczby ich ogólnej 14 249 dla całego Królestwa. Rozległość ta spada natomiast poniżej 10 morgów we wszystkich prawie powiatach gubernii Kaliskiej i Kieleckiej (minimum w piń-czowskim — 6.8 morgów) i w powiecie kutnowskim g. Warszawskiej (7.4 morgów). Szlachta drobna rozpadła się we wschodnich częściach Mazowsza i Podlasia, a punktem jej środkowym jest powiat mazowiecki gub. łomżyńskiej, w którym należące do niej grunta stanowią 60.7% przestrzeni ogólnej. Dokoła powiatu tego grupują się inne, również w znacznym stosunku przez szlachtę drobną zaludnione powiaty jak: łomżyński (43.2% gruntów szlacheckich), sokołowski (37.4%), siedlecki (36.1), szczuczyński (32.2%), ostrołęcki (22.1%); a następnie, w coraz to zmniejszającym się stosunku, sięgając na zachód do powiatów przasnyskiego (26.9), ciechanowskiego (28.5), makowskiego (34.7), mławskiego (19.6), sierpckiego (18.6), pułtuskiego (8.6), płońskiego (10.8), płockiego (9.4), na południe do węgrowskiego (17.2), łukowskiego (16.1) i konstantynowskiego (9.0). W tych 18 powiatach mieści się ⁹/io całój własności drobno-szlacheckiej Królestwa. Liczba gospodarstw szlacheckich według danych z roku 1887 wynosiła 52 993, z czego przypada na gubernie:

Łomżyńską Płocką Siedlecką Warszawską Piotrkowską Na inne pięć gubernij pozostaje zatem tylko 668 gospodarstw. Przeważają wśród nich gospodarstwa o rozległości od 3 do 15 morgów (24 329), mniejszych jest tylko 5 839, większych zaś 22 825. Według rodzaju uprawy grunta szlacheckie dzielą się na: role łąki

pastwiska lasy

zabudowania i ogrody 49 269 nieużytki

Wreszcie w dziale innych właścicieli zamieszczono grunta, należące do probostw (34 813 morgów), klasztorów (468 m.), urzędów gminnych, szkół i t. d. — Produkcyę rolniczą Królestwa Polskiego w najogólniejszych tylko liczbach przedstawić możemy. Według rodzajów roślin uprawnych w roku 1898 wykazano kategorye następujące: a) zboża ozime:

razem 4 316 803

owies jęczmień

groch

gryka

proso

żyto jare

fasola

pszenica jara

soczewica

orkisz

3 198 433 1 395 030 62 706 16 044

Daje to nam w summie 8 989 016 morgów; a że gruntów ornych jest w Królestwie, jak widzieliśmy — 12 139 545, przeto przypuszczać należy, że pozostałe 3 150 529 morgów zajmują ugory, lub też niektóre rośliny w wykazie powyższym niewykazane, jak trawy pastewne, buraki, łubin. Upoważniają nas do tego przypuszczenia inne dane z r. 1893, w których wykazano ugorów 2 151 000 morgów, oraz gruntów pozostawionych odłogiem 562 571 morgów, a nadto, według nieco dokładniejszej klasyfikacyi: 80 249 mor-

gów zasadzonych burakami, 483 321 rośli- j nami przemysłowemi i 176 700 trawami paste-wnemi. Te pozycye wypełniają więc brakującą w wykazie powyższym summę. Miejsce naczelne wśród roślin uprawianych w kraju naszym zajmuje żyto, którego produkcyi poświęcona jest ¹/₃ część przestrzeni uprawnej, poczem następne miejsca przypadają na o w i e s i kartofle. Te trzy kategorye płodów rolniczych zajmują a/₃ (68.4) przestrzeni produkcyjnej kraju. Pszenica stosunkowe najwięcej jest uprawiana w trzech okolicach K-a. Pierwszą tworzą powiaty południowe gubernii Lubelskiej z hrubieszowskim na czele (21.5% gruntów pod pszenicą) — tomaszowski, krasnostawski, zamojski, chełmski i lubelski (17.7 —10.7°/₀); drugą — powiaty południowe gubernii Radomskiej i Kieleckiej: sandomierski, opatowski, miechowski, jędrzejowski, pińczowski, stopnicki i włoszczowski (14.8 —11.1%); trzecią wreszcie znajdujemy na Kujawach i w sąsiednich powiatach płockich: nie-szawskim, włocławskim, kutnowskim, sochaczew-skim, płock., ciechanowsk., płońskim (14.5 —10.1).

W tych też powiatach stosunkowo najmniejszą jest powierzchnia poświęcona uprawie żyta (19.2 — 29.9%), która w pozostałej części kraju sięga 45% przestrzeni ogólnej. W okolicach pszennych najmniej też miejsca zajmują kartofle (8% jako minimum w powiecie zamojskim), których produkcya wziasta w mniej urodzajnych częściach kraju (18% w p. ostrołęckim).

Owies najwięcej jest uprawiany w gub. Radomskiej (21.2%) najmniej w Płockiej (14.5%); jęczmień wykazuje liczby maksymalne na południu Królestwa (w pow. pińczowskim—16.1%), gryka we wschodniej jego części (w pow. bił- ; gorajskim 13.2, w sejneńskim—14.7%); wresz- i cie największe plantacye buraczane znajdujemy koni w powiatach kutnowskim (7167 morgów t. j. bydła rogatego 7.8% przestrzeni ogólnej), błońskim (4 689 mor- owiec gów), gostyńskim, łowickim, sochaczewskim świń i nieszawskim.—Zbiory w Królestwie Polskiem według przeciętnej, obliczonej na podstawie liczb urzędowych za lata 1893 — 1897, były następujące:

341 800 40 319 400 22 306 400 7 414 800 3 410 000 1 792 300 71 200 365 813 000

pszenicy owsa

jęczmienia grochu gryki prosa orkiszu kartofli

Lrodzajz morga według danych urzędowych w latach 1883 —1892, a zatem przeciętny dla dziesięciolecia, wynosił: żyta — 23 pudy, pszenicy—29, owsa—23, jęczmienia—26, gryki— 16, prosa—25, grochu—23, kartofli—204. Liczby te jednak z wielką ostrożnością traktować należy, a to ze względu na nader niedokładne metody zbierania danych statystycznych, zwłaszcza w tej dziedzinie. — Hodowla bydła. Ostatnie dane statystyczne, dotyczące ilości by-w Królestwie, odnoszą się do 1899 roku. Liczono podówczas w Królestwie: koni

dła

(w tern: wołów krów

jałowizny

owiec

świń

1 366 925 sztuk

W zestawieniu z podobnemidanemi dla r. 1870 liczba koni urosła o 613 504 czyli o 81.4%, ilość bydła rogatego o 726 004 (32.5%), świń o 88 337 (8.0%), — zaś liczba owiec zmniejszyła się z 4 180 122 czyli o 1 412 989. W stosunku do ludności i obszaru wypada:

na 100 dzies.

grunt, upraw.

na 100 miesz. (bez lasów)

a) zbóż ozimych:

żyta

pszenicy

b) zbóż jarych:

86 571 600 pudów 30 319 300

żyta

956 100

46.2 15.5 18.7

Najwięcej koni przypada w stosunku do ludności w gub. Suwalskiej (20.9), najmniej w Piotrkowskiej (8.6); bydła rogatego najwięcej w Siedleckiej (47.6), najmniej w Piotrkowskiej (19.7); owiec najwięcej w Płockiej (65.9), najmniej w Piotrkowskiej (14.8); świń najwięcej w Suwalskiej (27.2), najmniej w Piotrkowskiej (5.0). Podział ilości ogólnej bydła według kategoryi właścicieli przedstawia się jak następuje:

koni

bydła rog.

owiec

swin

u włościan

908 673

2 119 670

709 959

858 624

u właść. wielkich posiadł. 277 184

505 602    1 885 793

1 71 411

u szlachty drobnej

78 119

191 222

126 255

78 521

u mieszczan

102 949

141 031

45 126

84 196

Ad. Z.

Najwięcej bydła wszelkich gatunków znajduje się w posiadaniu włościan (66 5% całej ilości koni, 71.7% bydła rogatego, 72.0% świń) z wyjątkiem jedynie owiec Ć25.7 %); w ogóle na 100 gospodarstw włościańskich przypada: 118.0 — koni; 191.4 - krów; 10.8 — wołów. Najwięcej koni w powiatach litewskich: władysławowskim 293.0: kalwaryjskiin — 239.0; wiłkowyskim—

219.8 i maryampolskim —184.5; —najmniej w koneckim — 52.8; będzińskim — 57.0. Najwięcej krów w pow. sierpckim—284.3, radzymińskim 276.0, warszawskim—275.7,najmniej w maryampolskim—125.7 i wieluńskim 132:4). Jest jednak w kraju naszym 256 109 gospodarstw włościańskich (t. j. 29.9° l₀ ich liczby ogólnej) niepo-siadających wcale koni i 90 552 gospodarstwa (10.6% liczby ogólnej), nie mające krów (1899). Inne działy statystyki rolniczej z braku danych, dających jakąkolwiek rękojmię dokładności, zupełnie pominąć musimy.

B) Statystyka rolnicza z wieku XIX. Dane statystyczne co do rolnicWa niejednokrotnie wykazują liczne sprzeczności i nie mogą rościć pretensyi do dokładności. Jednak przyłączamy je wszystkie: zwykle są tak rozrzucone i mało dostępne, iż zgromadzenie ich w jednem miejscu może nie być bez pożytku. a ) Po l o zenie pr a wne włościan tur.

1816. Rok 1816 zastał włościan wolnymi, a to na mocy ustawy konstytucyjnej Księstwa Warszawskiego z d. 22 lipca 1807 r.: „Zniesiona zostaje niewola, wszyscy obywatele są równi w obec prawa, stan osób zostaje pod opieką Trybunałów“ (art. 4, tyt. I), tj. włościanin stał się osobą do prawnych działań zdolną, mógł więc nabywać własność ruchomą i nieruchomą, oraz według woli swojej nią rozporządzać. Dekret królewski z d. 21 grudnia 1807 dokładniej określał na czem ta swoboda polegać miała: art 1 głosił, że każdy rolnik, włościanin i z wyrobku żyjący, niemający już poprzedniczo za dobrowolnym układem nadanego sobie prawa własności lub na lata udzielonego, wolny jest wyprowadzić się z miejsca, w którem dotąd zostawał, i przenieść się w obrębie Księstwa tam, gdzie dobra wola jego będzie; art. 3, najważniejszy pod względem następstw swoich, opiewał, że „zapewnia się dla rolników włościan z wyrobku żyjących, chcących się pozostać w miejscu teraźniejszego ich pobytu, zupełna wolność przemieszkiwania do roku, byleby odbywali też same powinności, którym dotąd podlegali. Dziedzic przez ten przeciąg czasu ani do wyprowadzenia się przymuszać, ani podwyższać żadnego rodzaju obowiązków nie jest mocen“. Słusznie z powodu tego paragrafu trzeciego oświadcza Wł. Grabski:

„artykuł trzeci... dawał do zrozumienia, że po upływie terminu dziedzic powyższe zarządzenie (tj. podwyżkę obowiązków lub wyrzucenie z o-sady) jest mocen uczynić.... Spełniono u nas ostateczny akt wywłaszczenia włościan, zakoń-

czający na razie długoletni ponury proces dziejowy“. Włościanin został uznany za wolnego dzierżawcę. Z jednej strony prowadziło to do wyrzucania włościan z osad i zamiany ich w bezrolnych, z drugiej okazało się, iż „ten sam nieproporcyonalny stosunek między robocizną i ciężarami włościanina, a otrzymanemi korzyściami nietylko się utrzymał, ale jeszcze w wielu miejscach się pogorszył (Rembieliński u Wł. Grabskiego). Te konsekwencye ustawy konstytucyjnej oraz dekretu królewskiego z r. 1807 rozwinęły się w całej pełni za czasów Królestwa, wydając rugi włościan i przyłączanie osad włościańskich do folwarków, b) Statystyka obszaru iv r. 1816—1820. Tablice, oparte na rękopisie Nr 1782 bibl. Ordy-nacyi Zamoyskich i podane przez Wł. Grabskiego, oceniają przestrzeń Królestwa Polskiego w latach 1816 — 1820 na 741 199 włók chełmińskich, w których było:

ogółem

173 848

567 350

741 199

pod nieużytkami

43 246

181 056

224 302

pod lasami

71 749

151044

222793

pod łąkami

8 355

36H2

44497

pod rolami

50 497

199108

249 606

posiadłość rządowa

prywatna

w całem Królestwie

tj. lasy tworzą jeszcze 30% całego obszaru (29% posiadłości prywatnej i 71 % rządowej), nieużytki 31%> łąki 6%. Pod rolą znajdowała się zaledwie trzecia część całego obszaru Królestwa. Do rządu należała blizko czwarta część obszaru (właściwie 23.4$), przyczem procent ten dosięgał zwłaszcza wielkich rozmiarów w województwie Augustowskiem (52 397 włók z ogólnego obszaru 106155), najmniej ■ szych w woj. Krakowskiem (9 564 na 63 052), Lubelskiem (5 895 na 99472). W obrębie obszaru rządowego siedziało 942 221 głów, prywatnego 2499 177 głów. Jest to zdaje się zaludnienie kraju całego, niewiele różniące się od liczby podanej u Wolskiego dla r. 1820 (3520 355 głów), c) Statystyka 1822 r. a) Wysiewy i zbiory w r. 1822 (w czetwertiach):

dzić na czynsz na własne żądanie. Statystyka w r. 1827 podaje: rolników włościan (osad) 280 592, nadto wymienia 46 473 czynszowni-ków i 7 591 kolonistów. Istnieje już obfity proletaryat wiejski: 70446 chałupników, 144 210 parobków i 115 803 dziewek, a nadto z pośród 135 199 wyrobników prawdopodobnie znaczna część przypada na wyrobników wiejskich i małomiasteczkowych. Wł. Grabski zestawia te liczby osad włościańskich w r. 1827 z liczbami w r. 1810, dokonawszy odpowiedniego sprostowania powiatów, w obrębie 6 województw. Warto je tutaj powtórzyć:

wysiewy 110 000 718 000 248 000 485 000 53 000 104 000 3 000 7 000 482 000

zbiory 380000 2 346 000 708 000 1 333 000 115 000 268000 14000 30 000 1 652 000

pszenicy żyta

jęczmienia owsa grochu tatarki rzepaku prosa kartofli

ß) ilość inwentarza żywego. Było: koni

bydła rogatego

baranęw owiec skopów

312 000 sztuk

1 202 000 „

owiec

merynosów

i komora.

1827

880 Z

18 490

ZSS 81

12 751

21 138

30119

107 923

wyrobn.

1810

16 783

15 600

18 348

8 817

26 032

27 702

113 282

dziewki

1827

11 400 13 103

8 473    11 154

15 799 21 096

10 484    9 968

15 973 15 298

21 192 23 234

83 321    93 853

8100 70 900 23100

19 200 291 800 82 000

baranów owiec skopów

baranów owiec skopów

ogółem owiec

d) Dane statystyczne z r. 1827. a) Ludność. Ludność wiejska w r. 1827 wynosi 3 163 127 głów w 22 265 wioskach,

401 047 domach. Z tych wiosek 5 373 było własnością rządową, tj. 12$. Znajdowało się na-ówczas właścicieli dóbr prywatnych 4 205 (z nich dóbr 3 226 w dzierżawie), było 32490 dziedziców zagonowych, oraz 885 dzierżawców dóbr narodowych. Daty te wskazują, że przeważnie większość wielkich majątków była oddana w dzierżawę. Tak samo gospodarstwo mleczne znajdowało się w ręku pachciarzy, których liczono naówczas 2 082. Co do włościan, w r. 1817 zniesiono daremszczyzny i gwałty w dobrach rządowych, a w r. 1820 ustanowiona została taksa gruntów, na mocy której włościanie mogli przecho-

owiec poprawnych

owiec pospolitych

25$

parobcy

1827

1810

15 369 13 126

10 941    12 455

21 293 23 132

11 480    12 376

27 191    21178

30 760 30 932

117 034 113 198

75800 69$ { 783000 ( 173 900

1 526 700

rolnicy włosc.

1827

1810

46 451 42 127

35 808 31 700

42 111    36619

64 643 59 438

29 600 19 154

54 622 39 092

Krakowskie

Sandomierskie

Kaliskie

Lubelskie

Płockie

Mazowieckie

razem w 6 wojew. 269 635 228 130

Naturalnie, liczby te pod wielu względami budzą nieufność, zwłaszcza w zakresie wyrobników i komorników. Ale trudno jedynie na karb niedokładności położyć olbrzymią różnicę w zakresie rolników włościan -- tutaj znaczne

zmniejszenie się liczby osad jest dziełem odbywających się rugów. Z pośród chałupników i wy- j robników wyliczone zostały tylko t. zw. główne : osoby, ß) Wysiewy i plony. Wysiewy j i plony w r. 1827 wynosiły (w korcach war- : szawskich:

Liczono bydła: buhajów wołów krów cieląt

19 610 392 648 538 015 259 991

koni:

plony 751 076 4 439 399 1 506 062

3    183 023 235612 462 065

59 268 35 186 80 599 57 587

4    288 185

wysiewy 212 710 1 406 829 552 144 1 153 285 94 048 177 091 14 696 8 395 34 628 20 825 104 464

8 952

203 578 164135

ogierów wałachów klaczy

f) Sto su nici włościańskie w r.

1846. Około r. 1830 w dobrach narodowych połowa włościan była już oczynszowana, głównie w dzielnicach zachodnich Królestwa, inni byli uważani za dziedzicznych posiadaczy; o ile zaś majątki te były w dzierżawie, lub ulegały i sprzedaży, rząd zastrzegał, że powinności pań-i szczyźuiane włościan nie mogą być powiększa-.... ne. Koloniści trzymali grunta na czynszach, Nadto zebrano 1 300 356 fur siana i posia- głoWnje za kontraktem 20—30 lat, chociaż nie-dano 94 674 ule (pszczelmctwo było najbardziej kiedy, przeważnie osadnicy krajowi, jedynie rozwinięte w Lubelskiem: 21398 uli), y) In- za umowamj trzechletniemu W wielkich ma-' wentarz. Co do bydła było spizężaju roi- ^ jątkach magnackich lud wiejski był także ja-niczego 271 872 konie i 363 278 wolow. Wo- i ^aj,0 zabezpieczony. Ale położenie ludności góle w r. 1827 znajdowało się bydła:    włościańskiej w dobrach zwykłych szlachec

kich było jak najgorsze. Rewolucya 1831 r. zmieniła stan rzeczy: moc rodzin utraciła majątek, na wsi zjawia się mnóstwo ludzi nowych, dorobkiewiczów, którzy nie przebierają w środkach. Rozpoczynają oni na wielką skalę rugi włościan i regulacyę majątków, a rozwój nadmierny gorzelni (liczba ich podwoiła się w ciągu 1830-40) przyczyniał się jeszcze bardziej do ubóstwa włościan. O rozległości tych rugów świadczą rozmiary ludności bezroluej w kraju, a mianowicie było ludności wiejskiej: w r. 1846:

pszenicy

żyta

jęczmienia

owsa

grochu

gryki

prosa

rzepaku

lnu

konopi

kartofli

1)    ogierów wałachów klaczy źrebiąt

2)    buhajów wołów krów cieląt

3)    kóz

4)    świń

8 771 192 841 167 901 55 830 17 868 475 946 694 728 259 991 6 254 703 203

owiec

hiszpańsk.

baranów

owiec

skopów

8.41

14 873 155 654 38 045

mężczyzn kobiet razem

owiec

poprawn.

baranów

owiec

skopów

32.79

28 102 574 759 208 639

wogóle rolniczej

ludności wiejsk. I 434 000 1 537 000 2 971 000 w tej liczbie bezrolnej

567 000    601 000 1 168 000

owiec

ordynaryjn

baranów

owiec

skopów

71 240 58.80 1 054 909 330 743

Owczarzy liczono 6 056. e) Statystyka rolnicza w r. 1889. W r. 1839 było: wiosek rządowych „ * prywatnych dymów

Co do hodowli owiec w porównaniu z r. 1827 wzrosła ona znacznie, było bowiem:

1827

208 572    523 176

5 373 16 992

401 047

1839

merynosów owiec metysów 811 500    1 229 978

owiec ordyn. 1 456 892 1 265 678

Urządzenie włościan zostaje ostatecznie dokonane w dobrach rządowych na mocy przepisów z r. 1841. a ukończone przed r. 1846. Dzień roboczy oceniono na 6, ciągły na 12 kop., czynsz- ustanowiono na lat 55, a później miął być co lat 25 zmieniany. Czynsz wyznaczono na podstawie prestacyi oraz klasyfikacyi dochodu gruntowego (dochód wyznaczano: w życie od 5/18 korca dla trzeciej klasy żytniej do 1¹/₃ korca dla pierwszej pszennej z morgi). Prócz pól włókowych w wioskach, będących jeszcze w posiadłości rządu, dodawano gromadom pastwiska, niekiedy bardzo obszerne, a że nie mierzono dołów, nieoranych zarośli, piasków ugorujących czas dłuższy, przeto włóka dochodziła do 1¹/₈—2 włók. Odjęto natomiast prawo serwitutów brąz nałożono na włościan większe podatki. W każdym razie w dobrach rządowych

we wsiach należących do kas miejskich we wsiach i częściach wsi należących do probostw wyznania rz.-kat. do duchowieństwa grec-ko-unickiego do szpitali i innych instytutów dobroczynności

i donacyjnych włościanie otrzymali spore działy na dogodnych warunkach. Ale w mniejszych majątkach szlacheckich stan włościan pogarszał się. W takich warunkach wyszedł ukaz 26 maja (7 czerwca 1846), który stwarza przełom w rozwoju stosunków agrarnych: zabrania on usuwać włościan osiedlonych w dobrach prywatnych z zajmowanych przez nich osad, umniejszać ich uposażenie, podwyższać ich powinności, a osady puste wcielać do

gruntów folwarcznych, nadto nakazuje u- Wyróżniono cztery kategorye włościan: 1) sunięcie darmoch i najmów przymusowych, czynszowych, którzy płacili tylko czynsz, albo które nie były oparte na tytułach prawnych, obok czynszu oddawali czynsz i daniny, lecz nie Zaczęto sporządzać naówczas tabele prestacyj- odbywali żadnych powinności w naturze; 2) ne, wykazujące: uposażenie i obowiązki każde- czynszowo-panszczyźnianych, którzy obok czyn-go włościanina nietylko w dobrach prywat- gZów odbywają podrożczyzuy i inne dodatków e nych, ale i w instytutowych. Tabele te iliewąt- powinności, lecz nie odrabiają stałej tygodni o-pliwie grzeszą niedokładnością: właściciele Wej pańszczyzny; 3) pańszczyźnianych, którzy ziemscy często ukrywali rzeczywisty obszar po- robią stałą tygodniową pańszczyznę, chociażby siadania włościańskiego, pośpiech w układaniu obok tego i czynsz płacili; 4) Sołtysów łano-ich także nie przyczyniał się do zwiększenia wych i wybrańców, a raczej osady, które pozo-ścisłości; ale w ogólnym zarysie dają one obraz stały po sołectwach i wybraniectwach dość rozległy stosunków właściwych tym cza- (₀b.). Wreszcie dla zrozumienia poniżej poda-som w zakresie dóbr prywatnych. Otóż we-

1 528

7973

46

1 168

nych rubryk należy dodać, że ten uchodził za dług tych tabel znajdowało się osad włościań- właściciela budowli (włościanin lub dwór), kto

opłacał składkę ogniową. Otóż było włościan zarówno we wsiach jak w miastach, prywatnych lub instytutowych twedług rubryk przytoczonych powyżej w tablicy):

skich:

we wsiach prywatnych w miastach prywatnych

239 096 20 697

1) Włościan posiadających więcej nad 3 morgi nowopol.

aa) włościan czynszowych:

na mocy

kontraktów f wieczystych urzędowych \ czasowych

kolonistów budynki własne dworskie 1 985 158

431

krajowców własne dwors. 23 793    685

1 994    303

Ogół

26 894

2 469

na mocy kontraktów ( wieczystych ( czasowych na umowie ustnej, tj. zwyczaju

prywatnych

190

15 •

108

CM

2 456

540

2 575 93 1 804 692 16 885 3 909 47 051 5 682

2917 2 528 20 930 55 729

bb) włościan czynszowo-panszczyźnianych: na mocy kontraktów ( wieczystych urzędowych I czasowych

11836

816

“-3 tO

to

CO rH

co co Ci co

na mocy kontraktów

wieczystych czasowych na mocy umowy ustnej, tj. zwyczaju

prywatnych

Wielka Kucyki, llustr. Ser. I, Tom XL. Zeax. 820a.

46

27

1 270

171

84

23

283

3 029    329

1311 2 913 6 956 3 390 23 948 7 653

3    575

4    308 10 396

33 154

cc) włościan pańszczyźn. na podstawie kontrak. urzęd.

pryw.

( wieczys.

czas.

( wieczys. \ czas.

na mocy umowy ustnej

to

cn ic

CO OlOJCO CO

to to CO O m

O Ok en O C7k Ok

4-

M O

co co co to

O 4^ CO O Ol 00 O C5k — GO —3 OO Ol H K! C O

1.1

4^ to

rfn CO tC

CO o co co ci to

tO OO t—¹ GO *-3 —3 Ol COM tOOk Ol

2)    włościan posiadających uposażenie poniżej 3 mórg miary nowopolskiej

3)    sołtysów łanowych i wybrańców

We wszystkich kategoryach

10 902    26 018    36 920

379

379

3 726 823

107 600 156 359    270 508

Specyałme co do wiosek prywatnych, znajdowało się tam 239 096 ósad; z nich co do 239 061 mamy następujący rachunek:

aa) Włościan posiadających uposażenie 3 lub więcej morgów:

cudzoziemców

krajowców ogół bud. włas, dworskie własne dworsk.

aa) włościan czynszo wych

na podstawie kontraktu J wieczys.

I czasów.

urzędów.

na podstawie kontraktu f wieczys.

pryw.

na umowie ustnej

czasów.

CO GO '“I ry“)

NkflfOHg Ol t-h    ^

2 281

cc    ' to

^    co

Cl GO -<j zo 03 -3

C    .C    t.    Cl

oo    oi    LO    to

Ol Ol    to    t—    çq    Ol

N lH    H    rH    (jq    kO

¹    T-h    co

O* t-H CO CO t— I '—! t- o Ol OO t- ICO

CO co

Oki -I Cl

LO

Ol tO k—¹ tO O k—¹    -3    4^    OO

i-i ~3 O Ol OO CO -3 OffiOOOk^

bb) włościan czynszowo-pańszczyźnianych:

na postawie kontraktu

urzęd.

prywat.

na mocy umowy ustnej

11

to —I    co

OO 03

O O Cl r-H

OO t-- co t- OO LO 03 03

03 r—I tO

Ol

r— t- o OO CO (MOOrH Ol(M 03 t- CO OO CO 03 CO

1227

283 19 677    7 548

11 031 1 723

3    101

4    253 8 627

28 735

cc) włościan pańszczyźnianych:

na podstawie kontraktu \ wieczystych

I czasowych

3 960

to

urzędów.

na podstawie kontraktu ( wieczystych prywatnego

na mocy umowy ustnej

\ czasowych

2)    włość, mających poniż. 3 mórg. nowopol. —

3)    sołtysów łanowych i wybrańców    —

ogółem było włościan we wsiach prywat. 3 523

629

679

374

14 620

Ol |__i

“OOCOOIO GO go OO CO tO O nl

6 743

543

19656    115 359

5 010    25 850

354    —

2 661 4 256 120 792 134 995

rc

o

ÎO kO 00 CO

80 656 154 288    239 061

Wykaz ten nasuwa wnioski ciekawe. Zatrzy polski 54, Warszawski 53, Lubelski 52, Radom-rnując się jedynie nad osadami wlościańskiemi ski 52, Rawski 45, Kielecki 44, Gostyński 38, mającemi więcej nad 3 morgi nowopolskie gruntu,    Siedlecki 37, Lipnowski 36, Włocławski 34,

Przasnyski 25, Płocki 24, Kalwaryjski 17, Łomżyński 13. Liczby te tylko wskazują obfitość osad włościańskich w różnych częściach kraju, bo wobec różnego stosunku obszaru folwarcznego do obszaru włościańskiego w każdym powiecie nie pozwalają na wyprowadzanie żadnych wniosków co do rozległości osad włościańskich. Co do sołectw i wybraniectw z ogólnej liczby 354 przypadało w dobrach pry w. na powiat Stanisławowski 103, Hrubieszowski 81, Łukowski 78, Radomski 1 (i, Augustowski i Łowicki po 13. f) Statysty k a z r. 1859. a) Przestrzeń ogólna. Według pomiarów tryangulacyjnych Królestwo powiuno było zawierać 757 966 włók ziemi, a tymczasem dane, zebrane w r. 1859 w drodze administracyjnej od pojeiyńczych dominiów, wykazały tylko 664 11 0 włók; tę różnicę należy położyć ua karb tego, że nie wszystkie majątki miały dokładne mapy. Z tej przestrzeni o-gólnej przypadało na grunta orne pszenne 62 607 włók, żytnie 288 458, ogrody 17 272, łąki 61 292, pastwiska łączne 37 267, lasy u-rządzone 73 808, lasy nieurządzone 78 6u6, wygony piasczyste 10 377, wody (rzeki, jeziora, stawy) 8 472, błota i bagna 9 781. Porównywując te liczby z liczbami z r. 1816 — 1820, nietrudno do-strzedz znacznego ubytku lasów, oraz zmniejszenia się przestrzeni nieużytków, co świadczy o ciągłym karczunku. Przestrzeń powyższa była podzielona pomiędzy miastami i wsiami. Wsi liczono 22 613; w tej liczbie: prywatnych 17 837, instytutowych i miejskich 83, rządowych 3 446, donacyjnych 837. Własność prywatna obejmowała 499 645 włók, do których prawdopodobnie należy dodać 93 856 włók tworzących różnicę pomiędzy oszacowaniem tryan-gulacyjnem a. danemi zebranemi od dominiów prywatnych drogą ankiety. Co do podziału tej własności prywatnej na różne kategorye gruntów ob, d. ß) Podział własności. Istniejące 22 613 wsie w r. 1859 stanowiły 23 609 oddzielnych własności ziemskich, mniejszych lub większych: niekiedy kilkanaście takich własności tworzyło jedną wioskę, to znowu własność składała się z jednej, a nawet kilku i kilkunastu wiosek. Wolski, wychodząc z obszaru tryangulacyjnego 757 000 włók jako powierzchni kraju całego, oblicza średnią wielkość jednej własności na 32 włóki. Podaje rozdział tej własności według wielkości, a ponieważ bierze wszystkie istniejące wioski, więc prawdopodobnie włącza tutaj także donataryuszów i ekonomie rządowe. Wypadało więc własności oddzielnych:

znajdujemy: w dobrach prywatnych: i-o) Koloniści Ostrołęcki 34, Augustowski 32, Mławski 25, cudzoziemcy mieli się najlepiej—63% należy do liczby włościan cz\ nszowych, a 84.9% miało własne budynki; niewielka garstka trzymała osady na mocy umowy ustnej, a 75% obwarowało sobie wieczystość kontraktem urzędowym. 2-o) Krajowcy włościanie mają własność budynków w 86.6% przypadkach w rubryce osad czynszowych, w 72% wśród czynszowo-pańszczy-źnianych, i w 15% wśród pańszczyźnianych.

3-o) Wśród krajowców przeważa umowa ustna tj. zwyczaj reguluje obowiązki względem dworu. Umowa ustna dotyczy 39% osad czynszowych, 31% czynszowo-pańszczyźnianych i bli-zko 90% osad pańszczyźnianych. Co do rozmieszczenia w kraju osad pańszczyźnianych (wciąż zatrzymujemy się nad osadami mającemi wyżej nad 3 morgi), przypadało ich na 100 osad wiejskich w majątkach prywatnych w powiatach: Bialskim 99, Hrubieszowskim 95, Olkuskim 95, Sandomierskim 93, Łomżyńskim 92,

Lubelskim 92, Miechowskim 91, Stopnickim9l,

Kieleckim ⁽'8, Radzyńskim 86, Opatowskim 86,

Wieluńskim 86, Ostrołęckim 86, Krasnostawskim 83, Opoczyńskim 82. Kalwaryjskim 77,

Siedleckim 70, Płockim 60, Warszawskim 66,

Radomskim 66, Łukowskim 61, Sejneńskim 61,

Augustowskim 60, Piotrkowskim 58, Sieradzkim 57, Przasnyskim 56, Rawskim 53, Stanisławowskim 51, Gostyńskim 47, Maryampolskim 46,

Kaliskim 46, Łęczyckim 42, Pułtuskim 40, Mławskim 38, Łowickim 32, Włocławskim 30, Konińskim 29, Lipnowskim 29, Zamojskim 19. Inne-mi słowy, w całej południowej i południowo-wschodniej stronie kraju przeważała pańszczyzna — prócz powiatu Zamojskiego, gdzie wola ordynatów rozstrzygała o lepszych warunkach. Czynszo-wnicy najbardziej licznie znajdowali się w okolicach przemysłowych i na pograniczu pruskiem, co świadczy, iż na oczynszowanie wpłynęły potrzeby gospodarki intensywnej, a więc w powiatach Lipnowskim, Konińskim, Włocławskim, Łowickim,

Mławskim, Pułtuskim, Łęczyckim, Kaliskim,

Maryampolskim i Gostyńskim. Tabela nie wyszczególnia rozległości gruntów włościańskich, ale podaje tylko całkowitą rozległość dóbr prywatnych, oznaczając ją na 588 119 włók; z tego na przestrzeń ekonomiczną, tak dworską jak włościańską, tychże dóbr przypadało 339 648 włók. Na każdych 100 włókach przestrzeni ekon. było osad włościańskich według powiatów: Miechowski 148, Zamojski 130, Olkuski 127 Opoczyński 111, Stopnicki 110, Wieluński 107, Bialski 97, Krasnostawski 82, Sandomierski 81, Stanisławowski 80, Piotrkowski 80, Łukowski 77, Sieradzki 71, Hrubieszowski 69, Łowicki 66, Łęczycki 65, Kaliski 61, Radomski 59,

Koniński 59, Sejneński 59. Pułtuski 55, Maryam-**'

razem

132

4    810

5    297 4 954

520

864

3 948 1 6i>6

109

282

145

62

28

23

23 60

stos. rubryki II do IV

30.4% 37.4% 44.2 % 20.7 % 29.5 %

c3

Ol

CO 00 CO 03 ^ oo

ć.0

2 060

•o

-a

ci

cS

r^H

PU

2 567

3 168

3 586

c3

02

~ I^^^S^hScoSiS⁰⁰⁰⁰¹⁰¹⁰

<“    ©1000 ®^MnWiû WH

rP

ci

r*

02

-e

1 615    5 556    10 927

tS!

02

-O

>

t—I

pryw. 1846 (dworski

i włościański)

włók

RIT

52 989

89 282

46 323

32 231

o5

n:

02

I—I

—H

wity dóbr pry-

watnych r. 1846

180 642 włók

91 946

185 863

73 430

56 837

cs

c3

tsa

OD

CS

3 451

stos. wzajem. II do I

22.2%

20.9%

25.0%

14.8%

23.7%

poniżej 3 mórg 3-    15    *

5- 30 „

1—    3 włók

3-    5    „

5- 10    „

10— 50    „

50- 100 v „ 10"- 15i»    „

150— 200    „

200— 250    „

25'}— 500    „

500— 750    „

750—1000    „

powyżej 1000

II przestrzeń ekon. włościańska r. 1859

włok

36 117 19 808 36 758 9 587 9 512

Gubernia Płocka posiadała bardzo znaczną liczbę drobniejszych własności, co zawdzięcza istnieniu szlachty zagonowej; pozatem rdzeń własności tworzą majątki 10—15-włókowe, tj. posiadłość jednofolwarczna, a właściwie jedno-wioskowa. W tej rozległości zawiera się nietyl-ko obszar dworski, ale także włościański. Obszar włościański tworzył 35% całej przestrzeni ekonomicznej kraju, stosunek, który bardzo niejednolicie kształtował się w różnych okolicach Królestwa (dla całości obrazu podajemy jeszcze przestrzeń ekonomiczną, oraz całkowitą dóbr prywatnych w r. 1846; liczby się różnią znacznie od liczby r. 1859, ale w summie jej zbliżają się, z różnicą względnie nieznaczną, do przestrzeni tryangulacyjnej kraju, i dlatego budzą w nas więcej zaufania niż liczby z roku 1859).

swo-

A mianowicie wynosiły:

I całkowita rozległ, dóbr prywatn. r. 1859

162 056 włók . 84 892 146 785 65 340 40 570

)>

<<

g. Warszawska

Radomska

Lubelska

Płocka

Augustowska

Nizka stopa dla guberni! Płockiej da się objaśnić obfitością drobnych osad szlacheckich, które podniosły rozległość własności prywatnej. Ponieważ bardziej wzbudza zaufanie stosunek procentowy, otrzymany z zestawienia obszaru ekonomicznego włościan w r. 1859 do obszaru

ekonomicznego wogóle majątków prywatnych w r. 1846 (tj. stosunek II do IV), przeto zatrzymamy się nad nim nieco szczegółowiej. Nizka jego wartość w niektórych powiatach jest niewątpliwie dziełem rugów ludności włościańskiej i wcielenia osad do folwarków. Takiemi powiatami były: Kaliski 19.6%, Włocławski 19.8%. Gostyński 19.6%, Lipnowski 24.2%, Mławski 21.2%,

sunku do obszaru folwarcznego mieli włościanie w pow. Zamojskim 74.8%, Opatowskim » 75.5%, Maryampolskim 68-8, Bialskim 60.0$, Sejneńskim 52.9%- Wysokość tego stosunku wskazuje na to, że rugi tu nie mogły być znacznemi. W każdym razie własność włościańska tworzyła nieznaczną część przestrzeni kraju, y) Podział na gminy. Ta liczba cała wiosek, 22 613, zawierała 450 192 dymów, ludności 3 603 796, a więc na jedną wioskę przypadało dymów około 20, ludności zaś głów

Nizka stopa w Ostrołęckim 19.8%> Łomżyńskim 7.4%. Przasnyskim 20.3% wypływa z o-becności drobnej szlachty, obie zaś przyczyny działały w Płockim (11.4%). Natomiast | 160. Wsie te pod względem administracyjnym niskiej liczby w pow. Kalwaryjskim, 16%. nie I tworzyły 4 933 gminy wiejskie. Było gmin: umiemy wytłómaczyć Najwięcej ziemi w sto- |

so

50

CS

so

70— 80 80— 90 90— ino 100— 200

200

300

300— 400 400— 500 500—1000 1000—1500 powyżej 1500

k—i I—¹¹ >~ I—k to to

tOMi--lO: cn-JCOMbs^CO^KKCÿi

^    O: ■COOCDJOO-JlfkbSNHDSO

to

50

trr

g-

co CD .o

cT

■s

⁰^H5£i?oi>iocoooiü0500occno^ai

t—I H H

50

PT

c3

to co o\

WISH

1771

1461

971

mów

490    240

4933

przeciętna wielk. gminy 80

100

110    236

91

d) Podział ziemi prywatnej pomiędzy | i t. p. użytki. Na lasy przypada więc 25.7$, różne grupy. Wr. 1859 we wsiach pry- na grunta orne 50$. Już powyżej (patrz ru-watnych liczono 499645 włók ziemi, z której    brykę a) zaznaczono, że ta wielkość obszaru

przypadało: na grunta orne pszenne 52727,    prywatnego była inną od rzeczywistej, i obszar

orne żytnie 200 116, ogrody 12 820, łąki 46562,    wias, prywatnej z r. 1846, podany na 588 718,

pastwiska 22 733, lasy 128 516, wydmy pias-    należy uważać za zgodniejszy z rzeczywistością,

czyste 8036, wody (rzeki, jeziora, stawy)    Z tej przestrzeni 499 643 włóki podanych przez

6 916, błota i bagna 7 "91, pod zabudowaniami ankietę dominialną, przypadało: było 6 749; reszta była zajęta pod drogi, place

na folwarki i probostwa

gruntów

ornych ogrodów

łąk

pastwisk razem

142 044    3 797    26 736    14420    186 996

na drobną szlach.

17 707    1 326    2 484    1 908    23 425

rolników-mieszczan

5141    466

848

483    6 938

włościan

87 95)    7 231    16494    5 922    117 599

tj. z całej przestrzeni „ekonomicznej dóbr pry- | Pojedyncze odłamy ludności wiejskiej były u-watnych znajdowało się w ręku włościan 35$ | posażone w sposób następujący: obszaru użytkowego, w posiadaniu dworów 56%- I

razem 27 869 3 501 16918 1828 61659

431

1926

1 698

69Z 1

razem

183 735

272181 35 056 169164 20428 748 049 4 529 134 266

52 025 16 468

514216

197 683 155 638

.SobCOTfiooOCT > CO LO ICOrtftCOO

r-l 05 r- o

M CM

CO

CO CYJ CM

o5

CM

a,

kobiet

u CM 05 O r-;    |> 05

-^-^OCM'ÖCMiCO Ä-C5 LOOOH^

CM cc

95 050 142603 16878 88 097 10 854 390 429 2 416 70 948

U3 lo

-H «o

LO LO

b- oo

CO

CM

3 r— C5 CM ÇO CO ÎO CO ^LO-Tfi^-.'XiCMCMOO

CM

mężczyzn

88685 129 578 45178 81067 9 574 357 620 2113 63 318

O CO CO O

05 r* b-

■0 I

285 726    255 490

93 478    104 205

80922

747 6

— b-

CO 00    «5 CJ5

bl

CO

grunt. orn. 20 646 2 626 12 968

1437

47 364

290

552

t— OO 00 05

krajowi cudzoziemcy czynszowo- f krajowi pańszcz. ( cudzoziemcy pańszczyźniani sołtysi łanowi i wybrańcy zagrodnicy, komornicy karczmarze, młynarze i in. rzemieślnicy wiejscy

czynszowi

chałupnicy

e) Podział ludności wiejskiej. W r. 1859 znajdowało się:

chrześcian niechrześc.

razem

na

drobną szlachtę włościan

czynszowych \ cudzoz. czynszowo- f krajowi pańszczyz. | cudzoz. pańszczyźnianych sołtysów łanowych, wybrańców ogrodników komorników karczmarzy, młynarzy, kowali i in. rzemieśl. wiejskich okupników

nadto było bezrolnych: słudzy wiejscy dworscy i włościańscy

wyrobnicy żyjący z zarobku dziennego

komornicy, luźniacy, chałupnicy itd. bez ziemi

( krajowych

w miastach w wioskach 3 543 309

656 973    502 860    1 159833

87 237    3 630 546

4 200 282    590 097    4 790 379

tj„ we wsiach przebywało 75.79% ogółu ludności kraju (84.3°/o ogółu chrześcian i 14.8% o-gółu niechrześcian). Największy procent ludności miejskiej był w pow. Łęczyckim, bo 44.5%. P° nim szły: Lubelski 31.6%, Augustowski 31.3%. Radzyński 29.7%; najmniej ludności miejskiej procentowo miały powiaty: Lipnowski 13.8%. Łowicki 13.5%, Maryampol-ski 13.4%. Sejneński 12.4%. Miechowski 10.9%. Pomiędzy ludnością wiejską przypadało we wsiach prywatnych:

Słowem, w r. 1859 jedynie w wioskach prywatnych proletaryat rolny tworzył pokaźną liczbę 867 537 głów. Do tego należy dodać proletaryat bezrolny w dobrach rządowych (i donacyjnych). Załęski oblicza liczbę bezrolnych w r. 1859 w całym kraju na 1339 210 (36% ogółu ludności wiejskiej), tj. o 171210 więcej niż w r. 1846—wynik poniekąd naturalnego przyrostu, poniekąd rugów. C) Stosunek wzajemny włościan różnych ka-tegoryj w dobrach prywatnych. Liczono w r. 1859 w dobrach prywatnych gospodarstw włościańskich 208969, a mianowicie czynszowych: krajowców 46 724, tj. 22.3%. cudzoziem ców 5 773 tj. 2 7%; czynszowo-pańszczyznia-nych: krajowców 28 394 tj. 13.6%. cudzoziemców 3 ?32, tj. 1.5%; pańszczyźnianych 124 846, ! tj. około 60%- Warto porównać te liczby z liczbami w r. 1846. Było w majątkach prywatnych:

CO 05

osad poniżej 3 morgów 30 860 11 079

19781

osad powyżej 3 morgów 208 236 (z sołt.) 197890

10 346

ubytek

tj. ubytek wynosi około dziesięciu tysięcy o-sad powyżej 3 morgów, a nadto znikło % 0_ gółu osad małorolnych (o ile nie zostały zali-I czone do zagrodników itd.) w ciągu lat i3. Ru-

gi więc pomimo prawa w r. 1846 trwają w wielkiej mocy. Co do różnych kategoryj włościan, mających po nad 3 morgi, liczba pańszczyźnianych spadła o 17 424 osad (ze 135015 na 117 591), natomiast liczba osad czynszowych i czynszowo-pańszczyźnianych wzrosła z 72 867 na 80099, tj. o 7 232. (W tych obu liczbach możliwy jest błąd z powodu tego, iż niewiadomo gdzie w r. 1859 wliczeni zostali sołtysi łanowi, figurujący odrębnie w r. 1846, kiedy ich było 354). To zmniejszenie się liczby o-sad włościańskich odbywa się wszędzie w gub. Warszawskiej prócz pow. Konińskiego, zwłaszcza przybiera wyraz napięty w Wieluńskim powiecie (liczba osad pańs. spadła z 5 992 na 5116, czynszowych z 1 012 na 825), oraz w Lubelskim (prócz pow. Lubelskiego). Natomiast osad włościańskich przybyło w gub. Radomskiej, a mianowicie w Opatowskim, Kieleckim, Stop-nickim, a nadto w Pułtuskim, Włocławskim i w Augustowskim. Co do liczby pańszczyźnianych osad, najobficiej istniały one, jak i w r. 1846, w południowym i południowo-wschodnim pasie Królestwa. Na 100 osad Włościańskich przypadało pańszczyźnianych: Bialski 99.4, Hrubieszowski 96.5, Miechowski 91, Lubelski 87, Kielecki, Łomżyński, Wieluński, Olkuski po 86, Sandomierski i Stopnicki po 85, Ostrołęcki i Krasnostawski po 82, Opoczyński 79, Radzyński 76, Siedlecki 73, Płocki 72, Augustowski 65, Radomski 63, Opatowski 62, Sejneński 61, Piotrkowski i Przasnyski po 56, Sieradzki, Warszawski i Łukowski po 55. Kalwaryjski 54, Rawski 49, Maryampolski 48, Pułtuski i Stanisławowski po 41, Mławski i Kaliski po 39, Łęczycki 31, Gostyński 30, Łowicki 26, Zamojski 19, Koniński 17, Włocławski 16. Prócz powiatu Zamojskiego wszystkie powiaty mające najmniejszą liczbę pańszczyźnianych włościan leżą w kącie przy zejściu się granic W.' Ks. Poznańskiego i Prus Zachodnich, a wiele na oczynszowaniu zaważyła obecność kolonistów zagranicznych, przynajmniej w powiatach Ko- : nińskim (1 394 osad cudzoziemskich, tj. 15% ogółu osad). Rzecz ciekawa, wzajemny stosunek do siebie liczebności różnych osad czynszowych do pańszczyźnianych kształtuje się odmiennie w tym kącie niż w pow. Zamojskim, gdzie oczynszowanie pochodziło z innych pobudek. A mianowicie przypadało na 100 osad:

czynszowych czyn,-pań. pańszczyz.

wszystkie 11 079 22108 29516 25 796 33 473 25 563 17 842 13 085 8 073 9777 ! 0 399 1 520

738

208 969

pańszczyźnianych 7 255 15 055 18828

17    804

18    855 13 080 10 819

7 571 5473 5 279 4483

czynszowo-pańsz. krajowcy cudzoz. ' 1 111

2518    439

3    7 3    523

2    880    315

4    992    433

3    653    484

2 265    188

1514 171

64

145

846

254

06

124 846

1430'    156

2471    253 ^

54

641

280

czynszowi krajowcy cudzoz. 2392    257

3469    627

5 524    848

4366    431

8262.    931

7 370    976

4 309    261

3 520    309

1457    152

2 570    342

2 692    500

78

493

61

300

46 724    5 773    28 394    3 232

1P

poniżej 3 mórg.

3 — 6 mórg.

6—9    „

9-12 „

12-15 „

15-18 „

18-21 „

21—24 „

24-27 „

27—30 „

30—45 „

45-60 „ powyżej 60 mórg.

Średnio na osadę:

czynszową krajową

18 morgów

„ cudzoziemską 18 czynsz, pańszczyźnianą

Ol OC

29

Włocławski Koniński Łowicki Lipnowski

natomiast na południu Zamojski

tj) Uposażenie włościan w grunta. W obrębie majątków prywatnych z pośród każdej kategoryi osad włościańskich przypadało na osady:

52

25

23

80

31 CC CO Ol

H CO Ol Ol

19

Powiaty litewskie należały do rzędu najlepiej uposażonych pod względem ziemi:

osady czynszowe pańszczyźniane Augustowski    66 mórg.

Kalwaryjski    30

Maryampolski

Sejneński

po nich szły powiaty wschodnie:

31.5 mórg.

17.8    „

16.8 mórg. 23.3    „

40.7    „

28.2 „

31

31.4 „

Bialski

Radzyński

Siedlecki

15

to co to

o -<i to

mórg,

28.5 mórg. 22.2 *

13 mórg. 13.2 „ 11.8 „

27

22.5    „

13

11.4 mor.

6.2 mor.

12

9.8 „

15.8 „

10

499 895 rb 63 383

310 031

czynszowi

55 105

Robocizna wynosiła:

krajowi

cudzoziemcy

czynszowi

czyuszowo- f krajowi pańszczyź. ( cudzoziemcy pańszczyźniani

I,. K.

oraz co do osad czynszowych specyalnie: Mławski

Lipnowski Ostrołęcki Przasnyski

Najgorzej uposażone były pow. południowe Miechowski

Olkuski

Stopnicki

A) Powinności włościan. Statystyka 1859, dotycząca majątków prywatnych, podaje powinności ciążące na włościanach. Opłacali oni czynsz następujący (opuszczamy ułamki):

krajowi cudzoziemcy czynszowo- \ krajowi pańszczyźn. \ cudzoziemcy pańszczyźniani 959 573 dni

6 741 463    13 554 857

6 921 849 13 958 521

Wreszcie dawali osepu 42 320 korcy, a mianowicie ezynszownicy krajowi 2 718, cudzoziemscy 117, czynszowo-pańszczyźniani krajowi 7 438, cudzoziemcy 545, pańszczyźniani 31502.

C) Rozwój rolnictwa a) Okres 181 6— 1 8 3 0. Nad rolnictwem naszem w pierwszych dziesięcioleciach w. XIX ciążą tradycye w. XVIII, a przejścia polityczne, których widownią były lata przed r. 1816, bynajmniej nie sprzyjają ukazaniu się wzorów lepszych, spadek zaś cen w latach 1820 — 1830 nie zachęcał, kiedy nastały czasy spokojniejsze. Trądy eye dawne nie odznaczały się złożonością swoją. Bydło hodowano właściwie na u-żytek własny, dwór więc trzymał parę krów mlecznych, a ponieważ uprawa roli dworskiej odbywała się, korzystając ze sprzężaju włościańskiego, przeto dwory zaniedbywały zupełnie hodowlę wołów. Holsche (r. 1800) daje pojęcie o tern, jak prowadzono chów bydła w początkach w. XIX w obrębie obecnej gub. Płockiej i Łomżyńskiej: „Uprawa roli odbywa się prawie.^wyłącznie we woły, chów bydła stoi bardzo nizko. Gdzieby się wyżywiło 20 krów, trzymają 10, i to tak lichych, że się wcale nie opłacają, gdyż z krowy jest tylko 10 złotych dochodu i masła muszą dokupywać z Prus; większych mleczarni niema wcale“. Co do hodowli koni, ta gałąź przemysłu, ongi

znacznie rozwinięta w Polsce, kiedy dwory znaczniejsze hodowały konie na potrzebę wojenną, podupadła. Nadto wojny napoleońskie ogołociły kraj z koni; w r. 1804 —1805 liczono w departamencie warszawskim 42 118 koni, a w r. 1810—1811 tylko 33.504, pomimo że departament ten był powiększony o dwa powiaty. Hodowla dworska w początkach w. XIX i nawet później ograniczała się jedynie do zaspakajania potrzeb stajni cugowej. Wogóle chów bydła był bardziej rozwinięty u włościan, którzy korzystali wtedy ze wspólnych pastwisk. Las był głównem źródłem dochodu: budulec szedł za granicę, a gospodarowano w sposób rabunkowy. Wycięte obszary po lesie włączano do pól folwarcznych lub osadzano tam włościan, a kiedy ceny zboża wzrosły i opłacało się rozszerzyć rozmiary produkcyi zboża, zwracano się, nie do podniesienia wydajności gruntów, ale w ciągu pierwszycli dziesiątków w. XIX do rugowania włościan i wcielania ich gruntów do roli folwarcznej. Kładziono nacisk prawie wyłącznie na produkcyę pszenicy, której wywóz, spadłszy w pierwszej połowie w. XVIII, podnosi się w drugiej. Wogóle gospodarstwo folwarczne było liche, mało rozwinięte; cała umiejętność sprowadzała się do korzystania z pracy włościan, którzy przybywali ze swoim sprzężajem, do wycinania lasu i do sprzedaży pszenicy, a wreszcie do dbałości o konie cugowe. Rozwinęło się ono, tj. gospodarstwo folwarczne, w Wielkopolsce, oraz w przyległych do niej okolicach Mazowsza i Małopolski. Zasadą była wszędzie trzypo-lówka, a niekiedy dwupolówka; pola dworskie były zmieszane z włościańskiemi, ugór dworski dostarczał na wiosnę pastwiska wspólnego, później to robiły rżyska; w ogóle paśniki były wspólne — okoliczność, która umożliwiała włościaninowi trzymanie większej ilości bydła. W r. 1800 obraz rolnictwa w obecnych gub. Łomżyńskiej, Płockiej, Warszawskiej, Kaliskiej i Piotrkowskiej podaje Hol sehe. Stosunki były tam bardzo pierwotne; ugór pozostawał nieobsiauym i był gnojony raz na 10, a nawet 15 lat, groch i len siewano w polu jarem, kartofle uprawiano w ogrodach. Gospodarstwa folwarczne w Płockiem nie używały wcale własnych inwentarzy do uprawy, a z tego powodu miały mało nawozu i dalsze pola musiały na las zapuszczać, budynki były w folwarkach stawiane bez żadnego względu na wygodę inwentarza lub ludzi, albo na kontrolę; stodoły, zwykle daleko stojące od innych budynków, miały ściany z desek, a często z chróstu; obory były zimne, bez drabin ani żłobów, bydłu rzucano siano na ziemię, a ściółki nie dawano. Stajnie dla koni bywały cieplejsze, czystsze; spichrz był najtrwalszym budynkiem, co pozostawało w związku z wyłącznie zbożowym kierunkiem gospodarstw. Owczarstwo

także stało nizko; jedynie w gub. Kaliskiej by- runku. Już w r. 1822 merynosy będą two-ło więcej owiec i były one nieco uszlachetnio- rzyły 6%, metysy 25°/₀ ogółu owiec, w r.

Takiemi były wzory, które pozostały 1827 te liczby wzrastają na 8% i 32°/₀-z dawnej doby, a które coraz mniej odpo- Zainteresowanie budzi gorzelnictwo, inna wiadały wymaganiom czasu. Wymagania cza- w przyszłości wpływowa gałąź produkcyi su szły w kierunku podniesienia hodowli bydła j rolnej. Zresztą ma ona ze sobą dawne trady-i powiększenia ilości gnoju, co umożliwiłoby | cye, kiedy karczma była jednem z wielkich źró-

ne.

racyonalniejszą uprawę gruntów, w kierunku bardziej różnorodnej uprawy, podniesienia jakości i narzędzi i budynków. Aie nie były to rzeczy, któreby dały się łatwo urzeczywistnić: wo-góle pańszczyzna zwalniała od wielu kłopotów gospodarskich: stawała w poprzek postępowi rolniczemu. Jedynie Kujawy i Lipnowskie stały na wyższym poziomie; tu już w wieku XVIII można dostrzedz początki ulepszonego gospodarstwa folwarcznego; trzymano służbę folwarczną bezżenną, posiadano własne inwentarze żywe i lepsze narzędzia. Lasy jeszcze w r. 1816 — 1820 tworzyły w Królestwie 30% całego obszaru —przetrzebienie ich i wywóz drzewa za granicę będzie w ciągu wielu dziesięcioleci, aż prawie do r. 1870—1880, wielką czynnością właścicieli; nieużytki zabierały 31° ₀ całego obszaru kraju, i ich obrócenie pod rolę będzie dodatnim objawem rozwoju rolnego. Pod rolą znajdowała się zaledwie trzecia część ziemi — okoliczność, która tłomaczy to jakim sposobem ludność kraju naszego w ciągu lat 1816 — 1906 mogła powiększyć się prawie cztery razy. Majątki były zwykle oddawane w dzierżawę; na liczbę 4 205 majątków 3 226, tj. 77°/₀ było w tein położeniu w r. 1827—z tych dzierżawców po r. 1831 wyjdą nowi właściciele, którzy tak energicznie wezmą w swe ręce wywłaszczenie włościan. Mleko oddawano pachcia-rzom—istniało w r. 1827 aż 2 082 pachciarzy. Główną postacią na folwarku był ekonom, który dopilnowywał pracujących. O nizkim poziomie postępu rolniczego świadczy smutny los czasopism rolniczych, które zakładano w latach 1816—1830 i które po kilku lub kilkunastu numerach dla braku prenumeratorów przestawały istnieć; jedno z nich („Dostrzegacz ekonomiczny i polityczny lubelski“) utyskuje, że prenumeratorowie, a było ich aż 19, nie pokrywają nawet kosztów papieru. Szkoła w Ma-rymoncie, działająca od r. 1820 do r. 1830, wiodła żywot suchotniczy: była przeznaczona dla oficyalistów. Pozwolono zamrzeć Towarzystwu rolniczemu (1810 —1812, 1815 —1817). Jedyne objawy postępu dają się zauważyć w zakresie leśnictwa: w r. 1816 przystąpiono do urządzenia lasów rządowych, w r. 1825 ukończono pierwsze ich urządzenie z cięciami na lata 1825 — 1849, ale dopiero w r. 1845 załatwiono tę sprawę ostatecznie. Ze Ślązka i od Poznańskiego krzewi się hodowla owiec, która w przyszłości ma stać się tak wptywowem źródłem dochodów; już około r. 1808 widać usiłowania w tym kie-

deł dochodu w większych majątkach, i takiem źródłem stanie się w okresie 1830 —1840, aż to wywoła w samem społeczeństwie około r. 1843 żądanie, ażeby na drodze prawodawczej ograniczyć pędzenie okowity i jej wyszynk. W r 1827 w gorzelniach pracuje 2723 osób. W ogóle „w epoce 1815 —1830 poziom kultury naszego ziemiaństwa był nizkl i przytem na błędną drogę skierowany. Wybitniejsze siły społeczeństwa widziały dla niego jedną jedyną drogę postępu —postęp przemysłowy. Rolnicy-ziemianie, o ile nie pochłaniały ich urzędy publiczne, ci którzy siedzieli na roli, w tym rozwoju przemysłowym słaby tylko mogli wziąć ulział. Z dążności postępowych przyjmowano tylko te, które doraźnie fortunę wzmagały — owczarstwo i gorzelnictwo. Prądy kulturalno-rolnicze gruntują się w naszem społeczeństwie dopiero po klęsce 1830 — 1831 roku“. (Wł. Grabski), b) Okres 1830—1840. Lata 1830 — 1831 wyzuły z majątków bardzo wiele rodzin i oddały ziemię w ręce dorobkiewiczów, którzy, chciwi na zyski, umieli lepiej chodzić około interesów swoich, a w stosunku do włościan wyzyskują bez skrupułu swoje położenie i prowadzą rugi, mnożą produkcyę wódki. Wzrostowi produkcyi sprzyja wzrost cen, jak to wskazuje tablica, podająca ceny przeciętne na rynku warszawskim. Zresztą ów wzrost oddziała dopiero po r. 1840 w całej mocy swojej. A mianowicie przeciętna cena z okresów pięcioletnich wynosiła w rublach:

1820-1824 1825 — 1829 1830 — 1834 1835 — 1839 1840—1844 1845 — 1849

pszenica    żyto

2,79    1.79

2.82 3.61    2.39

1.54

jęczmień

1.49

1.45

2.12

3.51

1.94

1.78

4 09

2.23

4.74

3.34

2.90

Wzrost cen wywoła rozszerzenie uprawy zboża, zwłaszcza pszenicy, a to także przyczyni się do spotęgowania rugów włościańskich, przedewszystkiem wzmaga się owczarstwo i gorzelnictwo. Już w okresie przed r. 1830 wzrastała liczba owiec stale, zarówno pospolitych, jak merynosów i mieszańców. W latach 1830— 1844 nastąpi okres największego rozkwitu owczarstwa: pospolitych owiec będzie ubywało, ale dzięki wzrostowi liczby merynosów i mieszańców ogólna liczba owiec podniesie się. Będzie w kraju:

Ale

Wielka Enoykl Ilustr.Ser. i, Tom XL. Zesz. 320a.

12 i

pospolitych

1 031 600

1 456 892

1 265 678

979 927

merynosów metysów

393 000

811 500

1 229 978

102100

207 572

587 701    1 634 683

wszystkich owiec

1 526 700

2 476 964

3 018 832

3 201 611

1822

Î 827

1839

1848

Co do gorzelnictwa, zastosowanie przyrządu Pistoryusza dało nową pobudkę rozwojowi tej gałęzi przemysłu rolnego: w ciągu lat 1830 — 1840 liczba gorzelni podwoiła się. Po r. 1831 zdarzało się, iż niektórzy dziedzice opłacali najemników kartkami do karczmy. Ten rozwój gorzelnictwa przyczynia się niezmiernie do zwiększenia uprawy kartofli, które z ogrodów przechodzą na pola, a temu wzrostowi uprawy sprzyja także idąca wskutek rugów proletary-zacya ludności wieśniaczej. W ciągu lat 1827 — 1839 produkcya kartofli podniosła sie z 4280 185 korcy na 8 511 840. Jest to okres rozpowszechniania się u nas ziemniaków. Warto zestawić z tym wzrostem kartofli wzrost innych zbóż. A mianowicie zbiory wynosiły:

1827 751 076 4 439 399 1 506 062 3 183 023 235 612 462 065 59 268

1839

827 563 4 404 478 1 604 604 3 276 344 326 897 359 158 54 173

pszenicy żyta

jęczmienia owsa grochu gryki prosa

t. j. kiedy uprawa innych zbóż zaledwie nieco podniosła się, a niekiedy spadała, produkcya kartofli wzrosła prawie pięciokrotnie. Zaczynają się u-kazywać pierwsze cukrownie: Guzów (1831), Hermanów, Leśmierz, Strzelce (wszystkie w r. 1839), Poturzyn (1840), ale są to zakłady łe, wymagające zaledwie kilku tysięcy rubli na swoje urządzenie. Rozwój piśmiennictwa rol-

niczego także wskazuje na podniesienie się poziomu wymagań. Szkoła Marymoncka, otwarta po wypadkach 1830—1831, w r. 1835 zamieniona zostaje w zakład wyższego rzędu, z którego wychodzić będą poważni przodownicy postępu rolniczego. Pierwszy zastęp uczniów opuści mury tej akademii rolniczej w r. 1838. Słowem, okres 1830 —1840 jest tylko okresem wstępnym do okresu lat 1840—1860. Ale swoją drogą ma on własne swoje rysy i stworzy odpowiednie konsekwencye. A mianowicie: gorączka wyrzucania ludności wieśniaczej z o-sad wvwoła ukaz r. 1846, który, ochraniając stan posiadania włościańskiego, jednocześnie zatamuje rozwój gospodarstwa racyoualnego i wdroży je z konieczności w łożysko jedynie ulepszania tych form, które mogą wy-kwitnąć z trzypolówki. Nadmierny rozwój go-rzelnictwa i powszechne rozpajanie ludu wywoła ukaz r, 1843, nakładający pewne ograniczenia na produkcyę wódki i wyszynk; choroby kartofli w r. 1847 także oddziałały ujemnie; a nadto nastanie nadprodukcya, której skutki ujawnią się w następnem dziesięcioleciu dotykając gorzelnictwo powszechnym kryzysem. Tak samo owczarstwo około r. 1844 podlegnie przesileniu i zada cios sobie samemu przez nieumiejętne postępowanie. c) Okres 1 840—1858. I w tern okresie należy zwrócić przedewszyst-kiem baczną uwagę na^wzrost cen, które kształtują się w ciągu lat 1840—1858 bardzo korzystnie dla ziemian. Nieurodzaje kartofli w r. 1846 i 1847, głody w 1854—57, zniesienie ceł na zboże w Anglii w r. 1846, wzrost ognisk przemysłu w kraju—wszystko to podniosło ceny ziemiopłodów i sprzyjało rozwojowi rolnictwa, głównie w okolicach zachodnich kraju, oraz dokoła Warszawy, Piotrkowa i Kalisza; jedynie Lubelskie cierpiało na niskie ceny z winy mało rozwiniętych dróg komunikacyjnych, i opóźniało się w swoim rozwoju. Ceny wynosiły: (roczna cena obliczona jako średnia z pięciolecia na rynku warszawskim):

Wzrost ten cen znajduje wyraz dla siebie w podniesionej produkcyi zboża. Kiedy ludność Królestwa za okres lat 1839 — 1848 wzrosła o 13%> natomiast zbiory wynoszą:

0.74

07) CO I>-

1.39

1.48

1.74

ma-

przecięt. z lat 1839    1848    1858-1859

827 563    1    672 518    3 000 350

4 404 478    7    210 786    9 038 135

3 008 320 3 276 344    5    766 492    5 660 580

326 897    1    621 813    1 1S2 050

359 153    548 445    665    770

54173    114 875    107    650

8 511 840    11    553 999    18 524 500

42 842    131 960

pszenicy żyta

jęczmienia 1 604 604 2 377 777

owsa

grochu

gryki

prosa

kartofli

rzepaku

Starczy porównać dziesięciolecia 1839 —1848 i 1848—1859 z okresem 1827—1839, ażeby dostrzedz o ile wzrost produkcyi odbywa się szybciej: w ciągu lat 1839 — 1848    pro-

dukcya pszenicy wzrosła przeszło 372 razy> żyta dwa razy, kartofli prawie 2¹f₂    razy.

Zwłaszcza warto    zaznaczyć wzrost pro

dukcyi pszenicy. Według Holschego po lewej stronie Wisły, która stała wyżej pod względem rolnictwa, produkowano ¹ [ü część pszenicy na ¹⁰/u żyta (w r. 1800). W r. 1822 i 1827 pszenica zaś stanowi ¹f₈ zasiewów ozimych, w r. 1847 już a w r. 1857 — % część. Kiedy okres 1830—1840 był okresem rozpowszechniania się uprawy kartofli, po 1840 pszenica występuje na plan pierwszy. Przoduje Płockie: sprzęt pszenicy w r. 1848 stanowi tam ¹/₄ sprzętu oziminy, w Radomskiem ²/₇, Lubelskiem Mazowszu ^g, a w Augustowskiem ność tj. stosunek plonu do zasiewu zwiększa się. Wynosił on (o ile liczbom można zaufać):

dla ozimin jarzyn

5»

20'

/ä»

na

Wydaj-

1827

3.2

2.8

1847-48

3.7

4.41

1852

3.73

3.15

1857

4.0

4.0

1860

4.56

4.28

Na głowę ludności wiejskiej przypadało korcy czystego plonu:

tj. o 154%, a ponieważ liczba ta podniosła się we folwarkach jedynie, przeto tam procent ten przyrostu był o wiele wyższy, wynosił znacznie więcej. Krzyżowanie owiec miejscowych, gru-bowełnistych, lecz wątłych, z rzadką wełną, z bnranami również wątłemi, cienkowełnistemi doprowadzało do powstania owiec wątłych, o niewyrównanej wełnie, a przytem o małej jej ilości. Około r. 1840 owce były typu zwyrodniałego, a w r. 1841 padła prawie trzecia ich część, bo około 1 100 000. Zwrócono się wtedy do sprowadzania negrettów, które w latach 1846—1869 zaczynają się rozpowszechniać, owczarstwo zaś zaczyna wstępować na drogę racyonalniejszą: zamiast dbałości jedynie o podwyższanie liczby owiec, obywatele ziemscy staranniej dokonywują doboru i kładą nacisk na posiadanie wyższej wartości okazów. A były w r. 1848 olbrzymie owczarnie: w Cze-mernikach gub. Lubelskiej trzymano 2 500 matek, 18 100 skopów. W każdym razie nastaje zastój w rozwoju liczebności owiec, jak to uwidocznia tablica;

1822 1840 1845 1850 1855 1860 1862

oziminy    jarzyn    kartofli

1 korzec 0.84 1.33    1.66

1.85

Odpowiednio podnoszą się ceny ziemi: w r. 1836 włóka ziemi kosztowała 300 rubli, w r. 1840 przeciętna cena włóki nie była wyższa, w r. 1860 dosięga 1000 rubli i jedynie w dalszych powiatach gub. Lubelskiej utrzymuje się cena 500, w Proszowskiem zaś dochodzi 2250 rb. To będzie udzielało wolnej pobudki rugom, które pomimo ukazu r. 1846 nie będą jednak ustawały, a zwłaszcza rugom osad poniżej 3 morgów, przez ukaz nieobjętych. Ten wzrost produkcyi ukrywa pod sobą kompletny przełom w sposobach gospodarowania, a mianowicie przejście do intensywnego gospodarowania; zresztą inaczej być nie mogło. Wytrzebienie lasów, zanik nieużytków, zakończenie rugów uniemożliwiało przyrost produkcyi na drodze ekstensywności i zmuszało do wydobywania z roli większego plonu. Ale zanim rolnictwo nasze weszło na tą drogę, musiało przebyć ciężką próbę: kryzys gorzelniczy i kryzys hodowli owiec. Co do hodowli owiec, oglądaliśmy jak szybko wzrastała. Ale brano się do niej gorączkowo, a nieumiejętnie: chcąc dojść jaknajprędzej do najliczniejszych stad, kupowano maciory byle jakie, brakowane zwykle; na liche maciory rasy swojskiej lub mieszanej puszczano cienkowełniste barany, a lichego potomstwa nie brakowano. Liczba owiec wzrosła ' z 1 526 700 w r. 1822 do 3 878 809 w r. 1844,

1822

0.77

1845|48 1848-58    2.21

2.65

3.61

1    526 700 3 227 600

2    744 833 (lata kryzys.)

3    773 771 3 480 662 3 762 676 3 796 563

Co do gorzelnictwa, w latach 1844 — 1857 pozostaje ono w zastoju. Powody kryzysu wskazano już powyżej, Było:

wyrabiano okowity

gorzelni

wiader

3 864 851

3 211 549

4 240 807

3 110 250

4 476 070

razem

3 086

2 792

2 822

2 885

2 656

czynnych nieczynnych

g Gł CO ⁰⁵ 05 CO

2 094

1 873

1 974

184415

1847 8

1850 1

1 057

765

1 798

1 891

185314

os OS 05 tO -o

„    1846

„    1848

1849

Co do rozmiarów, było gorzelni w r. 1854|5 z wyrobem niżej 1950 wiader rocznie 962, z wyrobem 1950—3900 wiader 781, z wyrobem powyżej 3900 wiader 26. Zwłaszcza nad-produkcyą odznaczały się gub. Płocka, Lubelska i południowa część Warszawskiej — produk-cya tam na głowę ludności roczna wynosiła po wiadrze. Gorzelnie się rozwinęły w okolicach z ziemiami ubogiemi, piaszczystemi; w Piotrkowskiem było około 100 gorzelni. Natomiast w Sandomierskim, Miechowskim, Gostyńskim, Włocławskim zaledwie po 30—40. Kryzys gorzelniczy wpłynął bardzo ujemnie na rolnictwo w okolicach ubogich; natomiast powiaty mająee żyzne gleby znalazły wyjście w cukrownie i wie, które rozwija się u nas szybko wiatach 1840 — 52.

Pierwsze cukrownie, założone przed r. 1840, prowadzone były za pomocą bardzo prostych metod i narzędzi; przerób nie przewyższał rocznie paru tysięcy korcy buraków, a samo urządzenie cukrowni kosztowało około 3000 rb. Hermanów pierwszy wprowadza produkcyę na skalę większą, a za jego przykładem idzie Guzów w r. 1849. Ogniskiem cukrownictwa staje się powiat ówczesny Gostyński, oraz Łowicki; oba w r. 1856|7 wyprodukowały ²j3 wszystkiego cukru. W ogóle cukrownictwo rozwinięte było wyłącznie w obrębie dzisiejszej gubernii Warszawskiej i Kaliskiej, słabiej na południu, w obecnej Kieleckiej i Radomskiej, pojawiało się w obecnej Piotrkowskiej, Lubelskiej i Siedleckiej. W latach 1840—58 przywiązywano wielką wagę do rozwoju cukrowni i spodziewano się od nich podniesienia poziomu rolnictwa. I w rzeczy samej były one doniosłym czynnikiem postępu rolniczego w kierunku napiętej uprawy, a nadto dostarczyły ludności wieśniaczej mnóstwa zarobków.—Już ten zewnętrzny zarys stosunków 1840 —1857 świddczy o głębokości przełomu, który dokonywał się w rolnictwie krajowem. Uprawa gruntu stała się staranniejszą, narzędzia doskonaliły się (w r. 1833 powstaje pierwsza fabryka narzędzi rolniczych Stein-kellera), zaczęto lepiej mierzwić gruuta, a to z konieczności prowadziło do umiejętnego przechowywania gnoju; pojawia się stosowanie nawozów sztucznych i ukazują się nawet pola doświadczalne nawozowe (w Michałowie i Maluszynie). Z pośród tych melioracyj miały największe znaczenie łąkowe. A. jednak wobec wzrostu inwentarza daje się odczuwać brak siaua; to zradza potrzebę wprowadzenia koniczyny, która w latach 1840 1858 rozpowszechnia się na dobre, wyki, marchwi pastewnej (około 1850 w pow. Gostyńskim i Sochaczewskim), łubinu. Lata 1840 — 58 są okresem krzewienia się w kraju naszym roślin pastewnych; ukazuje się uprawa rzepaku. Postęp objął także jakość wytwarzanego ziarna. Wogóle postęp jest olbrzymi, a ,,streszcza się dla ogółu gospodarstw w raeyonalnej organi-zacyi gospodarstwa folwarcznego i melioracyach rolnych, dla pewnych wybitniejszych okolic w rozwoju uprawy buraków i innych nowych płodów rolnych, jak: marchew, koński ząb, łubin, dla wybitniejszych gospodarstw w zaprowadzeniu nowych narzędzi i stawianiu fabryk przemysłowo-rolnych, jak: cukrownie, browary, młyny parowe, tartaki parowe, cegielnie, wap-niarnie itd.“ (Wł. Grabski). Natomiast hodowla bydła szwankuje. „Wogóle w hodowli znajdujemy w epoce lat 1840—i860 umiejętne i ra-cyonalne postępowanie jedynie w owczarstwie, w innych zaś dziedzinach, zarówno w hodowli krów jak koni, stawiano dopiero pierwsze kroki do poprawy. Pole do działania w tym względzie było szeroko otwarte, gdyż poprzednio długo leżało w zaniedbaniu. Pierwsze wysiłki ku poprawie nie przynosiły dobrych rezultatów i rolnicy w epoce 1840- 1860 dopiero zaczynali zdawać sobie sprawę z tego, co im należało czynić, by dojść do lepszych wyników. Około r. 1860, choć działania postępowego i racyo-nalnego w hodowli bydła i koni było jeszcze mało, objawiało się już jednak powszechne dążenie do poprawy“. Trzeba jednak zaznaczyć, iż w parze z tym postępem szło pogorszenie położenia włościan, co zwłaszcza ujawniło się na Kujawach, tej dzielnicy przodującej postępowi rolniczemu: pojawiły się inwentarze własne w folwarkach, owce, gorzelnie, koniczyna, a o-bok tego szły rugi, zdegradowanie gospodarzy na komorników, wreszcie kolonie czynszowe, obowiązane do odrobków. Warto przytem uwydatnić fakt, iż w latach 1856 — 1861, kiedy na ogól najsilniej uwydatnił się postęp w rolnictwie, na Kujawach i w Lipnowskiem daje się do-strzedz zastój względny. Oddziaływał tu brak komunikacyi, oddalenie od Warszawy, utrudniony dopływ kapitałów: pszenica i owce pozostały głównym celem wysiłków ziemiańskich, wówczas gdy gdzieindziej rozwój szedł liczniejsze-mi, bardziej wszechstronnemi drogami; natomiast wysuwa się naprzód Gostyńskie, gdy chodzi o gospodarstwo folwarczne, i Łowickie jako obszar produkcyi włościańskiej. Kultura rolna przeniosła się do Gostyńskiego częściowo z Kujaw, częściowo zawdzięczać należy jej pojawienie się właścicielom Niemcom, a znalazła pomoc w rozwiniętej sieci dróg komunikacyjnych. Ośrodkiem tej kultury były cukrownie; powstało tam aż 13 cukrowni przed rokiem 1855, a w r. 1856—7 z ogólnej produkcyi buraków cukrzanych w Królestwie Polskiein, 613 758 berkowców, przypada na Gostyńskie aż 229 142. a) Okres lat 1858—1861. Okres poprzedni

22 6

20.6 %

wydaje z siebie, w latach 1858—1861, jaknaj-silniejszy prąd postępu — w zakresie teoryi.

Pierwiastki, które powołały go do życia, gromadziły się zwolna, a ujawniały się w powiększonej podaży czasopism i dzieł poświęconych rolnictwu, znalazły jednak wyraz najpełniejszy w „Rocznikach gospodarstwa kraj owego“ (ob.), które zaczęły wychodzić w r. 1842.

Dokoła „Roczników“ zgromadziły się żywioły ziemiańskie, przodujące rozwojowi w rolnictwie.

Stamtąd wyszła inicyatywa założenia Towarzystwa Rolniczego (ob.), które w d. 20 1858 rozpoczyna pracę ukonstytuowania się; na pierwszem posiedzeniu zapisało się członków 1102, a liczba ta po dniach paru wzrosła do 1450. Rozwiązane w d. 6 kwietnia 1861 w ciągu krótkiego swego istnienia odznaczyło się niezmierną ruchliwością, wnosząc wszędzie świadomą myśl organizacyjną i hasła postępu rolnego i łącząc pojedyncze wysiłki w celu pchnię • cia ogółu ziemiańskiego na drogi racyonalniej-szego gospodarstwa. Powołało do życia korespondentów, zorganizowało delegacye konkursowe, wzięło na siebie inicyatywę w każdej sprawie obchodzącej rolnika. Zarząd jego był w rzeczy samej czemś w rodzaju ministeryum rolnictwa, działającego za pomocą przekonywania, lecz obdarzonego wielką dbałością.

Ale Towarzystwo nie poprzestało na zadaniach wyłącznie agronomicznych, bo rozszerzyło cele swoje, wciągając do nich sprawę włościańską.

Ukaz r. 1846 zaognił sprawę: obudził pomiędzy włościanami nadzieje, zaostrzył stosunek do dworów, ale nie rozwiązał palącej tej kwe-styi, a nawet utrudnił rozwój racyonalnégo gospodarstwa przez utworzenie przymusowego status quo. W r. 1858 w postanowieniach Rady Administracyjnej zrobiono niby krok jeden dalej, ogłaszając, że kontrakty czynszowe mają być wieczystemi, ale wyznaczanie wysokości czynszów, separacyę, serwituty pozostawiono dobrowolnej umowie włościan i dworow.

Te postanowienia nic nie rozwiązywały, a jedynie jeszcze silniej przeciwstawiały sobie gromadę i właścicieli. Towarzystwo Rolnicze zrozumiało, że musi wziąć sprawę w swoje ręce, acz z góry można się było spodziewać, że jej niepodobna będzie rozwiązać za pomocą środków ini-cyatywy prywatnej, chociażby nawet zbiorowej.

Z jednej strony ogół pospolitych ziemian nie dostatecznie rozumiał naglącą konieczność reformy, z drugiej włościanie nie ufali ziemianom. Zresztą i w samem Towarzystwie ścierają się różne prądy; jeden, grupujący się okoła Tomasza Potockiego (ob.), żądający uwłaszczenia włościan przez wykup czynszów, drugi na czele z A. Zamoyskim (ob.), hołdujący zasadom oczynszowania. Usiłowania te mogły mieć jedno tylko znaczenie: uświadomić opinię publiczną o konieczności reformy. Wypadki jednak poszły inną drogą: uwłaszczenie zostało przeprowadzone w okolicznościach nieoczekiwanych, a znosząc krzywdę wiekową znosiło ją po to i w ten sposób ażeby ugodzić w samo społeczeństwo. Włościanin otrzymał ziemię na własność, ale jednocześnie otrzymał ją w ten sposób, iż na długie lata, dzięki nieuregulowaniu serwitutów, postęp rolniczy został powstrzymany.

e) Okres po r. 1863. Uwłaszczenie włościan było istną rewolucyą, która z iednej strony polepszyła byt włościan, ale z drugiej sprowadziła ruinę gorzej zagospodarowanych majątków, a nawet silnie dotknęła majątki jaknajlepiej prowadzone. Dwory znalazły się pozbawione siły roboczej, a przecież jeszcze w r. 1859 rozporządzały blisko 14 milionami dni pieszych i 7 mil, sprzężajnych. Nadto reforma nadała ziemię proletaryuszom rolnym, pozostawiając bez roli tylko 200 0 0, choć znalazłoby się dla nich dosyć ziemi w majątkach poparafialnych. Dodać do tego należy wogóle przełom wywołany przejściami politycznemu W ciągu lat 1866 — 1880 odbywa się sprawa przystosowania ziemiaństwa do nowych warunków bytu, wyprzedaż gwałtowna majątków i ich parcelacya, wycinanie lasów, bankructwo dawnych właścicieli i wejście pomiędzy rolników ludzi nowych. Jest to okres poniekąd dewastacyjny. Zwłaszcza gospodarstwo leśne ulega zniszczeniu. Liczono lasów: wr. 1865 2 927 000 dziestj. 25.2% cał. przestrz. „ 1887 2 505 310 „ 1894 2 323 828

a ponieważ lasy rządowe pozostawały w całości urządzone, przeto cały ten ubytek około 1 200 000 morgów w ciągu lat 30 przypada na własność prywatną. Trzeba także i to wziąć pod uwagę, że w tej przestrzeni leśnej jest coraz więcej obszaru nieza-drzewionego, oraz że stan drzewostanu jest gorszy. I gorzelnictwo po r. 1863 podupada ua razie: rozmiary produkcyi rocznej, wynoszące w r. 1854 wiader 3 368 344, spadają w r. 1863 4 na 2 957 000, a w r. 1880 na 2 300 000, ażeby wzrastać następnie i dojść w r. 1894 5 do 7 300 000 (przyczem liczba gorzelni zmniejsza się, a wielkość Ich wzrasta: w r. 1863 było 1942 gorzelnie, w r. 1866—1451, w r. 1870 — 1 144, w r. 1876 — 618, w r. 1894/5 — 296). Ale najważniejszym objawem przełomu jest gwałtowna sprzedaż majątków i towarzysząca jej parcelacya: w latach 1866 — 1876 ukazują się spekulanci, różnego pochodzenia, którzy na parcelacyi dorabiają się wielkich fortun. Kupują oni majątki za bezcen, często niepomierzone i mające więcej ziemi niż przypuszczał właściciel, las wycinają i za pieniądze z tego źródła pochodzące spłacają znaczną część należności, nowiny i grunta folwarczne parcelują, a dorobiwszy się grosza, prowadzą tę operacyę na coraz większą skałę. (Warto zaznaczyć jeszcze inny prąd: obrotniejsi ziemianie, mający folwarki w dobrze zagospodarowanych dzielnicach, np. w gub. Płockiej, sprzedają je i wynoszą się do okolic bar-

dziej zacofanych, np. w Lubelskie, ażeby tam nabywać wielkie dobra). Za sprawą parcela-cyi w ciągu lat 1864—1904 przejdzie w ręce włościan 1 835 000 morgów, tj. włościanie o jedną piątą powiększą obszar, otrzymany przy uwłaszczeniu. Naturalnie, w takich warunkach niepodobna mówić o gospodarowaniu racyonalnem folwarcznem w ciągu lat kilkunastu. Dobrze urządzone majątki przetrwały, ale na ogół skład właścicieli uległ znacznej zmianie, o wiele większej niż po r. 1831. A jeżeli przełom nie przybrał wyrazu bardziej jeszcze napiętego, trzeba zawdzięczać to lej okoliczności, że ceny ziemiopłodów w ciągu lat 1863 — 1883 ciągle wzrastają i kształtują się dla rolników coraz korzystniej. Wprawdzie około r. 1883 wskutek współzawodnictwa zamorskiego ceny spadną, ale skutki tego spadku zostaną złagodzone przez szybki rozwój miast i okolic przemysłowych i, co za tem idzie, przez rosnący w kraju popyt na ziemiopłody. Dzięki temu Królestwo coraz mniej wywozi za granicę, a natomiast coraz bardziej zaczyna samo potrzebować dowozu. Uwidocznia się to przewybornic w zakresie pszenicy. Według Poznańskiego w r. 1874 — 1876 wywóz pszenicy z Królestwa za granicę wynosił średnio około 8 mil. pudów rocznie, przyczem cała ta ilość pochodziła z Królestwa; tymczasem w latach 1894—1897 wywóz ów waha się od 1100 000 do 3 500 000 rocznie i średnio

nasiona oleiste „ pastewne słoma i siano

przewyżka wywo- wartość zu nad dowozem prze wyż ki w tys. pudów w tys. rubli + 448.5    + 470.9

-f-    552.8    -j- 1177.4

85.6

23.1

—    4 685

—    1996

mąka pszenna „ żytnia „ pozostała kasza jaglana

„ gryczana i in. —    693

-f-    278

4- 4 849

291

— 2 326

-- 8 526.7

—    1457.0

4- 2 424.5

słód otręby makuchy

Wartość wywiezionych względnie dowiezionych do Królestwa ziemiopłodów w ciągu lat 1874—1897 zmieniła się w sposób następujący:

3.7

wynosi około 2 000 000 pudów, tj. zmniejszył się cztery razy, a jednocześnie dowóz z Cesarstwa, nieprzewyższający przed r. 1880 pół miliona pudów, wzrósł na 1 — 2 mil. Pszenica dowożona jest częściowo towarem tranzytowym, czego niepodobna powiedzieć o mące: dowóz jej, podany przez Poznańskiego w latach 1874—6 na 100 tys. pudów rocznie, w r. 1894 i 1895 przewyższa już milion pudów. „W ciągu lat dwudziestu (1876 —1896) punkt ciężkości produkcyi Królestwa w handlu zbożowym się zmienił. Podczas gdy dawniej pozycyę główną w bilansie zbożowym Królestwa stanowiło zboże ozime, dzisiaj stały się niemi trawy i nasiona (groch, fasola, nasiona oleiste i t. d.), jako główne produkty gospodarstwa dworskiego, oraz kartofle jako produkt gospodarstwa włościańskiego“ (Wł. Żukowski). Wskazuje to tablica (r. 1897):

wartość dowozu

wartość wywozu ziarna i przetworów 28 000 000 rb.

16 000 000 24 500 000 5 700 000 4 500 000

1 100 Ü00 3 300 000 4100 000

(samo ziarno)

((

)9

1874

1875

1876

11 500 000

17 100 000

21 000 000

25 500 000

1894    1 ziarno

(wojna celna) \ przetwory

5 200 000 3 450 000

5 300 000 3 500 000

7 250 000 4150 000

ziarno

przetwory

ziarno

przetwory

ziarno

przetwory

z Niemcami) 1895

1896

1897

żyto

pszenica owies proso gryka jęczmień kukurydza groch, fasola, bob. kartofle

przewyżka wywo- wartość zu nad dowozem przewyżki w tys. pudów w tys. rubli

6    676    —    3 805.3

1613    +    1483.9

7    368    —    4 494.4

I + 1 + I + i ++

95

323

653

361

57.0

—    216.4 -f 326.5

tj. wartość dowozu przewyższa obecDie wartość wywozu. „Królestwo przestało być krajem eksportującym, a stało się krajem przywożącym zboże. Jest to naturalne i konieczne następstwo rozwoju stosunków ekonomicznych. Właśnie dla tego, że handel zbożowy zewnętrzny przedstawia dla naszego rolnictwa daleko mniej interesu niż przed dwudziestu laty, dlatego właśnie dotychczasowe poglądy na stosunki handlowe międzynarodowe i na traktaty celne powinny uledz zmianie. Pruskie cła zbożowe nie mają dla rolnictwa w Królestwie szczególnie doniosłego znaczenia; ważnym jest nietyle rynek zewnętrzny, ile wewnętrzny, w interesie

kraju leży nietyle reforma taryf celnych, ile kolejowych“ (Wł. Żukowski). Innemi słowy,

Królestwo stało się krajem przemysłowym, wymagającym dowozu ziemiopłodów. Ta okoliczność była wielką dźwignią postępu w rolnictwie, które około r. 1877 — 1880 otrząsło się już zupełnie ze skutków reformy włościańskiej wkracza na drogę ciągle podnoszącej się intensywności uprawy i hodowli. Postęp ten znajduje przeszkodę w nieuregulowanych przez reformę włościańską stosunkach serwitatowych. Co do serwitatów, z ogólnej liczby osad włościańskich użytkowało z nich w r. 1872

na ściółkę

21.5æ

0.66%

2.43 %

leśne

na reparacyę

budynków

39.30%

0.95 %

3.12 %

na opał

55.31%

2.10 %

9.44 %

serwituty

pastwiskowe

65.28 %

3.16 %

21.41 %

i in-

rol-

w dobrach prywatnych

stytutowych

w rządowych

w osadach mieszczan

ników

Rozwój ten znalazł wyraz swój we wzroście i skuteczności czasopism rolniczych, w wydaniu wielkiej encyklopedyi rolniczej, w powstaniu stacyj doświadczalnych, wreszcie zgromadził swoich reprezentantów w sekcyi rolnej Towarzystwa popierania handlu i przemysłu. Red-VT. Przemysł, Rękodzieła, Handel. A) Ogólna charakterystyka do r. 1850. Przemysł wielkiw K-e P-em obejmuje wszystkie działy produkcyi, a więc przemysł mineralny, zwierzęcy i roślinny. Życie przemysłowe tego kraju przechodziło w swym rozwoju stopniowe fazy, do czego przyczyniło się wiele skombinowanych czynników pierwszorzędnej wagi, przedewszystkiem polityka han-

dlowa i przemysłowa o innych zupełnie tenden-cyach za Księstwa Warszawskiego i Królestwa Kongresowego, niż począwszy od r. 1831; następnie organizacya instytucyj kredytowych: przewrót w środkach komunikacyjnych; wprowadzanie maszyn; napływ cudzoziemców i obcych kapitałów do kraju z równoczesną intensywną działalnością na polu ekonomicznem samego społeczeństwa, nakoniec wytworzenie armii roboczej. Powyższego rozwoju niepodobna ująć w szersze ramy wybitnie odznaczających się okresów. Na ogół bowiem życie przemysłowe płynie zbyt wartko; nie można, poprostu, zgrupować równocześnie wszystkich cech charakterystycznych, stanowiących punkt zwrotny do nowej epoki. Przejściowe okresy z jednego stadyum do drugiego trwają zwykle kilka a czasami kilkanaście lat. Ogóluie da się zaznaczyć, że około r. 70-go, mniej więcej, przeszłego stulecia przemysł polski nie posiadał wyraźnie zarysowanej fizyognomii, znajdował się w okresie przygotowawczym do wielkiej produkcyi fabrycznej. Po kilku przejściowych latach, gdy w tym czasie powstają nader liczne duże zakłady przemysłowe i ogólna wartość produkcyi o tendencyacli centralistycznych znacznie się podnosi—wchodzimy w ostatnim trzydziestoleciu w epokę czysto kapitalistycznego przemysłu. — W literaturze naszej posiadamy parę zaledwie obszernych monografij, tyczących się przemysłu, niewyczerpujących jednak ze wszech miar przedmiotu. Dr. Luxemburg Róża „Die industrielle Enwickelung Polens “ li liistoryę przemysłu na trzy główne okresy: 1) rękodzielniczy — pomiędzy 1820 a 1840-ym rokiem, przemysł stoi na poziomie wytwarzania rękodzielniczego i obywa się bez pary; 2) przejściowy, od rękodzielnictwa do wielkiej produkcyi od 1850 do 1870 roku; 3) okres po 1870 r., Królestwo wchodzi na tory rozwoju wielko-prze-mysłowego. Radziszewski Henryk, „Zarys rozwoju przemysłu w Królestwie Polskiem“ w „Naszych sprawach“ także w „Kwestyach ekon.-społecznych." Warszawa 1899) dzieli przemysł podobnież na trzy okresy: 1) 1807 —1850 (o-twarcie granicy celnej); 2) 1850—1877 protek-cyonistyczna reforma celna); 3) od 1877 r. Koszutski Stanisław „ Rozwój ekonomiczny Królestwa Polskiego w ostatnim trzydziestoleciu“ Warszawa 1905, oraz („Rozwój przemysłu wielkiego “, przeprowadza trzy okresy: 1) przygotowawczy, produkcya rękodzielnicza od 1807 do 1850 —1855; 2) przejściowy od rękodzielnictwa do wielkiej produkcyi (do 1870 — 1880); 3) właściwy okres wielkiej produkcyi kapitalistycznej. — Przy rozpatrywaniu dziejów naszego rozwoju gospodarczego w Królestwie sięgnąć musimy pamięcią wstecz. Już bowiem w końcu XVIII w epoce reform, a nawet częściowo i wcześniej, ujawniał się w społeczeństwie silny prąd zmierzający do wytworzenia własnego przemysłu, uniezależnienia naszego

dzie-

bytu ekonomicznego od obcego pośrednictwa, ogólnego bankructwa, nareszcie biedy ogólnej „Wielką już korzyścią dla państwa—pisali ów- rząd Księstwa nie upada na duchu i czynnie cześni działacze (Switkowski w „Pamiętniku hist.-polit.“ -, później Surowiocki „O upadku przemysłu i miast w Polsce“ i inni), gdy wszystkie jego najlepsze wyroby pochodzą z własnych fabryk, które mają pewien odbyt, zwracają w zupełności kapitał wyłożony, dają dochód i zapewniają utrzymanie bytu ludziom“. Społeczeństwo poczyna sobie zatem uświadamiać, że tylko niezależność ekonomiczna może sprzyjać rozwojowi politycznemu i społecznemu. Nie idzie jednak za tern, aby owo uświadamianie przyszło dopiero w tym czasie. W dawnej Polsce kwi-tnęły rzemiosła i przemysł, — prowadzono obszerny handel zewnętrzny-, dopiero przez ostatnie dwa stulecia XVII i XVIII z upadkiem społecznym przyszedł i upadek ekonomiczny. W ten sposób trzeba było prawie nanowo brać się do czynu. Dzieło reform ogarnęło i dziedziny życia gospodarczego. Widzimy wzrost miast, ożywienie się narodu, zakładanie najróżnorodniejszych instytucyj przemysłowych. Dążenie to jednak w samym zaczątku paraliżują stosunki polityczne. Znika wówczas znaczna ilość fabryk i zakładów przemysłowo-handlowych.—

bierze się do twórczej pracy. W czasie swego sześcioletniego zaledwie istnienia Księstwo potrafiło zaprowadzić jaki taki ład wewnętrzny, zniosło poddaństwo (Art. 4 konst, znosi się niewolnictwo; wszyscy obywatele równi są wobec prawa. Dekret króla saskiego z d. 21 Grudnia 1807 r. oznajmia ulgi dla włościan) i starało się oprzeć byt gospodarczy na trwalszych podstawach. Księstwo musiało poniekąd stwarzać przemysł, gdyż, jak wspominaliśmy powyżej, przedsiębiorstw powstałych w końcu XVIII wieku przetrwało hardzo niewiele. I dlatego prawa celne Księstwa noszą wybitnie prohibi-cyjny i protekcyjny charakter. Jednocześnie jednak Księstwo nie miało prawa zapominać 0 interesach swego przemożnego opiekuna, Na-połeona, oraz nominalnego władcy—króla saskiego. Wprowadzonym zostaje, tak zresztą szkodliwy dla całej Europy, system kontynentalny; następuje obłożenie wysokiemi cłami wwozowemi pewnych produktów, ale nie dotyczy wcale płodów Królestwa Saskiego. (Dekret d. 22 maja 1811 roku zabrania wprowadzania z Prus do kraju przędzy i towarów bawełnianych; ale przędza saska nie jest podobnem cłem obłożona). Wobec tego polityka celna Księstwa nie była jednolitą i nie mogła przynieść należytych korzyści dla kraju. Dl'a organizowania przemysłu rząd księstwa wydaje rozporządzenia tyczące się sprowadzania fachowców cudzoziemców. Dekret z d. 20 marca 1809 r., a następnie d. 29 stycznia 1812 r., nadaje szerokie prawa cudzoziemcom, osiedlającym się w granicach Księstwa. Przybysze na ogół dość chętnie korzystali z ułatwień ze strony rządu i zakładali warsztaty i większe ,pracownie przemysłowe. Teoretycznie, podobne faworyzowanie obcych fachowców nie jest ani racyonalnem, ani pożądanem; kraj jednakże znajdował się w położeniu wyjątkowem: brakło po prostu odpowiednich łudzi; „polityka rozsądku“ (Radziszewski)

Stwierdzić wszakże można, że część przedsiębiorstw, zapoczętych w okresie Stanisławowskim, trzymała się jeszcze siłą nabytą, a nawet po dziś dzień są pewne ślady tego przemysłu. Z pomiędzy innych wskażemy jako zaczątki istniejących dotychczas przedsiębiorstw papiernię w Jeziornej (założona w r. 1777 przez Fryderyka Tysa, należała potem do hr. Unruha) kopalnie w Końskich, Kuźnice Suchedniowskie, kopalnie Siewierskie, szyby soli w Busku, niektóre kopalnie węgla etc. (Kempner St. A.

„Handel i przemysł w XIX wieku“: „Badania i szkice ekonomiczne“ (Warszawa 1902). W ten sposób możemy mówić w pewnej mierze o łączności historycznej z czasami Rzeczypospolitej.

Jeszcze później, za czasów bardziej wytężonej działalności ekonomicznej Królestwa kongresowego, uciekano się do tego środka. Ostatecznie w znacznej części żywioł napływowy zasymilował się z ludnością rdzenną. Polityka zatem Księstwa Warszawskiego poszła w dwóch kierunkach: z jednej strony zajęto się organizowaniem przemysłu za pośrednictwem systemu protekcyjnego przez sprowadzanie odpowiednich fachowców rzemieślników, —z drugiej natomiast starano się podnieść finansowo skarb* znajdujący się w ruinie. — Niewiele dało się zrobić, jak mówiliśmy, w ciągu tak krótkiego czasu, przy zupełnym braku środków i bezwzględnym wyzyskiwaniu kraju przez Napoleona. Nieliczenie się z tern, co Księstwo bez uszczerbku dać może, było wielką przeszkodą na drodze normalnego rozwoju. „Cały zapas ziemio-

Po zagarnięciu Ziem Polskich przez Prusy przemysł zaczyna upadać, nie mogąc wytrzymać współzawodnictwa z pruskimi przedsiębiorca- przeto nakazywała korzystać z obcych sił. mi. Jednocześnie ożywił się znacznie handel zbożowy przez Gdańsk i wzrosły ceny na zboże. W tymże czasie (1797) rząd pruski wprowadza w prowincyach polskich księgi hypotecz-ne. Napływa przez to moc obcych kapitałów.

Szlachta' obciąża niepomiernie swe majątki długami. Następuje w r. 1807 straszne przesilenie. Nowoutworzone przez Napoleona Księstwo Warszawskie rozpoczyna swe istnienie w epoce ogólnego bankructwa. Przedewszyst-kiem trzeba było myśleć o likwidowaniu długów, a następnie służyć interesom Napoleona, zapominając o własnych potrzebach. Kraj u-ginał się, poprostu, pod brzemieniem bezustan-inych wymagań, a nie miał żadnych zasiłków ani zapasów. Pomimo jednakże wielce niepożądanych warunków, jak np. odcięcia Gdańska, portu polskiego, upadku ceny dóbr wskutek płodów w r. 1808 do wywozu zagranicznego przygotowany — pisze Skarbek pamiętnikarz tych czasów —został w kraju zużyty,ale darmo, bez żadnego zwrotu i dochodu dla właściciela swego“. W każdym razie nie należy zapominać, że dla podniesienia handlu naprawiono Kanał Bydgoski i spław na Wiśle, że staraniem Staszica usiłowano postawić na stopie europejskiej zakłady górnicze w Michałowie, Samsonowie, Suchedniowie. Zorganizowano Towarzystwo rolnicze, i noszono się z projektami banku polskiego, towarzystwa hypotecznego i kredytowego. Księstwo założyło, jednem słowem, fundament tej akcyi przemysłowej, którą następnie wzmógł z taką energią rząd Królestwa kongresowego; słusznie bowiem powiada Barzykowski w swej „Historyi powstania listopadowego“ (T. I str.39)

ścia milionów i dawały do wyboru „między smutuą koniecznością pomnażania długów krajowych lub proszenia najjaśniejszego pana o udział nadzwyczajnego zasiłku“. (Askenazy „Dwa stulecia, XVIII i XIX“: „Działalność ministra Lubeckiego“ str. 374.) Dało to powód do złośliwej uwagi cesarza Aleksandra, że kraj niemogący pokrywać swych wydatków nie może być niezależnym politycznie. Kres temu rozprzężeniu finansowemu położył Lubecki, który w r. 1821 został mianowany ministrem skarbu. Działalność Lubeckiego wydała poważne rezultaty: zastał kasy puste, a zostawił w nich 30 milionów złp.; skarb był przywalony deficytem, a dzięki zabiegom Lubeckiego aktywa podniosły się do 50 milionów. Dla dojścia do celu minister nakreślił sobie następujący plan działania. Jeszcze z czasów Stanisława Augusta i Księstwa pozostała do ściągnięcia znaczna summa podatków: należało więc podatki owe odzyskać dla skarbu. Rozsyłał więc Lubecki po województwach komisye dla poszukiwania i egzekwowania na drodze administracyjnej wszelkich zaległości skarbowych od czasów Stanisława Augusta. (Kempner S t. A. „Handel i prze-

„Kraj wielkiem życiem żył, i wszystko, co później nastąpiło, wszystkie następne usiłowania ku podniesieniu ojczyzny tutaj początek swój biorą, tutaj użyźniano ziemię, tutaj zasiewano ziarno przyszłości. I dlatego czasy Księstwa warszawskiego oddzielną epokę w dziejach Polski stanowią“. Ludzie więc okresu następnego, Królestwa kongresowego, mieli przygotowane poniekąd pole działalności; dlatego też pra- mysł w XIX stuleciu“ str. 54.) Powyższe pocą, którą prowadzili, wydać musiała pozytywniej- stępowanie zbyt bezwzględne, — bo i komisye sze i trwalsze owoce. —Wojna roku dwunaste- okazywały niejednokrotnie za wielką gorliwość go zburzyła plan reform. Po dniach niepew- ] i zaciekłość—zbudziło w społeczeństwie ku mi-ności, gdy naród nie wiedział jakiemi ostatecz-    nistrowi    wiele    niechęci;    ale swego dopiął.    Skarb

nie drogami pójdzie jego byt polityczny, utwo-    uzyskał napływ gotowizny.    W    dalszym    ciągu    dla

monopole, z których najważniejszym był wód-czany. Popełnił jednakże ten błąd, że oddał je w dzierżawę spekulantom. W każdym jednak razie minister skarbu przy należytem uporządkowaniu czynności finansowych, przy stanow-czem ograniczeniu Nowosilcowa i w. ks. Konstantego, potrafił doprowadzić do równowagi wydatki z dochodami. (Obszerną bardzo monografię poświęconą specyalnie tej materyi wydał Radziszewski „Skarb i organizacya władz skarbowych w Królestwie Polskiem“. T. I Warszawa 1907). Najbardziej intensywne działanie finansowe w celu przysporzenia źródeł dochodu na cele państwowe nie uda się, jeżeli kraj jest słabym ekonomicznie i nie posiada własnego przemysłu. Jasno zdawali sobie z tego sprawę kierownicy nawy politycznej Królestwa. Dlatego z taką pieczołowitością otaczano rodzący się przemysł, podtrzymywano wysiłki w tym kierunku. Polityka ekonomiczna rządu polskiego za Królestwa, chcąc oprzeć rozwój przemysłu na stałych podstawach, zwróciła uwagę na czynniki upragnionego postępu; widzieliśmy powyżej, że już dekretem króla saskiego „dla przyprowadzenia do najlepszego stanu rolnictwa, fabryk i rzemiosł i każdego gatunku przemysłu użytecznego“—ściągani zostają obcy rzemieślnicy. Dalej po tej drodze zaszedł rząd Kongresówki. Już w reskrypcie namiestnika z r. 1816 zapewniono znaczne przy -

rzono w r. 1815 Królestwo kongresowe, złączo- pomnożenia do chodów pozaprowadzał Lubecki ne z Rosyą na zasadach istotnej, doskonałej udzielności wewnętrznej. W zasadzie Królestwo zostawało w zupełnej niezależności od Rosyi; cesarz bowiem rosyjski rządził krajem w charakterze króla polskiego przy pomocy odpowiedzialnych ministrów polskich i bez wszelkiego udziału ministrów rosyjskich w wewnętrznych sprawach Kongresówki. Na tych podstawach mogło się rozwijać życie narodowe zupełnie normalnie. Wpływy jednakże reakcyjnych żywiołów petersburskich i W. Ks. Konstantego paraliżowały z całą świadomością ową polityczną samodzielność Królestwa. Z tego powodu należało prowadzić pracę poniekąd podwójną: z jednej strony ówcześni działacze starali się urządzać wewnętrzne stosunki w kraju, z drugiej natomiast musieli mieć baczenie, aby Cesarstwo nie wyzyskało li tylko na swą korzyść związku z K-em. Z szeregu jednostek, które w nowej epoce życia politycznego zajęły się czynnie pracą na polu ekono-micznem, na plan pierwszy wynurzyli się bez-wątpienia Staszic i Lubecki, a w dalszym ciągu S t eink eller, Łubieński i inni. Ci ostatni jednak występują na widownię właściwie po r. 1831. Przedewszystkiem działalność rządu Królestwa kongresowego skierowała się w stronę uporządkowania finansów. Księstwo po epoce pruskiej znalazło skarb zupełnie wycieńczony. To samo stało się i teraz. Komisye sejmowe w r. 1818 obliczyły deficyt na dwadzie-

121

Wielka Encykl. Ilustr. Ser. I, Tom XL. Zesz. 320a.

„ 1 150 000

wileje przesiedlającym się do Królestwa fachowcom; wolni oni byli od wszelkich podatków w ciągu lat 6-u, od służby zaś wojskowej wraz z synami na całe życie. —Za dobytek nie płacili cła. W roku 1820 nadano im nowe ulgi. U-myślna komisya przeznaczyła cały szereg miasteczek dogodnych dla rozwoju ekonomicznego na osady fabryczne i obdarzyła je specyalnemi przywilejami. „Zawczasu ułożono plany tych miast z oznaczeniem nowych ulic i dzielnic. Koloniści po przyjeździe zaraz z zagranicy znajdowali gotowe grunta do zabudowania się, przy-czem w ciągu 10 lat bezpłatnie otrzymywali budulec“ (Janowicz Ludwik „Zarys rozwoju przemysłu w Królestwie Polskiem“ Warsza-v/a 1907; str. 18.) W budżecie Królestwa były pomieszczane summy na pomoc dla nowo-osie-dlających się cudzoziemców. Tak np. między wydatkami przewidzianemi na r. 1826 widzimy pożyczkę kolonistom wsi Kamienica Polska złp. 13 125; wsparcie nowobudującym się w miastach Warszawie, Kaliszu, Starej i Nowej Częstochowie złp. 293 500. (Radzisz. „Skarb, i organ.“ str. 183, 182). Rząd zatem Kongresówki liczył w znacznej mierze na pomoc przybyszów, którzy w samej rzeczy odegrali w rozwoju przemysłu rolę wybitną. — „Cudzoziemcy—pisze całkiem słusznie Koszutski—decydują o przyszłym losie i roli ekonomicznej dzisiejszych centrów przemysłowych Łodzi, Zgieiza, Tomaszowa, Pabianic, Ózorkowa i wielu innych“. („Rozw. przem.“ str. 15.) Równocześnie budżet państwowy zupełnie niezależnie od wspomnianych zapomóg dla kolonistów przeznaczał pewne summy jako „fundusz fabryczny“ dla wydawania pożyczek długoterminowych zakładom przemysłowym:

„ 1826

(Radzisz, j. w. str. 161). Zasiłki i subsydya rządowe nie wyczerpują jednakże sprawy. Należało zorganizować odpowiednie instytucyę kredytowe, któreby mogły zasilać przemysł i rolnictwo. Już za Księstwa myślano nad tern. Między różnorodnemi projektami postawiono na pierwszym planie utworzenie banku kredytowego. Niestety, życie nie mogło wcielić w czyn rzuconych planów. Dopiero w kilkanaście lat później dawne myśli mogły być urzeczywistnio-nemi. W roku 1825 powstaje Towarzystwo Kredytowe Ziemskie, mające na celu dostarczanie kredytu właścicielom ziemskim, a następnie, w r. 1828, Bank Polski. W historyi naszego rozwoju gospodarczego powyższe instytu-cye odegrały pierwszorzędne, dominujące stanowisko. Dla przemysłu ważnym jest przede-wszystkiem Bank Polski, rola jego uwydatniła się szczególniej w okresie po-rewolucyjnym. Stosownie do swej ustawy Bank Polski miał za zadanie: wypłatę długu krajowego, nadto wspieranie handlu, kredytu oraz przemysłu narodowego (Art. I). Obok więc operacyj emisyjnych nowa instytucya prowadziła swą działalność w bardzo szerokich rozmiarach. Bank staje się nie tylko inicyatorem w najróżnorodniejszych przedsiębiorstwach przemysłowych, podtrzymuje kredytem pracujących w tym kierunku,—ale równocześnie sam na swoją rękę organizuje niejedną instytucyę, powołuje do życia niejeden zakład przemysłowy. Ustawa wyposaża Bank zrazu 10 milionami złotych poi. z zapasów skarbowych i 10 milionami w listach zastawnych, zaciągniętych na dobra narodowe. Dla zupełnego mniej więcej zobrazowania działalności gospodarczej Królestwa kongresowego należy nam jeszcze wskazać zabiegi rządu Kongresówki w celu uporządkowania systemu komunikacyjnego w kraju. Prusacy, których pobyt na naszym gruncie wogóle smutnemi się zapisał zgłoskami—starali się wyłącznie dla celów strategicznych o ulepszenie komunikacyj. Niewiele jednak zrobili i sprawa powyższa gwałtownej domagała się naprawy szczególniej wobec powstania przemysłu. Ówcześni mężowie stanu rozumieli palące w tej mierze potrzeby i gorliwie się zabrali do dzieła. Radziszewski przytacza zdanie Staszica, wygłoszone na jednej z konferencyj komisyi spraw wewnętrzn. i policyi: „Przy wzrastających w kraju naszym fabrykach zapewnienie łatwej komunikacyi lądowej i wodnej na równym względzie rząd mieć powinien“ (,,organ, skarb str. 164). Wobec tego przeznaczano znaczne dość summy na budowanie dróg bitych i re-gulacyę rzek. Dopiero w r. 1819 ukazują się trakty bite w okolicach Warszawy. „W roku 1820 było na całym obszarze Królestwa 33x/a mili dróg bitych, a koszty tej budowy wynosiły ok. 5 mil. złp. Komisya sejmowa zaznaczyła jednak, że powinno być wogóle 176 mil dróg. W r. 1824 ogół dróg dzięki Lubeckiemu wynosił już 66 mil (Kempner „Handel i przemysł“ str. 58). Wspomnieliśmy nieco wyżej, że rząd z epoki Królestwa kongresowego musiał wytężać baczną uwagę, aby związek z cesarstwem nie wychodził krajowi naszemu na szkodę. Działalność w tym względzie nosiła podwójny poniekąd charakter: należało zabezpieczyć Królestwo od centralistycznych fiskalnych tenden-cyi, idących z Petersburga; następnie stosunki ekonomiczne pomiędzy obydwoma krajami jasno określić i oprzeć na normalnych podstawach. W obecnej chwili ma dla nas znaczenie jedyna część druga tej dążności. Kongres Wiedeński „dla swobodnego rozwoju ziem dawnej Rzeczypospolitej polskiej“ ustanowił wolny handel, przejazd i przewóz między poszczególnemi pro-wincyami Polski. Punkt powyższy nie został nigdy wprowadzonym w życie, okazał jednak pewien wpływ na politykę celną Rosyi względem Polski.- Taryfa celna z r. 1816, o wybitnie

2 145 000    „

2 466 000    „

„    „    1830 —31 (11 mieś.) 2 214 000 „

(Liczby czerpano z pracy Janowi cza— „Zarys rozwoju przemysłu“. Autor podaje wyliczenia autora rosyjskiego Ładyżyńskiego zamieniając ruble asygnacyjne na srebrne). Rynek ros. pochłaniał ok. ²/₅ wytwarzanego w Król. Polskiem sukna. —Gdy ogółem z Królestwa do-Rosyi towarów w okresie 1823 —1830 wywieziono za 14 903 000 rb., w tej liczbie było sukna za 12 641 000. Pozatem rozwinął się zbyt dla towarów polskich w głównej mierze także sukna do Chin. W roku 1829 wywieziono tam 515 000 arszynów sukna za 271 000 rubli. (Janowicz „Zarys“ str. 23). W ten sposób kierując umiejętnie polityką handlową i przemysłową rząd autonomiczny, potrafił skorzystać dla nas z rynków rosyjskich. Ożywienie han-. dlu rosyjsko-polskiego okazało istotny wpływ na rozwój polskiego przemysłu. Ma się rozumieć, rząd Królestwa nie był jedynym czynnikiem regulującym w ten lub inny sposób rozwój ekonomiczny kraju. Polityka państwowa

na

ma

protekcyjnym charakterze, zawierała wyjątek dla Polski. Właściwie dopiero w r. 1822 zaprowadzono granicę celną między Rosyą a Polską, i to opartą na bardzo liberalnych zasadach:

1)    wszystkie surowce obu krajów wolne były od ceł.

2)    wyroby rosyjskie i polskie z materyału krajowego obłożono cłem wysokości 1 % od wartości wyrobów. 3) wyroby rosyjskie i polskie, z materyału zagranicznego płaciły cła 3 % od wartości. Rząd Królestwa zrozumiał doskonale, że wobec powyższej taryfy dla przemysłu polskiego otwierają się korzystne rynki zbytu. „Cesarstwo może nam dać pożądany, otwarty rynek i pewnych odbiorców“ — pisał Lubecki w r. 1826 do ministra sekretarza stanu w Petersburgu. (Askenazy „Dwa stulecia“ str. 382). Sfery jednak rządowe rosyjskie starały się, o ile możności, przywóz wyrobów naszych, przeważnie sukna (W ogólnej summie wywozu Król. Polskiego do Rosyi wywóz sukna co do wartości stanowił 85 %, na wszystkie inne towary wypadało 15 %)\ tamować, nie mogąc bezpośrednio przeprowadzić zmian w taryfie mi-nisteryum skarbu wpływało różnemi innemi drogami na paraliżowanie naszego zbytu. Kampanię prowadzono z całą bezwzględnością (Zaczęły się ukazywać naprz. petycye kupców i fabrykantów rosyjskich, domagające się obrony od współzawodnictwa polskiego i t. p.). Dopiero na przedstawienie przez Lubeckiego obszernego w tej materyi memoryału, popartego osobiście (Askenazy str. 380 — 390), dążności owe pod naciskiem cesarza Mikołaja I u-legły częściowej zmianie i sukno polskie mogło już ukazywać się na rynkach rosyjskich. Wogóle wywóz do Rosyi w latach 1823 —1830 przedstawiał się jak następuje:

średnio w r. 1823—25 rocznie 1 177 000 rub.

„    „    1826—28

„    „    1829 — 30

przyczynia się niezawodnie w wysokim stopniu do wytworzenia stosownej atmosfery, pobudza twórczość i energię; nie jest jednakże wszyst-kiem i nie może zastąpić innych, niemniej ważnych czynników. Prócz bogactw naturalnych i obfitości kapitałów działała przedsiębiorczość mieszkańców, działał stały wzrost energii społecznej, odpowiedni poziom oświaty i wolności, i nakoniec współdziałanie całego ogółu. Bez tych ważnych warunków rozwoju nie można stworzyć dobrobytu ekonomicznego. Należy przyznać, że w okresie Królestwa kongresowego kipiała twórcza praca: „jak ziarno rzucone żyzną glebę, daje plon obfity, tak w Królestwie wówczas każda inicyatywa przynosiła owoce“. (Janowicz j. w. str. 20). „Małe Królestwo Polskie—-pisze Askenazy, które swoim duchem publicznym zasługuje sobie na aprobatę Lafayette’a, to państewko znikome, na dwóch tysiącach mil kwadratowych liczące półczwarta miljona mieszkańców, zbudowane na jeszcze niezaschłem polu bitwy, bez ujmy dla siebie wytrzymuje porównanie z ówczesnym Zachodem i pośrodku Europy ówczesnej do przedniejszego miejsca prawo. Nigdy może ten kraj sponiewierany niewyczerpanej swej żywotności dobitniejszych nie złożył dowodów. Trwał, rósł i rozwijał się choć po temu ze wszech stron ciężkie napotykał zapory; obezwładniała niepewność jutra, wytrącała z równowagi ustawiczna z teraźniejszością rozterka“ („Dwa stulecia“ str. 364). Obraz przemysłu, stworzonego przez ówczesnych mężów politycznych ze współudziałem szerokich mas społecznych przedstawia się w e-poce Król. kongres, pokaźnie. — Na pierwszym miejscu postawić należy warsztaty sukna, które taki zbyt znalazło w Rosyi. Potrzebowano przedewszystkiem sukna dla wojsk. Już w czasach Księstwa Warszawskiego rząd starał się otoczyć opieką tę gałąź przemysłu.—W r. 1812 zajmowało się wyrobem sukna około 100 warsztatów tkackich, wyrabiających niewielką ilość grubych towarów wełnianych. W r. 1829 istniało około 6 000 warsztatów, które wyrabiały 7 000000 łokci sukna, wartości przeszło 6 mil. rubli (42 mil. złp.). Produkcya nosiła specyalnie rękodzielniczy charakter. Pierwszem większein przedsiębioistwem tkackiem była fabryka p. t. „Karol Scholtze i S-ka“, założona w Marymon-cie. Po przysąpieniu do spółki sławnego wynalazcy Filipa Girarda przeniesiono fabrykę do Guzowa, przemianowanego później na Żyrardów. W sprawozdaniu komisarza do spraw fabrycznych, A. Dunina, wysłanego na objazd województw Kaliskiego i Mazowieckiego w r. 1829, znajdujemy ciekawe dane co do stanu przemysłu w Królestwie. Niestety, są to tylko ułamki, dalekie od przedstawienia całokształtu. Sprawozdanie, znajdujące się w Archiwum Komisyi przychodów i skarbu, przytacza w całości prawie Radziszewski w swej monografii o przemyśle (str. 343). „Znalazłem tam—mówi wspomniany Dunin—nader wielki, podziwiający postęp w zakładaniu rękodzielni sukna i płócien, oraz dostarczanych przez nie wyrobów; produkcya w przeciągu jednego roku bardziej niż podwojoną została“. „Województwo Kaliskie posiada 242 warsztaty płóciennicze, 530 warszt. sukienniczych. Dwa znakomite zakłady fabryk sukna w Kaliszu pp. Rephan należa do najcelniejszych tego rodzaju fabryk w kraju“. Prócz tego widzimy wzmianki o innych gałęziach przemysłu: „Garbarnie takoż w bardzo znakomitej liczbie w województwie mazowieckiem znajdują się, — tutaj kwitną dosyć fabryki papieru, we Włocławku wyrabiano rocznie 2000 ryz, w Jeziornie 8 do 9-u tysięcy ryz, w Marymoncie wyrabiano 12 000 tektury dachowej, 100 ryz papieru z rogóżki etc. Po-zatem posiadał Marymont fabrykę mydeł przezroczystych, wody i proszków do blichowania, drukarnię perkali, fabrykę octu i in.“ W r. 1828 otworzono wystawę przemysłową, na której zwracały specyalną uwagę wyroby sukiennicze— „tak dokładne, że częstokroć z trudnością za płody krajowego przemysłu uznać takowe przychodzi“. („Gazeta Warszawska“ z d. 11 czerw. 1828; por. Radziszewski „Zarys rozwoju przemysłu“ str. 386). W roku 1816 (20 lutego) powołano do życia dyrekcyę główną górniczą z siedzibą w Kielcach, — które uważane były za stolicę okręgu przemysłu górniczego. W r. 1827 przeniesiono dyrekcyę do Warszawy, przeistaczając ją na wydział górnictwa krajowego przy Komisyi przychodów i skarbu. Starano się przedewszystkiem o powiększenie pro-dukcyi górniczej; ogromne pokłady rudy w o-kolicach Kielc na wschód do Łagowa, Opatowa i Kunowa, ciągnące się na zachód aż do Końskich i Drzewicy, nadawały się do eksploa-tacyi. Opracowano zatem szczegółowy plan działań: „nad rzeką Czarną między Dziebałtow-skiemi młynami a Sielpią stanąć miały fry-szerki i walcownie dla produkcyi 50 000 centnarów żelaza rocznie. Nad rzeką Dobrzycą, między Bobrzą a Cmińskiem, miano wznieść 5 wielkich pieców o sile produkcyi rocznej łącznie 180 000 centnarów surowca; nad rzeką Kamienną zamierzono wznieść cały szereg fabryk żelaznych i w tym celu przedsięwzięto o-czyszczenię jej koryta“. (Radziszewski „Zarys“ str. 342). Jednem więc słowem, dorobek przemysłowy za czasów Królestwa kongresowego przedstawia się dosyć pokaźnie, jeżeli weźmiemy pod uwagę, że pomimo wysiłków i pracy w latach poprzednich za Księstwa trzeba było wszystko prawie zaczynać nanowo, stwarzać poprostu podwaliny życia okonomicznego: na ogół więc zrobiono wiele. „Słomiane miasteczka—pisze jeden z autorów powyższej epo-poki—zajaśniały murami, napełniły się przemyślnym ludem i zostały niemal głównem źródłem dochodów rządu i mieszkańców, przez pomnożenie konsumcyi i wywóz wyrobów do rozległych Rosyi krajów“. Nie możemy, niestety, zobrazować w liczbach stanu przemysłu Królestwa w owych czasach. Pewne wskazówki statystyczno-przemysłowe daje nam praca dr. Rodeckiego „Obraz geograficzno statystyczny Królestwa Polskiego“; czytamy tam: wywóz zagraniczny składa się ze zboża, lnu wełny, chmielu, wosku, miodu, cynku, sukna etc. Bilans handlowy na r. 1827 wykazuje, że wo-góle wprowadzono towarów za 40 675 445 złp. wyprowadzono zaś za złp. 33 065 485. Następuje wojna 1831 roku. Powstanie posłużyło za powód do zniesienia konstytucyi i autonomii. Paskiewicz zasiada na zamku królewskim w Warszawie jako namiestnik i wielkorządca Królestwa. Od ogłoszenia w marcu r. 1832 statutu organicznego, zostawiającego jedynie cień dawnej niezależności, wewnętrzna samodzielność zostaje przez całe szeregi coraz to nowych o-graniczeń zupełnie planowo unicestwianą. „Życie społeczne kraju naszego zależy przedewszystkiem od władz centralnych w Petersburgu. Nicią przewodnią polityki państwowej rosyjskiej w Królestwie jest dążenie do wcielenia organicznego ziem polskich do Rosyi. Rząd centralny nigdy w okresie od ogłoszenia statutu organicznego aż do czasów doby ostatniej nie starał się uwzględnić naszych odrębnych interesów, czy społeczno-politycznych, czy gospodarczych. Nawet te wszystkie ustępstwa, które naród w epoce Wielopolskiego uzyskał, nosiły charakter połowiczny, nie odpowiadały wymaganiom narodu i nie mogły zadowolić naszych potrzeb. Tylko pod przymusem okoliczności — w zależności od ogólno-państwowych konjunktur, rząd centralny zwracał uwagę na nasze życie gospodarcze. Jedynie w sterze o-graniczeń i represyj cieszymy się odrębnością od „rdzennych prowincyj cesarstwa“. W ten sposób nie może być, naturalnie, mowy o jakiem-kolwiek współdziałaniu władz państwowych ze społeczeństwem. Zostawieni zupełnie sami sobie, nietylko pozbawieni wpływu na politykę zewnętrzną cesarstwa, ale usuwani systematycznie od samoistnego gospodarzenia na własnym gruncie — musieliśmy sami stwarzać sobie warunki bytu, aby nie zginąć po prostu. Zobaczymy, jakierni drogami poszła ta działalność społeczeństwa w kierunku rozwoju ekonomiczno-przemysłowego. Pierwszą stratą materyal-ną dla Królestwa po ustaniu wojny z Rosyą była nałożona kontrybucya wojenna w wysokości 22 72 mil. rb., a następnie trzeba było utrzymywać swym kosztem armię rosyjską, która w ciągu lat pochłonęła ze skarbu polskiego około 19 mil. rubli. Niezwłocznie po roku 1831 zaprowadzono nową ustawę celną. Taryfa 0-kazała się nader ciężką dla rozwoju przemysłu i handlu. Towary rosyjskie, idące do Królestwa, płaciły według liberalnej taryfy z r. 1822 niz-kie cła, towary zaś polskie, wychodzące do Rosyi, obłożono nader wysokiemi cłami—rów-nającemi się 3, 10, 12, 15$ wartości. W r.

rosyjski wszedł na drogę wyraźnego i stanowczego protekcyonizmu. Pomimo więc otworzenia rynków rosyjskich przemysł polski miał jeszcze do zwalczenia konkurencyę zagranicy; taryfa zatem r. 1850 nie była par excellence ustępstwem i dobrodziejstwem dla naszego przemysłu. Podobnie jak „kara“ za prowadzenie wojny w 1831 w postaci granicy celnej nie zrujnowała nas doszczętnie, również i ulgi taryfowe nie były bezwzględnemi i jedynemi czynnikami twórczemi w rozwoju naszego przemysłu. Przyczyn kutemu trzeba szukać głębiej, w samem społeczeństwie. — ß) Oh res per e-Od tego czasu przemysł polski, mogąc wo lu cyj ny—zmaganie się narodu o wytworzenie sobie odpowiednich warunków bytu — utrwala coraz bardziej przekonanie, że przedewszyst-kiem należy skierować pracę w dziedzinę go-podarczo-przemysłową. Późniejsze idee orga-niczników, którzy jednostronnie może patrzyli na ten rozwój życia ekonomicznego, nurtują społeczeństwo. Słowa Skarbka, że bogactwo narodu opiera się na ziemi, pracy i kapitałach, a przemysł to siła, która wyprowadza z owych pierwiastków dobrobyt narodowy, głęboko zapadły w przekonanie ogółu. Z tego powodu nie przestawała działać silna dźwignia wewnętrzna, aby w dalszym ciągu prowadzić działalność przemysłową Królestwa Kongresowego. Nie było, niestety, juź Lubeckiego, ani Staszica, kierowników tej nawy ekonomicznej. Na widownię występują inni ludzie, z których na pierwszy plan wybija się Steinkeller, niezmordowany pracownik na niwie uprzemysłowienia kraju. Lu-becki w swej akcyi miał do pomocy cały aparat państwowy; Steinkeller szedł sam, kontynuował zaczęte dzieło li tylką pracą osobistą, wytwarzania Lubecki upadł wskutek wypadków politycznych, Steinkeller z powodu fatalnego zbiegu okoliczności gospodarczych. Nie zmniejsza to ich zasług, bo ziarno, które rzucili, zapłodniło niwę ekonomiczną. Steinkeller, którego imię złączone jest niepodzielnie z historyą naszego przemysłu — rozumiał, podobnie jak Lubecki, że dla normalnego rozrostu przemysłu trzeba przede-wszystkiem mieć silną instytucyę kredytową, mogącą występować również z twórczą inieya-tywą na polu przemysłowem. Dalej zaś należy zużytkować wszystkie czynniki sprzyjające w jakikolwiekbądź sposób rozwojowi przemysłu—a więc przedewszystkiem wyszukiwać rynków zbytu, — starać się o ulepszenie środków komunikacyjnych, wprowadzać ulepszenia tech-2 843 mieszkańców niczne, przygotowywać odpowiednie kadry współpracowników i t. d. We wszystkich tych dziedzinach widać ożywioną działalność. Instytu-Nakoniecnie trzeba zapominać, jak słusznie cyą, którą Steinkeller powołał do współrzędnej ze przypomina w swej pracy Kempner, że taryfa sobą pracy, był Bank Polski (ob.), założony, jak z r. 1850, wspólna dla całej Rosyi i Królestwa, widzieliśmy, w r. 1828. I właśnie dzięki umie-miała dążność bardzo liberalną względem przy- jętnie prowadzouej akcyi przemysłowej Bank wozu zagranicznego, a w siedm lat później wpro- Polski nie tylko uratował nasz rozwój ekono-wadzono taryfę jeszcze bardziej liberalną. I ten nomiczny, ale zapewnił mu trwałe podstawy prąd wolno-handlowy trwa do roku 1877, gdy rząd ! istnienia. Nie było placówki, którejby Bank

1834 zniesiono istniejące poprzednio transito sukna do Azyi. Stan taki trwał przez lat blisko 20; okazał się jednak w skutkach bardzo niekorzystnym nietylko dla Królestwa, ale i dla Rosyi. Wywóz z Królestwa do Rosyi zmniejszył się prawie w czwórnasób: w r. 1836 wynosił 691 000 rb. Jednocześnie zaczął się zmniejszać i przywóz z cesarstwa, a mianowicie z sumy 10.6 mil. rub. w 1834 r, na 1.9 mil. rub. w r. 1840 (Kempner „Handel przemysł etc.“ str. 62). Leżało więc w interesie rosyjskim granicę celną znieść i otworzyć między obydwoma krajami wolny handel; nastąpiło to w r. 1850.

owładnąć rynkami rosyjskiemi, znajduje szerokie dla siebie ujście i szybko wchodzi na drogę wielkiej produkcyi, która w ostatniem trzydziestoleciu przybrała czysto kapitalistyczne formy. Nie chcemy jednakże przez to utrzymywać, że jedynie dzięki zawiąząnym stosunkom z Ro-syą przemysł polski może się normalnie rozwijać. Niektórzy wszakże ekonomiści są stanowczo tego mniemania. Pomimo represyj celnych ze strony rządu rosyjskiego, pomimo ciężkich warunków rozwoju przemysł polski właśnie w okresie przed rokiem zniesienia granicy wyszedł obronną ręką z przesilenia; nie upadł. Posłuży tu świadectwo autora rosyjskiego prof. Janżułła, badacza naszych stosunków przemysłowych: „Czasowy zastój w wytwarzaniu, wywołany trudnością zbytu na rynkach rosyjskich okazał pewien pożyteczny wpływ na przemysł, polski. Fabrykanci polscy, zmuszeni okolicznościami, nietylko do szukania nowych rynków zbytu, ale i do wprowadzania ulepszeń w fabrykach, tern samem podnieśli do pewnego stopnia zarówno technikę jak sposoby zbytu wyrobów swoich. I wielu z nich, nie znajdując rynków, przerobiło swoje warsztaty, przystosowując je do produkcyi tkanin bawełnianych, inni ulepszyli swoje wyroby, pragnąc w ten sposób konkurować z fabrykantami rosyjskimi; niektórzy zaczęli wyrabiać gładkie tkaniny wełniane, i wytwarzanie tkanin takich, pierwiastkowo wyłącznie sprowadzanych z zagranicy, przybrało w Królestwie Polskiem znaczne rozmiary“. Dodać jeszcze należy, że właśnie w latach zamknięcia dla nas rynków rosyjskich — Łódź, dzisiejsze centrum przemysłu naszego, rozwijała się najintensywniej (Janowicz na str. 29 swego „Zarysu“ podaje liczby tyczące się wzrostu ludności w Łodzi: w r. 1827

1833 —    5 730

1840 — 20 000

nie zajął dla podniesienia ogólnego stanu przemysłu; § 162 ustawy głosił, że „przedsiębiorstwa zmierzające ku rozszerzeniu handlu, kredytu i przemysłu krajowego Bank może wspierać, albo też sam podejmować się ich wykonania“. W jaki sposób Bank wprowadzał w czyn powyższy artykuł ustawy? Dajemy tutaj głos Koszutskiemu, który w swej pracy, tyczącej się rozwoju ekonomicznego Królestwa, daje dość obszerną charakterystykę Banku Polskiego: „Mógł przeto Bank zgodnie ze swą u-stawą—po za udzielanemi pożyczkami — sam zakładać fabryki lub przyjmować na siebie kierownictwo nad już istniejącemi, i istotnie tą drogą powołał do życia wiele przedsiębi ;rstw,

-wiele nowych gałęzi produkcyi, a uratował i postawił na nogi więcej jeszcze takich, które bez tej pomocy niezawodnie byłyby upadły. W ten sposób znaczna liczba fabryk przechodziła do rąk Banku Polskiego, który po latach kilku, gdy już mogły istnieć o własnej sile, oddawał je znowu w ręce prywatne. Wiele z istniejących, dziś największych zakładów przemysło-, wych w kraju, dających produkcyę wielomilionowej wartości, winno swe istnienie i rozwój opiece i pomocy Banku Polskiego; jedna naprz. z największych fabryk mechanicznych w Królestwie, pierwsza w kraju fabryka machin, należąca dziś do towarzystwa akcyjnego „Lilpop,

Rau i Löwenstein“, zawdzięcza swój rozwoj Bankowi, w którego administracyi była przez lat dwadzieścia (1834 — 1854). Wielkie zakłady Żyrardowskie utrzymały się przy życiu w ciągu pierwszych lat istnienia tylko dzięki zapomogom Banku. Również do Banku Polskiego należały przez czas dłuższy lub krótszy fabryki żelaza w Ostrowcu, walcownia w Irenie, walcownie cynku w Londynie, warzelnia soli w Ciechocinku, młyn parowy na Solcu w Warszawie, fabryka papieru w Jeziornie i in. Bank Polski był zmuszony przez czas jakiś kierować całą wielką gałęzią produkcyi krajowej — górnictwem. Kierow.nictwo objął w roku 1833, gdy górnictwo krajowe upadało coraz bardziej.

Przez 9 lat zarząd górnictwa pozostawał w ręku Banku, a przez ten czas powiększyła się znacznie wydajność kopalni i również wzrosła liczba pieców szachtowych. Wreszcie Bank wybudował osiem bitych traktów, długości blisko 1000 wiorst,—przeprowadzenie pierwszej kolei w kraju w znacznym stopniu zawdzięczać należy inicyatywie i pomocy Banku Polskiego.

Bank wypuścił rówuież na Wisłę pierwszy statek parowy w r. 1840“. Widzimy, że przemysł polski—to działalność Banku Polskiego, który do roku 1869 mógł przejawiać jak najbardziej ruchliwą inicyatywę. Dopiero od tego czasu zaczyna się ograniczanie przez ministeryum skarbu operacyj bankowych i nakoniec w r. 1885 bank zostaje przekształconym na kantor banku państwa. Niepodobna jednak nie wspomnieć o innych dość ważnych czynnikach, której zje-

dnej strony przyczyniały się do wzrostu przemysłu, z drugiej posuwały go coraz silniej w kierunku koncentracyi i produkcyi na wielką skalę. Wspomnieć tu jeszcze potrzeba o otwarciu kolei żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej w r. 1848 (w r. 1845 była otwarta tylko linia do Grodziska) oraz zaprowadzeniu udoskonaleń technicznych w produkcyi, zwłaszcza zaś zastosowaniu maszyn i pary w przemyśle. Następnie na rozwój naszego przemysłu w dość dużym stopniu wpłynęły kapitały zagraniczne, które w ślad za sprowadzanymi przez rządy Królestwa fachowcami, obcymi, wchodziły do naszego kraju, znajdują tutaj dla siebie lokatę. Nakoniec uwłaszczenie włościan miało także w tym kierunku pewne znaczenie. Wszystkie powyższe czynniki, począwszy od celnej polityki rządu rosyjskiego, skończywszy na Banku Polskim, wprowadzeniu ulepszeń technicżnych i rozwoju komunikacyj, odegrały w uprzemysłowieniu kraju dość znaczną rolę. Za czasów Lu-beckiego produkcya, jak mówiliśmy, nosiła wybitnie rękodzielniczy charakter; następnie jednak fizyognomia przemysłu częściowo się zmienia. Powstają liczne zakłady przemysłowe, koncentrujące już znaczną liczbę robotników. Ewolucya ta następnie jednakże w dość powol-nem tempie szła równolegle, kwitną rzemiosła i wytwórczość nie nabiera wybitnie kapitalistycznych tendencyj. Dopiero przypływ kapitałów zagranicznych, szybki rozwój komunikacyj — wprowadzają już inne formy wytwórczości, która coraz bardziej wchodzi w okres wielkiego przemysłu. W każdym razie w rozpatrywanych przez nas obecnie latach niema jeszcze mowy o koncentracyi wielkich zakładów. Po zuie-sieniu jednak granicy celnej w r. 1850 drogi któremi przemysł kroczył, coraz bardziej zbliżają się ku wytwórczości wielkiej. Niema wtem zresztą nic dziwnego: podobnemi torami szedł przemysł zachodnio-europejski i w tym względzie gospodarka nasza rozwijała się w analogiczny poniekąd sposób. Według danych Janowicza z ogólnej ilości 132 znaczniejszych fabryk, o których dacie powstania autor ten zebrał wiadomości, przed r. 1850. założono 24, w okresie 1850 — 1870 r.,—27, czyli przed rokiem 1870 — 51 (38 % ), a pomiędzy 1870 — 1886 r. —81 (62$). Dane powyższe dowodzą jasno, że do r. 1870 znajdowaliśmy się dopiero w okresie przygotowawczym do wielkiej produkcyi. I lata, które mamy teraz rozpatrzeć były właściwie przełomowym okresem do zupełnego skrystalizowania się przemysłu w kierunku ściśle kapitalistycznym. Wspomnieliśmy powyżej, że z powodu przypływu obcych kapitałów, rozszerzenia sieci kolejowej— energia przemysłowa Królestwa coraz intensywniejsze przybiera formy działania. Poza wskazanemi czynnikami wspomnieć jeszcze wypada o polityce celnej Rosy i. Około środka przeszłego stulecia, stosownie do ! panujących tendencyj gospodarczych w państwach zachodnio-europejskich, rząd rosyjski o-tworzył wrota na oścież towarom obcym. Już jednakże taryfa z r. 1868 zawiera pewne zastrzeżenia przeciwko ogólnemu liberalnemu charakterowi; dopiero jednakże w r. 1877 Rosya staje się państwem ściśle protekcyjnem dla swego przemysłu, a tern samem i dla naszego. W jaki sposób owa polityka Rosyi odbiła się na przemyśle polskim? W pierwszem dwudziestoleciu po powstaniu listopadowem przemysł polski, pozbawiony bezwzględnie możności ujścia na rynki rosyjskie, zaczął wyrabiać swą samodzielność, przystosowywać się do nowych warunków. Przemysłowiec polski kierował wówczas swą energię na wyrobienie odpowiednie danych gałęzi wytwórczości, aby módz współzawodniczyć z zagranicą przy opanowywaniu obcych rynków. W ten sposób reforma celna r. 1850 zastaje już nasz przemysł mniej więcej przygotowanym do expansyi na wschód. A wypadki polityczne ułatwiły jeszcze bardziej możliwość korzystania z tych rynków. Nastała bowiem Wojna Krymska. Brzegi cesarstwa poddano blokadzie; handel morski był poniekąd uniemożliwionym; wiele fabryk rosyjskich musiało zmniejszyć produkcyę, a popyt na towary (sukno dla żołnierzy) podniósł ceny. Ma-teryał surowy staje się tańszym, zbyt towarów łatwiejszym. Z tego powodu przemysł polski miał możność szybkiego rozrostu. Nie zdusiły go taryfy celne roku 1831; ulgi 1850 roku nie zdziałałyby wiele, gdyby nie odpowiednia siła przemysłu do sprostania zadaniu. Swej wewnętrznej sile życie gospodarcze kraju zawdzięcza to, że nie zgasło, a potrafiło przy zdarzonej sposobności objąć szerokie pola działalności. Okres wolno-handlowy trwa około 25 lat. Przez ten czas przemysł nasz nabiera tęgości i siły, dzięki wspomnianym przypływom zewnętrznych kapitałów i ulepszeniom technicznym, y) O Jer es cel protekcyjnych. Następuje epoka protekcyjna. Od roku 1877 postanowiono pobierać cło w złocie. Odtąd w kalkulacyach kupieckich nie tyle zaczyna grać rolę taryfa celna, ile kurs rubla. W r. 1881 następuje podniesienie taryfy o 10%, i wpóźniej-szych latach prawie każdy rok przynosi pewne częściowe zwyżki celne. W roku 1894, po wojnie celnej z Niemcami, zawartym zostaje traktat handlowy, gdzie występuje pewne obniżenie niektórych ceł. Na ogół jednak polityka celna Rosyi wskazuje tendeneye protekcyjne. W jaki sposób odbiły się te rozporządzenia na przemyśle polskim? W pierwszym stopniu taryfa, podnosząc ogólne cło, uniemożliwiła swobodny debit towarów zagranicznych na rynkach Cesarstwa i Królestwa. Przemysł z tego powodu poszedł w szybkim tempie rozwoju: „W różnych okolicach Królestwa zaczęły dymić kominy, warczeć koła — pisze o tej ewolucyi Radziszewski,—przemysł rósł, potężniał, przyjmował rozmiary olbrzyma i już nie w stosun

ku zapotrzebowań miejscowej lub zamiejscowej nawet ludności, ale wytwarzał produkt, który dopiero sam szukał konsumentów. Jednem słowem: stał się wielkim, skoncentrowanym, kapitalistycznym“. Nie trzeba jednak iść zadale-ko i upatrywać jedynie w cłach ochronnych przyczyny rozbudzenia się przemysłu. Pomijamy na chwilę kwestyę: czy taki bezmierny wzrost przemysłu, jaki się okazał w ostatniem trzydziestoleciu, jest zjawiskiem zdrowein ekonomicznie? Nie o to nam tutaj idzie. Chcemy wskazać li tylko, że po za polityką celną państwa—polityką, która w pewnej mierze jest inną w stosunku do Królestwa niż do Cesarstwa (ma się rozumieć na niekorzyść kraju naszego), podobnie jak w dawnych latach odgrywały rolę inne względy. Wskazano tu ulepszenia ko-munikacyj i technikę produkcyi. Należy jeszcze wspomnieć o dość rozgałęzionym kredycie wewnętrznym i zewnętrznym. Po roku 1870 zaczęły powstawać liczne instytucye kredytowe, mające specyalnie na celu interesy wielkiego przemysłu. Prawda, że istniejące banki i towarzystwa kredytowe nie wystarczają ogólnym potrzebom, ale akcya w tym kierunku toczy się, aby stworzyć jeszcze specyal-ne instytucye pośredniczące w dostarczaniu kredytu dla przemysłu; dość ważną poza tern o-koliczność stanowi dła rozwoju przemysłowego łatwość kredytu na rynkach niemieckich. Producent z Królestwa zostaje w bliskich stosunkach z domami bankierskiemi w Berlinie, które chętnie dostarczają mu odpowiednich zapasów gotowizny; przemysłowcowi moskiewskiemu trudniej jest zdobyć kredyt zagraniczny. Ważnym następnie punktem sprzyjającym rozwojowi przemysłu jest stosunkowo tani opał w Królestwie i bliskość centrów przemysłowych od kopalni węgla. Są to wszystko kwestye, których nie można pomijać przy rozpatrywaniu całokształtu zjawisk gospodarczych. — Potrzeba teraz rozpatrzeć kwestyę: o ile siły społeczne są zainteresowane w sprawach przemysłowych oraz jak się przedstawia armia robotnicza? Widzieliśmy, że ogromną rolę w rozwoju gospodarczym Królestwa odegrali cudzoziemcy, sprowadzani za czasów Księstwa i Kongresówki z zagranicy. Z nazwiskami też tych ludzi związany jest nasz przemysł. Scheiblerzy, Geyerzy, Heinzle, Kunitzerzy etc. twórcy Łodzi, przyczyniali się do rozrostu ekonomicznego naszego kraju. Pozatem jednak, choć w mniejszej, niż należało, części, i samo społeczeństwo o własnych siłach budziło nieporuszone dziedziny życia ekonomicznego. Przypominamy sobie okres „pracy organicznej“, „pracy u podstaw“, gdy ideologowie tego prądu zachęcali społeczeństwo do wzięcia czynnego udziału w pracy na polu przemysłu. Prąd ten, którego początków już może szukać należy w pierwszej ćwierci wieku przeszłego — wydał rezultaty. Wszelkie placówki życia politycznego były dla

nas zamknięte; nie mogliśmy myśleć o karye- względami dorównuje mu w zupełności“. A bez-rze, czy społecznej, czy urzędniczej; pozostawa- stronne świadectwo badacza niemieckiego za-ła jedyna droga pracy; albo wolne zawody, sługuje chyba na wiarę. — B) Ro Z kwitpr Z e-albo handel i przemysł. I zaroiły się politech- mysłu a) Rysy znamienne. W kilku słoniki niemieckie i francuzkie przybyszami z Pol- v wach zastanowimy się tpraz nad fizyognomiąprze-ski, — i wykuwaliśmy sobie lepszą przyszłość | mysłu K-a P-go. Produkcya przybrała formę kapitalistyczną. I pod każdym względem ta tendency a koncentracyjna uwydatnia się. Jeszcze przed rokiem 1870 rzemiosła i drobny przemysł grały u nas dość poważną rolę. Obecnie fabryka poodcinała liczne gałęzie pracy rzemieślniczej, a inne skazuje na suchotniczy żywot. Rzemiosła, jak i drobny przemysł, nie zajmują już poważnego stanowiska w wytwórczości Kr-a. Drugim charakterystycznym objawem tej pro-dukcyi kapitalistycznej jest znikanie drobniejszych przedsiębiorstw na korzyść większych. Liczba ogólna zakładów przemysłowych maleje, a produkcya rośnie. W roku 1876 przy ogól-lnej liczbie 16 319 zakładów, produkcja wynosiła 97 332 073 rub., w r. 1886 liczba zakładów spa dłado9518, produkcya wzrosła do 208483 708 rb.; w roku 1896 zakładów przemysłowych było 12 987, produkcyi 248 600 229 rb.; nakoniec w 1905 — 10 479 z produkcją 413 858 349 rb. W okresie więc 30 - letnim liczba zakładów zmniejszyła się o 6 000 muiej więcej, produkcya powiększyła w czwórnasób.—Przemysł więc Królestwa nosi charakterystyczne cechy wytwórczości centralistycznej i kapitalistycznej. Nasuwa się pytanie: o ile powyższy charakter kapitalistyczny wytwórczości sprzyja naszemu rozwojowi ekonomicznemu? Otóż co do tego występują poważne wątpliwości. W ostatniem trzydziestoleciu przedsiębiorstwa przynosiły wprost niebywałe zyski. Wyrodziła się przez to spekulacja w przemyśle i produkcya nie oparta na normalnych podstawach. Wytwory Królestwa poza rynkiem wewnętrznym krajowym mają zbyt głównie na Wschodzie: w Cesarstwie i Rosyi Azyatyckiej, oraz w państwach dalekiego Wschodu.—I te rynki zbytu, zda się niewyczerpane, dawały częstokroć popęd do wytwarzania nowych fabryk. Ale już są znaki bardzo charakterystyczne, że rynki te zaczną zawodzić; zjawia się tam bardzo niebezpieczny konkurent w postaci kapitałów obcych. I dlatego, aby zapobiedz smutnej ewentualności, należy pomyśleć o lepszej organizacyi rynków naszych—aby przedewszystkiem przemysł polski tutaj miał zbyt w swym własnym kraju. Jesteśmy bowiem świadkami takiej naprz. anomalii, że istniejąca w Warszawie fabryka wstążek wysyła towar do Moskwy i Azyi, a w naszych sklepach cieszą się pokupem wyroby moskiewskie i tandeta niemiecka. Zobrazowanie statystyczne przemysłu natrafia na wielkie trudności z powodu braku całkowitego materyału statystycznego. Zbierane dane odznaczają się mniejszą lub większą niedokładnością. W każdym razie na zasadzie wywodów Załęskiego („Królestwo pod względem statystycznym“ ), B o-

w fabrykach lub warsztatach. W ten sposób w tworzeniu życia gospodarczego siły miejscowe, wprost koniecznością zmuszone, odegrały wybitną rolę. Nie należy wpływu tego lekceważyć. — Jakie miejsce w przemyśle zajmują wogóle s fer y robotnicze? - nie tutaj przedmiot ten nadaje się do rozbioru; wszakże stwierdzić potrzeba, że przemysł polski wiele zawdzięcza swej armii roboczej.—Na początku XIX w. klasa robotników miejskich i przemysłowych w dzisiejszem znaczeniu jeszcze się była nie narodziła. Przemysł fabryczny posiłkował się przeważnie pracą pańszczyźnianych chłopów. Dopiero w przeciągu XIX stulecia powstaje u nas stan robotników przemysłowych, rekrutujących się z ludności wiejskiej, tego nadmiaru ludności, który nie mógł się na wsi wyżywić i emigrował do miast i centrów przemysłowych. Z drugiej jednakże strony z rozwojem przemysłu znaczna liczba samodzielnych rzemieślników, posiadających swe warsztaty, powiększyła liczbę robotników fabrycznych. Przemysł, na czele którego stali po większej części obcy przedsiębiorcy, był ciężką szkołą da polskiego chłopa. Ale szkoła ta nie okazała się w skutkach szkodliwą dla naszego robotnika: obecnie pochwalić się możemy zorganizowaną armią robotniczą— liczącą 276 747 głów:

1876 było ogółem 85 614 robotników 90 767 102133 118831 119 972 124 951 132 124 128 699 140 288 135 946 144 786 159 356 149 846 161 917 170 487 182 864 195 576 205 827 252 126 276 747

w r.

1877

1878

1880

1881

1882

1895    -1903/4 — 19U5 -

Pod względem intelektualnym stali oni wyżej daleko niż robotnicy rosyjscy. Prof. Schulze v. Gävernitz, autor wyczerpującej monografii, poświęconej specyalnie stosunkom ekonomicznym rosyjsko-polskim, mówi, że robotnik polski przyczynia się w wysokiej mierze do tego rozrostu przemysłu Królestwa. —„Robotnik polski zbliża się do robotnika niemieckiego i pod niektóremi

c i a r sk i eg o („Rys statystyczny przemy słuKró- li w guberniach: Radomskiej, Kieleckiej i Piotr-lestwa Polskiego“. Biblioteka Warszawska 1873, kowskiej. Wyrasta tutaj cały zastęp zakładów tom II), Jano w i cza („Zarys rozwoju przemy- przemysłowych: Starachowickie, Ostrowieckie, słu“), Radziszewskiego, Koszutskiego hr. Platera, Chlewiskie i inne. Kopalni rudy i nakoniec Prac Komitetu Statystycznego, stara- żelaznej było:    \

Główna produkcya koncentruje się w gu-bernii Piotrkowskiej (56.4°|₀), i Radomskiej (39°/₀). Wydobyto rudy:

w r. 1865 —    3.3    mil.    pudów

liśmy się o ile możności przedstawić w liczbach rozwój przemysłu w Polsce, oraz stan rzemiosł i drobnego przemysłu.—ßßi Działy poszczególne. Stosownie do podziału uczynionego w samym początku niniejszej pracy napierwszem m iej-scu zajmiemy się a) prz emysłe m mineralnym. A) Górnict wo, hut ni cite o. 1) Ż e 1 a z o.

Widzimy więc, że produkcya stale sięrozwi-

Przemysł żelazny zaczyna się dopiero rozwijać właściwie po siedemdziesiątym roku przeszłego stulecia, gdy wskutek rozbudzonej działalności fabrycznej i rozgałęzienia sieci kolejowej powstaje cały szereg przedsiębiorstw górniczo-hutniczych. Obok dawniej istniejącej Huty Bankowej zjawia się w latach osiemdziesiątych kilka hut żelaznych: „Katarzyna“, „Aleksander“, „Puszkin“ etc, W Królestwie Pol-skiem ruda żelazna znajduje się w obu okrę- ja. Co się tyczy żelaza z rud, Koszutski podaje gach górniczych: wschodnim i zachodnim, czy- | następującą statystykę:

w r. 1870 otrzymano 1 658 tys. pud. surowca, 762 tys. pud. żelaza

pom. r, 1880 — 1886

otrzymywano

3 000

5 500

1890

7 424

4 137

1895    11 586

3 757

1897    13 944

4140

3 368 tys. pud. stali 9 367 „

12 204 „

1899    18 797

3 351

14 173 „

roku nie niektórych płodów kopalnych, a w tej liczbie węgla kamiennego, nawet na cudzym gruu-cie, nawet bez zgody właściciela, za pewnem tylko wynagrodzeniem. Drugi ważny bodziec dla przemysłu węglowego stanowiło podniesienie cła na węgiel zagraniczny w r. 1877 (cło złote), oraz kilkakrotne późniejsze podwyższanie ceł“.

w r. 1903 posiadało 20, znajdują się w gu-bernii Piotrkowskiej, skupiają się w t. zw. Zagłę-

Kopalnie węgla, których Królestwo

W stosunku do cesarstwa, gdzie w 1898 wydobyto przeszło 2 229 tys. ton, produkcya Królestwa wynosi do 12° ₀. Przemysł rud żelaznych zatrudniał w r. 18 »9—5 235 ludzi. 2) Węgiel kamienny. Podobnie, jak przemysł żelazny przemysł węglowy do r. 1870 znajdował się w powijakach. Rok 1870 u-waża Koszutski za erę w rozwoju przemysłu węglowego, a to z dwóch powodów: „Prawo górnicze, wydane w tym roku, oddzieliło w pewnej mierze własność powierzchni ziemi od : biu Dąbrowskiem, stanowiącem przedłużenie własności wnętrza, pozwalając na wydobywa- ' Śląsko-polskiego zagłębia węglowego.

robotn.

3 555

w roku

1873 było 13 kopalni z roczną produkcyą około 1 mil. rubli

1874

20

3838

3 610

1875    „    25

1896

20

CS

13 562

1897    „    20

„ 12 „

13 283

Wielka Eucykl. Ilustr. Ser. I, Tom XL. Zesi 320a

124

rocznie

mil. pud.

prod, węgla wynos. . 19.5

r—< CO N QT) O

(M LO    Ci

w roku

1870

1870-1875

1876-1880

1881-1885

1886-1890

1891-1895

Należy jednak zaznaczyć, że ma przed sobą szanse rozwoju, ponieważ pokłady rud cynkowych są jedynemi eksploatowaneml w całem państwie. Popyt na cynk znacznie przewyższa to, co daje nasz kraj. Galman otrzymuje Królestwo z 5-u kopalni gub. Kieleckiej i trochę przy rudach żelaznych w gubernii Piotrkowskiej. Główna produkcya koncentruje się w hucie „Paulina“, należącej do towarzystwa Sosno wic-kiego, i w rządowej hucie pod Będzinem. Produkcya cynku wynosiła:

w r. 1870 201 tys. pudów.

1880 268 „

1885 280 „

1890 230 „

1895 292 „

1897 359 „

1899 386 „

1903 394 „    „

Wartość prolukcvi wynosiła w r. 1892—1 m. rubli, w 1897—1.2 m. rubli, w 1899—1.43 m. rubli.—Pozatem działa jeszcze walcownia blachy cynkowej „Emma“ (Tow. Sosnowickiego). Produkcya w r. 1899 dosięgła 230 tys. pudów. Ogółem przemysł cynkowy zatrudnia do 2 500 robotników.—4) Sól. W r. 1865 otrzymano w Królestwie Polskiem soli z warzelni w Ciechocinku 425 tys. pud., w 1893 r.—252.6 tys. pud., a w 1399 r. tylko 170 tys. pud. (Koszutski).-5) Kamieniołomy. Produkcya kamieniołomów wynosi około pół miliona rubli; wartość nie jest więc znaczną, pomimo że przemysł ten istnieje w 19 powiatach kraju. Wydobywane są: wapień, dolomit, gips, piaskowiec, marmur i t. p. W 1899 r. wydobyto o-gółem 115 771 sażeni sześć, kamienia różnych gatunków. W 1896 r. wartość produkcyi 336 kamieniołomów wynosiła 560 tys. rb. Robotników pracowało 2 486. (Koszutski). — Bogactwa pokładów kamiennych u nas nie są do-19 mil. pudów statecznie znane i wyzyskane, a w stosunku do Cesarstwa Królestwo produkuje więcej.—Podajemy wykaz, ułożony przez Radziszewskiego: Na jednego mieszkańca Cesarstwa wypada produkcyi za 2.01 kop., w Królestwie zaś za 5.81 — Pod względem przeciętnych rozmiarów przedsiębiorstw łomów Królestwo zajmuje drugie miejsce, ustępuje tylko t. zw. Okręgowi Za-moskiewskiemu. — 6) Siarka. Dobywanie siarki zaczęło się w K-e P-em w r. 1873 we wsi Czarkowy, w powiecie pińczowskim. — Pro-dukcyę siarki prowadzono u nas i dawniej.— rW wieku XVI —czytamy u Koszutskiego („Przemyśl“)—obok żelaza, ołowiu, miedzi, galmanu, wapna i srebra wydobywano u nas i siarkę. Ekstrakcyi siarki dokonywano w Swoszowicach, miejscowości odległej o ośm wiorst od Krakowa.—O pokładach siarkowych wiedziano już w wieku XVI. Dobywanie jednak siarki rozpoczęto dopiero w początku przeszłego stulecia. Wkrótce prace rozpoczęte przerwano. Powtórnie

234

279

1896-1900

1900-1905

Przemysł węglowy rozwija się, jak widzimy, w nader szybkiem tempie; od roku 1873 produkcya wzrosła mniej więcej 14-krotnie, liczba robotników zaś czterokrotnie. Podług obliczeń Radziszewskiego w r. ] 876 wypadało na jednego mieszkańca w Królestwie za 23 kop. węgla, w roku 1896 już za 100.5 czyli o 332°/0 więcej.—Najważniejszymi spożywcami są huty żelazne w Zagłębiu, następnie Warszawa i Łódź. Dla otrzymania ogólnej ilości węgla kamiennego w Królestwie trzeba dodać jeszcze ilość przywożoną z zagranicy, rocznie przeciętnie do 15— 20 m.pud. Załęski podaje ciekawą tablicę, przedstawiającą spożycie węgla kamiennego w r. 1891, w najrozmaitszych gałęziach przemysłu:

Drogi żelazne żużyły Cukrownie

Zakłady tkackie

•15

35

górnicze i metalurg. 55

wywieziono

Inne zakłady fabryczne i prywatni spożywcy

Razem

7.7

25

156.7 mil. pud.

Co się tyczy stosunku produkcyi do wytwórczości w Cesarstwie zaznaczyć należy ua o-gół, że nasz przemysł węglowy stosunkowo stoi wyżej. Na 1 mieszkańca Cesarstwo w r. 1896 produkowało 3.54. pudów—Królestwo zaś 23.65 pudów — o 568$ więcej. Na 1 robotnika w Królestwie przypada 16 620 pud. węgla, w Cesarstwie od 6 287 do 9 387 pudów.—Wo-góle co do rozmiarów produkcyi Zagłębie Dąbrowskie zajmuje drugie miejsce zaraz po Zagłębiu Donieckiem. 3) Cynk. Przemysł cynkowy na ogół zajmuje miejsce podrzędne.

Królestwo Polskie (Przemysł).

987

dopiero zabrano się do eksploatacyi w r. 1873. Pokłady siarki w Czarkowach są nader bogate“.—Cała produkcya górniczo-hutnicza przedstawia się podług tablicy Koszutskiego w sposób następujący:

Ilu rob.

na 1 zakł.

>o

co

-i*

I-

Ile rubli na Ile rubli

na 1 rob.

T-l

ua

1 370

1740

1 zakład

19 318

94 000

301 900

Ilość

robotników

6443

6 822

6 648

14 623

33 244

32 393

42 000

ciu bardzo znaczny postęp, zarówno pod względem wzrostu bezwzględnego jak i ześrodkowa-nia, oraz technicznego udoskonalenia produkcyi, której wartość z 3G8 tys. rb. w 1871 r. wzrosła do 5.4 mil. rb. w 1897 r.; liczba robotników z 1 038 w 1876 roku—do 4 144-ch w 1897 r. Zwiększenie się ilości zakładów nie wpłynęło na obniżenie przeciętnej wytwórczości fabryk; rozmiary ich w okresie 1871—1897 r. znacznie wzrosły (z 12.3 tys. rb. w 1871 r., a 14.8 tys. rb. i 29 rob. w 1876 r., do 103.7 tys. rb. i 80 robotników w 1897 r.) —Do produkcyi cegielni i fabryk szkła i luster dodaje Koszutski: 3) Fabrykacyę cementu, wapna, gipsu, alabastru i gliny ogniotrwałej. — 4) porcelany, fajansu i terrakoty.—5) wyrobów garncarskich i kafli.—6) Fabryki wyrobów kamieniarskich, pomników, kamieni młyńskich i t. p.—Ogółem cały przemysł ceramiczny Królestwa liczył w ciągu 30-letniego swego rozwoju:

Wart. prod, w tys. rub.

1993 16 010

Ilość

Rok

1871

1897

Ilość

fabryk robotników 672

3 637

458

17218

Ilość

zakładów

T<1

00

OS

-+

Ol

co

<M

TO

Wartość produkcyi

w tys. rubli

3516

4 021

4824

19 976

32 561

56 152

57 600

Rok

1870

1871

1873

1880

1892

1897

1901

Wartość produkcyi w okresie powyższym wzrosła 17 razy, a liczba robotników zwiększyła się siedmiokrotnie, wydajność pracy zaś trzykrotnie.—C) Przemyśl metalowy. 1. Produkcya obejmuje fabryki odlewużelazai wyrobów ze sta 1 i i żelaza, fabryki machiu,—fabryki drutu i gwoźdź i, — wyrobów z m i ed z i ibronzu, złota isrebra, — i nakoniec z r ó ż-ny ch metali.—Za centrum przemysłu metalowego, specyalnie zaś mechanicznego, należy uważać Warszawę. Koncentruje się tutaj największa ilość fabryk: Lilpop, Rau i Loewenstein; Rudzki i s-ka; Borman, Szwede i s-ka; Orthwein, Karasiński i s-ka; Gerlach i Pulst; Rohn i Zieliński, etc. Poza tein wielkie zakłady mechaniczne posiada też okrąg Sosnowicki (Fitzner i Gamper i t. d.). Razem dwie gubernie Warszawska i Piotrkowska produkują 97°/₀ ogólnej wartości wytworów, na pozostałe 8 gubernij—wypada 3%> z tego 1 % daje gubernia Radomska—a 2°/0 rozdziela się pomiędzy pozozostałe gubernie. —Rozwój przemysłu metalurgicznego przedstawia się jak następuje:

B) Przemy sl ceramiczny (wedł. Koszutskiego).—1) Cegielnie. — Rozwój znaczny: zarówno czterokrotny wzrost wartości produkcyi jak i blizko czterokrotne powiększenie się liczby robotników. W 1897 roku pierwsze miejsce zajmuje gub. Warszawska z produkcyą 3.1 mil. rb., drugie Piotrkowska (1.5 mil. rb.); pozostałe gubernie dały: Radomska 226 tys. rb., Kaliska 74 tys. rb., Lubjlska 276 tys. rb., Kielecka 58 tys. rb., Siedlecka 40 tys. rb., Płocka 90 tys. rb., Łomżyńska 178 tys. rb. i Suwalska 315 tys. rubli. Wielki rozkwit produkcyi cegły w gub. Warszawskiej i Piotrkow-wywołał bezpośrednio rozwój życia miejsko-przeinysłowego w tych dwóch guberniach.— 2) Fabr. szkła i luster.—W ostatniem 30-le-

rok

1870

1873

roczna prod.

zakład. w tys. r. przy rob.

3 151 2 250 7510 6 823 13 463 24427

97

61

1880 181

1884

129

1893    243

1897    495

2 800

2876

7 510

9681

15 370 72683

Z poszczególnych działów rozpatrzymy bliżej fab ryki machin:

roczna prod.

OO GO OO

TO GO —4

poskoczyła ośmiokrotnie i wydajność pracy pojedynczego pracownika stanowi poważną liczbę do 3 tysięcy rubli (w r. 1870 — 888 rubli).— W stosunku do Cesarstwa nadmienić wypada, że Królestwo wyprzedziło prowincye wewnętrzne państwa w fabrykacyi kotłów parowych i różnych maszyn oraz ich części. K. P. dorównywa Cesarstwu w sprawie remontu maszyn, ale może niżej stoi w fakrykacyi pomp i wagonów. — Wogóle na 1 mieszkańca Królestwa przypada produkcyi metalowej 61 kop., w Cesarstwie zaś tylko 50 kop. — Cały przemysł mineralny, tj. przerabiający płody kruszcowe ziemne, wykazał w r. 1870 — 1897 rozwój następujący:

zakład, przemysł.

Rok

w tys. rub. 8 500 144 845

1870

191

1897

1139

tys. rubli

10    223

11    994 49412

CO

osób

15 589 30 139 34482

stwem, które z 7.35 mil. rub. tości produkcyi w 1895 r. s

br> o

Tablica powyższa wykazuje wielki wzrost tego przemysłu: zwiększyła się ilość przedsiębiorstw, wartość produkcyi, liczba robotników. — Summa produkcyi przypadająca na 1 mieszkańca wzrosła o 180%. Stosunek ilości robotników do ogólnej ludności zwiększył się nadzwyczajnie W roku 1876 na 1000000 ludności Królestwa pracowało 347 w tych fabrykach, w r. 1896—już 623, a więc o 80% więcej. Radziszewski, rozpatrując powyższą gałąź przemysłu, słusznie uwydatnia kierunek specyali-zacyi, która jest faktem doniosłym. „Nie-tylko wielkie odlewnie zaczynają się specyali-zować, ale powstają fabryki może nawet mniejszych rozmiarów o charakterze wybitnie spe-cyalnym. Tak naprz. w gubernii Warszawskiej znajduje się fabryka instrumentów fizycznych, gubernia Lubelska posiada specyalną fabrykę wag, Radomska posiada przedsiębiorstwo wykonywania przybórów młynarskich“.—Nie mogąc zatrzymywać się nad kreśleniem rozmiaru każdej gałęzi tak rozgałęzionego przemysłu, jakim jest metalowy, zaznaczamy jedynie, że w ostatnim trzydziestoleciu przemysł powyższy szedł w szybkim rozwoju. —Produkcya wzrosła o 2757%, jest 29 razy większą, bo z 2.8 mil. stanęła w r. 1897 na 72 milionach, a w lat, ostatnich doszła do 80 milionów. Liczba robotników

robot, prod, przy 13 767 74048

ß) Przechodzimy do przemysłu produktów roślinnych.—A) Przemyśl bawełniany. Prz. bawełniany, powołany do życia jeszcze w początkach XIX stulecia, rozwój swój znaczniejszy poczyna dopiero po roku 1850. Właściwie jednak, pod wpływem rozgałęzienia komuni-kacyi, podwyższenia ceł na wyroby bawełniane zagraniczne i następnie polityki protekcyjnej—między r. 1870—80 przeszłego stulecia staje się produkcyą na wielką skalę, o kapitalistycznych znamionach.—Przemysł powyższy podług danych statystycznych istnieje tylko w 5 guberniach Królestwa; pozbawione go są zupełnie gubernie: Suwalska, Siedlecka, Radomska, Płocka i Łomżyńska. — Za centrum produkcyi bawełnianej należy uważać Łódź, w której murach wytwarza się conajmniej % ogólnej wartości produkcyi tej gałęzi w całej gubernii. — Przemysł bawełniany grupuje się nadto w powiecie łódzkim w Zgierzu i Pabjani-cach, Ozorkowie, Sosnowcu, Częstochowie, Zawierciu i in.—Rozwój przemysłu bawełnianego z powodu wielkich niedokładności statystycznych — znajdujemy bowiem wielkie różnice w wyliczeniach Koszutskiego, Radziszewskiego i ostatniego zeszytu prac Komitetu Statystycznego—nie da się ująć graficznie. — Nie można nawet podać liczby przedsiębiorstw: Koszutski np. w swych wywodach, opartych na wyliczeniach Załęskiego, zamieszcza ogólną ilość wszelkich zakładów przemysłowych tej gałęzi,— Komitet Statystyczny zaś podaje tylko fabryki wielkie. W ten sposób niepodobna ustalić właściwej listy. W każdym razie nadmienić wypada, że ilość zakładów przemysłowych w o-statniem trzydziestoleciu gwałtownie spadała, podczas gdy ogólna wartość produkcyi w rubl. rosła (w okresie 1 870—1896 o 221%).

W r.

produkcya ogólna wynosiła

W roku:

1870 znajdowało zajęcie w przem. bawełn. 13 605 1876

1895

1896

Na 1 in-ca w r. 1876 wypadało wyrobów bawełnianych za 1.80 rb., a w r. 1896—za 5.22 rb. Na t 000 000 m-ców w r. 1870 zajętych było 235 wyrobami przem. bawełnianego, a w 1896 — 364, Wzrost produkcyi bawełnianej odbywał się u nas szybciej niż w Cesarstwie.—B) Przemy sl p lócienniczy (według Koszutskiego). Wartość produkcyi płóciennej między 1870 a 1897 r. wzrosła dziewięcio-krotnie, z 1.2 do 11.6 mil. rb., liczba zaś robotników 4-krotnie z 2V2 do 10 tys. „Całkowity rozwój tej produkcyi przypisać należy rozrostowi w tym 0-kresie fabryki żyrardowskiej. Wszystkie prawie pozostałe zakłady w tej gałęzi są liliputami w porównaniu z tern olbrzymiem przedsiębior-

0 ólnej war-im przez się

wytwarzało za 7 mil. rub.“ Na gub. Warszawską przypada 8.93 mil. rub, wartości produkcyi i 8520 rob., na Piotrkowską 711 tys. rob. i 1 279 rub., na Lubelską i Kielecką drobne tylko ilości. — C) Cukrownictwo. Siedliskiem cukrownictwa jest prowincya. Przemysł cukrowniczy, posiadający wszelkie cechy par excellence przemysłu wielkiego i kapitalistycznego, gra niezmiernie ważną rolę w sprawach ziemiaństwa. Fabryki dostarczają maszyn i kapitału pieniężnego, rolnicy — produktów. Głównem centrum cukrownictwa jest gub. Warszawska, następnie Lubelska, pozatem

pewna ilość fabryk cukru znajduje się w gub. przeszło 30-letniego okresu 1863/4—1895/5 Płockiej i Kaliskiej. W pozostałych częściach r. znacznie wzrosła (z 5.9 mil. rub. do 15.6 kraju rozlokowało się bardzo mało cukrowni;— mil. rub.). Liczba wyobrażająca wartość pro-stan przemysłu cukrowniczego przedstawia się, dukcyi w r. 1897 (3 161 tys. rub.) jest rażąco jak następuje:    niższa od poprzedzającej, dla 1896 r., zdaje

się, z powodu niewliczenia akcyzy. Obok wzrostu wartości produkcyi widać spadek bardzo znaczny w ilości gorzelni: z l 144 w 1870 r. na 325 w 1898/9 r. Jednocześnie zmniejszyła się i liczba robotników: z 5 550 w 1870 r. do 2 048 w 1897

o postępach technicznych. W 1863/4 r. jeden robotnik wytwarzał 486 wiader spirytusu, w 1889 r. —817 wiad., a w 1894/5 r.—2 561 *    - K *    ⁵    *    wiad.—b) Destylarnie, fabryki oczy

szczania spirytusu. Ogólna ilość desty-larni wynosiła:

rob.

12 343

12804

14 490

17 769

17013

17 648

16715

tys. r.

8 537

9475

11 244

17 320

19 538

22486

35 169

Dane te świadczą

pud. cukru wartości

w roku

1870 w 39 fabr., wyprodukowano 1200 tys.

2 000

2 300

3 900

6 400

1876/7 „ 41

1880/1 „ 40

1884/5 „ 42

1896/7 „ 44

1897/8 „ 44

1901/2 „ 49

rocznej

w tys. r. produk. rob.

208

590

684

649

Fabryki oczyszczania spirytusu dały w r. 1897 produkcyę 751 tys. rubli przy udzialo 61 robotników. —E) Browary, mi o dosyt nie (według Koszutskiego). Wartość produkcyi piwowarskiej wzrastała stale w ciągu 30-lecia. Podniosła się też ilość robotn. (z J 492 do 2 225); jednocześnie ilość browarów i miodosytni z 466 (w tem 427 browarów, warzelni miodu 39, z nieznaczną produkcyą 21 tys. rub.) zmalała do 283. Produkcyą miodów jest nieznaczna. Wogóle upada ona w całem państwie. — Gub. Warszawska wyprodukowała w 1897 r. 4 mil. wiader piwa wartości 3 i pół mil. rubli, Piotrkowska 2.7 mil. wiad. wartości 1.8 mil. rubli; w pozostałych guberniach wartość produkcyi wahała się od 13(5 — 380 tys. rub.—F) Młynar stwo. Należy rozróżnić dwa typy: mły-narstwo drobne, tj. młyny wodne i wiatraki, oraz przemysł wielki młynarski — młyny parowe. — Produkcyą powyższa przedstawiała się w okresie 1870 — 1897 w następujący sposób:

W roku zakłady 1870

1880

1893

1897

63

70

41

120

ot iz

214

Produkcyą zwiększyła się w okresie trzydziestoletnim czy zmniejszenie się liczby robotników. Fakt ten tłómaczyć należy udoskonaleniem techniki. W r. 1876 robotnik produkował za 704 rubli rocznie, w 1896—za 1 202 rb. Na 100 000 mieszkańców w r. 1876 pracowało w cukrowniach 211, a w 1896 — 183 rob. Co się tyczy stosunku otrzymywanego cukru z buraków, jak wskazuje przytaczany wyżej Koszutski, nie jest on niższym w porównaniu z innemi krajami, a w stosunku do produkcyi całego państwa produkcyą Królestwa wynosiła ’/₇ część.— D) G or s el ni et iv o (według Koszutskiego), a) Wartość produkcyi w gor z el ni ach w ciągu

czterokrotnie. Uderza w o-

w tys. rub.

W roku zakładów roczna prod.

6 271 18 176 10 404 17 914

00 oo oo oo

— O CO N

1340

5 640

36 6

667

rob.

7 905 8141 1860 3 340

Przemysłowi powyższemu grozi wielka kon-kureneya ze strony Cesarstwa. Z powodu nader trudnych warunków młynarstwo wogóle nie rozwija się należycie. — Gr) Przemyśl drze-w n y. Na pierwszem miejscu postawić należy 1) Papiernictwo, obejmujące: fabryki papieru i tektury, fabryki obić i papieru kolorowego, fabryki wyrobów z papieru, oraz fabryki tektury sinołowcowej. Przemysł ten, skupiający się przeważnie w gub. Warszawskiej, Piotr-

kowskiej i Kieleckiej, przedstawia się w okresie 1870— 1897 w następujący sposób:

w tys. rb.

W roku    zakład, prod, rocznej

687

robotników

954

1 757 3 234 3 786 6 447

1901    128    11 022

Następnie 2) Tartaki:

w tys. rb.

W roku    tart.    prod, rocznej

11 CO CO    GO

OO OO 00 GO OO

191

378

229

327

247

264

1199

2 240

2 761

7 943

robotników

547

969

1271

2 281

3 503

3) Meble i wyroby stolarskie:

w tys. rb.

w zakł. prod, rocznej robotników

W roku

1871 było 60

68

120

1880

28

1896

958

1549

4 349

56    3 779

Ogólny rozwój przemysłu drzewnego da się mniej więcej ująć w następujące liczby:

w tys. rb.

W roku zakład, rocznie prod. robotn.

1797 13 260

00 00

347

440

1 173

18997

H) Fabryki tytoniu: w r. 1870—w liczbie 18 — wyprodukowały za 2 400 tys. rubli przy

1 675 robot., w r. 1897 w liczbie 12—wypro dukowały za 98 i tys. rub. przy 1 635 robot.

I)    Olejarnie. w roku zakł.

1871 - 289 1880 - 402 1893 -    37

1897 - 127

J)    Fabryki cykoryi. Produkcya cykoryi

Królestwa dorównywa wytwórczości w Cesarstwie. Przemysł ten koncentruje się przeważnie w gub. Warszawskiej. O rozwoju sądzić możemy z następujących danych: w roku 18" 0 — 13 fabryk -    288 680 rocz. prod.

168 robotników; w r. 1892 —20 fabryk 349 83 1 rocz. prod. 334 rob. K) Krochmalnie. Przemysł ten'rozwija się na naszym gruncie dość intensywnie. Główne krochmalnie posiadamy w Warszawie i jej okolicach, oraz w Łodzi Większość fabryk rozsiadła się na prowincyi Z 35 krochmalni tylko 10 znajduje się w mia. stach, reszta na wsi. Ogólny rozwój przedstawia się jak następuje: w r: 1876—9 fabryk— 124 tys. rub. rocz prod., 102 robotników: w r. 1896 — 35 fabryk — 482 tys. rub. rocz. prod., 347 rob. Produkcya pomimo znacznego wzrostu nie dorównywa produkcyi w Cesarstwie, która sprawia bardzo silną konkurencyę riaszym krochmalniom. Wyobrażenie liczbowe o rozwoju przemysłu roślinnego wogóle daje następująca tablica:

robot.

267 tys. rub. prod. — 539 674 „

800 „

1577 * „

715

-    231

-    223

Przemysł bawełniany

produkcya ogólna w 1870 roku wynosiła 1897    „

10 233 tys. rubli 93 193

Przemysł płócienny

05

as OO OO

■3

Cukrownictwo

o t-

6- 05 CO OO

co

CC

Gorzelnictwo

o t-

t- 05

oo co

to oo co |_1 F p¹ 14^ OJ 05 to

CO «C OO CO 4-»

Ot) -sl O LO

N-k

Destylarnie, fabryki o-czyszczania spir. etc.

1870    „

1897    „

o

00 co o co

3-

Browary, miodosytme

o r—

C— 05 OO oo

«<1

O O (M O lO 1—i

Młynarstwo

o t-

t- 05 OO OO

6 271 17914

r>

Krochmalnie

Olejarnie

1870 r 1897    „

1870    „

1897 „

Ol INO 4^ h-k COO OC be -<! ^ CO 4^

Fabryki cykoryi

Cf oo CO -O o

50 50 CO

Fabryki tytoniu

r-H

O 00 05 OO OO

2 400

981

Przemysł drzewny

oo oo

<o

05 O

OO

co

b- » H

y) Rozpatrzymy nakoniec stan produktów zwierzęcych. A) Przemyśl wełniany Przemysł powyższy ma swoją kartę w dziejach ekonomiczno-gospodarezych naszego kraju. Widzieliśmy, że głównem staraniem rządu Królestwa kongresowego było stworzenie silnych podstaw tej gałęzi wytwórczości. Szeroki rozwój przemysłu wełnianego datuje się dopiero od drugiej połowy przeszłego stulecia. Produk-cya skupia się w olbrzymiej większości w gu-bernii Piotrkowskiej, pozatem w Kaliskiej, — następnie w Warszawskiej. Główne ogniska przemysłu stanowią Łódź i Tomaszów, następnie Zgierz, Ozorków i in. Rozwój przemysłu wskazują następujące dane:

w roku

1870    6 fabryk przy

1880 7 1880 10 1893 16 1897 36

14 tys. prod.

robotn.

55

55

55

509

590

553

55

55

4342

600

4 152 rub.

5 605

901 9

13 033

15 965

15 978

27 769

43 880

3 905 tys. rub. ogólnej prod, przy

5 967

8 989

23 986

29 356

29 400

44 764

- 118 500

1870 — 100 fabryk

1873 - 267

CO

1876

1880 — 506

1884 - 362

1887 - 425

1893 — 359

1897 - 631

Rok

Gubernia Piotrkowska zajmuje pierwsze stanowisko pod względem przemysłu wełnianego w calem państwie. B) Przemysł j ed wabny. Przemysł ten nie jest wysoko rozwinięty. Koncentruje się głównie w gubernii Piotrkowskiej i Warszawskiej. Rozwój tak przedstawia się w liczbach:

741

55

4 183

2 020

Przemysł jedwabny jest dwa razy mniej rozwiniętym od przemysłu w Cesarstwie. C) Przemysł mleczarski. Mamy tutaj na myśli przemysł mleczarski na większą skalę, koncentruje się ten przemysł w gub. Warszawskiej i Kaliskiej. Na ogół jest nieznacz-

nym.

55

a) Produkcya masła:

w r. 1876 — 343 przedsięb. 290 278 rub. prod, przy 628 robot.

1 114

720 517

1896 - 567

b) Produkcya serów:

26 770 rub. r. prod, przy 11 robot.

w r. 1876 —    6 fabryk

17 474

CO

oo

t-H

Co się tyczy pozostałych gałęzi przemysłu, tj. garbarni, białoskórni, wyrobów ze skóry, fabryk mydła i świec, kleju wyrobów ze szczeciny, włosia, rogu, pierza i in. następująca tablica wskaże nam rozmiary rozwoju:

fabryk 1870 - 548 1880 — 637

1897 - 332 15 111    „

Ro z wój o gó 1 n y p r z e m y s ł u zwierzęcego da się zamknąć uastępujących ramach: w r. zakł. prz.    robot.

1870 — 1003    3 824 tys. r. prod. 8 985

1897 — 1 580    138 532    „ „    „    52 910

8) Nakoniec, uwzględniając dział produkcyi różnej, niemieszczącej się w powyższych ramach- a więc fabryki powozów, instrumentów

rob.

3 824 tys. tys. r. prod. 2 079 9 325    „

55

55

55

55

3 342 5 876

muzycznych, ołówków, zabawek, chemicznych preparatów, —widzimy, że w r. 1897 było 98 fabryk z ogólną wartością produkcyi 4 390 tys. r. przy 4 083 rob. — Rozpatrując stan przemysłu wielkiego w jego najwy-bitniejszych gałęziach, widzimy, że rozwój szedł szlakiem następującym:

85 614 robotników 90 767 102 133

118    831

119    972 124 951 132 124 128 699 140 288 131 946 144 786 159 356 149 846 161 917 170 487 182 864 195 576 205 827 252 126 276 747

>>

•—

97 322 073 ogólnej 103 404 569    „

128 537 575    „

171413151    „

170,501 098    „

183 672 322 190 794 091    ,,

180 867 373    „

186 865 400    „

197 837 155    „

208 483 708    „

223 411 621    „

215 929 839    „

218 579 189    „

221 715 065    „

254 583 394    .,

267 272 846    „

278 620 229    ,,

420 424 831    „

413 858 349    „

a>

N

S-

-O

-C

C3

±c

-

ts:

16319 8 349

8    619

9    606 9 465 9 506 9 659 9 423 9 700 9 006 9 518

10    263

11    074

11    753

12    808 12 659

11    994

12    987

13    209 10 479

t-

t-

Lf5

00

oq

lO

iO

05

Rok

VII. Komunikacye. A) Drogi, a) Lądowe. Rzeczpospolita pozostawiła po sobie liczne trakty staropolskie, tj. główne drogi handlowe i wojskowe; inne znowu, któ-remi jeździli królowie, inne wreszcie przy re-zydencyach królewskich i wielkopańskich. U-trzymało się z nich jeszcze sporo, ale wiele już poznikało. Były one szerokie, przy gęstem zalesieniu kraju dostatecznie ocienione, w miejscach bezleśnych wysadzane drzewami: ale jak ich nikt nie budował, tak też i nikt ich stale nie utrzymywał. Nie miały rowów, chyba wyjątkowo, a o mostach myślano tylko tam, gdzie woda przecinająca drogę żartować już z sobą nie pozwalała. Dbałość o drogę była

na

tylko jakby odświętną: naprawiano ją z grubsza kiedy król lub wielki pan miał przejeżdżać ze swym dworem. Natura gruntu była i naturą drogi: w bagno sypano kamienie i faszynę, aby je tylko zgruntować, piasku już nie tykano. Mosty, które były, znajdowały się w złym stanie; przysłowie o pelskim moście i niemieckim poście sięga już do XVI w. Gdy w w. XVIII urząd wojewody stał się już tylko zaszczytem, a podwojewodziego—czczym tytułem, gdy starostowie, oszukując Rzeczpospolitą na kwarcie, krzywdzili ją jeszcze na jej majątkach ziemskich i miejskich i na ludzie, który je zamieszkiwał—nastały czasy ciężkie: gnuśność i niechlujstwo kulturalne biły odrazu z tej już zupełnie opuszczonej drogi polskiej. Po upadku jeden Niemiec z zachodu i północy, drugi z południa, mając u siebie drogę lepszą, a w zaborze potrzebując przynajmniej jakiej takiej dla swego wojska i swego towaru, podjęli ciężar porzucony przez władze administracyjne, a raczej przez tytularne tylko w Rzeczypospolitej organa admiuistracyi bez władzy, bo bez funkeyi. Na tym obszarze, który ostatecznie dostał się Królestwu, Prusacy zrobili na lewym brzegu Wisły i Pilicy więcej, niż Austryacy na prawym. Naprawianie i utrzymywanie dróg staropolskich zabierały Kriegs- und. Domänen-Kammerom dość znaczne części ich budżetów, ale większy był nakład pracy ludzkiej, wydobywanej z ludu przez pruską powinność szar-warkową. Rządy pruskie rzeczywiście u-lepszyły drogi dawne, nie prowadząc wszakże większych nowych, gdyż dawne szły w kierunkach istotnej potrzeby. Trakt staropolski, wyrównany, zaopatrzony w mosty, a gdzie już konieczność nakazywała, w rowy, stał się traktem wojskowym, handlowym, pocztowym Prus Południowych lub Nowo-Wschodnich. U-rządzenie gęstej na owe czasy sieci pocztowej, zwłaszcza w Vielkopolsce zachodnio-południo-wej i części północno-zachodniej Krakowskiego, wzmacniało dbałość pruską o drogę polską. Księstwo, w obozowem swein życiu, w niewoli niedorzecznego systematu kontynentalnego, w ciągłej trosce o grosz państwowy na wydatki wojenne, narzucane przez mocarza—prawie wcale się nie zajmowało drogami, chociaż pobierało opłatę szarwarkową. a) Drogi bite. 1 ) pierwszorzędne. Dopiero po wytworzeniu Królestwa na drogi, jakie ma kraj, zwrócił uwagę statysta. Rozpowszechnienie się po Europie pomysłu Mac Adama nakazało i rządowi Królestwa skorzystać z wynalazku i zaprowadzić drogi bite pierwszorzędne. Postanowienie namiestnika z d. 15 maja 1816 r. nadało szarwarkowi przeznaczenie stałe: miał on iść, wyłącznie na drogi. Dekret królewski z d. 29 sierpnia t. r. wytworzył prawo zasadnicze polityki drogowej Królestwa; rozdzielił 6-dniową co roku robociznę, stanowiącą ciężar wszystkich gmin wiejskich i wszystkich miast, na dwie kategorye; 4-dniowa

miała iść na budowę dróg większych, nie | lewiecka. Obraz dróg zbudowanych do r. 1830, w naturze jednak, ale w pieniądzach, wnoszo- | ich kierunków i kosztów budowy podaje nych do skarbu a ściąganych z dymów; 2-dnio- blica na str. 994. wa—na drogi mniejsze. Od r. 1821 zaczęto

ta-

W tablicy tej mile i wiorsty ustosunkowane są

złot. (liczba okrągła) dżetu dochodów; już w roku następnym pobrano 2 mil. 419 tys. i przy tej samej normie przez dalszych lat 8 (do 29 listop. 1830) zasilono fundusz dróg bitych summą 19 mil. 271 tys.— a za cały czas od 1821 r.—23 mil. 943 tys. złotych. Do szarwarku przybyły jeszcze pruskie myta, wprowadzone przez Zajączka na u-trzymanie dróg d. 20 listop. 1821 r.. przy u-wolnieniu włościan od opłaty; utrzymywało się i dawniejsze mostowe. Już w r. 1818 rozpoczęto pierwsze roboty rachunkowe i geometryczne, miernicze i inżenierskie i wytknięto kierunki nowych traktów; powierzchnia ich wytwarzana być miała z tłuczyn kamiennych (szaber) na fundamencie z głazów; na nizinach w gruncie grzązkim i niepewnym pod wierzchni nasyp dawano jeszcze bruk. Rowy z obu stron drogi przyjmowały z niej ścieki, którym sprzyjał łukowaty wieizch profilu. Sam tor drożuy, szeroki normalnie na 17 stóp, kamienny, zostawiał jeszcze dość miejsca na ścieżyny dla pieszych po obu bokach traktu, kość normalną oznaczono na 35 stóp 11 cali ang., w jednym wypadku nawet ją znacznie przekroczono. Taki typ panuje we wszystkich drogach bitych za Królestwa Kongresowego. Zasobu kamieni dostarczała dana okolica; dlatego w północnej części kraju do budowy dróg wszedł granit, w południowej —wapień, nawet w niejednem miejscu w Krakowskiem do marmuru zbliżony; piaskowiec uchylał się od u-żytku. Roboty właściwe na gruncie rozpoczęto w r. 1819; najprerwszą zbudowano drogę do Młocin na trakcie zakroczymskim; jednocześnie zaczęto budować trakty: krakowski, kowieński i brzeski, przy nich puławski, i w parę lat powy-kończano drobne części, najbliższe Warszawy; w r. następnym wzięto się do dróg podmiejskich, do wielkiego traktu kalisko-poznańskie-go, i rozpoczęto połączenie Puław z Kurowem. Plany wszystkich dróg były już w r. 1822 u-stalone. Nad traktem do Kalisza i Poznania

pobierać szarwark w wysokości 2 253 000 do siebie według wartości mili geogr.=7.40740 czyli V₂₄ ogólnego bu- kim. = 6.9437 w.; sążeń = 2.13355905 metr.,

i nad drugim do Terespola pod Brześć pracowano usilnie: pierwszy połączyć miał państewko kongresowe z Europą, drugi z obszarem Ces. Rosyjskiego, w którem Królestwo znalazło spożywcę swych wyrobów. Już w r. 1823 droga brzeska i droga kalisko-poznańska, choć niezupełnie jeszcze wykończone, były oddane do użytku publicznego, a w r. 1827 obie funk-cyonowały już na całkowitej swej rozciągłości (prace uzupełniające na drugiej z nich ciągnęły się jeszcze do r. 1829). Budowa innych dróg szła po wolniej, nieco dorywczo, bez ciągłości; najprędzej jeszcze stanął w ciągu lat 9 największy ze wszystkich traktów Królestwa, kowieński, łączący Warszawę z Petersburgiem; do późniejszego już czasu należy odnoga Kró-

Wlelka Encykl. Ilustr. Ser. I. Tom XL.'Zeaz. 320b,

wersta=l.066779525 kim. Niewliczono odległości przez samą Warszawę, wynoszących dla wszystkich traktów centralnych razem 3 mile, a włączanych w całość traktów, poczynając od środka mostu. Koszt przeciętuy 1 mili, 140 970 złotych, z grupy A zastosowano do części traktów. Oprócz dróg powyższych zbudowano jeszcze przed r. 1830 część drogi bitej do Sielpi z Kielc. W przecięciu z lat 11 przybywało roczuie 12.21 mil traktów pierwszorzędnych=84 werst 398 sąż. Ogólny wydatek pozostawił jeszcze w r. 1830 z funduszu drogowego około 5 mil., za które można było wykończyć trakt ku Kra-kowu. Dokończenie linij dłuższych, zwłaszcza Wołyńskiej i Krakowskiej dostało się już sy-stematowi Paskiewiczowskiemu; on też miał teraz dbać o utrzymanie wszelkich komuuikacyj. Korrupcya, rozmyślnie szczepiona i tolerowana, podniosła od razu koszt budowy; uderzający jest przeciętny koszt jednej wersty na trakcie Zamojskim: 7 280 rb. Roboty, które wykonywano, Szero- pozbawione należytej kontroli, były gorsze od dawniejszych, a gdy niesumienność uszczuplała fundusze na utrzymanie dróg, zniżyła się też ich użytkowa wartość. Po wytworzeniu z Królestwa XIII okręgu komuuikacyj cesarstwa (1846) dostał się na czoło zarządu ks. Teniszew; jego urzędowe wizytacye dróg, odbywane w lecie nocą, weszły niemal w przysłowie. Wogóle jednak drogi nie były w złym stanie, a budowanie nowych stanowi jedną z bardzo nielicznych trosk rządu ówczesnego o sprawy użyteczności społecznej. I sam też obowiązek zaopatrzenia kraju w drogi podjęto w r. 1832 z energią, któ-rejby nie było, gdyby nie to, że budując drogę dla społeczeństwa, buduje się ją i dla samego siebie, i dla wojska. Wykończenie szybkie dróg rozpoczętych przed r. 1830 bije w oczy. W ciągu lat 4 od 1833 — 7 inżenierya Królestwa zbudowała o 24 mile więcej niż w ciągu 11 od 1819 — 30. Wszystkie budowy wykonywano według planów ułożonych za czasów państwowości Królestwa i według tego samego typu głównego; wprowadzono wszakże i nowy, o szero-ści 28 k. 4caleaug. na południu, w okręgach górniczych, i zastosowano go później do drogi zamojskiej (Na tablicy poniższej drogi te oznaczone są gwiazdkami). Dalszy ten rozwój dróg bitych pierwszorzędnych przedstawia następująca tablica, sięgająca po r. 1848, kiedy wszystkie trakty, zaprojektowane jeszcze w latach 1818 — 22, były już w zupełności wykonane, a przybyły carkiem nowe, znacznie od nich krótsze; pierwsze idą w takiej kolei jak na tablicy pierwszej i zajmują te same numery 5 —11, drugie następują po nich. Jest tu jeszcze droga górnicza z Kielc do Sielpi, o której wyżej.

10)    Zakroczymski

11)    Białostocki

Warszawa-Sękocin, Kielce-

Białogon, Widoma-Michałowice 1819 — 30

Kalisz-Opatówek

(p. Wisłę pod Puławami) Pu-

ławy-Kurów

8)    Puławski („Nowo-Aleks.“) Warszawa-Piaseczno

9)    Wołyński („Uściługski“) Kurów-Markuszów

Warszawa-Młociny Złotorya n. Narwią-granica obwodu Białostockiego

. Części traktów wykończonych dopiero po r. 1831

Razem wszelkich dróg bitych I rzędu

6)    Fabryczny

7)    Radomsko-Lubelski

5) Krakowski

4) Drogi naokoło Warszawy

A) Drogi wykończone całkowicie do r. 1829

Trakty całkowite

3) Kowieński

2) Brzeski

W arszawa—Terespol Warszawa—Kowno

1) Kalisko-poznański

a)    kaliski

b)    pozuański

Nazwa traktu

1820— 3

1819—22

1825— 8

1819-23

1822— 4

1822— 8

Części

1820— 2

1820— 9

1819—23

W arszawa-Kalisz

Kościelec pod Kołem—Słupca 1820— 9

1820— 9

134.32

12.57

0.24

0.76

0.83

2.75

2.25

1.20

4.54

Traktów

121.75

1.59

120.16

53.84

25.67

40.65

7.39

33.26

932/374

87/163

1/341

15/319

19/060

5/398

5/123

31/246

8/176

11/033

845/211

834/178

373/429

178/093

282/156

51/169

230/487

A) Trakty całkowicie wykończ, przed r. 1831.

Puukta krańcowe

1 767 282 gr. 8    265 092 k. 34

18 935153 gr. 16 2 840 273 k. 03

1767 282 gr. 8    265 095 „ 34

258 208 * 23    38 731 „ 31¹/

17 167 871 gr. 8 2 575 180 k. 69

16 909 662 „    15 2 536 449 „ 37l/g

6 349 569 „    6    952 435 „ 38

4156 564 „    10    623 484 „ 65*/,

6 403 528    „ 28    960 529 „ 34

835 730 gr. 28    125 359 „ 64

5 567 798

835 169 k. 70

Koszt budowy

Lata budowy w milach geogr. w werst. i saż. ros. w zlot. i gr. polsk. w rb. i kop. ros.

Długość drogi

Koszt budowy całkowitego traktu w rublach

958 858.36 474 213.19 206 603.12 218 718.68 1 293 327.01 118 541.19 762 528.15 61 151.63

4 122 941.33

108 473.05 151 677.68 346 000.00 59 228.99 698 708.40. 96 914.54 125 610.77

1 586 613.34

2 575 180.69 4 122 941.33 1 586 613.34

8 284 735.36

Długość drogi

w werst. i saż.

267/392

161/033

70/068

47/490

227/341

25/471

168/463

34/274

1004/032

19/104

39/374

87/426

33/432

96/287

15/327

19/067

312/017

w mil. geogr.

Lata budowy

Punkta krańcowe

B) Trakty rozpoczęte przed r. 1831, wykończone po r. 1833.

38.57

23.19

10.11

6.91

32.79

3.83

24.32

4.98

144.70

1819— 30, L833—6 1822— 8, 1833 — 5

1820—    4, 1834—7 1819-23, 1833—6 1825— 8, 1833—6 1819 — 22, 1834—5

Nazwa traktu

5)    Krakowski

6)    Fabryczny

7)    Radomsko-Lubelski

8)    Puławski

9)    Wołyński („Uściługski“) Miłosna—Raciborowice p. Lublin 10) Zakroczymski

Warszawa — Michałowice Łowicz — Kalisz Radom — Kurów p. Puławy Warsz. — Mnisze w

Warsz. — Kazuń n. Wisłą

Modlin —granica ces. p. Złotoryę 1820— 3, 1834—5

1828—34,

Kielce — Sielpia

11)    Białostocki

12)    Sielpski

C) Trakty nowo zbudowane pó r. 1833.

2.75

5.72

12.66

4.88

13.91

2.26

2.75

44.93

Zebranie obu tablic:

845/211

1004/032

312/017

2161/260

13)    Radzymiński

14)    Królewiecki

15)    Zawichojski*

16)    Olkuski*

1 7) Zamojski*

18)    „Nowogieor.“ (Modlin) Jabłonna — Nowy Dwór

19)    „Iwangrod.“ (Demblin) Moszczanka - Wólka Gołąbska 1842— 9

1833— 5

Warszawa — Radzymin

Maryampol (trakt Kowień.)-Kibarty 1836 - 8

1841— 6

Bziń — Zawichost

121.75

144.70

44.93

1833 — 43

Olkusz — Niwka

Piaski za Lublin.—Tomaszów pogr. 1843— 5

1833— 5

A)    Trakty całkowicie wykończone przed r. 1831

B)    Trakty rozp. przed r. 1831, wyk. po r. 1833

C)    Trakty nowo zbudow. po r. 1833

Długość dróg główn. do r. 1858 i koszt budowy 311.,38

Wykończano w ciągu jednego roku przeciętnie: | gorzędne, dla których szczególnie przeznaczo-mil geogr. werst 10.068    76/428

ny był szarwark w naturze. Już podczas pracy nad wielkiemi traktami pamiętano i o małych. Ułożono cały plan robót w summie 2 074 werst, a wykonano z nich do r. 1858 więcej niż połowę, bo 1 190 werst 236 sażeni, do czego bardzo nieznaczna tylko ilość przybyła jeszcze za udzielności administracyjnej Królestwa. Po ustaleniu się nowego zarządu, już rosyjskiego, dawny plan polski zaczął się urzeczywistniać. Z małym wyjątkiem zbudowano resztę dróg planem objętych i dobudowano nowe. Przez lat trzydzieści przybyło Królestwu dwa razy więcej dróg drugorzędnych niż ich miało w r. 1874/5 (1858). Ustawa dróg rosyjskich, wprowadzona w r. 1867, dzieląca drogi na państwowe, gubernialne i powiatowe, pozwalała trakty drugorzędne podciągać pod dwie ostatnie kate-gorye i zapewniała im też właściwe środki, ale też i właściwe, a bardzo często nieodpowiednie, siły, tak kierujące jak nadzorcze. Na ilość robiono sporo, po 170 werst rocznie, ale na jakość nieosobliwie. Marnowano wiele pieniędzy, wiele sił ludzkich, dając zbyt często przedsiębiorstwu prywatnemu tuczyć się groszem publicznym. Jak przed r. 1858 najwięcej dbano o dwie ówczesne gubernie, Warszawską i Radomską, obie przemysłowe, — pierwszą fabryczną, drugą —górniczą i hutniczą — (w uub. Warsz. na 662 w. 166 s. projektowanych— 406 w. 416 s. wykonanych; w Radom, na 703 w. 153 s. projektowane—453 w. 226 s. wykon.) tak i teraz zwrócono energię środków państwowych i miejscowych na te terytorya nowego podziału z d. 31 grudnia 1866 r., w których przemysł żywo, jak nigdy przedtem, się rozwijał. Stąd nowa gub. Piotrkowska, nowa Warszawska i nowa Radomska pozyskały najwięcej traktów bitych drugorzędnych. Na prawym brzegu Wisły przewodnim, rozstrzygającym był wzgląd na obronność państwa, na możność poruszania mas wojskowych, wyraziściej jeszcze występujący w ostatnich latach przy budowie tamtejszych dróg żelaznych, przeważnie, jeśli nie wyłącznie, strategiczne tylko znaczenie mających. Wspólna działalność zarządu komunikacyi zarządu wojskowego, a przytem zakładów przemysłowych, gmin i jednostek, przez lat 30 do końca r. 1905 podniosła rozciągłość dróg bitych drugiego rzędu z 1 190 do 6 400 werst, a mianowicie:

Grupa A lat 11 „ B lat 4 „ C lat 16

36.075    251/008

2.808    19/251

Z energii w tych liczbach = 100 przypada: na A — 20.57, na B —73.71, na C—5.72.

Przeciętnie kosztowała w rublach:

1 mila 1 wersta

A)    21 145

B)    28 486

C)    35 313

Od r. 1821 do 1830 (do 29 listop.) wydatki wydziału komunikacyi wyniosły 21 mil. 474 tys. złotych; przez czas powstania wydano 1 mil. 32 tys., a od 16 września 1831 do końca r.

1841-go — 37 mil. 279 tys. Ogół wydatków z lat 21 czyni 60 mil. 385 tys. zlot. czyli 9 mil.

57 750 rubli. Przez dalsze lata, do 1852, przy bardzo znacznie już zmniejszonym nakładzie na nowe budowy, wydano jednak 7 mil. 467 tys. rubli. W r. 1853 zjawia się pozycya budżetowa „Konserwacya dróg“ ido ostatniego roku udzielności skarbowej Królestwa (1866) daje summę 6 mil. 173 tys. rubli. Nowych dróg wcale już wtedy nie budowano, ale dużo kosztował zarząd i utrzymanie materyalne, wliczone w „kou-serwacyę“. Koszta samego utrzymania, nie wyszczególniane w sprawozdaniach, uderzały swą wysokością tak, że w r. 1859 Rada Administracyjna dJa oszczędności przyjęła propozycyę spółki obywatelskiej i od września t. r. wydzierżawiła utrzymanie ich na lat sześć. Drogi były przez ten czas utrzymywane staranniej, ale wydatki skarbu się nie zmniejszyły, nawet wzrosły, a spółka przytem nie wychodziła na swoje.— Od r. 1858 nie budowano już dróg nowych pierwszorzędnych; można nawet powiedzieć, że poczet istniejących w r. 1905 jest tym właśnie, który tu ujęto w obie tabele. Po u-pływie umowy, kiedy znoszono odrębność administracyjną Królestwa, nikt o drogi nie dbał i stan ich przez lat kilka do 1874 — 5 był o-kropnym: powywracały się fundamenta; w wielu punktach zamiast dążyć do żwirówki, przeciwnie, objeżdżano ją, aby w jej wądołach nie marnować dobytku i samych siebie na niebezpieczeństwo nie narażać.—b) Dopiero po tym czasie zapędów od porządków dawnych do nowych pomyślano też i o nowych budowach. Myśl inże-nieryi urzędniczej obejmowała tylko drogi dru

Gubernia Było r. 1858 (podział z r. 1867). Suwalska Łomżyńska Płocka Warszawska Kaliska Piotrkowska Kielecka Radomska Siedlecka Lubelska

14

59

203

412.50

28

t o to

co o

Przybyło po r. 1858 (1874/5)

248.50

293.25

276.25 544.75

686.50 1 202.75

405.25

691.50

427.50

Było w końcu r. 1905 262.50

352.25

479.25

957.25 714.50

1202.75

628.25

922

20

425

427.50

445

1 190

5 201.25

6391.25

żwirówek i łącznic drogowych w Galicyi. Pod nim funkcyonowało 2 inspektorów generalnych, inżenier naczelny (w r. 1820 był nim Jan Stompff), rysownicy i elewi. Kraj podzielony był na 9 objazdów: Międzyrzec, Mińsk, Praga, Warszawa, Kutno, Ceków (w Kaliskiem), Lublin, Książ Wielki i Białystok. W r. 1830 in-żenierów, w liczbie 28, rozróżniano na objazdowych, zwykłych czynnych, zastępców, adjunk-tów i zastępców adjunktów; jeden z nich miał sobie oddaną budowę mostów (również Niemiec, Haffner). Istniała kompania rzemieślnicza, zorganizowana w brygadę, a w niej 8 nadkondu-ktorów, 12 kond., 16 zastępców, 6 elewów— brzegu Wisły i Buga-Narwi) werst i rzeczywiści robotnicy. Po r. 1830, nie zmieniając orgauizacyi, przezwano sztab naukowo-urzędniczy Dyrekcyą komunikacyj lądowych i wodnych, a w r. 1840, po zgonie Christianiego, powierzono ster Rautenstrauchowi. D. 11 paźdz. (29 wrześ.) .1842 wyszła nowa organizacya, tylko tymczasowa, bo już w r. 1846 ukaz ces. Mikołaja z d. 17 (5) grudnia zamienił dyrekcyę na Zarząd XIII okręgu dróg cesarstwa: naczelnikiem zamianowano rossyanina, ks. Teniszewa, i do całej służby drogowej wprowadzono ustawy, porządki i zwyczaje biurowe rossyjskie. W r. 1858 zgodzono się na zamianowauie polaka, gen. inż. Smolikowskiego. Reformy Wielopolskiego przywróciły stan rzeczy dawniejszy pod względem organizacyi i zależności (Ukaz z d. 19 (7) sierp. 1862), ale w półpięta roku później wszystko cofnięto znowu do r. 1846. Ukaz z d. 9 marca (25 lutego) 1867 wcielił napowrót Królestwo do Cesarstwa, ale już jako okrąg XI.—li) Koleje żelazne. Pierwszy pomyślał o takiej kolei obywatel lichy, generał niesforny, ale człowiek praktyczny, ku zagadnieniom gospodarczym własnym i ogólnym zwrócony, Tomasz Lubieński. W r. 1835 przedstawił on Paskiewiczowi plan drogi konnej od Warszawy ku granicy krakowskiej — do przewożenia węgla, soli i metali wytapianych z rud wyżyny śląsko-polskiej. Przesilenie pieniężne z r. 1837 umorzyło projekt Łubieńskiego, w zasadzie przyjęty. W r. 1838 Steinkeller, zjednawszy sobie dom bankierski Harmana w Londynie, wniósł połączenie Warszawy z drogą biegnącą od Wiednia; wniosek znalazł poparcie w Warszawie a przyzwolenie w Petersburgu. Dn. 19 stycznia (s. s.) 1839 cesarz Mikołaj zatwierdził i kontrakt Steinkellera z Bankiem Polskim i ustawę „Tow. Drogi Żel. Warsz.-Wiedeńskiej“, z kapitałem pól mil. funtów sterliugów czyli 21 mil. zł. polskich, wystarczającym na zbudowanie drogi t. z w. wówczas amerykańskiej, tj. konnej na szynach. Znowu zły stan rynku pieniężnego powstrzymał energię; akcye nie rozchodziły się, kapitału brakło, rząd cofał gwarancyę, dał się jednak nakłonić ostatecznie do przedłużenia terminu na zebranie kapitału, nie zamykając go nawet w określonej liczbie lat. Wśród zabiegów o zbycie akcyi Rotszyl-

Według racyonalniejszego podziału na obszary wytknięte przez samo upostaciowanie powierzchni, budowę geologiczną i bieg rzek głównych, rozwój pewnych rodzajów przemysłu i stosunki handlowe, mianowicie: I na prawym brzegu Wisły, prawym Narwi-Buga i prawym samego Buga do ujścia Nurca; II na lewym brzegu Wisły do ujścia Pilicy, na lewym tejże rzeki, wreszcie na zachód od linii Żarnowiec-Niesułowice w Krakowskiem; III między Pilicą i powyższą limą a Wisłą; IV na prawym brzegu Wisły, lewym Narwi-Buga i lewym samego Buga otrzymujemy: na obszar I (gub. Płocka, Łomżyńska, Suwalska, część Warszawskiej na prawym

1238.25; na II (Warszawska lewo-brzeżna, Kaliska, Piotrkowska, część Kieleckiej odcięta na zachodzie linią powyższą) 2.729.50; na III (Radomska i pozostałość Kieleckiej) 1463.75; na IV (Podlaska, Lubelska, część Warszawskiej na prawym brzegu Wisły, lewym Buga-Narwi) 959.75. Najlepiej wyposażony jest obszar drugi, najgorzej pierwszy. Gubernia Piotrkowska stoi najwyżej ze wszystkich. Na pojedyncze gubernie, przy rozległości ich obliczonej w morgach zamienionych na wersty (różnica dla całego kraju—111.875.4 — 108^451.5 = 3 423.9 werst □) przypada 1 wersta bieżąca drogi bitej II rzędu na:

Gubernia Suwalska Łomżyńska Płocka

Warszawska" 15.45 Kaliska Piotrkowska Kielecka Radomska Siedlecka Lubelska

werst Q 41.14 24.64 17.22

mieszkańców 2 340 1737 1392 2 469 1564 1440 1456 1 127 2134 3134

13.71

8.84

13.57

11.47

28.49

31.97

Jeżeli w gubernii Warszawskiej i w Piotrkowskiej z ogólnej liczby ludności usuniemy ludność dwu wielkich miast, korzystającą przeważnie z dróg żelaznych, to otrzymamy: dla pierwszej 1 werstę drogi na 1 689, dla drugiej na 1166 mieszk. Dla całego Królestwa przy stopie rozległości mniejszej przypada 1 wiorsta drogi na 16.96, przy większej—na 17.50 werst powierzchni i 1 779 mieszk., a 1 kim. bieżący na 18.65 kim. □ powierzchni. Po dołączeniu dróg pierwszorzędnych summa wszystkich żwirówek wynosząca 2161.52 -j-, •6391.25=8 553 werst, daje na 1 werstę bieżącą 13.29 werst po w. (1 kim. na 14.16 kim. □) i 1 308 mieszk. — Przez cały czas odrębności administracyjnej zawiadywanie drogami należało do dyrekcyi generalnej dróg i mostów, zostającej pod komisyą spraw wewn. i policyi. Dyrektorem był zdolny inżenier austryacki Franc. Uhristiani, który odznaczył się przy budowie

dowie wystąpili z wielką na owe czasy pro-pozycyą: dawali, już nie samemu tylko Królestwu, ale całemu państwu rossyjskiemu, pół-osma miliona funtów na budowę dróg żel. w Rossyi, która rozpoczynała dopiero debiut swój koleją carsko-sielską. Ces. Mikołaj pro-pozycyę odrzucił i z imprezy rotszyldowskiej skorzystało tylko Towarzystwo Dr. Żel. Warsz.-Wiedeńskiej, zbyło bowiem półtora tysiąca swych akcyj i mogło już przystąpić do robót (1839). I znowu, już poraź trzeci, popłoch giełdowy skosił dojrzewające już kłosy, a stało się to w r. 1841. Przytem upór Paskiewicza, który nie chciał odstąpić od kolei konnej, gdy się jej stanowczo już wyrzekała Europa, dokonał ruiny przedsięwzięcia. Po nowej próbie podniesienia się finansowego musieli Steinkeller i Łubieński zażądać rozwiązania umowy, na co też Rada Administracyjna przystała i dn. 31 maja 1842 r. Towarzystwo się rozwiązało. Ale roboty, w czterech miejscach już rozpoczęte, same domagały się wykończenia, a prosty rozsądek zwolna przeprowadził przedsiębiorstwo od pomysłu pierwotnego do jedynie praktycznego, jakim mogła być tylko droga obsługiwana siłą pary, odrazu przez Steinkellera upragniona. Umyśłny komitet, pod prezydencyą nieuniknionego Rautenstraucha, obliczył był już przedtem koszt takiej drogi na 6 450 000 rubli; teraz, po zatwierdzeniu projektu przez Petersburg (21 (9) kwietnia 1843), wzięto się do złączenia pozaczynanych robót, wykończenia ich i postawienia drogi środkami samego rządu. Główną siłą działającą był inżenier Wysocki. Budowę prowadzono sposobem administracyjnym. Spodziewano się otworzyć linię do Skierniewic z odnogą do Łowicza w r. 1845, całkowitą zaś drogę w r. 1848. Rzeczywistość poszła wolniejszym krokiem: rozciąg do Grodziska mazowieckiego otwarto d. 15 czerwca, do Skierniewic 15 paźdz., do Rogowa i Łowicza 1 listop.

1845    r. W 11 mieś. później miała Warszawa już połączenie z Piotrkowem, a d. 1 grudnia

1846    r. z Częstochową. Nakoniec d. 1 Kwietnia 1848 r. na całej już drodze aż do stacyi pogranicznej, nazwanej Granicą, odbywał się ruch. Mała, coraz bardziej zmniejszająca się zyskowność drogi; słaba, na taniość jaknaj-większą obliczona jej budowa, kosztowność zarządu biurokratycznego —dały w r. 1854 przy 598 839 rb. wpływów 14 931 rub. deficytu. Zniknął on wprawdzie zaraz w roku następnym, a we dwa lata później kolej przyniosła już 175 547 rb. czystego zysku; ale ten stan pomyślny finansów zawdzięczano tylko zaniedbaniu technicznego stanu drogi, który wymagał pilnie nakładu, aby całe przedsięwzięcie odrazu nie runęło. Wysokość tego nakładu, 4 mil. rubli, przeraziła i ks. Gorczakowa, następcę Paskiewicza, i Radę Administracyjną. Skorzystali z tego kapitaliści. Nastręczyli się z dzierżawą Leopold Kronenberg, dzierżawca dochodu tabacznego, i Herman Epstein; diugi z nich związany z bogatymi niemcami ślązkimi Muschwitzem i Renardem, utrzymał się. Ukaz z d. 28 września 1857 zatwierdził umowy z komisyą skarbu o dzierżawę i połączenie z Prusami pod Toruniem i w Katowicach i nadał byt prawny dwu towarzystwom akc.: Drogi Żel. W Wiedeńskiej i Dr. Żel. W.-Bydgoskiej. D. 1 listopada z. r. pierwsze z nich objęło drogę już gotową na lat 75. Rząd z kapitału 10 mil. rubli zatrzymywał dla siebie 4, pobierał od nich przez pierwsze 5 lat 200, przez drugie 225, a od 11-go roku dzierżawy aż do końca 250 tys. rubli rocznie. Za pozostałe sześć mil. rub. postanowiono przebudować drogę i rzeczywiście przebudowy dokonano tak, że kolej w pierwo-tnem zamierzeniu konna stanęła zwolna na stopie europejskiej. Na budowę drogi pod Toruń (Otłoczyn) dostarczyły funduszu obligacye, które przy ożywieniu ruchu znajdowały szybko wierzycieli i odbiorców. Dopiero jednak w pięć lat po koncesyi (10 paźdz. 1857), w grudniu 1862 r. drogę otwarto. Właściwa budowa trwała tylko 2 lata; prowadzili ją Belgijczycy, bracia Riche. W r. 1869 przybyła drodze W.-Byd-goskiej odnoga do Ciechocinka. Gdy do służby drogowej powciskał się żywioł niemiecki, a zarówno uruchomiony kapitał jak zyski niemieckie zaczęły napełniać kieszenie, Leopold Kronenberg, wówczas przestępca polityczny, wróciwszy z zagranicy postanowił drogę wyrwać Niemcom i w r. 1865 przez skupienie i nagromadzenie w swych rękach większości akcyi za pośrednictwem nominalnych tylko posiadaczy zwalił radę niemiecką. Odtąd już stale kolej W.-W. zostaje w. posiadaniu i pod bezpośrednim zarządem polskim. Przed kilkunastu laty, za rządów Hurki, obcy posiadacze, głównie Belgijczycy, przez pełnomocnika swego Liesego usiłowali drogę opanować; zamach, bardzo juź poważny, skończył się nałożeniem na przedsiębiorstwo nowego ciężaru przez rząd, jego udziałem w czystych zyskach i surową bezpośrednią kontrolą, wywieraną przez umyślnego komisarza, będącego zarazem dyrektorem rządowym drogi. Od r. 1888 rusyfikacya stopniowo ogarniała i Dr. Żel. W.-Wied. we wszelkich jej stosunkach, nietylko z rządem, ale z publicznością; aż do r. 1905 zabronione było najlżejsze nawet słówko drukowane polskie: gorliwość nadzorców posuwała się nawet do prześladowania rozmowy polskiej i objaśnień dawanych przez służbę pociągową podróżnym. Nawet ogłoszeń kupieckich niewolno było wywieszać po polsku; a zwykłe ostrzeżenia dla bezpieczeństwa mogły być i bywały we wszelkich językach, byle nie w polskim. Szowinizm ten ustał dopiero w r. 1905. — Po tej najdawniejszej ( najpoważniejszej drodze żel. Królestwa naj-pierwszą nowo-zbudowaną była Warsz.-Peters-burska w oddziale swoim do Białegostoku, oddanym do użytku publicznego w d. 27 grudnia 1862 roku. Należała ona do Wielkiego Tow. Dróg Żelaznych Ross., założonego przez Francuzów; obecnie jest rządową. Nie utrzymała się żadna z projektowanych już wcześniej kolei wewnętrznych Królestwa, jak np. w latach 1860 — 1 żywo popierana przez zamożniejsze ziemiaństwo krakowskie i sandomierskie, tak potrzebna droga z Piotrkowa do Sandomierza. Już w r. 1861 Jan Bloch, poczynający wówczas swój zawód finansisty kolejowego, zażądał od R. Adm. koncessyi na budowę drogi z Warszawy do Lublina z odnogami do Galicyi i na Ruś, ale jej nie uzyskał; płonnemi też o-kazały się starania Frenkla i Kronenberga i dopiero wejście do współki, głośnego wówczas na całą Europę, Dra Stroussberga, w czerwcu 1864 r. pozwoliło projektowi tak się rozrosnąć, że rząd uznał go za pożyteczny dla siebie i dla Cesarstwa i wtedy dał przyrzeczenie koncessyi. Miały być zbudowaue dwie drogi: południowm, z Warszawy do Uściługa pod nazwą „Warsz.-Kijowskiej“, z odnogami ku Lwowu i Brodom, i północna, z Warszawy do Iłowa polskiego za Mławą jako „Warsz.-Gdańska“. Ale wielkie te projekty, urzeczywistnione później, z pewną odmianą, w kolei Nadwiślańskiej, rozchwiały się narazie, wskutek i niedość mocnej podstawy materyalnej i—po namyśle—nechęci rządu. Innej koncessyi, zażądanej na dirogę z Kalisza do Warszawy przez obywatela kaliskiego Jabł-kowskiego, w r. 1863, odmówił W. ks. Konstanty. W rok później Jabłkowski, związany z Blochem i Scheiblerem, żądanie ponowił, ale również bez skutku. Inny za to projekt wszedł w życie. W r. 1864 Bloch zaproponował rządowi drogę do Brześcia jako „strategiczną“; rząd przystał; przedsiębiorca, w porozumieniu z Kronenbergiem, uzyskał d. 21 paźdz. t. r. koncessyę na wspólne imię. Po poróżnieniu się koncessyonaryuszów pozostał na placu sam tylko Krsnenberg i zbudował drogę „ Warsz.-Te-respolką“, otwartą we wrześniu 1867 r. Kon-cessya miała trwać lat 75; poręczenie rządowe b%. W marcu 1870 r. Towarzystwo tej drogi objęło i linię rządową z Terespola do Brześcia (5.6 wersty). Bloch i spólnicy d. 30 (18) lipca 1865 r. otrzymali koncessyę na drogę „Fabryczno-Łódzką“ z Lodzi do drogi żel. Warsz.-Wied.; zadziwiająca pomimo małej roz-egłości drogi (26 w ) szybkość w robotach pozwoliła na otwarcie ruchu już w d. 1 grudnia tegoż samego, 1865, roku. Ma ta droga poręczenie rządowe, własność dochodów i prawo gospodarcze na lat 75. Podnosząc upadły pomysł z r. 1865, Bloch zaproponował rządowi w r. 1867 drogę od kolei wiedeńskiej do Bodzechowa, ale w r. 1868 Komitet specyalny w Petersburgu orzekł, że ta droga miałaby tylko lokalny interes, nie zasługuje więc na to, a-by ją budować w czasie, kiedy Cesarstwo zajęte było budową wielkich swoich dróg żelaznych. Wielki styl ówczesny objawił się na papierze—i wtedy, kiedy w r. 1871 Tomasz Zamoyski i Bloch zrobili podanie o koncessyę na drogę z Warsz. (Praga) do Tomaszowa lubelskiego. Ministeryum odpowiedziało wówczas że rząd ma zamiar sam zbudować 13/0 werst kolei w K-e P-m. W całą sieć zamierzoną wejść miała i droga z twierdzy Iwangorod ku Zagłębiu Dąbrowskiemu i droga z Piotrkowa do Józefowa n. Wisłą. W sierpniu 1873 r. rozpoczął się ruch na przebiegającej przez Królestwo części drogi Brzesko-Grajewskiej, zbudowanej przez Stroussberga (z lekkomyślną niesumiennością). Gdy w r. 1871 Kronenberg odrzucił przedstawiony mu przez Tom. Zamoyskiego projekt drogi z Łukowa, leżącego na kolei terespolskiej, pod Tomaszów pograniczny, nadeszła wreszcie w r. 1873 chwila, w której prawy brzeg Wisły miał otrzymać jednę drogę, na północy, do Prus, drugą, na południo-w&cho-dzie, do Cesarstwa przez Bug, przecinającą Lubelskie. Rząd dał koncessyę Kronenbergowi i spółce na Dr. Żel. Nadwiślańską o rozciągłości, jakiej nie miała żadna jeszcze droga w Króle-wie, bo prawie 500 werst. Pobił wówczas finansista warszawski ogromne Tow. Dróg Płd.-Zachodnich o rozciągu dwu tysięcy kilkuset werst, pobił i Blocha we współce z Zamoyskim. Słynne były na całą Europę zapisy na akcye w Petersburgu w dn. 25 kwietnia 1874 r.; zmierzyli się zapaśnicy na liczbę uruchomionych do zapisywania się bądź rzeczywistych kapitalistów, bądź też, o wiele liczniejszych manekinów; Kronenberg miał ich więcej i zwyciężył. Zapisano się na niepamiętną liczbę akcyj, aż 7 225 000, i jako wpłatę obowiązkową złożono odrazu 90 mil. rubli. Summa zapisów 174 razy wyższą była od wymaganej. Zwycięstwo swe okupił Kronenberg siedzibą rady zarządzającej w Petersburgu, rossyjską korrespondencyą, rossyjskim charakterem drogi i wreszcie kierunkiem na Kowel, a nie na Tomaszów. Po nadzwyczaj burzliwem zawiązaniu się Towarzystwo, oparte na kapitałach przeważnie rossyjskich, przystąpiło do budowy, którą w ogólnej rozciągłości 503 werst ukończyło w lipcu 1877 r.; w sierpniu droga była już otwarta. Na budowie tej drogi zyskała Warszawa kolej obwodową. Ustawiczne starania wykołatały nareszcie trakty żelazne dla obszaru między Wisłą a Pilicą. W r. 1875 Bloch, Frenkel i Rau wyjednali urzędowe uznanie drogi od Twierdzy Iwangorodzkiej w Demblinie do Łaz na drodze wiedeńskiej, z przedłużeniem do granicy za potrzebną; oraz drugiej jeszcze, z Łodzi do Ostrowca: zasada była już zdobyta. Poparcie pomysłu przez właścicieli zakładów górniczych w r. 1878, przy nieustających zabiegach Blocha, który dobrał sobie do pomocy lrdzi wpływowych, wydało nareszcie upragniony skutek: w r. 1881 pozwolono zawiązać „Towarzystwo Dróg. Żel. Iwangorodzko - Dąbrowskiej“, a jak ono samo ją nazywało, „Dąbro-

wieckiej“, i w r. 1882 rozpoczęło budowę, pracowitą z powodu upostaciowania i składu geologicznego warstwy wierzchniej, pod względem technicznym najbardziej zajmującą ze wszystkich przeprowadzonych w kraju. Most kratowy na Wiśle pod twierdzą, długi na 1400 stóp ang., mniejszy na Pilicy pod Tomaszowem (525 stóp), wreszcie, pierwszy i dotyczczas jedyny w Królestwie, tunel we wsi Piaskowiec pod Miechowem, rozciągły na 2 457 stóp ang., znaczne spadki, śmiałe i liczne łuki, gęste nasypy i przekopy zaświadczyły już jawnie o sprawności inżenieryi polskiej. Ogniskiem kierunkowym drogi jest Bzin (dziś staeya Skarżysko) nad Kamienną, mniej więcej w środku obszaru z ciążeniem ku północy. Z niego rozchodzą się cztery ramiona: na płn.-wschód do Demblina, na płd.-wschód do Ostrowca i Bodzechowa, na płn.-zacliód do Koluszek i w przedłużeniu do Łodzi, na płd.-zachód do Strzemieszyc. Ze Strzemieszyc wybiegają cztery linie ku Zagłębiu Dąbrowskiemu i granicy galicyjskiej (st. Granica). Pierwiastkowa długość drogi, 433 wersty, przez dobudowy wzrosła do 461.4 w. Drogę otwarto d. 22 stycznia 1885 r.*f budowane, nie wytrzymujące ani szybkiego ani Po zbudowaniu Drogi Dąbrowskiej sam rząd częstego biegu, nienadające się pod wielkie stał się przedsiębiorcą budowlanym w zakresie ciężary: mają też ruch mały; nawet przewóz lokomocyi. Niepewne stosunki z Niemcami, osób, pomimo kilkunastoletniego istnienia na nawet po dymisyi Bismarcka, i wtedy właśnie wielu z nich odbywa się niezmiernie powolnie, najbardziej zaostrzone, pobudziły trwałą stra- conajwyżej trzy razy a nawet raz jeden na do-tegiczną czujność do czynu. Zaczęło się na bę, i to jeszcze nocą. Wszystkie te drogi z wyjątkiem suwalsko-grodzieńskiej były gotowe już w roku 1900; próćz niej w bieżącem stuleciu przybyły dwie tylko jeszcze nowe; jedna z nich prowadzi na zachód, druga na wschód. Czwarta z rzędu droga łącząca Królestwo z Europą jest właśnie tą, na którą kraj od pierwszego projektu w r. 1863 całe lat czterdzieści czekać musiał: kalisko- i zarazem łódzko-war-

w jej biegu południowym poniżej Pragi-War-szawy: z północy na południe biegnie przez Tłuszcz na kolei białostockiej, przez Mińsk na terespolskiej linia lekko załamana pod Pilawę na nadwiślańskiej. Połączono i kraniec pierwszej z dwu ostatnich linii z Chełmem, znajdującym się niedaleko od krańca drugiej, tworząc kierunek* któryby najwłaściwiej nazwać można nadbużańskim. Czwarte z rzędu połączenie kolei nadwiślańskiej południowo-wschodniej z terespolską ustala droga z Lublina do Łukowa, połączonego już odrazu z Demblinem. W roku 1894 miało już Królestwo 2130 mil dróg żelaznych, a dalsza budowa nie ustawała. Dzięki ministerstwu wojny w Petersburgu Augustowskie, słabo wyposażone w drogi bite, a pozbawione prawidłowych łączników, jakiemi mogłyby stać się liczne jeziora (większych 50, mniejszych do tysiąca), zyskało dwie drogi żelazne, które poprowadzono z pewną bujnością linii, tak, aby i ludność kraju jaknajwięcej korzystać z nich mogła; jedna łączy Suwałki z Wilnem, druga z Grodnem. Wszystkie te drogi są szerokotorowe, o jednym torze, słabo

prawym brzegu Wisły wzmacnianie warowni już istniejących, wznoszenie nowych (Ossowiec-Goniądz w owej szyi Królestwa, Warszawa), budowanie koszar, całych miast wojskowych; musiano też pomyśleć i o drogach dla wojska. Wówczas-to, w latach pomiędzy odwiedzinami w Paryżu (1888) a traktatem handlowym z Niemcami (1894), rozpoczęto bicie dróg dla użytku czysto-wojskowego lub też z przeważnym celem strategicznym; wówczas także poprowadzono koleje żelazne wewnętrzne pomiędzy zbudo-wanemi dawniej i od kolei petersburskiej porobiono wielkie bocznice dla ułatwienia koncen-

szawska. Po wielu staraniach, zabiegach, mo-lestacyach i perswazyach, nakoniec pod koniec wieku ubiegłego dali się nakłonić ministrowie wojny, finansów i komuuikacyi do zezwolenia na studya. Intrygi awanturników rossyjskich krzyżowały pracę przedwstępną, którą podjęło było Towarzystwo Drogi Wiedeńskiej, wówczas już złączonej z Bydgoską. Wreszcie po upływie lat kilku Towarzystwo to otrzymało kon-cessyę na drogę z torem amerykańskim (5 stóp ang.), przyjętym w Eossyi, i w r. 1900 rozpoczęło budowę, a po 3 latach, oddało drogę do użytku publicznego w du. 14 kwietnia 1903 r.— Ostatnią, najnowszą drogą, częścią wielkiego traktu żelaznego prowadzącego aż pod Boło-goe w środku drogi Mikołajewskiej między Pe-

tracyi w Augustowskiem. Jak drogi bite tak i koleje na IV obszarze Królestwa zawdzięczają powstanie swe tylko polityce wydziału wojskowego, a nie rozumowi handlowemu lub za-biegliwości ekonomicznej. Najdawniejszą z dróg mniejszych, na prawym brzegu Wisły łączących wielkie trakty, jest małkińsko-siedlecka, najmniej może ze wszystkich wojskowa. Już w r. 1892 stanęła przy niezmiernie pośpiesznej, alei wielce niedoskonałej budowie droga Nadnar-wiańska, jakby dopełnienie, raczej zdwojenie białostockiej między Małkinią a Łapami. Składa się tersburgiem a Moskwą, jest kolej z Siedlec do' ona z dwu ramion, z których krótsze, zacho- Buga w kierunku Wołkowyska przez Kleszczele, dnie, w Ostrołęce łączy się z dłuższem, w za-    Wszystkie powyższe drogi układają się w na-

rysie łukowatem. - Ostrołęka zyskała inne je-    stępujący wykaz kierunków i rozciągłości:

szcze połączenie, aż z drogą Nadwiślańską

Stacye krańcowe i ważniejsze pośrednie

Części drogi

Długość w werstach

I. Warszawsko-wiedeńska (wązko-torowa 4 st. 8¹/* c.)

Warsz. — Skierniewice — Koluszki I-Piotrków—Częstochowa—Ząbkowice—Gołonóg — Dąbrowa — Sosnowice— Strzemiesz. — Granica.

Warszawa-Skierniewice Skiern —Koluszki I Koluszki I—Koluszki II „    —Częstochowa

Częst. —Ząbkowice „    —Błeszno

„ —Handtke

„ —Dr. Żel. Częst. Herby Ząbkowice—Strzemieszyce „    — Gołonóg

Gołonóg -Dąbrowa Dąbrowa—Sosnowice Sosnowice—Katowice Strzemieszyce—Granica Bocznice do zakł. przem. w liczbie 100; z tego: w Zagłębiu Dąbrowskiem na innych punktach

OCiOOHWODiOOOtDIMaoO'îjl (M tc oV 03 rî 00 -1* t- CO CO CO o

CO co

Ol

28.0

48.9

393.3

II. Warsz.-Bydgoska (od r. 1890 odnoga W.-Wied.; wązko-torowa)

Skierniewice—Łowicz Łowicz —Aleksandrów — Otłoczyn Aleksandr. —Ciechocinek Bocznice (8) do zakł. przem.

Skierniewice—Łowicz — Kutno — Włocławek—Aleks. — Otłoczyn— Ciechocinek.

19.9

130.7

6.0

• 7.2

Całkowita Dr. W.-Wied. (I+II)

II

163.8

557.1

III. Warszawsko-Kaliska (szeroko-torowa)

WTarszawa—Łowicz

74.5

Łowicz—Łódź

—Dr. Obwód. nadw.

1.6

55.7

Warszawa — Łowicz — Łódź — Zgierz —Sieradz—Kalisz

„    kal.—Łowicz wied.

Łódź — Sieradz—Kalisz Kalisz — Szczypiorna — Skalmierzyce (wązkotorowa)

Kalisz — Szczypiorna — Skalmierzyce (szerokotorowa)

Bocznica do zakł. przemysł.

1.8

104.8

6.4

6.5

1.9

III 253.2

Łódź—Widzew—Andrzejów — Koluszki wied. (I).

Łódź — Korolew — Chojny — Widzew—Andrzejów—Koluszki dąbr. (II)—Słotwiny.

17. Fabryczno-Łódzka (o obu torach) a) wązkotorowa

szeroko-torowa odnoga do dr. Dą-browsko-Demblińskiej, a z niej do Kaliskiej

24.6

34.1

Wielka Encykl. Ilustr. Ser. I, Tom ÏL. 7,e*i, 3206

Stacye krańcowe i ważniejsze pośrednie

Części drogi

Długość w werstach

V. Iwangorodzko (Demblin)—Dąbrowska

Koluszki — Słot winy — Tomaszów n. Pilicą — Opoczno — Skarżysko (Bzin) — Wierzbnik — Ostrowiec (i Bodzechów).

Sosnowice — Granica — Strzemieszyce—Miechów—Kielce — Skarżysko—Radom—Iwangorod (Demblin).

(szeroko-torowa)

a)    od kolei W.-Wied. ku Sandomierzowi:

Koluszki I (wied.) — Koluszki II (dąbr.)

Kol. II—Słotw.—Tomasz.—Skarż. Skarżysko—Ostrowiec

b)    od kolei W.-Wied. ku Dem-blinowi:

Strzemieszyce—Skarżysko Skarżysko—Demblin

151.0

310.4

rH

05 I- rjH (M* Ttî CO © ^

Warszawa—Praga wars?. — Jabłonna - Nowydwór—Nowogieor-giewsk (Modlin)—Nasielsk—Ciechanów—Mława—Iłowo

Warsz.—Otwock— Pilawa — Iwangorod (Demblin)—N.-Aleksandrya (Puławy) — Nałęczów — Lublin— Rejowiec — Chełm — Dorohusk n. Bugiem.

VIa. Nadwiślańska (szeroko-torowa, część do Buga)

a)    kierunek północny, do Prus: Łącznica Dr. Obw. warsz. z linią Mława—Praga Mława—Praga Mława—Iłowo

b)    kierunek połudn., do Buga: Łącznica Dr. Obw. warsz. z linią Praga—Kowel

Łącznica od dworca Kowel, w War. do Terespol, na Pradze Praga—Otwock OtwocK—Pilawa Pilawa—Demblin Demblin—Lublin Lublin—Dorohusk Dr. obw. warsz. od kolei wied. do Teresp. i Petersb. (10-}-3.7-f-2.1)

120.3

256.8

O' H © © 05

rH

00 05    ^    to    to

05 -J    05    JO    H

00 05    tO    Ć©    ©    ‘-3

15.8

392.9

Demblin— Ryki—Łuków.

VIb. Nadwiślańska

Odnoga do Dr. Terespolskiej

57

(wraz z częścią zabużną, do Kowla, ma Dr. Nadwiślańska w powyższym układzie mil 513.5)

VII. Warszawsko-Petersbńrska (białostocka; szeroko-torowa)

VIa i VI b 449.9

Warszawa—Tłuszcz—Małkinia — Czyżew—Łapy.

Warszawa—Tłuszcz Tłuszcz—Małkinia Małkinia—Czyżew Czyżew—Łapy Łapy do Narwi

Stacye krańcowe i ważniejsze pośrednie

Części drogi

Długość w werstach

Małkinia—Ostrów — Ostrołęka — Śniadowo—Czerwony Bór—Łapy.

VIII. Nadnarwiańska (odnoga Petersburskiej)

Małkinia—Ostrołęka Ostrołęka—Łapy

(M CO

VIII 135

IX. Ostroł§oko-Pilawska (szer.-tor.; łącząca VI z VII i VIII)

Ostrołęka—Tłuszcz Tłuszcz - Pilawa

LO O

Ostrołęka—Wyszków n. Bugiem — Tłuszcz — Stanisławów — Mińsk Mazow. — Kołbiel—pod Pilawę Nadwiśl.

IX 122

X. Małkińsko-Siedlecka (łącząca VII z XI)

Małkinia — Sokołów teresp.

Siedlce

Małkinia —Sokołów Sokołów—Siedlce

CC Cl

00

Warszawa—Mińsk mazowiecki — Siedlce — Łuków — Terespol — Brześć.

XI. Warszawsko-Terespolska (szer.-torowa)

Warszawa—Mińsk Mińsk - Siedlce Siedlce—Łuków Łuków—Terespol

Terespol—Brześć (odrazu rządowa)

X 62

to ^ co

-+< o

XI 199

XII. Siedlecko-Wołko wy ska (do Bołogoe; szeroko-torowaj

Siedlce — Mordy — Sarnaki Platerowo n. Bugiem.

51

XII 51

XIII. Łnkowskc-Lutelska (odn. szer.-tor., łącz. VI z XI)

Łuków — Radzyń — Parczew— Lubartów—Lublin II.

104

XIII 104

XIV. Brzesko-Chełmska (odn. szer.-tor., łącz. VI z XI)

Brześć — Włodawa n. Bugiem — Chełm.

Brześć — Włodawa Włodawa—Chełm

CO

XIV 107

XV. Brzesko-Grajewska (szer.-tor.; część końcowa)

Ossowiec (twierdza)—Prostkienni-ki w Prusach Wschodnich.

27

XV 27

XVI. Suwalsko-Grodzieńska (szer.-tor. odnoga VII)

CO Cl

Suwałki — Augustowo — Grodno.

Suwałki—Augustowo Augustowo—Jastrzębno n. Biebrzą

Suwałki—Puńsk — Simno — Olita n. Niemnem

Suwałki—Puńsk Puńsk—Simno Simno—Olita

24

40

25

Stacye krańcowe i ważniejsze pośrednie

Części drogi

Długość w werstach

XVII Suwalsko-Orańska (część odnogi szer.-tor. VII)

XVII 89

XV111. Kowieńsko-Wierzbołowska (część odnogi szer.-tor. VII)

Kowno (Aleksota) — Pilwiszki — Wiłkowiszki—Wierzb.—Ejdkuny

Aleksota—Wiłkowiszki Wiłk.—Ejdkuny

XVIII 81

XIX. Częstochowa—Herby Russkie.

17

XIX 17

(Do Lublińca i Opola, na Śląsk austr. i do Saksonii; do Wrocławia, do Berlina)

(ok. 1200 wiorst) kolei Nadwiślańskich (Prji-wjisljinskija) dorzucił jeszcze nowo poprowadzone drogi między Wisłą a Bugiem i całą gromadą oddał pod jedną administracyę inżenier-sko-fiiiansową (ok. 1800 w. wraz z częścią za-bużną Drogi Nadwiślańskiej), ze swoich urzędników złożoną. Aż do ostatnich gminoruchów (1905 — 7) przy najlepszym w Królestwie technicznym stanie dróg zostających pod Towarzystwem Dr. Żel. W „-Wied., stan ich ekonomiczny i finansowy był świetnym. Ruch rok w rok ustawicznie wzrastał, zasobny fundusz na ulepszenia pozwalał linię główną stawiać na najwyższym szczeblu dróg europejskich; ale od czasu gminoruchów, bezroboci i podwyższonej ogromnie skali wydatków na służbę i ma-teryał, a zniżonej też ogromnie skali pracy i jej wydajności, ta zabiegliwość dobrego gospodarza, tak widoczna u steru towarzystwa, ustała; czysty dochód tak zmalał, że nie daje już wcale dywidendy, fundusz rezerwowy

Na pojedyncze obszary, scharakteryzowane przy . rżane jednak nasypy i mosty na Nadwiślańskiej drogach bitych’ ogólna summa 2971.6 werst I i Petersburskiej ujawniają zamiar ułożenia dru-bieżących wszystkich 19 dróg żel. Królestwa roz- | gich par. szyn, z roku na rok odwlekany. No-pada się tak: obszar I, na północ od Wisły we koleje prawego brzegu Wisły, powstałe już i Narwi od Ostrołęki i dalej liuią żelazną do po zbudowaniu Nadwiślańskiej (1877) są wątłe, Białegostoku werst 341; obszar II, pomiędzy na prędce budowane, słabo obsługiwane, tak, lewobrzeżną Wisłą i takąż Pilicą 973.4; obszar j iż w razie zaprowadzenia na nich szybszego III prawobrz. Pilicy 384; obszar IV, pra- ! ruchu, gdyby nawet zjawiła się potrzebna do wy brzeg Wisły, lewy Narwi, lewy Bu- ■ tego energia, nie odpowiedziałyby podjętemu ga (od Terespola do Piaseczna), a na półno- zadaniu. Dotychczas ruch szybki odbywa się cy granicą pod Białystok—1273.2. Daje to na trzech tylko drogach zarządzanych przez Tow. w setce: 11.48, 32.76, 12.92, 42.84. Odrazu Dr. Żel. Warszawsko-Wiedeńskiej (przeszło 800 uderza zasobnością swoją obszar IV: tam wła- werst), oraz na zbudowanych jeszcze dawniej śnie budował swoje koleje rząd. Gdy dla ca- Terespolskiej i Petersburskiej. Pod względem łego Królestwa na jednę milę ros. kwadratową, gospodarczym rząd po skupieniu praw akcyo-z 49 werst, przypada 1.301 wersty drogi żel., naryuszów drogi Terespolskiej, potem Nadwi-na każdej mili kwadratowej tego obszaru znaj- ślańskiej, a wreszcie Dąbrowskiej, złączył je duje się 1.845 wersty bieżącej, drogi żelaznej, wszystkie jeszcze w XIX w. w jedną całość gdy w pozostałych 3 obszarach wypada tylko

1.066 wersty bieżącej na milę powierz. Natężenie to wzrośnie prawie do 3 werst bież. na milę □ , jeśli wydzielimy z obszaru terrytorya krańcowe, na których sieć dróg ustaje.—Jest jeszcze odnoga z Jabłonnej na drodze z Pragi warsz. do Mławy, prowadząca do twierdzy Zegrze v. Zegrz n. Narwią-Bugiem, ok. 10 werst, ale służy tylko dla wojska. Wszystkie drogi wykazem objęte stanowią własność rządową, i na wszystkich też, z wyjątkiem Warszawsko-Wiedeńskiej, od r. 1890 złączonej w jedną gospodarczą i majątkową całość z Bydgoską, a od r.

1903 i z nowo-zbudowaną Kaliską, oraz z wyjątkiem Fabryczno-Łódzkiej gospodaruje sam rząd. Nie daje to gospodarstwo rezultatów świetnych, a utrzymanie dróg nie odpowiada wymaganiom istotnie dobrego ruchu. Dwie tylko drogi: wiedeńska i terespolska, a miejscami petersburska mają po dwa tory, czyli koleiny; na innych jest tylko jeden; porozsze-

uszczupla się coraz bardziej i nie można już mówić choćby tylko o zadawalającym stanie finansowym przedsiębiorstwa. Skutkiem tego był gwałtowny spadek akcyj (z 250% ustalonego już kursu na 95% za 100%), kilka lat temu jeszcze jednego z najlepszych papierów giełdowych w Europie. Zbiegło się to wstrząśnienie wewnętrzne z pierwszemi latami gospodarcze-mi kolei kaliskiej, jak przy każdej nowej kolei, ciężkiemi. Ogólne omdlenie przemysłu i haa-dlu, będące także skutkiem owych gmiuoruchów ekonomiczno-politycznych, nie daje tego corocznego przyrostu w przewozie, który na drodze Warszawsko-Wiedeńskiej stał się był prawidłem niezawodzącem nigdy. Wzrosła wprawdzie summa dochodów brutto, ale w każdej ich cząsteczce Coraz mniej jest dochodu netto. W każdym razie i ten dochód ogólny, massowy świadczy o wielkim rozwoju Drogi Wiedeńskiej od chwili przejścia jej w ręce prywatne. Dla porównania dajemy liczby wpływów kassowych: w r. 1853 rb. 509 839 k. 8IV2; w r. 1865 — (W.-W. i W.-B.)    2 477 906.51; w r. 1890 —

11 016 297.56; w r. 1905 — 18 806 621.68; w r. 1906 — 21 880 689.11. W r. 1855 najważniejszym był przewóz osób i ich bagażów (340 514.i>97₃ z ogółu rb. 596 464.47₂), obecnie daje on zaledwie piątą część ogólnego wpływu. Natężenie ruchu na wszystkich trzech kolejach: Wiedeńskiej, Bydgoskiej i Kaliskiej w r. 1906 wyrażają następujące liczby: Poje-dyńczych przejazdów osób („Przejechało osób“) było 5 mil. 859 214 tys., a liczba werst przez nie przebytych czyli „osobowiorst“ wynosi 334 mil. 354 514. Przewieziono bagażów i zwierząt 407 mil. 533 432 pudy, w czem 5 mil. 174 688 poc. ósobowemi. Po odtrąceniu przewozu służbowego liczba przewiezionych pudów towarów, bagażów i zwierząt pomnożona przez przebytą liczbę werst dająca w iloczynie liczbę „pudowiorst“, wyraża, się w 56 684 mil. 454 tys. 364 jednościach. Samego węgla kamiennego przewieziono 210 mil. 556 136 pudów, czyli 51.18°|₀: węglem więc głównie żyje To w. Dr. Żel. Warsz. Wiedeńskiej. Do ogólnej summy przewozu dodać potrzeba 16 145 905 pud. przesyłek służbowych, przez co liczba ostateczna wzrasta do 423 679 337 pud. Dochodu otrzymano: z osób i ich bagażów 4 005285 rb. 48 kop., z towarów (wraz z bagażami) i zwierząt 15 020 909 rb. 07 kop. Przewyżka dochodów nad rozchodami wyniosła 4 628 558 rb., ale ją w zupełności zabrały procenty od akcyj i obligacyj (9 seryi) nieumorzonych i renta rządowa, tak, że na bieżące umorzenie zaczerpnąć musiano z gotowizny kassowej 450 300 rb. Do eksploatacyi na wszystkich trzech kolejach liczy się tylko 703 wersty (bez łącznic i bocznic). Parowozów na linie wązkotorowe ma Dr. Żel. Warsz. Wied. 310, na szerokotorowe kaliskie 40; wagonów pasażerskich, pocztowych i bagażowych 476 i 52, towarowych

11 734 i 1138—ogółem 13 400. Kapitał budowy w nieumorzonych jeszcze akcyach i obli-gacyach, na drodze wiedeńskiej i bydgoskiej wynosi 81728 876 rb. 42 kop., na kaliskiej 23 584 030 rb. 36 kop. W r. 1932 ustaje dzierżawa, wszystkie trzy drogi przechodzą na rząd. Radomskie i Sandomierskie ze swemi 384 milami (po wyłączeniu z drogi Dąbrowskiej krańca południowego, poczynając od Wolbromiajsą wciąż jeszcze upośledzone i nie mają tego, co mieć powinny, zwłaszcza w stronie północno-zachodniej obszaru. Połączenie ich z Lubelskiem, tak łatwe i nieuciążliwe, ożywiłoby stosunki ekonomiczne, podniosło inateryalną kulturę całego południowo-wschodniego pasa kraju. Wytknąć też należy zaniedbanie kierunku War-szawa-Radom. Pilnie potrzebne jest połączenie Warszawy ze Lwowem; ale kapitał polski potrzeby tej należycie odczuć nie chce. Zapisy na kolej, o którą już przed czterdziestu kilku laty starał się Tomasz Zamoyski, ogłoszone przez jego syna, Maurycego, dzisiejszego ordynata, pomimo dwukrotnego przedłużania terminu wcale nie idą, koncesya upada, a drogi niema. Nie można tu liczyć na rząd, nieupatru-jący w budowie drogi własnego swego strategicznego interesu. Wogóle nad kolejami żel. Królestwa w całym ich rozwoju od czasu powstawania drogi Wiedeńskiej nie widać tej opiekuńczej troskliwości, tego rozumu obmyślającego środki nowe a potrzebne dla rządzonego społeczeństwa, które mogą płynąć tylko ze zdrowej, energicznej i ku dobru społecznemu zwróconej — pośrednio i dobro własne popierającej — polityki kolejowej i finansowej państwa.— Oprócz dróg żelaznych właściwych, są typu mniejszego drogi podmiejskie dojazdowe, głównie pod Warszawą. Sięgają one na lewym brzegu Wisły do Góry Kalwaryi pod Grójec, na prawym do Radzymina i Jabłonnej. Ogólna długość ich nie przenosi mil 16. Łódź z Pabianicami i ze Zgierzem połączona jest tramwajami elektrycznemi—razem 18.6 werst. ß) Drogi wodne, a) W czasie przed wynalazkiem kolei żel., kiedy wody miały największą wagę dla komunikacyi, nic nie zrobiono, aby je uspławnić i uczynić rzeczywiście żeglo-wnemi. Słaba działalność dopiero za Stanisława Augusta pada już po za terrytoryum K-a P-go, na Litwę; spełzłe zamiary księcia „Dy-nasów“ względem Dniestru, poruszenie się Czackiego i próby żeglugi sięgającej na M. Czarne, a przez nie do Stambułu i WenecyL Tryestu, w razie powodzenia mogły były wyjść tylko na pożytek ziemiom ruskim: w tej części Rzeczypospolitej, na którą rozciąga się K. P., nie stało się nic dla materyalnej kultury kraju. Myślała Rada Nieustająca o uspławnieniu nale-żytem Narwi, zabierała się i do Pilicy, ale nie dokazała niczego. Dopiero, gdy wraz z obudzeniem ,, ludów Warszawy i Wielkopolski“ zaczął się Polak rozglądać po własnej ziemi,

żałować zmarnowanej przeszłości i na przyszłość się zbroić, statyści zwrócili uwagę na dary przyrody w rzekach i jeziorach i jęli myśleć o ich spożytkowaniu jaknajlepszem dla gospodarstwa społecznego. Niezapomniane tu będą zasługi publicystyki polskiej w tych jutrznianych latach nowego bytu dziejowego, jeśli nie Polski, to przynajmuiej Polaków. „Listy do Gazety Warszawskiej“, zbyt wcześnie w niepamięć puszczone, składają świetne, jak na dziecięce jeszcze siły, świadectwo tej oryentacyi, do jakiej wzbić się umieli ówcześni publicyści. W przedmiocie, który nas tu zajmuje, rozprawę Wawrzyńca Surowieckiego „O rzekach i spławach krajów ks. Warszawskiego“ (1811) nazwać można w naszej literaturze politycznej e-pokową; ściślejszy od innych, odczuwający potrzeby społeczne społecznem też sercem, umiał on z nawoływania swego uczynić pozytywny wywód konieczności, a głębokie przejęcie się tezą pozwoliło mu w słowa svve tchnąć tę unoszącą siłę, która bez umyślnej literackiej stylizacyi porywa i zdobywa. Ówcześni mężowie stanu czuli wraz z Surowieckim obowiązek skorzystania z wód jako łączników naturalnych; ale ta sama przeszkoda, która tamowała ulepszenie dróg lądowych, rozciągała się i na wodne: Księstwo było stacyą przedwojenną Napoleona. Dopiero za Królestwa zaczęto schematyzować rzeki, w zależności od Kodeksu Napoleona o-znaczając stopień i rozciągłość ich żeglowności. Rada Administracyjna orzekała na ilu milach która rzeka jest spławną dla statków, a na ilu tylko dla tratew; taki dozór zwierzchni zostawiał po sobie ślad w „Dzień. Praw“ jeszcze ok. 1860 r. Było to tylko stwierdzaniem faktów, mających doniosłość prawną, czyniących daną wodę publiczną. W rzeczy samej dla uspła-wnienia rzek nie podjęto żadnych istotnie technicznych robót, brzeży Wisły od wylewów w drobnej tylko części przykładał się rząd, więcej działał lud szarwarkową swą pracą; ale samo sypanie grobli, tam i wałów na nizinach opierało się głównie na przedsiębiorczości prywatnej, na inicya-tywie obywatelskiej, tam zawsze najsilniejszej, gdzie zagrożenie interesu osobistego największe. Już traktaty 1815 r. nakazywały przewidywać zgodne między mocarstwami rozbiorowemi współdziałanie dla podniesienia żeglowności rzek na uprzywilejowanym obszarze dawnej Rzeczypospolitej; ale gdy po układach z r. 1819-21 całą tę imprezę kongresu wiedeńskiego złożono ad acta, zapomniano też i o rzekach, nawet o największej z nich, największe zapewnić zdolnej korzyści. Była niby ciągła gotowość do uregulowania Wisły, bywały nawet komissye pełnomocne, od Pobiednika do Sanu, ale roboty nie było. I nie tylko warunki naturalne żeglugi utrzymywały się na dawnej stopie, ale i samo bezpieczeństwo gospodarstwa nadrzecznego od powodzi, niegdyś straszniejszych niż

obecnie, srodze cierpiało. W obecnym stanie tej iście dedalowej sprawy zaznaczyć trzeba zamianowanie w r. 1906 przez oba rządy, rossyj-ski i austryacki, komisarzy do przeprowadzenia regulacyi, i może nareszcie rzeczywistego uże-glownienia głównej rzeki polskiej. Wszystkie inne znajdują się w zupełnem zaniedbaniu. Na Wiśle przynajmniej istnieje jakaś administra-cya i policya, stająca na posterunku dzięki ruchowi osób na parostatkach; istnieje jakaś o-pieka techniczna nad groblami i wałami po nizinach. Urzędownie znane są cztery linie rzeki, zależne od jej załomów: od Igołomi (Pobie-dnik) do Zawichostu werst 174, do Warszawy — 213, do Modlina 33, do Osieka pod Toruniem— 145, razem 565. Urząd Komunikacyi zna też pięć nizin z wałami ochronnemi: Nowomiejsko-Korczyńską, od Wiuiar do Ruszczy, Koprzywnicką, Opolską, Kozienicką i Moczydłowską —wszystkie w południowo-środkowym biegu rzeki. W r. I860 było ok. 180 werst wałów. Obecna ich rozciągłość nie jest wiadomą. Następujące rzeki Królestwa były w r. 1860 spławnemi:

Razem

565

90

18

175

250

285

174

co cc

00 lO lO r—I

2J296

380

266

2.942

Nawet do zabezpieczania po-

Spławność w werstach I. dla stat. II. tylko dla tratew

565

Rzeka

40

50

18

*cł<

25

156

261

216

477

260

68 )

44)

62 )

583

2 035

380

50

2 465

I. Wisła Nida San Wieprz Pilica Narew-Bug i Narew Biebrza Pyś Orzyc Bug Wkra

II.    Niemen

III.    Warta

Liczby co do Buga i Narwi są wygórowane* pierwsza z tych rzek użyteczną spławność posiada depieio od Włodawy, druga od Tykocina. Obie, pierwsza w znacznie większej części biegu (450 na 570), płyną granicą, która do r. 1851 była zarazem i linią poborową dla ceł. Tożsamo stosuje się do Biebrzy, od kanału Aug. uznanej za dobrą dla statków. Nida spławna jest dla tratew, od Sobkowa; dla ^statków od Pińczowa. Pilica od Koniecpola uznana za spławną II kl., od Przedborza—I. Warta ma kl. I od Konina, II od Działoszyna. Wieprz spła-wny dla statków od Krasnegostawu, gdzie u-

ądzona jest przystań jeszcze z dawnych czasów. Trzy dopływy Narwi i Wkra dopiero po uporządkowaniu mogłyby nabrać rzeczywistej wartości dla ruchu, zwłaszcza w razie przeprowadzenia kolei żelaznej z Płocka do Łomży. Zaliczenie Pissy, Pisny v. Pysia wraz z Orzy-cem do kl. I wydaje się optymistycznem.—b) Spła-wność, pozwalająca z biegiem rzeki puszczać na nią kloce drzewa, tratwy i galary, przewozić na nich przedmioty ciężkie, a stosunkowo tanie, jak zboże, pozostawiała tyle nieużytej e-nergii wód, że już w r. 1829, kiedy powstawało w Warszawie Towarzystwo przetworów zbożowych, Wolicki chciał sprowadzić na Wisłę statki parowe. Zakupił je rzeczywiście i sprowadził z Anglii Steinkeller w kilka lat później; ale próby się nie udały, z powodu zbytniego zagłębiania się parowców. Dopiero po udoskonaleniu wynalazku Pultona przez Francuzów otworzyła się możność żeglugi parowej na Wiśle. W r. 1846 Gâché i Guibert dostali dn. 4 września od R. Adm. przywilej na statki płytkobieżne, a nie znając warunków miejscowych, przeceniając żeglowność rzek naszych, obiecywali i sobie i innym urządzenie stałego ruchu na Wiśle, Pilicy, Narwi, Bugu i Wieprzu. W następnym roku ukazały się na przystani warszawskiej dwa statki, jeden nazwany na cześć Wisły, drugi —Paskiewicza. Gdy Gui-bertowi nie szło, a Andrzej Zamoyski uczuł się z nowej strony pociągniętym do gospodarstwa krajowego, stanęła między nimi spółka, w którą pierwszy włożył swą wiedzę i umiejętność techniczną, drugi—kapitał, kredyt i umiejętność gospodarczą. Powstały w Warszawie na Solcu Warsztaty Żeglugi Parowej i z nich wyszło 10 statków nowych i dwa razy tyle gabar żelaznych. Żegluga parowa rozwijała się w dół i w górę rzeki, nie dawała jednak takich zysków, jakich się spodziewano, i nie spełniała wobec handlu tej funkcyi, którą jej wróżono. Znowu spróbowano puścić statki na inne rzeki: ujrzały je Niemen i Bug i dopływy Wisły, Dunajec i San; nigdzie jednak warunki nie odpowiedziały niezbędnym wymaganiom. Dziś pograniczny Niemen ma już ruch stały od Grodna w dół na północ; inne rzeki nie wytrzymują rachunku. Pożądanym byłby ruch na Pilicy przynajmnej od N. Miasta do Mniszewa; ale- co do Buga kolej Brzesko-Chełmska wyręcza linię wodną w działalności lokomocyjnej. Na Wiśle po przedłużeniu w r. 1856 przywileju na dalsze lat 10 od r. 1866 nastały czasy drobnej przedsiębiorczości prywatnej i nieuchronnego współzawodnictwa; przedsiębiorstwa na prawdziwie wielką skalę do dziś dnia niema. Brak stałego szlaku wodnego, nieujęcie rzeki w sztuczne brzegi, przy kapryśności jej i ruchliwości dna niezbędne tam, gdzie wody nie mają nurtu dość jednostajnie głębokiego, utrudnia istotne wyzyskiwanie spadku. Najżywszy i naj-popłatniejszy ruch odbywa się między Warsza

wą a Płockiem, słabszy między Płockiem a Włocławkiem. Większe od statków parowych znaczenie mają wciąż jeszcze po dawnemu berlinki: one-to są głównemi roznosicielka-mi przedmiotów ciężkich, których przewożenie koleją byłoby albo zbyt drogiem, albo, przy dłuższych dojazdach, drogami nie najlepszemi, wręcz niemożliwem. Odwieczny też spław w dół utrzymuje się w swych starych, przestarzałych formach, ale już coraz rzadszy. Ruch ten na południu od Warszawy nie sięga poza Sandomierz i tam już jest bardzo słaby. Na Narwi i Bugu, gdzie jeszcze utrzymały się lasy, choć przerzedzone, spław drzewa stanowi najważniejszą funkcyę żeglugi jako tako ożywionej. Pilica jest prawie martwa; wspaniałe lasy, na które patrzał jeszcze przed stu laty publicysta-patryota, popłynęły już dawno do Gdańska. Ob. Płock, Warszawa, Wisła, ZamoyskiAndrzej, Żeg 1 u g a.—c) Jedyuem dziełem budownictwa hydraulicznego godne m pamięci a pozostałem po Królestwie kongreso-wem jest Kanał Augustowski (ob. Augustowski K.). Miał on połączyć Wisłę z półn. Bałtykiem za pomocą Narwi, Niemna i Dubissy, którą wraz z Windawą włączono w systemat drugiego kanału, mającego znowu dotrzeć do samego portu windawskiego. Drugi ten kanał pozostał projektem, zaledwie napoczętym; pierwszy przyszedł do skutku. Pierwsze roboty, podjęte w r. 1824, w rzeczywistości na gruncie rozpoczęły się dopiero w r. 1825. Po częściowem wykończeniu otwarto nową tę drogę wodną w r. 1830. Obliczono jej długość od Niemna do Wisły na 440/179 werst: właściwej drogi sztucznej od Dębowa n. Biebrzą do Niemnowa n. N. 98(179    w., Biebrzą 68/250, Narwią

i Narwią-Bugiem 273/250. Kanał zbudowany jest tak, że woda z najwyższego obranego na to punktu pod Suchorzeczką rozchodzi się w dwu kierunkach przeciwnych. Niemen płynie pod Niemnowem o 31 stóp niżej. Czarna Hańcza, dopływ, prowadzi wody kanału z mocnym spadkiem do swej macierzy; toż samo czynni Netta względem Biebrzy, która na długości 2l/a w. jest właściwie kanałem. Zwiększony zasób wody pochodzi z łańcucha jezior łączących Hańczę z Nettą, a zbiornikami dla niego są dwa obfite wocfozbiory naturalne: Serwy i Sajno. Kanał składa się' z trzech oddziałów: 1) Netty (długość 31 werst), która od r. 1835 jest tylko posiłkową dla kanału mającego równoległe do niej łożysko; do tego oddziału należy i jezioro Necko, wysyłające z siebie Nettę. 2) Jezior ciągnących się łańcuchem na 36 werst długim, a mającym jeszcze rezerwę w jez. Wigerskich o 24 stopy wyżej położonych. 3) Hańczy, związanej z jeziorami, która odbiera wody dwu pierwszych oddziałów i przez 29 wiorst toczy je do Niemna. Ogólna długość wraz z Biebrzą (2l/a) j- w. 98/179 (250) w. Po powstaniu 1831 r. Bank Polski dokończył dzieła i zarzą

Środek XVII

dzał niem. W r. 1844 przeszedł kanał pod zarząd komunikacyi.    Koszta budowy do

roku 1830 wyniosły    1 425 303 rubli    79

kop., po r. 1831 wraz z utrzymaniem do r. 1858—345 664 rb. 93 kop. Rada Adm. za użytkowanie z niego nałożyła opłatę. Rachunków z przedsiębiorstwa kanałowego dotychczas nie ogłoszono. Nieco śladów napotkać można w sprawozdaniach corocznych Komisyi Skarbu. Kanał zwiększył długość spławów w Królestwie do 3 040 werst 250 s.—C) Poczty, telegrafy, telefony. Rozwój w przeszłości i stan najnowszy pod właściwemi wyrazami; tutaj niezbędne tylko szczegóły historyczne i dane wskazujące stopień rozpowszechnienia, a) Pierwsza myśl poczt, które w Europie sięgały już XIV w. (Anglia), w Polsce zaczęła poruszać genialny umysł Zygmunta Augusta, ale dopiero za Zygmunta III wystąpiło pojęcie poczty jako instytucyi dla wszystkich pod opieką państwa, wraz z chęcią zaprowadzenia jej w Polsce. Już w r. 1620 sejm pozwolił obracać opłaty, powstałe wzamian za czynny obowiązek podwód piastowskich i jeszcze jagiellońskich pod nazwą podwodnego, na urządzenie poczt. Sejm r. 1647, powołując się na to pozwolenie, nadał Montelupiemu („Montolipi“) przywilej pobierania tych opłat (Vol. Leg. IV 109), za co włoch zobowiązywał się utrzymywać poczty. Nikt inny, nawet upoważnienie dworu pokazujący, nie miał już odtąd prawa do poboru. Wyjęto z pod monopolu miasta z dawien dawna przeprowadzające posłów na Moskwę, do Turek i na Tatary, w. widział już u nas rzeczywistą pocztę, lecz tylko konną, listową, jaką zresztą była w Europie, i na kontynencie i w Anglii; łączyła ta nasza poczta pomiędzy sobą główne miasta Rzeczypospolitej, a kraje ukrainne z wnętrzem. Nieład, zaburzenia, ociężałość, nikczemność miast, — ztąd brak ognisk cywilizacyi i kultury—nie pozwoliły instytucyi się rozszerzać, a nawet sprowadzały w jej bycie długoletnie przerwy. Nieokreślony stosunek rządu do przedsiębierców i publiczności do poczty przeszkadzał też jej sprawności. Przewoziła ona tylko depesze rządowe i listy do miejsc głównych na traktach. Szybkich sztafet używała do wiadomości pilnych, tak publicznych jak prywatnych. Za Augusta III poczty do Poznania, Torunia, Wrocławia, Wilna, Krakowa, Lwowa dochodziły dość prawidłowo i stale. Stanisław August, człowiek kulturalny, dbał o należyte połączenie pocztowe i z zamiłowania porządku i w interesie rządu. Nazywano wtedy u nas pocztę kresami; sam król w korrespondencyi swojej nader często nazwy tej używa. Prusacy skorzystali z dróg i kierunków staropolskich i gdzieniegdzie, urządziwszy nanowo łącznice i niezbędne środki komunikacyi drożnej, pousta-nawiali trakty. Najznamienitsze z nich były: Wrocławski na Rawę, Piotrków, Wieluń

i Oleśnicę; Poznański na Sochaczew, Łowicz» Kutno, Kłodawę, Pyzdry, Wrześnię; Toruński na Sochaczew, Gombin, Brześć, Nieszawę, Inowrocław, z odnogą do Płocka; Królewiecki na Pułtusk, Maków, Przasnysz, Chorzele do Szczytna (Ortelsburg); Łomżyńsko-Białostocki, od Pułtuska na Szelków, gdzie się rozdwajał na zachodni i wschodni, górny i ponadrzeczny (Narew), i dalej biegł przez Ostrołękę do Łomży (jak dziś wielki trakt kowieński), a skąd się załamywał na wschód ku I Tykocinowi; wreszcie Poznańsko - Wrocławski przez Rawicz i G ó r n o-K a 1 w a r y j-ski z Warszawy. Po wszystkich tych traktach biegły poczty wozowe i listowe w stałych dniach tygodnia; do Torunia i Poznania były i osobowe w karyolkach angielskiego wynalazku. Część odwiecznego Traktu krakowskiego na Raszyn, Tarczyn, Grójec, Mogielnicę, N.-Miasto miała tylko połączenie listowe. Gorzej dbali oswój zabór Au str y a cy: poczt wozowych publicznych było tii mało, a trakty dla konnych, listowych wytwarzały sieć rzadką: od Pilicy na Drzewicę, Opoczno ciągnął się dalej trakt do Krakowa przez Końskie, Radoszyce, Małogoszcz, Żarnowiec, Imbramowice. Od Mniszewa ponad Wisłą przez Kozienice szedł trakt przecinający rzekę pod Puławami i biegł dalej do Lublina, stamtąd przez Krasnystaw i Hrubieszów do Buga pod Uściług, skąd już docierał prosto doWłodzi mierzą wołyńskiego. Z Krasnegostawu rozgałęzienie na Zamość, Tomaszów, Rawę i Żółkiew łączyło Warszawę (za pomocą traktu górno-kalwaryjskiego) ze Lwowem. Z Kozienic wybiegała druga droga, zachodnio-połuduiowa, na Radom, Iłżę, Kunów, do Opatowa. Sandomierz na mapie Sotz-manna z r. 1800 nie ma żadnego połączenia pocztowego. Z Lublina na Rachów, Opatów. N. M. Korczyn, Koszyce biegł trakt do Krakowa. Poza Grochowem, wówczas pogranicznym, zaczynał się trakt wschodni, do Terespola; szedł na Okuniew, Stanisławów, Siedlce, Międzyrzec i Białą. Z tego traktu wychodziła odnoga na południe do Lublina, który przez nią miał połączenie z Radzyniem, Kockiem i Lubartowem. Jest to dzisiejszy kierunek drogi żelaznej z Łukowa do Lublina. Pierwiastkowo urządzili byli sobie Austryacy pocztę z Lublina do Terespola w połowie ponad Bugiem, ale ją później zarzucili. Zato na południu rzeki utrzymywali przez Dubienkę, Chełm i Krasnystaw stałą łączność między nią a Lublinem.—ß) Te wszystkie trakty po-pruskie i po-austryackie znalazły się w Księstwie w r. 1809 i jeżeli doznały zmiany, to od rzadszych i mniej prawidłowych ruchów poczty. Za Królestwa w r. 1820, kiedy nowe wielkie drogi były dopiero rozpoczęte, trakty pocztowe trzymały się dawnych bez zmiany; przybyło już do tego czasu połączenie pocztowe większe z Kaliszem. Trakt

zachodni, w Sochaczewie rozgałęziający się na toruński i wielkopolski, w Kole rozgałęziający się znowu na poznański i kaliski, a z Gombina, tak samo jak za czasów pruskich, idzie odnoga do Płocka. Ze stacyami na tym trakcie ma Warszawa połączenie dwa razy na tydzień dla listów; pocztą wozową zabierają się podróżni; stałe nawet karety raz na tydzień, do Poznania, umożliwiają dostanie się do Europy północnej nie we własnym lub wynajętym powozie. Taki sam był ruch na trakcie krakowskim i na wrocławskim, który w Raszynie oddzielał się od krakowskiego i był dawniejszym traktem pruskim. Ta linia łączyła Warszawę ze Śląskiem, Saksonią i Czechami. Na trakcie krakowskim z Końskich wyprowadzono odnogę do Kielc, której nie było za Austryaków. Bez zmiany pozostał trakt pocztowy lubelski, ale ustawał już na Zamościu; raz w tydzień przewożono w nim listy, drugi raz przesyłki. Trakt lubelsko-krakowski miał już z Opatowa połączenie z Sandomierzem i obsługiwał go tak samo, jak punHa na trakcie lubelskim i kozienicko-opatowskim, z niego wychodzącym. Zmiany kierunku doznał trakt terespolski: omijał już Okuniew i Stanisławów, szedł na Miłosnę i Mińsk maz., stąd na Porzewnicę do Siedlec i dalej już jak za austryackich czasów. Raz na tydzień przewożono nim pocztę listową, raz na tydzień wozową; ruchu osób nie było. Ostatni wreszcie trakt, który za Prusaków kończył się na Łomży, łączył Warszawę z Petersburgiem, zastępując trakt tykocińsko-białostocko-grodzieński. Szedł on na Jabłonną, Zegrze — Dzierżenin, do Pułtuska, od Szelkowa biegł odnogą pruską wschodnią na Rożań do Ostrołęki i dalej już do Łomży; skąd trzymał się już teraźniejszego kierunku pierwszorzędnego traktu kowieńskiego. Połączenie z Grodnem biegło od Łomży dawnym traktem pruskim; z Królewcem porzucało Chorzele, trzymało się Mławy a stamtąd docierało na Nidzbork do Szczytna. W obu odmianach poczty połączenie z Grodnem i Petersburgiem miała Warszawa dwa razy tygodniowo, z Królewcem tylko raz jedem Zmiany w traktach głównych i w ruchu na nich zaszłe do r. 1827 były dwie: najpierw zjawił się nowy trakt do Kalisza, już nie z traktu poznańskiego, alezpiotrkowsko-wrocław-skiego wychodzący (z Piotrkowa jechało się na Sieradz i Wartę); następnie trakt lubelski z Krasnegostawu kierował się na Uchanie prosto do Uściługa, zostawiając Zamość na południu. W tym roku długość wszystkich siedmiu głównych traktów pocztowych (nie dróg), wychodzących z Warszawy (Kraków, Toruń, Po-znań, Kalisz, Kowno, Brześć, Uściług) wynosiła 275 mil konwenc.; długość 35-u pomniejszych, dojazdowych oraz rozgałęziających się z głównych daje w summie 331 mil.—wogóle 606 mil.— y) Budowa wielkich traktów bitych trwała tak długo, _że dopiero od r. 1840, kiedy już były

Wielka Encykl. Ilustr. Ser. I, Tom XL. Zetz. 320b.

ukończone, zaczynają niemi biedź trakty pocztowe; kowieński zresztą pomimo niewykończenia służył wciąż do przejazdu już od r. 1820; do Krakowa jeździło się jeszcze w r. 1835 drogą staropolską. Trakt lubelski lewym brzegiem Wisły zniesiono i skierowano odrazu z Warszawy za Wisłę nową drogą bitą I rzędu, wychodzącą z za Miłosnej; ale po dawnemu tym traktem obsługiwano Sandomierskie, a nie z Góry Puławskiej, drogi bowiem dalszej na powiślu nie było. Otwarcie w r. 1848 kolei żel. do Wiednia wpłynęło na częstotliwość ruchów pocztowych zmieniło też w części kierunki pomniejszych traktów południowych i zachodnich, które teraz przystosowywały się do wielkiej ar-teryi żelaznej. Powstał wtedy trakt piotrkow-sko-kielecki, na Sulejów, Żarnów, Radoszyce; wystąpiły częściowe trakty dojazdowe, rozwinął się na nich ruch osobowy. Niezapomniany Steinkeller związał nazwisko swoje z własnego pomysłu co do rozmiarów, kształtu i podziału, wielkiemi karetami pocztowemi. Całość wszakże, nie przedstawiała wielkiej zmiany od r. 1840, a nawet, ogarniając okiem całkowity obraz powiedzieć można, iż w układzie sieci pocztowej jeszcze od czasów pruskich i austryackich nie zmieniło się nic radykalnie: odwieczne kierunki przemagały i jeden tylko stary trakt krakowski wyszedł istotnie z użycia (ob. tu wyżej Drogi bite). Ruch zyskał codzienność przesyłek na trakty dotykające do kolei i dalsze z niemi złączone, o ile chodziło o miejscowości leżące na dawniejszych traktach głównych; inne dostawały pocztę po dawnemu: raz na tydzień. W r. 1855 — 6 summa tygodniowych połączeń Warszawy, tak konnych, zwykłych i kuryerskich (do Petersburga), jak i wozowych dla przesyłek listów i osób,'we wszelkich kierunkach, dochodziła zaledwie do 271 z uwzględnieniem już codziennego biegu kolei żelaznej na południo-zachód po głównej linii i na zachód po odnodze łowickiej. We 20 lat później było 13 traktów z bujnem rozgałęzieniem o słabym jednak ruchu. Utrzymały się one do dziś dnia, choć koleje zastąpiły żwirówki; mianowicie: Kowieński, Białostocki, Brzesko-Litewski, Lubelski, Kozienicki, Krakowski, Częstochow-sko-Sosnowicki, Kalisko-fabryczny, Kalisko-Słu-pecki (poznański), kolejowy Bydgoski, Piotr-kowsko-Kielecki, Płocki i Radzymiński. W każdym razie budowa kolei wpłynęła stanowczo na wzmożenie się i przyśpieszenie ruchu pocztowego. Od zbudowania drogi dąbrowskiej (1885) głównemi stały się trakty kolejowe; dawniejsze bite zamieniały się stopniowo w drogi dojazdowe. Przybycie kolei Kaliskiej przeniosło na nią ruch z traktu Fabryczno-Kaliskie-go. Najmniej zmian doznało Płockie zachodnie; ale tam też było najmniej zawsze dróg i u-rządzeń komunikacyjnych obsługujących publiczność. Po zbudowaniu kolei ruch osobowo-listowy i wozowy między liniami kolejowemi

1*7

dla Królestwa d. 12 sierpnia 1862 r. własny Zarząd Pocztowy, ale ta samodzielność trwała krótko. Po ustanowieniu w Cesarstwie d. 29 (17) kwietnia 1866 r. ministerstwa poczt i telegrafów oddano mu d. 31 (19) grudnia 1866 r. i poczty Królestwa, zamienionego w „zachodni okrąg pocztowy“. Później okrąg ten rozbito; z nowych gubernii: Warszawskiej, Płockiej, Kaliskiej, Radomskiej i Kieleckiej wytworzono Warszawski okrąg pocztowo-telegraficzny; cztery pozostałe oddano sąsiednim okręgom Cesarstwa.

wzrósł, ale tylko w charakterze pomocniczym, ułatwiającym ruch koleją. Rzeczywistą zmianą w przestrzeniowem obslùgiwaniu społeczeństwa przez pocztę jest częstsze rozwożenie listów i przesyłek ze stacyj kolejowych po liniach, które niegdyś widywały pocztyliona tylko raz na tydzień. Kolej żelazna zmogła dawniejszą pocztę, do której składu należał nierozdziel-nie koń, wóz, woźnica, trakt bity z kamieni lub po surowej powierzchni ziemi pełzający; w wyższym jeszcze stopniu przewadze jej uległ niegdyś bardzo rozpowszechniony i doskonale się opłacający przemysł furmański. W nowszym układzie stosunków komunikacyjnych zewnętrznych, objawiających się w przestrzeni, jeden fakt zastanawia: oto niekorzystanie z dróg bitych drugorzędnych tam, gdzie od dawniejszego czasu biegły poczty drogami zwyczajnemi. 8) Ale nie tyle w zewnętrznem rozpostarciu po przestworze, ile w wewnętrznem rozwoju energii, na zadania właściwe zwróconej, tkwi powołanie poczty. Pod tym względem w urządzeniach pocztowych K-a P-go nawet za czasów samodzielności (do r. 1830), panowała zachowawczość, zastój na postęp. Dopiero ok. r. 1858 wprowadzono znaczki pocztowe, a odbiór listów rekomendowanych i przesyłek pieniężuych uwolniono od utrudzających formalności. Ciężkie ramię mikołajewskie odrętwiało i pocztę. Dopiero w trzydzieści kilka lat po pomyśle Sikes’a zaprowadzone w Rosy i funkcye kas oszczędności, w ograniczonem zresztą zakresie, dostały się do Królestwa (ok. r. 1895). Przekazy, zaliczenia, przesyłki pieniężne nie w listach, odstawianie do domów, niedeklarowanie wartości, zniżona opłata assekuracyjna, rekomendowanie opasek, listy otwarte są zdobyczą ostatniej dopiero doby, po przystąpieniu Rosyi w r. 1878 do międzynarodowego związku pocztowego. Do dziś dnia pomimo zniżenia taryfy w całej Europie porto pocztowe od lat kilkudziesięciu nie uległo zmianie, a opłata od czasopism jest nadzwyczaj wysoka i równa się opodatkowaniu (pismo codzienne płaci 18$ prenumeraty). Cenzura na dzienniki zagraniczne stanowi swoistą, wielce oryginalną właściwość poczty rosyjskiej; a nie same ttlko dzienniki, ale i listy jej ulegają.

Red.

1833.

C'.ia-

VIII. Szkoły K-a P-go w ścisłej były zależności od stanu politycznego kraju. Zależność ta wycisnęła na nich charakterystyczne piętno, skutkiem czego, szkoły np. z r. 1823, 1843, 1863 i 1883, znaczne między sobą wykazują różnice. Ta różnica jednych i tych samych instytutów w różnym czasie, sprawiła— że w obecnym krótkim zarysie historycznym tych szkół należało ją uwzględnić, dzieląc ten ośmdziesięcioletni przeszło przeciąg czasu na pewne okresy, odróżniające się między sobą językiem wykładowym, programem naukowym i t. d. Podział przyjęliśmy następujący: Okres I, Konstytucyjny, od r. 1816 do 1833; Określi, Paskiewiczowski, od r. 1833 do 1861; Określił, Wielopolskiego, od r. 1861 do 1867; okres IV, Apuchtinowski, od r. 1867 do końca XIX wieku. Okres /, Konstytucyjny 1816 rakter szkoły w tym okresie jest narodowo-demokratyczny. Zależności od Ustawy Komisyi Edukacyjnej, jak chcą niektórzy, dopatrzyć się trudno, z wyjątkiem szkół elementarnych, które pod wpływem tej ustawy powstały w r. 1808, a przeszły do Królestwa bez zmiany ustawy, dla tychże szkółek przepisanej („Zbiór uchwał i ogólnych urządzeń Izby Edukacyjnej od czasu jej ustanowienia“ bez r. i m. 8-o 118 str. i plany. Urządzenie szkół miejskich i wiejskich elementarnych od str. 17). Inaczej być nie mogło. Szkoły, powstałe w duchu Ustawy dla Stanu Akademickiego przepisanej—były szlacheckie; szkoły Królestwa Polskiego obejmowały wszelkie stany. Komisya oświecenia, przy-jąwszy od poprzedniczki swojej wszystkie szkoły Księstwa Warszawskiego prócz odpadłych do W Warszawie istnieje umyślne biuro. W cza- do Prus i do Krakowa szkół i szkółek w licz-sach mikołajewskich tajemnica listów nie istnia- bie kilkuset, przyjęła do czasowego użytku ła; korrespondowanie z synem emigrantem by- i także postanowienia Dyrekcyi Edukacyjnej Na-ło przestępstwem.—e) Pod względem zależności | rodowej z r. 1812 dotyczące szkół departamen-poczta pruska poddana była pod kammery; za Księ- j towych, wydziałowych i podwydziałowych, któ-stwa osobna dyrekcya zależała od ministeryum re nie były już w związku z ustawami Komisyi policyi. Za Królestwa poczta otrzymała d. 8 Edukacyjnej (Wewnętrzne urządzenie szkół lipca 1817 urządzenie wewnętrzne wraz z mo- departamentowych z 17 lutego 1812; wewnętrz-nopolem na przewożenie listów; zostawała pod ne urządzenie szkół wydziałowych i podwy-zarządem Dyrekcyi Generalnej a dozorem Kom. działowych z 6 października 1812 r. bez m. Rz. Spraw Wewnętrznych; w r. 1830 dy- 100 str. 8-o). Po wydaniu statutu dla nowoza-

rektorem był Antoni Sumiński. Ukaz z d. 7 kwietnia (26 marca 1851 r.) zniósł dyrekcyę i zaprowadził XIII okrąg pocztowy. Wielopolski jako Naczelnik Rządu Cywilnego wyjednał

łożonegoUniwersytetu („Tymczisowe urządzenie wewnętrzne Uniwers. królewsko-warszawskie-go 1818, bez m. 4-o str. 35), Komisya oświecenia zajęła się przejrzeniem ustaw i przepi-

sów dla szkół średnich. Powstały więc od r.

a) nauka religii i moralności; h) czytanie drukowanego i pisanego charakteru polskiego; ć) pisanie podług wydanych wzorów; d) rachunki na pamięć i cyframi do reguły trzech włączuie, z wiadomością o wagach, miarach i monetach; e) o zachowaniu zdrowia; /) o utrzymywaniu i leczeniu bydła domowego; wiadomości rolnicze, ogrodnicze i t. p. W szkołach elementarnych miejskich przydana była krótka wiadomość o rzeczach do rzemiosł i handlu służących. Dziewczęta, ucząc się- tych nauk w stopniu niższym nieco, zajmowały się robotami kobiecemi t. j. szyciem, przędzeniem, praniem, nabiałem i t. p. Dzieci innego wyznania, o tyle na nauce religii bywały, o ile to zgadzało się z wolą ich rodziców. Zresztą nauka każdego wyznania miała być dawaną przez właściwego duchownego, utrzymywanego kosztem gminy tegoż wyzuania. Przy karżdej szkole elementarnej znajdowały się, wedle możności, przepisane książki (Zbiór książek elementarnych ob. w „Archiwum do dziejów literatury i oświaty w Polsce“ I str. 210). Zbiór ten, jak: nauka czytania, nauka zdrowia, nauka dla włościan i t. p., kosztem komisyi oświecenia był nabywany i rozsyłany; albo też kompletowany ze szczupłych etatów szkolnych. Nauczycieli szkółek elementarnych obowiązywał ułożony w r. 1811 regulamin, w którym wyjaśniono obowiązki ich, lecz wskazano zarazem jak należy uczyć czytania i pisania; tenże regulamin powiększony został w r. 1817 przez dodanie osobnej instrukcyi, rozwijającej przymioty i obowiązki nauczyciela szkół tego rodzaju. Dla historyi szkolnictwa ciekawą i pouczającą jest rzeczą wskazanie sposobu organizowania szkół elementarnych, stanowienia dla nich funduszu, tudzież miejscowych dozorów. To u-rządzenie postanowione zostało 12 stycznia 1808 roku, a jeszcze za czasów Pawia Muclianowa, w latach 1843 i 1845 niektóre z tych urządzeń miały pełną silę, przynajmniej kurator okręgu naukowego warszawskiego powoływał się na nie jako na prawo istniejące, nieprzedawnione. Treść tego ogólnego urządzenia była następująca: 1) Wszyscy mieszkańcy miejscy i wiejscy składają tak zwane Towarzystwo Szkolne. 2) Najbliższa opieka i dozór nad szkołą należy do Rady Towarzystwa, pod imieniem dozoru szkolnego. 3) Składający Towarz.

względem opłat dzielili się na 4 klasy. Opłaty częścią w zbożu, częścią w pieniądzach, mogły być wnoszone. W miastach pierwsza

złp.,

1820 zupełnie nowe przepisy dla szkół wojewódzkich, wydziałowych i podwydziałowych, które były obowiązujące do r. 1833, t. j. do zwinięcia Komisyi oświecenia („Urządzenie wewnętrzne szkół wojewódzkich z d. 22 lutego 1820 r. bez m. [Warszawa] 1820 8-o str. 154 z dodaniem Ustawy dla uczniów szkół publicznych, 15 str.; „Wewnętrzne urządzenie szkół wydziałowych“ z czerwca 1819; przytem—przepisy względem opłaty od uczniów; „Plan nauk na szkoły wydziałowe“ roku 1820, bez m.

116 str. 8-0 i 3 tablice). Szkoły żeńskie z czasów Księstwa Warszawskiego były tylko pry-watnemi i rządziły się przepisami dla szkół e-lementarnych. Komisya Oświecenia na posiedzeniu 28 marca 1821 ułożyła specyalne przepisy ogólne: „Urządzenie pensyi i szkół dla młodzieży płci żeńskiej“ (Warszawa, w drukarni rządowej, 1821,    40 str. 8-o i 4 tabl);

a następnie ułożyła i zatwierdziła, d. 14 maja 1824, i dla szkół żeńskich wyższych „Urządzenie pensyi i szkół wyższycli płci żeńskiej“ (Warszawa, w drukarni szkolnej, 1824 28 str. 8-o).

Rząd po roku 1820 dość nieufnie patrzał się na rozwój szkół i szkółek wśród włościan; d.

16 lipca 1821 r. postanowił Namiestnik królewski, ażeby włościanie nie byli zobowiązywani do składek na szkółki włościańskie; a gdy komisya oświecenia zwróciła uwagę rządu, że to postanowienie ujemnie wpłynie na oświatę narodową, —książę Zajączek nietylko nie cofnął swego postanowienia, ale je potwierdził d. 13 sierpnia 1821 r. ztakiej pobudki: „znając nędzny ich stan i prawdziwą niemożność, tak dalece, że nawet w podatkach publicznych uiszczać się nie są w stanie“... Wskutek tego rozporządzenia świetnie rozwijające się szkoły elementarne gwałtownie fupadać zaczęły, a gdy zalecone o-szczędności dotknęły przeważnie wydział oświecenia, to i szkoły średnie po roku 1826 również w rozwoju swoim powstrzymane zostały. Były usiłowania ze strony rządu, aby Uniwersytet, po zamienieniu wydziałów na oddzielne akademie, rozrzucić po prowincyi i zapobiedz tym sposobem wielkiemu napływowi młodzieży do stolicy. Komisya jednak zajmująca się tym przedmiotem, pod przewodn. Nowosilcowa i sekretar-stwem Kalasantego Szaniawskiego, nie zdążyła wypracować ogólnego planu tej nowej organi-nizacyi szkoły wyższej, dlatego i Uniwersytet pod w pierwiastkowym stanie dotrwał do końca swego istnienia, — A) Szkoły elementarne

miejskie i wiejskie ogólne, oraz Szko-    klasa opłacała 8 złp. rocznie, druga

wsi

i 7.

złotego. Wszyscy należący

la dla głuchoniemych i o ciemnia- trzecia 3 zł., czwarta 2 zł. 15 gr. 1 łych. cl) Wog ó le. Postanowiono d. 16 paźdz. pierwsza klasa 6 złotych, druga 4, trzecia 2V₃, 1808, iż żadne z czasem nie ma się znajdować czwarta miejsce, któreby nie miało, ile być może, bliskiej J do Towarzystwa szkolnego byli obowiąza-szkoły elementarnej, gdzieby młodzież mogła na- ! ni posyłać swoje dzieci do szkoły, oprócz bywać pierwszych nauk wiadomości, do potrzeb > tych, których dzieci w innych szkołach, w wyż-przyszłego powołania zastosowanych, podług j szych, pobierały naukę. Naukę rozpoczynały przepisanego regulaminu. Wykładano nauki: | dzieci od szóstego roku, a kończyły w 11-in.

Nienależący do    Towarzystwa opłacał za każde    I    czasowe wewnętrzne urządzenie,    szkół elemen-

dziecko uczące    się w szkole po 6 zł. rocznie,    j    tarnych w mieście stołecznem w Warszawie“

dwiema ratami.    Towarzystwo takie byłoby bar-    bez m. 8-0 14 str. i tablica). W    r. 1830 szkół

dzo na dobie    w dzisiejszych czasach. Prze-    j    prywatnych w stolicy było 76, w    nich uczniów

płci obojej 1079.—y) Szkoły element ar ne rządowe, t. z w. cyrkułowe. Postanowieniem księcia namiestnika królewskiego 7 września 1819 przeznaczona została summa 16 000 złp. rocznie z kasy ekonomicznej m. Warszawy, na zaprowadzenie i utrzymywanie w stolicy szkół elementarnych rządowych dla uczenia bezpłatnie młodzieży ubogiej. W każdym cyrkule miało być takich szkół dwie, to jest jedua dla chłopców, druga dla dziewcząt. Wyznaczony jednak fundusz nie pozwolił otworzyć więcej niż 5 szkół męzkich i tyleż żeńskich. W zamiarze powiększenia liczby tych szkół i podniesienia ich na wyższy stopień, mianowicie co do przemysłu, rzemiosł i w ogólności potrzeb stanu miejskiego, Rada Administracyjna Królestwa 27 października 1829 r. powiększyła znacznie fundusz do 40 000. Od roku więc 1830 zaprowadzone zostały we wszystkich cyrkułach stolicy po dwie takie szkoły; do wykładów dotychczasowych dodano naukę rysunków, początków historyi naturalnej i technologii. —Według „Ku-rjera Polskiego“ 1830 «N® 228, w szkołach cyrkułowych rządowych było w r. 1830 uczniów obojej płci 409. ó) Szkoły rzemieślniczo-nie-dzielne. Szkoły te zaprowadzone zostały w Warszawie z początkiem roku 1817, na prowincyi znacznie później, podług ogólnych zasad urządzenia tej instytucyi wraz z ustawami dla uczniów przepisanego (20 paźdz. 1818). Treść zasad następująca: 1) Każdy uczeń, wpisując się do rzemiosła, powinien być zaraz zapisany na listę uczniów szkoły niedzielnej. 2) Każdy majster zadeklaruje: czy on zaopatrzy ucznia w potrzebne książki i materyały piśmienne, czy też uczeń sam powinien je kupić. 3) Czas na naukę w dni świąteczne przeznaczony wynosi 3 godziny, albo rano albo po południu. 4) Przedmioty nauk: czytanie, pisanie, rachunki proste i rysunki techniczne; następnie inne nauki rzemieślnikom najpotrzebniejsze, jak oto: historya naturalna, technologia, początki chemii i mechaniki zastosowane do rzemiosł i kunsztów. Przy nauce rachunków podano wzory układania rachunków i utrzymywania regestrów. 5) Dla utrzymania uczniów w karności był obecny na lekcyi u-rzędnik policyi. 6) Popis z nauk coroczny; celujący uczniowie otrzymywali świadectwo zapewniające im względy nietylko urzędu starszych, ale i władz rządowych. 7) Żaden uczeń nie był wyzwolony, dopóki nie otrzymał świadectwa z ukończonej szkoły niedzielnej. 8) Oprócz uczniów mogli i czeladnicy uczęszczać na naukę. 9) Nauka była bezpłatną. Szkół rzemieślniczo-niedzielnych w r. 1830 było w Warszawie 5, uczniów 587; na prowincyi 9, uczniów 668, razem 15 szkół, uczniów 1255. Licząc więc tylko młodzież wymienionych dotąd szkół elementar-

prowadzone systematycznie, usunęłoby analfabetyzm w ciągu pierwszych 20 lat swojej działalności. Późniejsze rozporządzenia organiczne (ll/III 29/IV.    1817 i 26/111 1818) u-

łatwiając zaprowadzenie szkół i oświecenie ludu, powołały do działania o r g a n i z a t o r ó w. Obowiązki organizatorów polegały na tem: „zaprowadzać zwolna szkoły elementarne w przeznaczonych sobie okręgach, wyjednywać dla nich fundusze ufnością w pomoc i gorliwość Pasterzy    dyeeezyj, proboszczów i obywateli,

a umowy z nauczycielami zostawiać dobrej woli towarzystw. Nie zrażając się zaś początko-wemi, jak zwykle w ważnem dziele, spotyka-nemi trudnościami, dobierać środków, ułatwiających trudności i usuwających przeszkody; zachęcać i wzbudzać gorliwość, która Polakom, zwyczajnie o dobro i sławę narodu troskliwym, jest właściwą i była zawsze do wzbudzenia nie trudną“. Na mających w tym duchu działać organizatorów komisye wojewódzkie wzywały ze stanu duchownego lub świeckiego znanych obywateli. We wsiach rządowycli wyznaczano dla nauczycieli ordynaryę w zbożu, ogród, drzewo na opał, a w potrzebie i na budowę domu szkolnego, w miastach zaś rządowych kasy e-konomiczne miejskie miały na swych etatach stosowne kwoty. W pomoc na utrzymanie szkół elementarnych przychodziły prywatne zapisy; dzięki temu mieszkańcy byli zwalniani w znacznej części od kosztów, jakie na wychowanie swych dzieci ponosić musieli. W przededniu przejścia szkółek elementarnych z Księstwa Warszawskiego do Królestwa Polskiego, mianowicie w końcu roku 1814, było tych szkół 1 491, a uczniów w nich 38 845; z odpadnięciem od Królestwa departamentów Bydgoskiego, Poznańskiego, części Kaliskiego i miasta Krakowa, odpadło 685 szkół a pozostało 806. W r. 1821 liczba szkół elementarnych wynosiła w miastach 442, uczniów 17 708; we wsiach—880, uczniów 19 915; razem—1222 szkół, uczniów 37 622. Przed samą Rewolucyą listopadową było szkół w miastach 336, uczniów 20 822; we wsiach 329, uczniów 9691, razem 30 513. Wyszczególnienie liczby szkół z ostatniego roku w każdem w szczególności województwie podamy niżej.—ß) Szko ly elementar n e pry w atne w War s z aie i e. Znaczna była liczba szkół elementarnych w stolicy utrzymywanych przez prywatne osoby. Mimo starań Komisyi oświecenia nie udało się jej zaprowadzić Towarzystwa szkolnego; dozwoliła więc Komisya, by rodzice oddawali swe dzieci nauczycielom za umówioną opłatą. Wewnętrzne dla tych szkół urządzenie z 27 lutego 1824 obejmowało też-same artykuły główne, co i regulamin dla szkół elementarnych wiejskich i miejskich. („Tym-

nych wypada stosunek uczących się w nich dzieci 33 456 do ludności miast i wsi 3 569 643 jak 1 do 106. Taż sama liczba uczących się dzieci, porównana z liczbą dzieci wieku szkolnego (od r. 6 do 11) 646 034 daje stosunek 1 do 19. W tych wszystkich szkołach stosowano dwie metody uczenia: Oliwiera i Lankastra; ta ostatnia szczególniej była stosowana w szkołach cyrkułowych i elementarnych liczniejszych, e) Instytuty nauczycieli element. Dla rozszerzenia światła między ludem wiejskim, przez pomnożenie szkół początkowych, potrzeba było zapewnić sobie odpowiednio przygotowanych nauczycieli dla tych szkół. Zaprowadzono dwa instytuty, w których młodzież nie mniej jak 16 lat mająca i posiadająca zamiłowanie do nauczy-. cielstwa kształciła się odpowiednio do swego przeznaczenia. Jeden z tych instytutów, założony w Łowiczu jeszcze w r. 1808, miał fundusz zapewniony na 36 kandydatów, po 400 zł. rocznie dla każdego. Z tego 365 zł. szło na utrzymanie, a 35 stanowiło fundusz zapasowy — wydawany do rąk kandydata po ukończeniu instytutu. Drugi instytut, założony przez Ko-misyę oświecenia w Puławach w r. 1820, miał fundusz na 20 kandydatów po 300 zł. rocznie pobierających na swe utrzymanie. Przy każdym z tych instytutów była szkoła elementarna wzorowa, w której kandydaci dla wprawy i praktycznego przygotowania się kolejno asystowali nauczycielowi wykładającemu w tej szkole,

■ a w trzecim roku sami prowadzili wykłady pod kierunkiem tegoż nauczyciela. Urządzono przy tych instytutach naukę muzyki i śpiewów kościelnych, ażeby ci, którzy mieli skłonność i odpowiednie usposobienie, mogli się równocześnie wykształcić i na nauczycieli i na organistów. Urządzenie instytutu nauczycielskiego, zatwierdzone przez Izbę Edukacyjną d. 14 czerwca 1808 r. było następującej treści: a) Kandydat zgłaszający się do egzaminu wstępnego powinien mieć przynajmniej lat 16, wolnym być od wad fizycznych i opatrzonym w świadectwa, b) Czas pobierania stypendyum jest dwuletni, może być jednak za szczególnem zezwoleniem przedłużony. ć) Kształcenie moralne stypendystów, oprócz ścisłego dozoru nad ich prowadzeniem, polega głównie na prawdziwem przejęciu się religią, na należytem zachowaniu jej obrzędów i na nauce moralnej, objaśnionej przykładami, d) Nauki stypendystów są: religia i moralność, język polski, początki języka niemieckiego, czytanie łacińskie, formowanie charakteru, rachunki do reguły trzech z odmiennemi jej gatunkami i wprawą rozwiązywania z pamięci zadań lżejszych; z geometryi początkowe twierdzenia i zagadnienia, które do praktycznego użycia zastosowane czynią zdolnym do odbywania najprostszych rozmiarów; z historyi naturalnej, szczególniej o zwierzętach domowych i roślinach, z zastosowaniem praktycznem do gospodarstwa, ogrodnictwa i t. d.; z fizyki i chemii

najpotrzebniejsze prawdy; nauka o zachowaniu zdrowia i o człowieku uważanym fizycznie; z geografii i historyi ile cel przyszłego ich przeznaczenia wymaga; nauka śpiewu ze znajomością figurału i grania na organach. Najwyższa ma-gistratura oświecenia baczną zwróciła uwagę na potrzebę wykształcenia odpowiedniego nauczycieli prywatnych czyli guwernerów. W tym celu w instytucie łowickim urządzono jeszcze jedną klasę z dodaniem do obecnych nauk języków obcych, łacińskiego, niemieckiego i francuskiego i podniesieniem niektórych nauk do wyższego stopnia. Dziesięciu najlepszych stypendystów przeznaczono na nauczycieli prywatnych i dla nich Komisya Oświecenia przepisała odpowiedni plan nauk (6 lutego 1828 r.) W roku 1830 w instytutach łowickim i puławskim było nauczycieli 11, uczniów 60. Instytut łowicki od czasu założenia swego przygotował kandydatów do nauczycielstwa 308, z nich przeszło na nauczycieli do szkół elementarnych miejskich i wiejskich 266, do domów obywatelskich na nauczycieli prywatnych 21; do szkół wydziałowych 15, do korpusu kadetów w Kaliszu i Chełmnie (do r. 1815) 6.—Instytut zaś puławski przygotował młodzieży 77: na nauczycieli element, miejskich i wiejskich 39; domowych i prywatnych 2; do szkół wyższych 1; na oficyali-stów rządowych i prywatnych —22; do rzemiosł i praktyk lub do szkół wyższych —13. Y) In st y tut dla młodzieży y lach on i e-m ej i ociemniał ej. Instytut ten założony w Szczuczynie w r. 1816 przez księdza Jakóba Falkowskiego, w roku następnym przeniesiony został do stolicy i tymczasowe urządzenie otrzymał 11 października 1817 r. Stosownie do tego urządzenia przyjmowano do instytutu młodzież płci tnęzkiej od lat 7 do 16, żeńskiej od 7 — 12; młodszych lub starszych przyjmowano tylko za upoważnieniem Komisyi oświecenia. Przyjęci byli albo utrzymywani kosztem rządu, albo umieszczani na pensyi w instytucie, lub na koszt dobroczynności publicznej; wreszcie przychodzili tylko na lekcye do instytutu. Pensyonarze płacili w dwóch ratach od 1 200 do 2 000 złp.; przychodzący płacili półrocznie z góry po 36 zł.; ubodzy bezpłatnie. Stypendya roczne dla 18-u ubogiej młodzieży wynosiły od 600 do 800 zł. To wsparcie nie przeciągało się dłużej nad 4 lata, bez osobnego pozwolenia Komisyi rządowej. Uczeń na koszcie rządowym był obowiązany uczyć się rzemiosła lub kunsztu, ażeby na przyszłość mógł mieć zapewnione utrzymanie. Przedmioty naukowe były następujące: religia (dla katolików osobno wykładano naukę katechizmową). Przy stopniowem nabywaniu wyobrażeń wprawiali się uczniowie w pisanie wyrazów i ich wymawianie, ucząc się praktycznie języka ojczystego. Wrażano w pamięć prawidła gramatyczne, udzielano potrzebnych wiadomości z historyi naturalnej, geografii, hi-

Będzie

rocznym.

mywana, winien mieć położenie zdrowe, pomieszczenie wewnętrzne dogodne, sąsiedztwo pod względem wpływu na moralność bezpieczne, i za wiedzą tylko dozorcy zmienionym być może. Sam nauczyciel lub osoba poważna ma sypiać z pensyouarzami. Pensye sposobiące uczniów do szkół publicznych, jeżeli znaczną ich mają liczbę, powinny ich dzielić na klasy i w tych postępować we wszytkiem zgodnie z przepisami dla szkół publicznych wydanemi. W końcu 1830 r. szkół tych było 5, uczniów 208. Pensyi zaś prywatnych była znaczna liczba, lecz często się zmieniająca, a uczniowie po większej części byli uczniami szkól publicznych. Y) Szkoły wydziałowe Przeznaczeniem tych szkół było przygotowanie uczniów albo do takich powołań, do których koniecznością jest znajomość nauk, mianowicie fizycznych, matematycznych, języków zwłaszcza żyjących, i rysunków, albo do klas wyższych szkół wojewódzkich. Plan nauk w nich dawanych przed-

storyi polskiej i powszechnej; z geometryi wyobrażenie figur i ich kreślenie; z fizyki poznanie własności ciał; z arytmetyki cztery działania z liczbami zwyczsjnemi i wielorakiemi; wyobrażenie ułamków, wreszcie kaligrafia i rysunki. Okazujący celujące zdolności uczęszczali do uniwersytetu i tam się ćwiczyli w rysunkach, malarstwie, sztycharstwie i rzeźbiarstwie W instytucie uczyli się krawiectwa, szewctwa, stolarstwa, ślusarstwa, tokarstwa i introligatorstwa. Dziewczęta zajmowały się prócz tego robotami właściwemi kobietom. —Ociemniali o-prócz zasad religii, wprawy w rachunki, zajmowali się robieniem plecionek, słomiauek, a w końcu okresu, którym się zajmujemy, przed samą rewolucyą, zajmowano się rozwinięciem instrukcyi dla ociemniałych i miano zaprowadzić muzykę.—W roku 1830 instytut ten liczył 8 nauczycieli, ochmistrzynie, uczniów płci męz-kiej 42, żeńskiej 16. Od chwili założenia otrzymało wychowanie w instytucie 82 młodzieży. — B) Szkoły średnie męzkie. a) Szko ł y p o d-wydziałowe. Dla obeznania młodzieży z wiadomościami wyższemi niż są przepisane dla szkół elementarnych, ustanowione zostały szkoły o dwóch, prócz elementarnej, klasach, zwane podwydziałowemi. Nauki wykładano podług urządzenia z 6 października 1812 r. Młodzież przeznaczona do rzemiosł, handlu, do praktycznego gospodarstwa, lub na niższych oficyalistów prywatnych lub publicznych mogła w nich obeznać się z najpotrzebniejszeini wiadomościami. Później przydano klasę trzecią (w r. 1819). Nauki wykładano następujące; nauka religii i moralności, języki: polski, niemiecki, łaciński, geografia, wiadomości z historyi powszechnej i polskiej; arytmetyka i początki geometryi; historya naturalna i technologia, wiadomości z fizyki; kaligrafia i rysunki. Według urządzenia szkół podwy-działowych zgromadzenie nauczycielskie składało się z rektora, prefekta i 4 nauczycieli. Zapis uczniów z początkiem każdego półrocza; majętniejsi opłacali po 6 zł. półrocznie, biedniejsi składali przepisane świadectwo. Nauki odbywano 4 godziny z rana, a prócz wtorków i czwartków, 2 po południu. Egzamina półroczne, popis publiczny przy końcu roku. Posiedzenie rady nauczycielskiej co miesiąc. Biblioteka i zbiór narzędzi kompletowane z opłat od uczniów, podług rozporządzenia komisyi rządowej. Za czasów Księstwa Warszawskiego szkół podwydziałowyeh było 12, stopniowo za czasów Królestwa zamieniano je na wydziałowe, od r. 1820 poczynając. Takim sposobem w końcu 1830 roku pozostało się ich tylko trzy, utrzymywane przez zgromadzenia zakonne, przy pomocy rządowej, mianowicie: szkoły ks. Bernardynów w Warcie i Skępem, tudzież ks. Misyo-narzy w Tykocinie. W tych trzech szkołach nauczało 18 nauczycieli, a uczniów było 421. Na szkoły wydziałowe zamienione zostały szkoły podwydziałowe w Pińczowie, Hrubieszowie,

Żurominie, Siedlcach, Węgrowie i Szczuczynie* Komisya rządowa w ostatnim roku swego istnie" nia, projektowała szkoły podwydziałowe zaprowadzić po wszystkich miastach, szczególnie powiatowych, gdzie tego ludność będzie wymagała, przepisując nauki więcej jeszcze zastosowane do przemysłu, rękodzieł i w ogólności do potrzeb stanu miejskiego. — ß) Szkoły wyższe element, pry w atne i p ensy e p ry-w at ne. Szkoły tak zwane wyższe elementarne prywatne, to jest przez prywatne osoby za upoważnieniem Koinisyi oświecenia utrzymywane, zastosowane były zupełnie do stopnia podwydzia-łowyeh i stanowiły w ogólnym systemacie naukowym przejście do szkół innych, wyższych. Były także i pensye prywatne, w których się młodzież sposobiła do klas wyższych szkół publicznych, lub uczęszczała równocześnie do jednych i do drugich. Szkoły te i pensye zostawały pod dozorem ustanowionym przez Ko-misyę rządową; pensye kierowały się regulaminem przepisanym d. 19 października 1825. („Urządzenie pensyj męzkich tudzież szkól wyższych nad elementarne, utrzymywanych przez osoby prywatne“ b. m. i r. 10 str. 8 o). Urządzenie to tak się w treści przedstawia: Podejmujący się utrzymywać pensyę przyjmuje obowiązki rodzicielskie nad uczniami jemu poruezo-nemi i uważać się powinien jako zastępujący rodziców względem dzieci. Powinien umówić kapłana na nauczyciela religii i spowiednika uczniów. Ten obowiązek nie rozciąga się do pensyj drugiego gatunku, na których są utrzymywani uczniowie uczęszczający do szkół publicznych. Pod względem zdrowia i utrzymywania sił fizycznych da największą baczność na ochędóstwo i porządek w domu miał urządzony i przepisany porządek dzienny i ten na ścianie w mieszkaniu uczniów zawiesi, przesyłając go dozorowi przy raporcie pół-Dom, w którym peosya jest utrzy-

stawiony jest we właściwem „Urządzeniu we-wnętrznem“ z d. 6 paźdz. 1812 r. Pierwiast-kowo te szkoły miały tylko 3 klasy, oprócz elementarnej.. Doświadczenie jednak nauczyło, iż znaczna część młodzieży, skończywszy naukę w tych szkołach, powraca do domu i na niej poprzestaje; uznano więc za rzecz potrzebną dodać klasę 4 i w niej wyłożyć w treści te nauki, które po dwuletniem ich słuchaniu dałyby uczniowi nietylko teoretyczne wiadomości, ale i wskazówki jaknajobszerniejszego zastosowania ich w praktyce. Wewnętrzne urządzenie szkół wydziałowych wydane zostało w nowem przerobieniu d. 8 czerwca 1819 roku. Nauki w nich dawane są z małą odmianą, też same co i w szkołach podwydziałowych, ale do wyższego stopnia posunięte. Treść urządzeń szkół wydziałowych jest prawie taż sama co i szkół podwydziałowych, wyjąwszy to tylko, że zgromadzenie nauczycielskie składało się zwykle oprócz rektora z 8 członków i że opłata od majętniejszych uczniów wynosiła po 9 zł. półrocznie. Szkół tego rodzaju w końcu okresu l-o było 18; z nich całkowicie kosztem rządu utrzymywanych 10, utrzymywanych zaś przez zgromadzenia duchowne przy pomocy rządu—8. Do rzędu pierwszych należały szkoły: w Sandomierzu, w Kaliszu (do r. 1826 była tu szkoła wojewódzka), Hrubieszowie, Łęczycy, Białej, Siedlcach, Szczuczynie, w Warszawie: przy ulicy Nowy-Swiat i przy placu Muranów. Do rzędu drugich należały: w Wąchocku, utrzymywana z funduszów supresyjnych w zastępstwie ks. Cystersów, którzy dawniej tę szkołę utrzymywali; pijarskie w Wieluniu, Opolu, Włocławku i w Łowiczu, dominikańska w Warszawie, w Żurominie ks. Reformatów, w Węgrowie ks. Komunistów. Do niektórych z nich probowano jeszcze przydać klasę 5-tą, zwłaszcza tam, gdzie to można było uskutecznić niewielkim kosztem, aby odleglejszym od szkół wojewódzkich mieszkańcom u-łatwić nabywanie wiedzy w szerszym zakresie; lecz doświadczenie przekonało magistraturę o-świecenia, że ten system jest niepraktyczny. W 18 szkołach wydziałowych, w r. 1830 było naucz. 158, uczniów 3 387.—8) Szkoły wojewódzkie. Te szkoły dawały jnż systematyczne zasady wyższego oświecenia. Składały się z 6 klas, z których ostatnia była dwuletnią podług „Urządzenia wewnętrznego“, z r. 1812, a potem z r. 1819. W szkołach tego typu wykładano początki nauk i umiejętności, stanowiące ogólne wykształcenie, do tego stopnia, aby wychodzący z nich młodzieniec sam był w możności już-to dalej się kształcić na urzędnika średnich stopni, już też z korzyścią słuchać obszernego wykładu nauk i umiejętności w uniwersytecie, „w celu usposobienia się do urzędów i szcze gólnych powołań“. Zasady wewnętrznego urządzenia szkół wojewódzkich są w ogólności współ-

ne z zasadami urządzenia szkół wydziałowych. Zgromadzenie nauczycielskie składało się oprócz rektora ził członków; opłata półroczna. 12 złotych. Szkół wojewódzkich całkowicie kosztem rządu utrzymywanych było 8; przez zgromadzenia zakonne przy pomocy rządu 5; przy pomocy prywatnych funduszów 2, razem 15. Rządowemi były: w Warszawie: Liceum (ob.), i szkoła wojewódzka praktyczno - pedagogiczna na Lesznie; w Kielcach, Pińczowie, Lublinie (ob.), Płocku, w Łomży i Sejnach. Do drugiej kategoryi należały szkoły Pijarów w Warszawie Radomiu, Piotrkowie i Łukowie, oraz ks. Benedyktynów w Pułtusku; do trzeciej: szkoła wojewódzka imienia Zamoyskich w Szczebrzeszynie, pod opieką wieczystego jej kuratora, ordynata hr. Zamojskiego, utrzymywana na mocy u-kładu, przez księcia namiestnika zatwierdzonego d. 20 czerwca 1819, oraz konwikt warsz. ks. Pijarów na Żoliborzu, do którego za szczególną umową i pod pewnemi warunkami młodzież była przyjmowana. Podajemy w streszczeniu te warunki: Wchodzący do konwiktu uczeń nie powinien mieć więcej nad lat 13 a mniej niż 8, umieć czytać, pisać, 4 działania, oraz mieć początki języka francuskiego i niemieckiego i świadectwa w szkołach publicznych wymagane. Edukacya, wspólna dla wszystkich, zależała na ciągłem dozorowaniu młodzieży, na moralnem kształceniu jej rozumu i serca, na udzielaniu nauk planem na szkoły wojewódzkie przepisanym, jako też na ćwiczeniach wzmacniających ciało. Każdy konwiktor miał potrzebne wygody i usługę. Opłata roczna od ucznia wynosiła 100 dukatów i serwis. Doktora, metrów języków angielskiego, włoskiego i t. d. oddzielnie opłacano. Jeżeliby konwiktor w ciągu roku szkolnego, który był kontraktowym, dla własnych powodów usunął się, konwikt na czas jego nieobecności nic z opłaty nie traci. Rektor uwalniał konwiktora, gdy nie płacił, gdy był niepiluym i nagannych obyczajów. Spacery pod okiem przewodników; odwiedzanie rodziców lub opiekunów w dni świąteczne po odpowiedniem zaręczeniu, bywały dozwalane nie na dłużej jak na godzin 12. Dzięki pry watnym fundacyom istniały konwikty przy niektórych szkołach wojewódzkich jak np. w Łukowie i w Lu-bliuie dla oznaczonej liczby uczniów; dla dogodności iodziców urządzono konwikty czyli pensye dla młodzieży szkolnej, pod okiem właściwych rektorów i opieką rządu przy szkołach w Radomiu, Piotrkowie, Szczebrzeszynie, Łomży, w Warszawie na Lesznie.—Rozkład nauk na godziny w każdym tygodniu dawanych w szkołach pod wydziałowych, wydziałowych i wojewódzkich, stosownie do rozporządzenia 19 września 1822 r. okazuje następująca tablica:

32 32 32 32 128

-Nauki w klasach

Nauka religii po godzin. Nauka moralna, i obycz. Język polski „ łaciński „ niemiecki „ francuski „ grecki Geografia

Historya powszechna i polska

Arytmetyka algebra i geometrya Historya naturalna fizyka, chemia Kaligrafia Rysunki

05 H 05 H

tS2

53

H Ol H © ^

CO

S x ^ 05 © no

¹    HH

H Ol H © ©

w co O' h Id M

>    Ol H ÎO t- CM co

>    Ol H CO © CO CO

<1

M to CO H to H

i—¹ i—* OC to

to O -4 O' 05 to <33

2    3    3    3 3    3    17

8 6 6 20

5    5    5    5    20

4    4    4    4 4 4    24

CO CC

CO CO (M

to to ^

OH©

tO tO

tO I O'

00 50 -O

CO c© ©ł

05 HI 00

Pod wy działowy eh

Wydziałowych

Wojewódzkich

Razem 32 32    32    96

32 32    32 32 32 32 192

Język francuski, lubo planem na szkołę wydziałową nie był objęty, w niektórych jednak, gdzie wymagały tego stosunki miejscowe, był dawany. W kilku szkołach, gdzie możność dozwalała, był nauczyciel śpiewu, wprawiający uczniów odpowiednio uzdolnionych w śpiew kościełny. W myśl przepisów Komisyi Edukacyjnej Obojga Narodów postanowiła komisya oświecenia d. 23 sierpnia 1824, by w pierwszej i drugiej klasie przez jednego tylko nauczyciela młodzież była prowadzona. Instrukcya co do karności szkolnej. codo nauczycieli w r. 1820 na nowo wydana, znacznie zmienioną została po r. 1823 gdy zaprowadzono kuratoryę. Przepisy dla uczniów wydane w r. 1812 również ulegały zmianom, a szczególniej w ostatniej redakcyi, w r. 1828 przez Towarzystwo Elementarne u-łożonej. Według pierwiastkowych przepisów najpierw dla szkół departamentowych w r. 1812, a później dla wojewódzkich w r. 1819 ułożonych, uczeń kończący szkołę wojewódzką zdawał egzamin na patent i otrzymywał świadectwa dojrzałości (maturitatis academicae), które mu dawało prawo do zapisywania się na uczuia uniwersytetu. Przepis ten d. 27 maja 1826 o tyle został zmieniony, że uczeń ze świadectwem dojrzałości powinien był stawać w Towarzystwie Elementarnem, gdzie podlegał spe-cyalnemu egzaminowi, nazwanemu kwalifikacyjnym, na zasadzie specyalnego urządzenia przez ministra oświecenia, pod wyżej podaną datą wydanego („Urządzenie egzaminów kwalifikacyjnych do słuchania kursów w uniwersytecie, wydane w miejsce ustawy znajdującej się w we-wnętrznem urządzeniu szkół wojewódzkich na stronie 22 pod tytułem: Examen i patentowanie odchodzących ze szkoły uczniów“ b. m. 8 str. 8-o). Odtąd bez świadectwa kwalifikacyjnego uczeń nie był zapisywany do albumu u-

niwersyteckiego, czyli nie mógł otrzymać ma-trykuły. W roku 1830 w 15 szkołach wojewódzkich było 229 nauczycieli i 6 025 uczniów. Mówiąc o szkołach średnich, nie można pominąć dozorów miejscowych, obwodowych i wojewódzkich. Według przepisów dawniejszych z 16 października 1808 r., do dozorów tych należały przeróżne zatrudnienia administracyjne, które komisy a oświecenia, urządzając te dozory, d. 29 maja i 15 lipca 1817 r. usunęła. Szczególnie zwrócono uwagę na Rady obywatelskie, w których organizacyi polecona jest baczność na wszystko, co się ściąga do dobra województwa, do rozkrzewiania edukacyi i oświecenia powszechnego, do polepszenia obyczajów i t. d. i Rady te. zwerbowano do dozorów wojewódzkich. Pierwszy stopień dozoru, t.j. dozór miejscowy, złożony z plebana, pastora, dziedzica, burmistrza i ławników w miastach; drugi, to jest obwodowy, składał się z dziekanów, obywateli i z komisarza obwodowego; trzeci, wojewódzki, złożony z biskupa, z prezesa komisyi wojewódzkiej i rady obywatelskiej wojewódzkiej. Dozór miejscowy utrzymywał rejestr mieszkańców należących do Towarzystwa szkolnego, z wykazem przypadających na nich składek; dopilnować musiał prawidłowych wpływów kwartalnych ze składek; podawał kandydatów na nauczycieli i zawierał z nimi umowy, zachęcał rodziców do posyłania dzieci do szkoły, zaradzając, aby paszenie bydła, odrywające dzieci od nauki, inaczej było urządzone i, ńakoniec urządzał półroczne i roczne egzaminy z uczniami. Dozór obwodowy powinien był się starać o utrzymanie i rozmnożenie szkół w obwodzie, na co należało mu zwracać uwagę dozorów miejscowych. Raporty dozorów miejscowych przesyłał komisarz komisyi wojewódzkiej, a dziekan biskupowi. Doz^r uwalniał nauczycieli niepatentowauych.

Dozorowi wojewódzkiemu polecona była opie-    strzynie młodzieży pici żeńskiej odbierały o-

ka nad szkołami elementarnemi w calem woje- ! stateczne wykształcenie“. Po zatwierdzeniu wództwie; również, stosownie od dawniejszych | tego projektu przez króla otworzono instytut zaleceń, dozór wojewódzki otaczał swą opieką    d. 1 maja 1825 r. Kurs nauk trzyletni, rok

szkołę, i dlatego na popisach szkół wszelkich    czwarty poświęcony na praktykę. Nauki podług

kategoryj, w województwie znajdujących się,    przepisanego d. 23 listopada 1826 r. urządze-

członkowie dozoru powinni być obecni. Dla    nia wykładane były też same, które wykłada-

przekonania się czy rozporządzenia rządowe    no po pensyach i szkołach wyższych żeńskich,

dotyczące edukacyi publicznej są spełniane na-    lecz w wyższym zakresie i z dodaniem nauki

leżycie, ustanowieni byli dwaj wizytatorowie    o wychowaniu, czyli pedagogiki właściwej. U-

generalni szkół krajowych, którzy, co rok zwie-    rządzenie to tak się właściwie przedstawia:

dzając szkoły publiczne wyższe i niższe, stoso-    Zwierzchni kierunek i opiekę nad instytutem

wali się do iustrukcyi z 15 sierpnia 1812, wie-    bierze na siebie dozór pensyj i szkół wyż-

lokrotnie zmienianej w miarę potrzeby w r. 1817,    szych płci żeńskiej; bliższe zaś czuwanie nad

1820 i 14 maja 1822 r.—C ) Instytuty dla mło-    jego powodzeniem powierzone jest dyrekcyi.

dzieży płci żeńskiej, a) Pensy e i szło-    Dozorczyni czuwa nad postępowaniem uczeń-

ly wyższe. Szkoły te dzieliły się: na pensye,    nic i nad wewnętrznem urządzeniem instytu-

w których ucząca się młodzież zostawała pod cią-    tu.—W instytucie tym było uczennic 60; z nich

głym dozorem ochmistrzyń i na szkoły wyższe, do    13 na koszcie rządu, 15 na własnym — i te

których uczęszczała młodzież tylko na lekcye; jak    się nie sposobiły do stanu nauczycielskiego; —

pensye tak i szkoły były trzyklasowe. Wykła-    32 miały bezpłatną naukę i w miarę zamożno-

dano w nich w jednakowym stopniu: naukę re-    ści instytutu pobierały zasiłek pieniężny. Czas

ligii i moralności z historyą starego i nowego    pobytu w instytucie trzyletni; uczennica nie

testamentu; język polski, niemiecki i francuski;    mająca lat 14 nie była przyjmowaną.—Przyj -

arytmetykę i wiadomości z nauk przyrodniczych,    mowano raz tylko na rok, przyczem „obok

zastosowane szczególniej do gospodarstwa do-    równych zdolności, zasługi uboższych rodziców

r-

mowego; geografię, historyę polską i po- jednały pierwszeństwo do wejścia na koszt wszechną; pisanie i rysunki; roboty ręczne, rządu“. Dla ułatwienia praktyki uczennicom Nauki nieobjęte planem, jak, naprzykład, sposobiącym się do nauczycielstwa otworzona muzyka, śpiew i tańce, udzielane, były za o- została w r. 1829 przy instytucie pensy a wzo-sobną umową. Instytuty dla młodzieży płci żeń- rowa. W zakresie nauk nie różniła się ona skiej utrzymywane były przez zgromadzenia od zwyczajnej pensyi, lub szkoły wyższej, zakonne i przez prywatne ochmistrzynie. Przy Ochmistrzyni najzasłużeńsza była mianowana pensyach klasztornych znajdowały się szko- dozorczynią. Uczących się na koszcie rządu ły elementarne, dla osieroconych i ubogich było 10, a 20 na koszcie rodziców. — Do roku dziewcząt. Dla prywatnych ochmistrzyń prze- 1830 wyszło z instytutu 29 nauczycielek, a 15 pisane były specyalne instrukcye, w ostatecznej panien uzupełniło swe wychowanie. Progra-redakcyi zatwierdzone 14 maja 1824 r. Z tych mat kursu nauk zatwierdzony przez komisyę d. przepisów podajemy w treści niektóre: Pensya 30 grudnia 1826 r. dla szkół żeńskich, a dla ani szkoła otwartą być nie może bez upowa- instytutu rządowego d. 28 kwietnia 1827 r.— żnienia właściwego dozoru. Po półrocznem D) Szkoły dla młodzieży wyznania trwaniu, czyli pó pierwszym egzaminie, jeżeli Mojżeszowego, a) Szholy el ement a osoba utrzymująca pensyę okaże się godną zau- n e. Usiłowania rządu, aby młodzież żydow-tania, będzie przedstawioną Komisyi oświece- ska pobierała łącznie z chrzęściańską nauki nia dla pozyskania patentu.—Pensya nie może w szkołach początkowych spełzły na ni-razem ze szkołą być utrzymywana w stolicy czem. Uznano więc za potrzebne zaprowadzać i obejmować więcej nad 24 uczennice. Pen- osobne dla niej szkoły elementarne, nie tamu-syonarkom po skończonych 16 latach znajdować jąc bynajmniej wstępu do szkół chrześciańskich. się na pensyi nie wolno. Lokal powinien być W r. 1819 zaprowadzono w Warszawie 4 szko-oddzielny, albo dom cały, albo piętro całe. ły elementarne męzkie, a 1 żeńską. W tych „Edukacya czyli wychowanie bierze się tu od- szkołach w r. 1830 pobierało nauki 435 uczniów dzielnie od iustrukcyi. Ochmistrzyni pensyi płci obojej. Szkoły te zostawały pod opieką może, a nawet co do wyższych klas, obowiąza- rządu i bezpośrednim dozorem, złożonym z izrae-na jest używać nauczycieli i nauczycielek; litów światlejszych. Dozór ten d. 4 maja 1821 lecz co się tyczy samego wychowania, zastęp- na nowo urządzono. Aby szkółki tego typu stwa matki na nikogo przelewać nie może“. r. rozpowszechnić na prowincyi, zalecono koinisyom 1830 pensyj szkół żeńskich było 67, uczennic wojewódzkim następujące rozporządzenia: 1) U-1 736. —ß) Instytut rządowy yuwernan- stanowiony ma być dozór miejscowy ze znakowe Jc. Dla wykształcenia ochmistrzyń i guwer- initszych, oświeceńszych i gorliwszych o dobro nantek domowych urządzono powyższy instytut, swoich współwyznawców. Ma w nim wraz za-Na żądanie reprezentantów narodu ułożono siadać osoba przybrana z urzędu. 2) Ułożony projekt instytutu, „w którymby przyszłe mi- etat wydatków na najem domu, na opał i opła-

Wielkft Encykl. llustr. Ser. I, Tom XL. Zen, 320b.

tę 1 lub 2 nauczycieli. 3) Zrobiony spis dzieci obojej płci zdatnych do nauki, które mają chodzić do szkoły. 4) Spis „familij“ mających składać towarzystwo szkolne, na które składka w miarę etatu wydatków, rozłożona będzie podług klas. Gdyby nie było potrzeby składki i znalazł się fundusz przez uposażenie od starszych wyznania, natenczas pobierana-by była umiarkowana opłata od majętniejszych uczniów na poboczne szkoły potrzeby. 5) Egzamina odbywać się będą co pół roku i o tych raport Ko-misyi rządowej ma być przesyłany. 6) Szkoły więc te uważane będą jako szkoły publiczne pod opieką i upoważnieniem rządu zostające. W nich młodzież obojej płci, nie potrzebując innych szkółek, za wspólnym kosztem, przeto mniejszym dla każdego w szczególności, odbierać będzie wspólne nauki. 7) Gdy zamiar ma na celu własne dobro ludu wyznania staro-zakonnego i bynajmniej nie dąży do wzruszenia zasad jego religii, w szkołach więc tych, nietylko nauka tejże religii przez wybranych nauczycieli, ale nadto inne służące do ukształ-cenia serca i oświecenia rozumu po innych szkołach tego stopnia dawane, będą udzielane, a to według książek częścią już przez światłych izraelitów podanych i przez Komisyę rządową zatwierdzonych, częścią zatwierdzić się mających, które sam dozór wskaże. Niedostatek jednak i ubóstwo pomiędzy większością tego ludu stawia nieprzełamane trudności zaprowadzeniu tych szkół. W stolicy nawet wielkie już zachodziły trudności egzekwowania po wyższych składek. Postanowienie jednak ks. Namiestnika Królewskiego (7. paź. 1824), stanowiąc opłatę za dzienny pobyt od obcych żydów do stolicy prźybywających i przeznaczając jej wpływ na rzecz ogólnego oświecenia licznej młodzieży starozakonnej, zaradziło utrzymaniu szkół rzeczonych.—To nawoływanie Komisyi rządowej pozostało bez rezultatu. Ani jednej szkółki tego typu nie otworzono na prowincyi w okresie obecnie rozpatrywanym; nawet warszawskie szkoły tylko dopóki Tugendhold należał do dozoru, trzymały się, chociaż kulały; lecz gdy inni członkowie usunęli go ź dozoru i postarali się o wyrzucenie języka hebrajskiego ze szkółek, czemu się sprzeciwiał Tugendhold—opustoszały zupełnie, b) S zko l a r ab ino w i n au-czycieli szkółek element. Szkoła rabinów (ob.) odegrała wielką i dodatnią rolę cywilizacyjną i asymilacyjną, lecz dopiero w następnym okresie, gdy pod względem wykładów zrównaną została z gimnazyami gubernialnemi. Szkoła ta wydała wielu znakomitych obywateli kraju, ale nie wydała ani jednego rabina—gdyż gminy mianowanych przez rząd rabinów z wy-chowańców tej szkoły systematycznie odrzucały. Szkoła rabinów zaprowadzona została w Warszawie w r. 1826 podług zatwierdzonego planu d. 28 czerwca tego roku. Poznajomienie się z tym planem, chociaż pobieżne, jest koniecznością. Otóż czuwanie bliższe nad szkołą rabinów aż do ostatniego jej rozwinięcia zlecone zostało komitetowi starozakonnych. Według tego planu, po upłynieniu lat 6 od założenia szkoły rabinów (rzeczywiście szkoła ta w końcu roku 1827 w listopadzie otworzoną została) nikt w Królestwie nie będzie mógł zostać rabinem, kto w niej nie odebrał wychowania; w przeciągu tych sześciu lat ten tylko będzie mógł otrzymać zawakowaną takową posadę, kto złoży przepisany egzamin. Wspomniano tu na początku, że nietylko po 6-u, ale i po 30 z górą latach wychowaniec szkoły rabinów, rabinem nie został. Przy szkole urządzona była synagoga, w której odbywały się codzienne modlitwy i religijne obrzędy—stosownie do tego i plan nauk był ułożony. Szkoła miała wizytatora, który dozorował dyrektora zawiadującego szkołą i gospodarza. Egzamin odbywał się dwa razy do roku wobec rady, do której należał gospodarz, członek komitetu i wizytator. Komitet starozakonnych składał kwartalne raporta o tej szkole Komisyi rządowej. Rabin warszawski lub jego zastępca, wybrany z ramienia Komitetu, upoważnionym był do odwiedzania szkoły w każdym czasie. Nauki wykładano następujące: a) wykład biblii: talmud— Mischna thora Majmonidesa, albo Joda Chazak Schulchan aruch Józefa Karro—nauka moralna wybierana z biblii i talmudu—wymowa duchowna. b) części naukowe: język hebrajski gramatycznie, język polski, geografia, historya powszechna i polska, matematyka, wiadomości z nauk przyrodniczych. Klasa 1-a jest dwuletnia, 2-a dwuletnia, 3-a jednoletnia. Po złożeniu egzaminu z tej szkoły uczeń uzyskuje od rady szkolnej patent na stopień rabina.^ Nauczyciele języka hebrajskiego, talmudu i wymowy duchownej powinni być izraelitami i znać dokładnie przynajmniej język niemiecki; nauczyciele jęz. polskiego, historyi, matematyki, powinni być chrześcianami, urodzonymi w tej wierze. Uczniowie byli externi i interni. Pierwsi albo otrzymywali naukę bezpłatnie, albo opłacali rocznie po zł. 100; interni, których było 16, w połowie utrzymywani byli bezpłatnie, w połowie opłacali 500 zł. rocznie. Kandydaci przyjmowani byli z liczby mieszkańców stałych Królestwa, w wieku nie mniej jak 13, nie więcej jak 16,* bezżenni przez cały czas pobytu w szkole; wiek externôw nie mógł przenosić lat 22. W końcu 1830 roku szkoła rabinów liczyła 90 uczniów. E) Szkoły specyalne. a) Szkoła przygotowawcza do instytut u politechn. Na czele tego instytutu stała Rada, złożona z członków Komisyi oświecenia, spraw wewnętrznych, skarbu i Towarzystwa elementarnego. Wypracowany przez tęż Radę plan Instytutu politechnicznego, nie został zatwierdzony przez króla, skutkiem wybuchłej rewolucyi listopadowej. Dla przyszłego instytutu komisya oświecenia 11 marca 1825 r. zatwierdziła projekty i śród-

jej

rze-

ki dążące do tego, aby po przygotowaniu personelu nauczycielskiego, otrzymaniu funduszu na budowę gmachu i urządzenie wewnętrzne, można było otworzyć szkołę, o której marzyli patryoci jeszcze za Księstwa Warszawskiego, ze Staszicem na czele. Komisya oświecenia zatwierdziła 1 stycznia 1826 r. wewnętrzną organizacyę przyszłej instytucyi. Dla przygotowania zaś młodzieży do nauk, jakie w instytucie politechnicznym pobierać miała, i dla podania sposobności do nabycia początkowych technicznych wyobrażeń tym, którzy przed o twarciem instytutu różnym powołaniom zechcą się poświęcać, urządzono d. 21 grudnia 1825 r. szkołę przygotowawczą i powierzono ją pod bezpośredni kierunek Radzie politechnicznej. Nauki wykładano przygotowawcze jak: religia, matematyka niższa i wyższa, mechanika, technologia ogólna, historya naturalna, fizyka i chemia ogólna, język niemiecki i angielski, rysunki ręczne i nauki techniczne, ekonomia przemysłowa, buchalterya, architektura i rysunki architektoniczne, inżynierya cywilna, bu-" downictwo machin, technologia machin i mani-pulacye technologiczne, chemia techniczna wyrobów roślinnych, metalurgia, nauka o far-bierstwie, mydlarstwie i garbarstwie.—Według przepisanego przez Komisyę oświecenia urządzenia szkoła przygotowawcza obejmowała oddziały: rękodzielniczo-mechaniczny, rękodzielni-czo-chemiczny, handlowy i inżynieryi cywilnej. Uczniowie dzielili się na techników niższych i wyższych; pierwsi przyjmowani byli ze świadectwami ukończonych szkół wydziałowych, lub 4 klas szkół wojewódzkich; drudzy z ukończonych wojewódzkich. Przepisy karności też same co i dla uniwersytetu. Na stypendya przeznaczono 4000 zł., opłaty za naukę do końca istnienia tej szkoły nie oznaczono.— Wogóle szkoła ta dużego pożytku nie przynosiła, ponieważ wykłady nie były unormowane, a zapisujący się niezawsze mogli wylegitymować się z ukończonych klas 4, przeto i popularnie prowadzone wykłady przez przyszłych profesorów politechniki małą przynosiły korzyść słuchaczom, niedostatecznie do nich przygotowanym. ß) Instytut agronomiczny. Zostawał pod zarządem Komisyi spraw wewnętrznych i policyi; założony d. 25 września 1818, a 5 października t. r. uposażony folwarkami: Wawrzyszew, Ruda, Marymont, Bielany z przy-ległościami i wieś Buraków, dla praktycznego prowadzenia gospodarstwa, weterynaryi praktycznej i szkoły rękodzielniczej. W Marymon-cie otworzono wykłady w r. 1819. Eoczątkowo I. A. złożony był z klasy niższej i wyższej Pierwsza miała kształcić parobków, owczarzy, gorzelanych; druga ekonomów i rządców dóbr. W dalszem rozwinięciu tej instytucyi przydano szkołę weterynaryi w r. 1824, a klasę dawną niższą zamieniono na szkołę wiejską dla dzieci ubogich. Urządzenie dla tych zakładów

przepisała Komisya spraw wewnętrznych: dla Instytutu agronomicznego 6 marca 1822, a dla szkoły wiejskiej 16 sierpnia 1824 r. Kształcący się w klasie niższej, przyszli parobcy, zatrudnieni byli praktycznie robotami gospodar-skiemi, ogrodniczemi, obchodzeniem się z bydłem zdrowem i chorem, pielęgnowaniem pszczół; przyszli owczarze uczyli się sposobu karmienia i utrzymywania owiec, leczenia ich chorób, poznawania wełny i sposobu poprawiania jej; przyszli gorzelani obeznawali się z własnościami zboża i warzyw, z robotami śrutowania i zacierania zboża, z miarkowaniem fermenta-cyi, z użyciem termometrów, alkoholometrów i t. d. Kurs nauk roczny. Będący na swoim koszcie płacili za utrzymanie 200 zł. Wstępujący uczeń powinien mieć lat 18. Stypendyści odsługują po lat 3. Do klasy wyższej przyjmowano mających już praktyczne wyobrażenie o gospodarstwie, lub po ukończeniu 4 klas wydziałowych. Nauki dawane: chemia praktyczna i techniczna; fizyka i mechanika zastosowana do gospodarstwa; botanika, mineralogia, miernictwo, budownictwo wiejskie, agronomia, chów zwierząt domowych; rysunki, leśnictwo; wykład teoretyczny od 3—4 godzin dziennie; resztę czasu poświęcano praktyce. Wstępujący na naukę powinien mieć lat 17; kurs trwał rok lub dwa. Płaca za naukę 60 zł. rocznie, za mieszkanie 3 zł. miesięcznie. Szkoła wiejska, na miejsce dawniejszej klasy niższej, została inaczej urządzoną d. 18 sierpnia 1824 r. Szkoła weterynaryi miała też same zasady urządzenia wewnętrznego co instytut, do którego należała. W r. 1830 uczniów w klasie wyższej agronomicznej było 28. Wyszło zaś ich od założenia 100 dobrze usposobionych. W szkole wiejskiej było uczniów 33; wyszło na karbowych, gorzelanych i owczarzy 10. W szkole weterynaryi 5 uczniów. Wyszło na lekarzy koni do wojska 12. Między powyższymi było w r. 1830 stypendystów pobierających po 250 zł., 10 w klasie wyższej i 2 w szkole weterynaryi. y) Szkoła górnicza. Dnia 20 lutego 1816 r. ustanowioną została główna dyrekeya górnicza w Kielcach, a pod zarządem zorganizowano zaraz szkołę górniczą, "które glównem zadaniem było przygotowanie urzędników górniczych, jako też zaznajamianie prywatnych obywateli posiadających kopalnie z praktycznemi wiadomościami tyczącemi się górnictwa. Podług planu dla tej szkoły przepisanego wykładano następujące przedmioty: matematyka zastosowana do wszelkich działań górniczych; umiejętność szukania, poznawania i odkrywania kruszców i innych czy kopalnych; śledzenie i oznaczanie kierunków położenia żył i ławic kruszcowych; podziemne budownictwo górnicze; analityczny rozbiór rud, oddzielanie i oczyszczanie kruszców; umiejętność praktyczna w budownictwie, szczególniej w hydrotechnice; praktyczne gospodar-

na-

stwo leśne, robienie dróg i mostów; prawo górnicze; rysunki politechniczne. Uczeń chcący się poświęcić górnictwu powinien mieć lat 16, zdrowie dobre, świadectwo z ukończonych 5 klas wojewódzkich, posiadać nauki przygotowawcze w języku polskim i niemieckim, w matematyce i fizyce-, nieposiadający tych nauk przygotowawczych, chociażby ukończył 5 klas wojewódzkich, musiał jako aplikant w któremkolwiek dozorstwie praktycznie usposobić się dla pozyskania praw, które stwierdzał na egzaminie poprzedzającym przyjęcie na elewa. Elewowie dzielili się na 3 klasy. Elew otrzymywał dziennik, w którym zapisywał wszystkie swoje czynności i treść przedmiotów słuchanych; dziennik ten co sobota przeglądał profesor. Opłata szkolna półrocznie 36 zł. Od niej byli wolni stypendyści i ubodzy. Kurs nauk trzyletni. Celujący uczniowie wysyłani byli kosztem, rządu do kopalni i fabryk zagranicznych. Stypendysta nie mógł wchodzić na obcą służbę. Postanowieniem Rady Administracyjnej z d. 16 grudnia 1836 r. szkoła górnicza przeniesiona została do stolicy. d) Szhoła leśnictwa. Na zasadzie postanowienia królewskiego z d. 17 października 1816 r., które później rozwinął namiestnik królewski 20 stycznia 1818, utworzona została szkoła szczególna leśnictwa pod naczelnym kierunkiem komi-syi skarbu, a szczególnym prezesa rady szkoły leśnej. Otwarcie jej nastąpiło d. 23 marca 1818 r. Dzieliła się na szkołę teoretyczną i praktyczną. W pierwszej wykładano: matematykę elementarną z zastosowaniem do gospodarstwa leśnego; mechanikę, fizykę, miernictwo, niwelacyę, mineralogię, chemię, technologię leśną, botanikę ogólną i leśną, zoologię o-gólną; naukę łowów; entomologię leśną- uprawę lasów; ekonomię leśną; administracyę krajową i leśną; statystykę leśną; policyę leśną; naukę finansów i rachunkowość leśną; ency-klopedyę prawa i prawo leśne; historyę; literaturę i encyklopedyę leśną; rysunek topograficzny; język niemiecki. — Szkoła praktyczna dzieliła się na wyższą i niższą. W szkole teoretycznej były 3 oddziały naukowe. Do pierwszego oddziału przyjmowano młodzież po ukończeniu 4 klas wojewódzkich, i ci przygotowywali się na podleśnych; do oddziału drugiego ze świadectwem dojrzałości — ci kierowali się Da nadleśnych; do oddziału trzeciego - magistrów administracyi,—ci przygotowywali się na u-rzędników leśnych trzeciego stopnia, jak asesorowie nadleśni, komisarze lasów, nadleśni generalni i t. p. Kandydaci oddziału 1 i 2-o zywali się uczniami; oddziału 3-o aplikantami. Od założenia tego instytutu do końca roku 1830 ukończyły teoryę i praktykę ogółem 64 osoby. F) Szkoły wyższe. Uniwersytet, ustanowiony 19 listopada 1816 r., składał się z pięciu wydziałów: teologicznego z 6 profesorami, prawa \ administracyi z 8 profesorami, lekar-

skiego z 10 profesorami, filozoficznego z 10 profesorami i nauk i sztuk pięknych z 14 profesorami. Rządził się statutem tymczasowo zatwierdzonym d. 15 kwietnia 1818 roku.' Według tego statutu uczący w uniwersytecie dzielili się na profesorów stałych i tymczasowych {extraor dinarii), lektorów i na nauczycieli. Z liczby profesorów stałych komisya oświecenia powoływała radnych i tylko z profesorów radnych mógł być obierany rektor i dziekan: pierwszy na lat 4, drugi na 3 lata był powoływany. Wszyscy uczący składali w końcu lipca programaty przyszłych prelekcyj, które zatwierdzała komisya: „przy zupełnej wolności wykładania prawd wszelkich uczący wystrzegają się twierdzeń, któreby religii, dobrym o-byczajom i rządowi uwłaczały“. Posiedzenia uniwersytetu były czworakie: wydziałów poje-dyńczych, rad wydziałowych, wydziałów połączonych i rady uniwersytetu. Pierwsze zajmowały się rozkładem przedmiotów naukowych między profesorami; drugie układaniem pro-gramatów, rozpatrywaniem potrzeb wydziałowych i sądzeniem uczniów swego wydziału; trzecie rozkładem prelekcyj na godziny i obmyślaniem środków do coraz większego postępu całego uniwersytetu; do czwartych, należały wszystkie sprawy porządkowe i ekon. których ani rektor, ani dziekani w swych wydziałach załatwić nie mogli. Zgromadzenia uniwersytetu były dwojakie: wyborcze i obchodowe; na pierwszych instalowano rektora i dziekanów, na drugich rozpoczynano i kończono wykłady uniwersyteckie. Na tych zgromadzeniach odczytywał rektor sprawozdanie o stanie uniwersytetu za rok ubiegły, a profesor lub profesorowie odczytywali rozprawy naukowe. Przepisy karności, kilkakrotnie zmieniane, odznaczały się surowością, nieuwzględniającą wieku słuchaczy uniwersyteckich. Traktowano ich jak dzieci rozpoczynające nauki w szkołach wydziałowych. Opłata roczna 100 zł. Tylko matrykulowani mieli prawo do munduru, a mundur obowiązani byli nosić ciągle; chętnie tego prawa chcieli się pozbyć uczniowie, dlatego wielu pragnęło zostać wolnymi słuchaczami, co było zabronionem po roku 18 ^6.—Kary akademickie: napomnienie, areszt do 4 tygodni, wydalenie. Egzamina przy końcu każdego roku i po ukończeniu kursów, tak zwane całokurso-we, na pierwszy stopień naukowy magistra; drugim stopniem naukowym był doktorat, o który można się było ubiegać nie wcześniej, jak po przesłużeniu dwuletniem w służbie państwowej w stopniu magistra. Na wydziale lekarskim były cztery stopnie naukowe: lekarza, magistra, doktora medycyny, doktora medycyny i chirurgii. Rozkład przedmiotów i prelekcyj corocznie ogłaszany był drukiem p. t.: „Index praelectionum“. — Przy wydziale teologicznym było Seminary urn Główne, zaprowadzone wskutek dekretu królewskiego z d. 20 grudnia 1823 r., a co do wewnętrznej organi-zacyi na zasadzie dekretu z d. 23 listopada 1824 r. urządzone, otwarte zostało we wrześniu 1825 r. Stypendystów miało mieć 40, na to był wyznaczony fundusz z sum supresyjuych; lecz przeróżne trudności, a mianowicie brak odpowiedniego lokalu sprawił, że ich więcej nad 20 nie było. Oprócz tego byli i przychodzący alumni, a nawet ludzie świeccy — ogółem wy-chowańców w r. 1830 l)yło 48. Seminaryum zostawało pod opieką Komisyi wyznań i oświecenia, a naczelnym dozorem i kierunkiem miejscowego arcybiskupa; miało oddzielnego rektora, wice-rektora i prowizora; prócz profesorów wydziału teologicznego miało jeszcze 3 profesorów oddzielnych. Przy wydziale lekarskim były 3 osobne instytuty pod dyrekcyą właściwych profesorów; mianowicie: klinika terapeutyczna na 10 łóżek; klin. chirurgiczna na 10 łóżek i klin. położnicza na 1.0 łóżek. Oprócz tego była jeszcze poliklinika przy wydziale, gdzie dawano porady przychodzącym chorym. Do tej kliniki przeszło 1000 chorych przybywało w ciągu roku. — Do dyrygującego lust. położniczym należała s z k o ł a akuszerek, założona w Warszawie w r. 1802 i do roku 1818 zostająca pod opieką ministeryum spraw wewnętrznych, a od tego roku przyłączona do uniwersytetu. Szkoła ta urządzona była na mocy specyalnych przepisów, wydanych d. 13 października 1818 r., a instrukcya dla kończących nauki akuszerek potwierdzona została d. 28 marca 1820 roku. Od początku i-stnienia tej szkoły do 1830 ukończyło nauki 528 akuszerek. Przy wydziale filozoficznym profesor astronomii był zarazem dyrektorem Obser-watoryum, bogato uposażonego; do pomocy miał adjunkta. — Profesor botaniki był dyrektorem Ogrodu botanic z., uposażonego we wszystko, co do świetnego wzrostu takich zakładów jest potrzebne. Ogród dzielił się na letni, zimowy i owocowy, tudzież szkółkę botaniczną. Miał szklarnie różnej temperatury, ananasarnie z wielką oranżeryą, winnicę, znacznie rozszerzoną, z której otrzymywano wino podobne do reńskiego. Jeden z trzech ogrodników miał pod swoim dozorem 10 uczniów, z nich 5 na koszcie Komisyi spraw wewnętrznych i 5 na koszcie Komisyi oświecenia; przytem wydzielono mu obszerny plac przy rogatkach mokotowskich—a za to był obowiązany kształcić tych uczniów na zdolnych ogrodników.— stosownie do postanowienia księcia namiestnika królewskiego. Ogród botaniczny od założenia swego wydał ogrodników dobrze przygotowanych 15, średnio — 50; z ogrodu owocowego wyszło stypendystów 10—w ogóle 75 uczniów ogrodnictwa. Przy uniwersytecie znajdowało się Konserwat. muzyczne, mające osobnego rektora. Szkoła ta d. 25 listopada 1826 zupełnie inaczej urządzona została i była mniej zależna od uniwersytetu. -Dla wzbudzenia zapału między młodzieżą do nauk urządzono w r. 1819 po trzy nagrody w każdym wydziale, za najlepsze rozprawy na dany temat napisane. Pierwsza nagroda—medal złoty, wartości 400 zł.; druga—medal złoty, wartujący 200 zł.; trzecia— pochwała publiczna.—Liczne, celujące rozprawy, świadczyły dobrze o młodzieży, która się brała do nauk i o dobrych chęciach ma-gistratury, że ten zamiar do skutku doprowadziła i podtrzymywała go. Przy uniwersytecie było i Seminaryum pedagog. Komisya oświecenia, pragnąc dla pomnożonej liczby szkół wojewódzkich i innych zapewnić zdatnych nauczycieli, zachęcała uczącą się młodzież do stanu nauczycielskiego, i dawała kończącym szkoły wojewódzkie pomoc do utrzymania się w uniwersytecie, lub też całkowite utrzymanie w Instytucie pedagogicznym; nakoniec wysyłała najzdolniejszych za granicę na koszt rządu. Takim sposobem kandydaci do stanu nauczycielskiego dzielili się na trzy klasy.— Według postanowienia o stypendyach z d. 29 lipca 1820 uczeń szkoły wojewódzkiej, chcący oddać się powołaniu nauczycielskiemu i otrzymać stypendyum, oświadczał chęć swoją rektorowi przy wejściu do klasy 6-ej. Od tej chwili był pod szczególnym dozorem rektora i profesorów; a gdy przedstawiał materyał dobry, odpowiedni raport, wraz z deklaracyą ucznia, przesyłano do Komisyi oświecenia. Stypendysta powinien był po skończeniu nauk odsługi-wać oznaczoną liczbę lat za pobierane stypen-dya, nie mając prawa przedtem obejmować innych obowiązków bez wiedzy i zgody komisyi. Uniwersytet od czasu założenia swego przygotował do stanu nauczycielskiego 71 stypendystów, a między niemi do 1830 roku otrzymało stopień magistra 54.—Drugi oddział stypendystów stanowili konWiktorowie', kształcący się w Instytucie pedagogicznym. Ten instytut, specyalnie urządzony i bardzo luźnie połączony z uniwersytetem, otwarty został na początku 1826 roku. Konwiktorów było 12, a przełożony nad nimi rektor zależał od dyrektora generalnego wychowania publicznego. Konwiktorowie mieli wspólny stół, odzież, opał i światło. Dla wpiawy w nauczaniu albo odbywali korepetycyę z młodszymi kolegami, albo wykładali niektóre przedmioty w szkołach wydziałowych. Do końca 1830 r. instytut ten przygotował nauczycieli do szkół publicznych 4. Trzecim oddziałem poświęcających się nauczycielstwu do instytutów wyższych naukowych, byli kandydaci wysyłani do uniwers. zagranicznych, a mianowicie tacy, którzy już w obranym zawodzie dali dowody celujących zdolności i gorliwości.—Kandydaci zaopatrywani byli przed wyjazdem w szczególną instruk-cyę—Zwykła treść .takich instrukcyj była następująca: Doskonalić się z najusilniejszem staraniem w obranym zawodzie; zdawać półroczne raporta o swoich zajęciach z dołączeniem za-

świadczeń profesorów; za każdy rok łożonych i gistrów: w wydziale teologicznym 36, prawa na siebie kosztów stypendysta odsługiwał trzy lata, w miejscu i stopniu, na jakie był wezwany; również jak stypendyści innych kategoryj nie mógł sprawować innych obowiązków, dopóki zobowiązania względem Komisyi oświecenia nie wypełnił. — W roku 1830 było za granicą stypendystów 14. Liczba zaś wszystkich dawniejszych kandydatów, od czasu ustanowienia Księstwa Warszawskiego kształcących się za granicą kosztem rządu, doszła do 96.—Zgromadzenie ks. Pijarów miało pod swoim kierunkiem 9 szkół. Dla nich przygotowywali Pijarzy nauczycieli z pośród siebie Z utworzeniem uniwersytetu 20 pijarów pobierało naukę w u- 1 254. niwersytecie jako kandydaci do stanu nauczycielskiego. Ogólna liczba kandydatów wykształconych w uniwersytecie była 35, z nich 25 magistrów, a 10 kończyło właśnie nauki, gdy uniw. zamknięto. — Do zbiorów naukowych uniwersyteckich należała biblioteka publiczna, gabinety, muzea i zbiory instrumentów, które to zakłady pod względem naukowym dobrze były urządzone. Uniwersytet w r. 1830 liczył w wydziale teologicznym profesorów 6, uczniów 48; na wydziale prawa i administracyi profesorów 8, uczniów 373; na wydziale lekarskim profesorów 10, uczniów 159; na wydziale filozoficznym profesorów 10, uczniów 54; na wydziale nauk i sztuk pięknych profesorów 14, uczniów 122; ogółem profesorów 48, uczniów 756. stawia:

i administracyi 659; na wydziale lekarskim magistrów medycyny i chirurgii 61, liceucyatów 30, chirurgów l-o i 2-o rzędu 33, magistrów farmacyi 165; na wydziale filozoficznym magistrów 78; na wydziale nauk i sztuk pięknych 51 magistrów, — razem 1113. Stopni doktorskich otrzymało: obojga praw 4, filozofii 22, medycyny i chirurgii 8, razem 34. Potwierdzone stopnie naukowe przybywającym z innych uniwersytetów: w wydziale prawa i administracyi 59, w wydziale lekarskim 39, filozoficznym 7, nauk i sztuk pięknych 2—razem 107. Ogółem udzielił uniwersytet stopni akademickich

Ogólna liczba młodzieży we wszystkich szkołach i instytutach edukacyjnych publicznych 46 204, porównana z ogólną kraju ludnością podług spisu z 1828 r., wynoszącą 4 088 289, ma się w stosunku jak 1 do 88. Taż sama liczba uczącej się młodzieży, porównana z o-gólną liczbą młodzieży w wieku szkolnym 1334 403, tj. od lat 6 do 20 włącznie, daje stosunek jak 1 do 28. Rachując zaś obszer-ność Królestwa 2 312 mil. wypada na milę kwadratową uczących się 20, a na jednego nauczyciela (rachując w szkole elementarnej 1, a 4 w szkół ich wyższych żeńskich) wypada uczniów 29. Rozkład uczniów i nauczycieli w poszczególnych województwach tak się przed-

Od czasu założenia swego wydał uniwersytet ma-

w województwie

Instytutów

wyższych

Nauczycieli

Uczniów f

Instytutów o żeńskich

ESJ

PQ

Uczennic

Szkół

niższych

Uczniów i uczennic

OGOL

Szkół

Uczniów

Krakowskiem

Sandomierskiem

Kaliskiem

Lubelskiem

Płockiem

Mazowiec- ( w stolicy

kiem ( na prowincyi Podlaskiem Augustowskiem

Ol ^ 02 to

CD CO

163

1210 1 088 1 413 3 382 . 673

862

1093

8    195    184

195

6    144

31    830

74    164

34

95

ogółem 46    546 11 012    67    1 736    766    33 456    879    46 204

Prócz tego w stolicy szkoła rabinów i 5 elementarnych żydowskich—uczniów.....425

756

w uniwersytecie uczniów

Ogółem uczącej się młodzieży w r. 1830    47 385

sF

OÙ ■

'a?

Dodatek do Tomu XL Vil. E. P. I.

KOMITET REDAKCYJNY

WIELKIEJ ENCYKLOPEDYI POWSZECHNEJ

ILUSTROWANEJ

STANOWIĄ:

Brückner Aleksander (Literatura polska) Broniewski Kazimierz (Sztuki plastyczne) Czerwiński Kazimierz (Zoologia)

Dickstein Samuel (Matematyka)

Homułko Maksymilian (Technika i Technol.) Kempner Stanisław (Ekonomia) Kochanowski Jan Karol (Historya)

Konic Henryk (Prawo)

Kryński Adam Antoni (Językoznawstwo) Krzemiński Stanisław (Sekretarz redakcyi) Krzywicki Ludwik (Redaktor główny.

Antropologia i Etnografia)

Kulwieó Kazimierz (Zoologia)

Lorentowicz Jan (Literatura francuzka; Teatr)

Łempicki Michał (Górnictwo)

Miłob§dzki Tadeusz (Chemia)

Nałkowski Wacław (Geografia fizyczna) Peszke Józef (Medycyna)

Poliński Aleksander (Muzyka)

Pożaryski Mieczysław (Fizyka) Skłodowski Józef (Medycyna)

Smolikówski Seweryn (Sztuki plastyczne i Filozofia)

Trzebiński Józef (Botanika)

Weyberg Zygmunt (Mineralogia) Zakrzewski Adam (Statystyka)

Zieliński Zdzisław (Botanika)

Wielka F.ncykl Iliutr. Ser. I, Tom XL Ze«i. 320b.

Lista Współpracowników W. Encyklop. Ilustrowanej.

a) Podług alfabetu:

Abraham Władysław. W. A. Alexandrowicz Jerzy f. J. A. Andrychiewicz Wład. f. Wł. Andr. Appel Karol. K. A.

Askenazy Szymon. A.

Balzer Oswald. 0. B.

Banzemer Jan f. Dr. J. B.

Barlicki Norbert. N. B Barwiński Eugeniusz. Dr. Eug. B. Baudouin de Courtenay Jan. B. de C. Becker man Józef. J. B.

Bełcikowski Jan. BIc.

Bełza Stanisław. St. B.

Bem Antoni Gustaw f. A. G. B. Benni Artur. Ar. B.

Białaszewicz Kazimierz. K. B-cz.

Ks. Białkowski Józef. Ks. J. B. Bieliński Józef. Dr J. B. i J. B. Dr. Bielski Wincenty. W. B.

Bielski (Limanowski) Stanisław S. B. Ks. Błachut Augustyn. X. A. Bł Ks. Bogacki WGncenty. Ks. W. B. Bogusławski Władysław. W. Bg. Bojasiński Józef. J. B. i Józ. B.

Ks. Bokalski M. K. Ks. M. K. Bkl. Boniecki Adam. B.

Bornstein M. Dr M. B. i Dr. M. Bor. Bostel Ferdynand. F. B.

Broniewski Kazimierz. K. B.

Brunner Jerzy Dr J. B.

Briickner Aleksander. A. B. i A. Br. Brykner Wacław. W. Br.

Budyta Tadeusz. T. B.

Bugdanowa K. S. K. S. B.

Celicbowski Zygmunt. Dr. Z. C. Centnerszwer M. M. Cent. Centnerszwerowa Róża. R. C-wa. Cercba Stanisław. S. C.

Ks. Chełmicki Zygmunt. Ks. Z. Ch. Chłapowski J. J. Ch.

Chmielowski Piotr f. P. Ch.

Ks. Chodyński Stanisław. Ks. S. Ch.

Choroszewski Wincenty f. W. Chor.

Choroszewski Władysław. Wł. Ch.

Ks. Chotkowski Władysław. Ks. Wł. Ch. Chrzanowski Leon. L. Ch.

Chrząszczewska Jadwiga. J. Ch.

Chwalewik Edward. Chw. i E. Chw.

Ciechowski Wacław. W. C.

Cohn Adolf Jakób. Ad. J. C.

Cohn Feliks F. C.

Cylkow Izaak. I. C.

Czarnowski Stan. Jan. St. J. C.

Czartkowski Adam. Ad. Cz.

Czermak Wiktor. W. Cz.

Czerwiński Kazimierz. K. A. C.

Czołowski Aleksander. C. i Al. Cz.

Daszyńska Zofia. Dasz.

Demby Stefan. D-y.

Dawid Jan Władysław. J. Wł. D.

Dickstein Samuel. S. D.

Ks. superintendent Diehl August K. Ks. A. K. D. Diehl Edmund j. E. D.

Długopolski E: Ed. Dł.

Domański Stanisław. St. D.

Domaszewski Jan Wład. J. Wł. Dom.

Donimirski Antoni. A. D.

Dowgird Tadeusz. T. Dowgird.

Drège Józef J. D.

Drogoszewski Aureli. A. Dr. (A. D).

Drzazdżyński Stanisław. St. Drz.

Dubiecki Maryan M. D.

Duda Franciszek. Dd.

Dudrewicz Leon. L. D.

Dunin Karol. K. D.

Dydyński Teodor. T. D.

Dziadulewicz Stanisław. D.

Dzierżawski Bolesław, f Dz.

Eberhard J. J. E.

Ehrenkreuz St. St. E.

Eisenman Arnold. A. E.

Eismond Józef. J. E.

Estreicher Karol, (e—r).

m.

Estreicher~Tadeusz. T. E.

Ettinger J. K. f J. K. E.

Fabian Aleksander. F.

Einkel Ludwik. L. F.—I. i Dr. L. F—I. Flaum Maksymilian. M. F.

Fuk Stanisław. St. F.

Gabszewicz Br. B. G.

Gajsler Feliks Justyn. J. F. G.

Galle Henryk. H. G-e.

Garliński Władysław. W. Gar.

Gawroński Juliusz. Dr. J. G.

Gay Henryk. H. G.

Gembarzewski Bronisław. Br. G.

Gerson Wojciech f. W. G. i Woj. G. Gloger Zygmunt. Z. Gl.

Głąbiński Stanisław. Dr. St. G.

Ks. Gnatowski J. Ks. J. G.

Gniazdowski. Gn.

Gnoiński K. K. G.

Goldberg Adolf. A. G.

Gorzycki K. J. Dr. K. J. G.

Gostomski Walery. W. G.

Goyski Maryan. M. G-y.

Gozdawa Marek. M. G.

Górski Konstanty J. K. G.

Grabowski Bronisław f. B. Gr. Grabowski Edward. E. G. i E. Grabowski. Grabski Władysław. Wł. Gr.

Ks. Gralewski Jan. A Granowski Juliusz. J. Gr.

Grotowski Żelisław. Z. Gr.

Gryżewski Jan. J. Gr.

Gustawicz Bronisław. Br. G.

Haudelsman Marceli. M. Han. Haertel-Hirszowski Edward. Hr.

Heflich Aleksander. A. H. i A Hf.

Heppen Julian f. J. H.

Heryng Zygmunt. Z. H.

Heurich Jan (syn). J. H-ch i J. H.

Hincz. H. *

Hirszband Bronisław. Dr B. A. H. Homolickl Jan. Hml.

Homułko Maksymilian. H. i M. H.

Horwitz Ludwik. Hor.

Hoyer Henryk (starszy) Dr H. H.

Hube Bomuald f. R.

Iwański Jan. Iw.

Jakubowski Jan. J. J.

Jabłonowski Aleksander. Al. Jabl. Jabłonowski Władysław. Wł. Jabł.

Ks. Janczak Łukasz. Ks. Ł. J.

Janiszewski Stanisław. S. J.

Jankowski Edmund. E- J.

Janowski Ludwik. L. J.

Jasieński A. M. A. M. J.

Jasiński Koman f. Dr J Jawdyński Franciszek j Dr F. J.

Jelski Aleksander. Al. J.

Ks. Jełowicki Adolf. Ks. J.

Jezierski Feliks f. J. F.

Jezierski Wacław. W. J.

Jeziorański Feliks f. F. Jez.

Jeziorański Józef. J. !.

Jurkiewicz Karol. K. J.

Kamieniecki Witold. Wit. Kam.

Kamiński Jan Maurycy. J. M. K.

Kantorek Feliks. F. Kan.

Karbowiak Antoni. A. Karb.

Karpiński Bolesiaw. B. K.

Karpiński Henryk. H Karp Karłowicz Jan f. J. K.

Karpowicz Stanisław. St. K.

Karwowski Stanisław. Dr. S K.

Kasparek Franciszek f Fr. K.

Kaszewski Kazimierz. K. K.

Kempner Stan. Aleksander. St. A. K.

Kenig Józef f. J. Kg.

Kętrzyński Stanisław. S. Ktrz Kindelski Jan J. K. i J. Kńd. Kirszrot-Prawnicki Józef. Józef K. P. Kleczkowski Kazimierz f. K. KI.

Kłodziński Abdon. Ab. KI.

Kochanowski Jan Karol. J. K. K. Koczanowicz Mieczysław. M. A. K. Kodisowa Józefa. Dr. J. K.

Konic Henryk H. K.

Konopczyński Emilian. Em. K. Konopczyński Władysław. W. K. i Wl. Kon. Kopczyński Aleksander. Dr A K.

Kopera Feliks. F. K.

Korbut Gabryel. G-l K. i G. K.

Korenfeld Mikołaj. M. K.

Korotyński Ludwik S, L. S. K.

Korotyński Władysław. Wl. K.

Ks. Korsak K. Ks K. Kor.

Korzon Tadeusz. T. K.

Korzon Tadeusz (młodszy). Dr T. K.

Kostro Apolinary. A. K Koszutski Stanisław. Kosz.

Kościałkowska Zyndram Wiła. W. Z. K. Kościałkowski Stanisław. Kość. Koziołkiewicz J. J. K-icz.

Kozłowski Władysław. Wł. M. K Kraków Kazimierz f- Dr K. K.

Kramsztyk Feliks. F. K.

Kramsztyk Stanisław f. S. K.

Kraushar Aleksander. Al. Kr.

Krauz Kazimierz, j K. Kr.

Krćek Franciszek. Dr. Fr. Kr.

Kreczmar Jan. J. Kr.

Kreczmar Michał. M. Kr.

Krotoski Kazimierz. Dr K. K.

Król Kazimierz. Kaź. K.

Ks. Krupiński Fr. f- F. K. ks.

Ks. Krynicki Wład. Ks. Wł. Kr.

Kryński Adam Antoni. A. A. K.

Kryński Mirosław. Mir. Kr.

Krzemiński Stanisław, s.

Krzymuski Edmund. E Krz.

Krzywicki Ludwik. L. K.

Ks. Kubicki Wł. Ks. Wł. Ku.

Kucharzewski Feliks. F—ks. K.

Kuczyński Antoni. Dr Ant. K.

Kudelski Adam. A. K.

Kujawski Kazimierz. Kaź.

Kulwieć Kazimierz. K. K—ć.

Kuniewicz Józef. Dr Ku...cz. Kuszelewski Antoni. A. Kusz.

Kutrzeba Stanisław, sk.

Kuźniar Wiktor. Wk. K-r.

Landau Helena. H. L.

Lange Antoni. A. L.

Lebiedziński Piotr. P. L.

Leist Artur. A. L.

Lepszy Leonard, zy.

Leski Józef. J. L.

Lewicki Witold. Dr W. L.

Lewiński Jan. J. L.

Lewkowicz Jakób. J. L.

Libicki Stanisław⁷. S. L.

Likiert Nikodem. L.

Lipnicki Eugeniusz f. E. L.

Lipnicki Janusz. J. L.

Lisiecki Stanisławr. St. L.

Lorentowicz Jan. i. Lor.

Loria Stanislaw. S. L.

Lubowski Edward. Lu.

Lutosławski Wincenty. W. L. Lutosławski Maryan. M. L.

Łabuński Józef. J. Ł.

Łaganowski Stefan. S. Ł.

Łagowski Floryan. F. Ł.

Łagiewski Cezary. C. Ł.

Laguna Stosław f. St. Ł.

Łącki Bronisław- B. fc.

Łempicki Michał. M. Ł.

Łopaciński Hieronim, f H. Ł.

Łoziński Bronisław. B. Ł Łuczkiewicz Henryk f. Dr. Ł.

Mach lej d Ryszard. R. M.

Mahrburg Adam. Ad. M.

Majchrowicz Franciszek. Dr Fr. M. Majewski Erazm. E. Maj.

Majewski W. J. W. J. M.

Majkowski Julian. Dr. J. M.

Makowiecki Bolesław f. M.

Ks. Maks Karol. Ks. K. M.

Maleszewski Tytus f. T. M. Maliniakówna Regina. Mai.

Malinowski Alfons. Dr. M.

Ks. Malinowski Bronisław. Ks. B. M. Malinowski Piotr f. P. M.

Manteuffel Gustaw. G. M.

Marrené Walerya f. W. M.

Martynowski Franciszek K. f. F. K. M. Massonius Maryan. Mns.

Maternicki Aleksander f. Al. Mai. Matuszewski Ignacy. Ig. Mat.

Ks. Matuszewski Teofil X. T. M. Marecki R. R. M.

Mierzyński Józef. J. Mi.

Mieszkowski Antoni f. Aem.

Migasiński E. E. M-i.

Miklaszewski Sławomir. M.

Miłobędzki Tadeusz. T. M.

Minkiewicz Edward. Ed. Min.

Minkiewicz Stanisław. S. M. i St. M.

Ks. Mirecki. fm.

Mizerski Józef. J. M.

Mleczko Stanisław. S. M.

Mogilnicki Aleksander. Al. Mog.

Mokrowicki Bolesław. B. M.

Moldenhawer Aleksander. A. Mol.

Moycho Stefan. M-cho.

Muszyński Jan J. Musz.

Mutermilch Wacław. Mut.

Nałkowski Wacław. W. N Narkiewicz Jodko Antoni. A. N. J.

Ks. Nassalski M. Ks. M. N.

Nieniewski Apolinary. Ap. N.

Niezabitowski E. L. E. L. N.

Nitman Karol J. Dr K. J. N.

Nitowski Jan. N.

Nitsch Kazimierz. K. N.

Nowicki Władysław. Wł. N—i.

Nowodworski Franciszek. Fr. N. Nowodworski Witold. W. N.

Nusbaum Józef. J. Nm. i Dr J. Nm. Ochimowski Feliks. F. 0.

Ockorowiez Julian. J 0 Okolski Antoni f. A. A 0 Okrajni Antoni A 0.

Olszewski Maryan. 0.

Ołtuszewski Władysław. Dr W. 0.

Opatrny Jarosław. Op.

Osterloff Waldemar. W. 0.

Ks. Owczarek W. Ks. W. 0.

Pajewski Alfons f. Dr. A. P.

Papieski Leon. L. P.

Pawiński Adolf. f. A. P.

Pazdro Zbigniew. P-o i Zb P.

Peszke Józef. Dr. J. P.

Peszke Ignacy. Ig. P.

Piaszczyński Józef f. Dr Psz Piątkowski Henryk. H P.

Pietkiewicz Antoni (Adam Pług) f. s|c, -j- i — Pietkiewicz Zenon. Zn. Pt.

Piłat Tadeusz. Tad. Piłat Piotrowski Władysław. W. P.

Plenkiewicz Roman. R. Pl-cz.

Podernia K. K P.

Polinski Aleksander. A. Pol.

Ks. Popławski Seweryn. 8. Pł.

Popowski Stefan. St. P.

Posner Salomon. S. P.

Poznański Samuel. Dr S. P.

Pożaryski Mieczysław. M. Poż.

Prochaska Antoni. A. Pska.

Prokesch Władysław. Wł. Pr.

Przestrzelski Romuald R. Pski.

Przewóski Edward. Dr E. P.

Ks. Przeździecki Henryk. X. H. P. Przyborowski Józef f. J. P.

Ptaszycki Stanisław. S. P.

Puławski Antoni. Dr Ant. P.

Radliński Ignacy. I. R.

Radziwiłłowicz Rafał. Dr R Rajchman Aleksander. AJ. R.

Rapacki Wincenty. W. R.

Raszewski Włodzimierz. Wl. R.

Rewieński Stanisław t- St. Rew.

Rochetin Józef. Gryf.

Rogowicz Jakób f. L R.—ez.

Roszkowski A. A. Ro.

Roszkowski Gustaw. Rosz.

Rouppert Zygmunt f- r.

Rowiński Michał. M. Ro.

Rozmysłowski Michał. M R.

Rozpędowski L. L. R.

Ks. Roztworowski J. J. R.

Rycerski Feliks f. F. R.

Rychliński Karol. Dr. K R.

Rydel Lucyan. L. R.

Rydel Józef. J Rei.

Rygier-Nałkowska Zofia. Z. R. N.

Rymar. Rym.

Ryszard Antoni. A R.

Rzepko dr. Dr Rz.

Sadowski Henryk. H. S.

Sadowski Tadeusz f. T. S.

Sarnecki Zygmunt. Z. S.

Sawczyński Henryk. H. S. - i.

Semkowicz Aleksander. Dr Al. S.

Semkowicz Władysław. Wl. S-cz.

Sędziak Jan. Dr J. S.

Siemiradzki Tomasz. T. S.

Ks. Siewierski Wł. X. S.

Ks. biskup Simon Franciszek Albin. X. F. A. S. Skłodowski Józef. Dr J. S.

Skrzycki Wojciech J. W. J. S.

Skrzypkowski Mieczysław. M. Sk.

Sławiński Kazimierz. K. SI.

Smoleński Wład. W. S.

Smoleński Tadeusz. Tad. Smól.

Smolikowski Seweryn. S. S.

Sobieski Wacław. Sob. i Sb.

Sokal Emil. E. S.

Sokołowski August. A. S.

Sokołowski Kazimierz. Dr K. S.

Sosnowski Jan. J. S.

Spasowicz Włodzimierz. Wl. Spas.

Sporzyński Ksawery. Sp.

Statkiewicz Czesław, Cz. S.

Staroń M. M. Stń.

Stempowski Stanisław. St. St.

Stetkiewicz Stefan f. St. St.

Stołyhwo Kazimierz. K. S.

Straszewski Maurycy. M. S.

Strumpf Edward f. E. S.

Struve Henryk. H. St.

Suchecki Stefan f. S. P. S.

Sułowski Romuald. R. S.

Szalay St. Sz.

Szaniawski Klemens Junosza +. KI J. Szolc-Rogoziński Stefan f. S. S. R.

Szperl Ludwik. L. Szp.

Szumowski Aleksander f. A. S.

Szwarc I. I. Sz.

Szycówna Aniela. A. Sz.

Szymański E. E. Sz.

Ślósarski Antoni f. A. Ś.

Świda E. E. Św.

Święcicki Julian Adolf. J. A. Ś. Świętochowski Adam. Ad. Św. Świętochowski Andrzej. And. Ś. Taczanowski Wacław. W. T.

Ks Taczanowski Włodzimierz. Ks. W. T. Tarliński Zygmunt. Z T-ski.

Teichfeld Arnold. Ar. T.

Tokarz Wacław. Trz.

Trzebiński Józef. J. Trz.

Tur Jan. J. T.

Ułaszyn Henryk. H. Ul.

Urbanowicz Feliks f. F. U.

Uzdowski Józet. J. U.

Wachowski Kazimierz. K. W.

Wagner Bolesław f. B. W.

Waliszewski Kazimierz. K. W. AVasiutyûski Aleksander. A W. Wasserberg Ignacy. J. Wg.

Wawrykiewicz Edward. Ed. W.

Weidel Emil. E. W.

Weigt Herkulan. gt.

Weinberg Izaak. Wbg.

Wernic Leon Dr. Dr. L. W.

Werner Leon. Dr L. W.

Wertheim Aleksander. Dr A. W.

Ks ’Wesołowski S. K. Ks. S. K. W. Weyberg Zygmunt. Z. W.

Widman Karol f. K. W.

Winiarz Aloizy. Dr. Al. W.

Wiorogórski Władysław. W. W.

Wisłocki Władysław, f W. W.

Wittyg Wiktor. W. W. W.

Wojciechowski Ir. Ir. Woh. Wojciechowski Konstanty. K. W.

Woj tan Władysław. W! W.

Wolff Józef f. J. W.

Woyde Alexander. Al. W-e i AI. Wo. "Wróblewski Witold. W Wr.

Wróblewski Władysław. Dr W. W. Wysłouch Antoni. B. Wysl.

Zakrzewski Adam. Ad. Z.

Zakrzewski Stanisław. St. Zakrz.

Załęski Witold. W. Zał.

Zaruski Maryusz. M. Z.

Zawadzki Bronisław, f Z.

Zawadzki Józef. Dr. J. Z.

Zdziarski Bolesław. B. Zdz.

Zielinski Gustaw. 6. Ś. Z.

Zielinski Edward Dr E. W. Z.

■ Zieliński Jan Kazimierz f. J. K. Z. Zieliński Józef. J. Z. z Ł.

Zieliński Władysław. W. Z.

Zieliński Wł. Kornel f. W. K. Z.

Zieliński Zdzisław. Z. Z.

Zienkowski Franciszek. Fr. Zn.

Zientarski Stanisław. S. Z.

Znatowicz Bronisław. Zn.

Zych Wojciech. Zh. i Zch.

Żabiński Józef. J. Ż.

Żórawski Maryan. M. Żór.

Lista Współpracowników W. Encyklop. Ilustrowanej.

a) Podług kryptonimów:

Szymon Askenazy.

A. A. K. — Adam Antoni Kryński.

A. B. i A. Br. Prof. Aleksander Briickner.

A. D.

A. Dr. (A. D). Aureli Drogoszewski.

A. E.

A. G.

A. G. B.

A. H.iA. Hf. Aleksander Heflich.

A. K.

A. K.

A. Karb.

A. Kusz.

A. L.

A.

Antoni Donimirski.

Arnold Eisenman.

Adolf Gpldberg f Antoni Gustaw Bem.

A. L.

A. M.

A. M. J. A. Mol. A. N. J.

A. O

A. 0.

A. P.

A. Pol. A. Pska

A. R.

A. 8.

A. S.

A. Sz.

A. Ś.

A. W. -A. Wysł. — Ab. KI. -Ad. Cz. — Ad. J. C. — Ad. M. — Ad. Sw. — Aem. — Al. Cz. —

Al. J.

Adam Kudelski (zoologia).

Apolinary Kostro (prawo).

Antoni Karbowiak.

Antoni Kuszelewski.

Antoni Lange (artykuły literackie). Artur Leist (Armenia, dzieje). Antoni Mierzyński.

A. M. Jasieński.

Aleksander Moldenhawer.

Antoni Narkiewicz Jodko, f Dr Antoni Okolski (prawo).

Antoni Okrajni (chemia), f Profesor Adolf Pawiński. Aleksander Poliński.

Antoni Prochaska.

Antoni Ryszard.

Prof. A. Sokołowski (hist., od t. 27-o) f Aleksander Szumowski.

Aniela Szycówna-f Antoni Ślósarski.

Aleksander Wasiutyński Antoni Wysłouch.

Abdon Kłodziński.

Adam Czartkowski.

Adolf Jakób Cohn.

Adam Mahrburg.

Adam Świętochowski, f Antoni Mieszkowski.

Dr. Aleksander Czołowski. Aleksander Jelski.

Al. Jabł.

Al. Kr.

Al. Mat.

Al. Mog.

Al. R.

AI.W-e,A.Wo. Alexander Woyde.

And. S. — Andrzej Świętochowski.

Ap. N.

Ar. B.

Ar. T.

Aleksander Jabłonowski. Aleksander Kraushar.

f Aleksander Matcrnicki. Aleksander Mogilnicki. Aleksander Rajchman.

—    Apolinary Nieniewski.

—    Artur Benni.

— Arnold Teichfeld.

— Adam Boniecki.

— Prof. Baudouin de Courtenay Jan.

— Benoist.

— Br. Gabszewicz.

—    f Bronisław Grabowski.

— Bolesław Karpiński.

— Bronisław Łoziński.

— Bolesław Mokrowicki.

—    f. Dr Bolesław Wagner.

— Bolesław Zdziarski.

— Jan Bełcikowski.

— Bron. Gembarzewski (wojsko pols.). — Bronisław Gustawicz (geogr. polsk.). — Dr Aleksander Czołowski.

— Edward Chwalewik.

— Czesław Statkiewicz.

— Stanisław Dziadulewicz.

— Dr Zofia Daszyńska.

— Franciszek Duda.

Dr. A. P. — f Dr Alfons Pajewski.

Dr A. W. — Dr Aleksander Wertłseim.

Dr A K.

Dr Al S.

Dr Al. W. — Dr Aloizy Winiarz.

Dr Ant. K. — Dr Antoni Kuczyński.

Dr Ant. P. — Dr Antoni Puławski.

DrB.A. H. — Dr Bronisław Hirszband.

Dr E. P.

DrEug. B. — Dr Eugeniusz Barwiński.

B.

B. de C. Ben.

B. G.

B. Gr.

B. K.

B. Ł

B. M.

B. W. B. Zdz.

BIc.

Br. G. Br. G.

C.

Chw.

Cz. St.

D.

Dasz

Dd.

Dr Aleksander Kopczyński. Dr Aleksander Semkowicz.

Prof. Dr Edward Przewóski.

Dr F. J. -Dr Fr. Kr. Dr Fr. M. — Dr H. H. -

F.

Dr J.

Dr J. B. Dr J. B.

Dr

i-

G.

Dr K. — Dr J. M. — Dr J. Nm. — Dr J. P. -Dr J. S. — Dr J. S. — Dr J. Z. -Dr J. B. — Dr K. J. N.— Dr K. J. G.— Dr K. K. — Dr K. K. — Dr K. R. -Dr K S. — Dr Ku...cz. — Dr L. F-l. -Dr Ł. -Dr M. — Dr M. Bor. Dr Psz. — Dr R. — Dr Rz. — Dr S. K. — Dr 8. P. -Dr. St. G. — Dr T. K. — Dr. W. K. — Dr W. L. -Dr W. 0. — Dr W. W. — Dr. Z. C. —

fm.

Gn.

0t-

H.

H.

D-y.

Dz.

Hr.

E. Chw.

I. C.

E. D.

E. G.

EJ.

E. Krz.

E. L.

E. L. N. E. Maj. E. M-i.

Iw.

E. S.

E. Sz.

E. Św.

E. W.

E. W. Z. E. Lu. Ed. Dl. Ed. Min. Ed. W.

J. E.

K.

S.

Ce—r).

F. B.

F. C.

F. J.

F. Jez.

F. K.

F. K.

F. K.

F. K. M. F. Kan.

F. Ł.

F. 0.

F. R.

F. U.

F-ks. K. -

Fr. K. — Fr. N.

Fr. Zn. — G. M.

G. K. i G-l K.

Gryf.

H. G-e.

H. G

H. K.

H. Karp. H. L.

H. Ł.

H. P.

H. S.

H. S-i. H. St.

H. Ul.

Hml.

Hor.

I. R.

Ig. Mat. Ig. P.

Ir. Wch.

I. Sz.

J. A.

J. A. Ś.

1. B.

J. B.

J. B. Dr.

I.    Ch.

J.    Ch.

J. D.

J. E.

J. F. G. J. Gr.

J. Gr.

f Dr Franciszek Jawdyński.

Dr. Krćek Franciszek.

Dr. Franciszek Majchrowicz, f Prof. Henryk Hoyer (starszy), f Dr. Roman Jasiński, f Dr. Jan Banzemer.

Dr. Józef Bieliński (szkolnictwo).

Dr. Juliusz Gawroński.

Dr. Józefa Kodisowa.

Dr. Julian Majkowski.

Dr. Józef Nusbaum.

Dr. Józef Peszke.

Dr. Jan Sędziak (med.).

Dr Józef Skłodowski (med. od t. 24-go) Dr. Józef Zawadzki.

Dr. Jerzy Brunner.

Dr. Karol I. Nitman.

Dr. K. J. Gorzycki t Dr. Kazimierz Kraków (medycyna) Dr. Kazimierz Krotoski (historya). Dr. Karol Rychliński.

Dr. Kazimierz Sokołowski Dr. Józef Kuniewicz.

Prof. Dr. Finkel.

, f Dr Henryk Łuezkiewicz.

Dr. Alfons Malinowski.

Dr. M. Bornstein, t Dr. Józef Piaszczyński.

Dr. Rafał Radziwiłłowicz.

Dr. J. Rzepko.

Dr. Stanisław Karwowski.

Dr. Samuel Poznański.

Profesor dr. Stanisław Głąbiński. Dr. Tadeusz Korzon (młodszy).

Dr. Wojciech Kętrzyński.

Dr. Witold Lewicki.

Dr. W. Ołtuszewski Dr Władysław Wróblewski.

Dr. Zygmunt Celichowski.

Stefan Demby.

Dr Bolesław Dzierżawski.

Edward Chwalewik.

Edmund Diehl.

Edward Grabowski.

Edmund Jankowski.

Prof, dr Edmund Krzymuski. t Eugeniusz Lipnicki.

E. L. Niezabitowski.

Erazm Majewski.

E. Migasibski. f Edward Strumpf.

E. Szymański.

E. Świda.

Emil Wedel.

Dr Edward W. Zieliński.

Edward Lubowski.

E. Długopolski.

Edward Minkiewicz.

Edward Wawrykiewicz.

Emilian Konopczyński.

Emil Sokal.

Estreicher Karol.

Dr. Aleksander Fabian. Ferdynand Bostel.

Feliks Cohn f Feliks Jezierski, f Feliks Jeziorański Feliks Kramsztyk (medycyna).

Dr Feliks Kopera (starożytności). Ks. Fr. Krupiński, f Franciszek K. Martynowski. Feliks Kantorek.

Floryan Łagowski.

Feliks Ochimowski. f Feliks Rycerski, t Feliks Urbanowicz.

Feliks Kucharzewski.

Ks. Mirecki.

f Prof. Franciszek Kasparek. Franciszek Nowodworski. Franciszek Zienkowski.

Gustaw baron Manteuffel. Gabryel Korbut.

Gniazdowski.

Józef Rochetin.

Herkulan Weigt.

Maksymilian Homułko (technika). Hincz.

Henryk Galie.

Henryk Gay.

Henryk Konic.

Henryk Karpiński.

Helena Landau, f Hieronim Łopaciński.

Henryk Piątkowski.

Henryk Sadowski.

Dr. Henryk Sawczynski.

Profesor dr. Henryk Struve. Henryk Ułaszyn.

Jan Homolicki.

Ludwik Horwitz.

Hirsżowski Edward.

Izaak Cylkow.

Ignacy Radliński.

Ignacy Matuszewski.

Ignacy Peszke.

I. Wojciechowski

I.    Szwarc.

Jan Iwański.

f Dr Jerzy Alexandrowicz.

Julian Adolf Święcicki.

Józef Beckerman (prawo).

Józef Bojasiński (historya).

Dr Józef Bieliński.

J.    Chłapowski.

Jadwiga Chrząszczewska.

Józef Drège.

J. Eberhard (technika).

Józef Eismond (nauki przyrod.). Justyn Feliks Gajsler.

Juliusz Granowski.

Jan Gryżewski (od tomu 28-go)

J. H.

J. H-oh.

J. 1.

J. J.

F-

J. K.

J. K.

J. K.

J. K.

J. Kg.

J. K-icz. J. Knd. J. Kr.

J. L.

J. L.

J. L.

J. L.

J. Lor.

J. Ł.

J. M.

J. M. K. J. Mi.

J. Musz. J. Nm.

J. 0.

+ Julian Heppen.

Jan Heurich (J. H.)

Józef Jeziorański.

Jan Jakubowski, f Dr Jan Karłowicz, t Dr J. K. Ettinger.

Jan Karol Kochanowski, f Jan Kazimierz Zieliński, t Józef Kenig.

J.    Koziołkiewicz.

Jan Kindelski.

Jan Kreczmar.

Józef Leski (ceremika).

Jan Lewiński (geol. i paleont.). Jakób Lewkowicz (filozofia).

Janusz Lipnicki.

Jan Lorentowicz.

Józef Łabuński.

Józef Mizerski. •

Jan Maurycy Kamiński.

Józef Mierzyński.

Jan Muszyński.

Dr Józef Nusbaum (od tomu 19-go). Dr Julian Ochorowicz. f Józef Przyborowski.

Ks. J. Roztworowski. f Dr Jakób Rogowicz.

Józef Rydel.

Jan Sosnowski.

Jan Tur.

Józef Trzebiński.

Józef Uzdowski. f Józef Wolff.

. Ignacy Wasserberg.

Jan Władysław Dawid.

Jan Wład. Domaszewski.

Józef Zieliński.

Józef Żabiński.

Józef Kirszrot-Prawnicki.

Karol Appel.

Kazimierz Czerwiński.

Kazimierz Broniewski.

Kazimierz Białaszewicz.

Karol Dunin.

f Pułk. Konstanty Górski (wojsk.).

K.    Gnoiński (elektrotechnika).

Prof. Dr Karol Jurkiewicz.

Kazimierz Kaszewski.

Kazimierz Kulwieć.

t Kazimierz Kleczkowski, f Kazimierz Krauz.

Kazimierz Nitsch.

K. Podernia.

Kazimierz Stołyhwo.

K. S. Bugdanowa.

Kazimierz Sławiński, f Kazimierz Widman (życior.). Kazimierz Waliszewski (historya). Kazimierz Wachowski.

Konstanty W oj ciecbow ski (budownic.) Kazimierz Kujawski.

Kazimierz Król.

f Klemens Junosza Szaniawski. Stanisław Koszutski.

Stanisław Kościałkowski.

Ks. Adolf Jełowicki.

Ks. Łukasz Janczak.

L.

J. P.

L. Ch.

J. R. V: J. R-cz.

L. D.

L. F-l.

J. Rel. ,fe — J. S. §§ §—

L. K.

L. P.

J. T.

L. R.

J. Trz.

L. R.

J. U.

J. W. -J. W-g. — J. Wl. D. — J. Wl. Dom.— J. Z. z Ł. —

M.

M.

J. Ż.

Józef K. P.

K. A.

M. F.

K. A. C.

M. G.

K. B.

M. G-y.

K. B-cz. K. D.

M. H.

K. G.

K. G.

K. J.

K. K.

K. K—Ć. K. Kl.

K. Kr.

K. N.

K. P.

K. S.

K. S. B. K. SI.

K. W.

K. W.

K. W.

K. W.

Mai.

Kaź.

M-cho. Mr. Kr. Mns. Mut.

Kaź. K. KI. J Kosz. Kość.

Ks. A. K. D. Ks. August K. Diehl, Superintendent. Ks. B. M.— Ks. Bronisław Malinowski.

Ks. J. B.

Ks. Józef Białkowski.

Ks. I. G. — Ks. prałat J. Gnatowski.

Ks. J.

Ks. K. Kor. Ks. K. Korsak.

Ks. K. M. — Ks. Karol Maks.

Ks. Ł. J.

Ks. M. K. Bkl. Ks. M. K. Bokalski.

Ks. M. N. — Ks. M. Nassalski.

Ks. S. Ch.— Ks. Stanisław' Chodyński.

Ks. 8 K. W. Ks. S. K. Wesołowski.

Ks. W. B.— Ks. Wincenty Bogacki.

Ks. W. 0.— Ks. W. Owczarek.

Ks. W. T.— Ks. Włodzimierz Taczanowski.

Ks. Wl. Ch. Ks. Władysław Chotkowski.

Ks.WI. Kr.— Ks. Wład. Krynicki.

Ks. Wl. Ku. Ks. Wł. Kubicki.

Ks. 2. Ch.— Ks. Zygmunt Cbełmicki.

— Nikodem Likiert.

— Leon Chrzanowski.

— Leon Dudrewicz.

— Prof. Ludwik Finkel (w tomie 23—24). — Ludwik Krzywicki.

— Leon Papieski.

— Lucyan Rydel (literatura)

— Lucyan Rozpędowski (technologia). — Ludwik S. Korotyński.

— Ludwik Szperl.

— Dr. Leon Wernio.

— Sławomir Miklaszewski (chemia).

—    t Dr. Bolesław Makowiecki.

— Mieczysław Koczanowicz.

— M. Centnerszwer.

— Maryan Dubiecki.

— Maksymilian Flaum.

— Marek Gozdawa.

-    - Maryan Goyski.

— Maksymilian Homułko.

— Marceli Handelsman.

— Mikołaj Korenfeld.

— Michał Kreczmar.

— Maryan Lutosławski.

— Michał Łempicki.

— Mieczysław Pożaryski.

— Michał Rozmysłowski.

— Michał Rowiński.

— Prof. Maurycy Straszewski.

— Mieczysław Skrzypkowski.

— M. Staroń.

— Maryusz Zaruski.

— M. Żórawski.

— Regina Maliniakówna.

— Stefan Moycho.

— Mirosław Kryński.

— Maryan Massonius.

— WTacław Mutermilch.

L. 8. K.

L. Szp. L. W.

M. A. K. M. Cent. M. D.

M. Han. M. K.

M. Kr. M. L.

M. Ł.

M. Poż. M. R.

M. Ro. M. S.

M. Sk. M. Stń. M. Z.

M. Żór.

N.

N. B. N. T.

0.

0. B.

Op.

P. Ch. P. L. P. M.

P-o

R.

R.

R.

R. C-wa. R. M.

R. M R. Pl-cz. R. P-ski. R. S.

Red.

Rosz.

Rym.

s.

S. B.

S. C.

S. D.

S. J.

S. K.

S. Ktrzn. S. L.

S. L.

S. Ł.

S. M.

S. P.

S. P.

S. P. s.

S PI.

Ks. Seweryn Popławski. Seweryn Smolikowski.

— Stanisław Zientarski.

sk.

Sob.

Sp.

St. St. -St. St. -St Zakrz.—

Sz.

St. Szalay.

Tad. Piłat.— Dr Tadeusz Piłat.

T. B.

T. D.

Tadeusz Budyta.

Dr Teodor Dydyński. T. Dowgird. Tadeusz Dowgird.

T. E.

T. K.

T. M. T. NI.

r. S

T. S.

Tad. Smól Trz.

W. A.

W. B.

W. Bg.

W. Br.

W. C.

W. Ch.

W. Chor.— f Wincenty Choroszewski.

W. Cz.

W. G.

W. G.

W. Gar.

W. i.

W. J. M.

W. J. S.

W. K.

Walery Gostomski (literatura), f Wojciech Gerson (malarstwo). Dr Władysław Garliński. Wacław Jezierski.

W. J. Majewski.

Wojciech J. Skrzycki. Władysław Konopczyński.

W. K. Z. — f Władysław Kornel Zieliński. W. L.

W. M.

W. N

W. Now. — Witold Nowodworski.

W. 0.

W. P.

W. R W. S.

W. T.

W. Trz.

W. W.

W. W.

f Wawrzyniec Trzciński.

Władysław Wiorogórski (farmacya). Dr Władysław Wisłocki (medycyna). W. W. W. — Wiktor Wittyg.

W. Wr.

W. Z.

W. Z. K.

Wbg.

Wk. K-r

Wit. Kam. — Witold Kamieniecki.

Wł. Andr. — f Władysław Andrychiewicz.

Wl. Ch.

Wł. Gr.

Wł. K.

Wł. M. K Wł. N-i.

Wl, Pr Wl. R.

Wl. S-cz.

— Jan Nitowski.

— Norbert Barlicki.

— Edward Nekanda Trepka. — Maryan Olszewski.

— Profesor Oswald Balzer.

— Jarosław Opatrny.

—    f Piotr Chmielowski.

— Piotr Lebiedziński.

—    f Piotr Malinowski..

— Zbigniew Pazdro.

—    f Zygmunt Rouppert.

—    f Romuald Hube (prawo). — Redakcya.

Róża Centnerszwerowa.

— R. Merecki.

— Ryszard Machlejd.

— Roman Plenkiewicz.

— Romuald Przestrzelski — Romuald Sułowski.

— Redakcya.

— Dr. Gustaw Roszkowski.

— Rymar.

— Stanisław Krzemiński.

— Stanisław Bielski.

— Stanisław Cercha.

-• Samuel Dickstein.

-    Stanisław Janiszewski.

—    f Stanisław Kramsztyk.

— Stanisław Kętrzyński.

— Stanisław Libicki.

— Stanisław Loria.

— Stefan Łaganowski.

— Stanisław Mleczko.

S. NI. i St. M. Stanisław Minkiewicz.

Stanisław Ptaszycki (liter.). Salomon Posner (prawo), f Stefan Suchecki.

S. S.

S. S. R. — f Stefan Szolc-Rogoziński.

S. Z.

Stanisław Kutrzeba.

Dr Wacław Sobieski. Ksawery Sporzyński.

Stan. Aleksander Kempner. Stanisław Bełza.

Stanisław Domański. Stanisław Drzazdżyński. Stefan Ehrenkreuz. Stanisław Fuk.

Stanisław Jan Czarnowski. Stanisław Karpowicz. Stanisław Lisiecki, f Stosław Laguna. Stanisław Minkiewicz. Stefan Popowski.

Stanisław Rewieński. Stanisław Stempowski. f Stefan Stetkiewicz. Stanisław Zakrzewski

Tadeusz Estreicher.

—    Prof. Tadeusz Korzon.

—    f Tytus Maleszewski (malarstwo).

—    Tadeusz Miłobędzki (chemia).

—    Tomasz Siemiradzki.

—    f Tadeusz Sadowski (prawo). Tadeusz Smoleński.

Dr Wacław Tokarz.

—    Prof. Dr Władysław Abraham.

—    Wincenty Bielski.

—    Władysław Bogusławski.

—    Wacław Brykner.

—    Wacław Ciechowski.

—    Wacław Chrzanowski.

Dr Wiktor Czermak.

Wincenty Lutosławski, t Walerya Marrené. Wacław Nałkowski.

—    Waldemar Osterloff.

—    Władysław Piotrowski.

—    Wincenty Rapacki.

—    Władysław Smoleński.

—    Wacław Taczanowski.

Witold Wróblewski Władysław Zieliński.

Wiła Zyndram Kościałkowska. Izaak Weinberg.

Wiktor Kuźniar.

Władysław Choroszewski. Władysław Grabski.

Władysław Korotyński.

Władysław Mieczysław Kozłowski-Władysław Nowicki.

Władysław Prokesch.

Włodzimierz Raszewski.

Władysław Semkowicz. Wł. Spas. — Włodzimierz Spasowicz.

Wł. W.

Władysław Wojtan.

Wlad. Jabł. — Władysław Jabłonowski.

X,

Woj. G. X. A. BL

f Wojciech Gerson.

Ks. Augustyn Błachut.

X. F. A. S. — Ks. Biskup Fr. Albin Simon.

X. H. P.

Z. T-ski Z. W.

Z. Z.

X. S.

X. T. M.

Ks. Henryk Przeździecki. Ks. Wł. Siewierski.

Ks. Teofil Matuszewski.

Zb. P.

Zn.

Z.

Z. Gl.

Z. H.

Z. R. N.

Z. s.

Bronisław Zawadzki. Zygmunt Gloger. Zygmunt Heryng.

Zofia Rygier Nałkowska. Zygmunt Sarnecki.

Zn. Pt Zh. i Zch.

z.y-

Z. Gr.

Zygmunt Tarliński.

Zygmunt Weyherg.

Zdzisław Zieliński.

Zbigniew Pazdro.

Bronisław Znatowicz.

Zenon Pietkiewicz.

Wojciech Zych.

Leonard Lepszy.

Żelisław Grotowski, f Antoni Pietkiewicz (Adam Pług). Ks. Jan Gralewski.

«a***

\f

wab

.

t

■

'

: *

*

■ . ^

S M

i

i

vT

S. 07

*

aC

■A\

■mm

*

¥

'4. >■■$%

fÆ

;>V

ïUwï'# 'r    :^v-;à'4v tié'h',

î '    4" ."v ' ■    fe.    ;,₇...

■'■    : -.; ;-'• .v ..    '.fi ■ " < ' '■‘.- i

- .■• ’■■ ■-.( -,    ' , :‘ï~    • • --vr    -■    .• -    *-*'. ..

;fW

- ivs**

V.v,

h    ï- •:4.

t ■ '

»

%

$98

/

>;

f:

,'>r

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA.

Bibliotek.i Politechniki Krakowskiej 111-306384

k®o

Kdn. 524. 13. IX. 54

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000220351